Śrī Śiva Mahāpurāṇa शतरुद्रसंहिता Chapter 2
Lang
IAST
Words
Explain

॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥    ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥

श्रीशिवमहापुराण

शतरुद्रसंहिता
Chapter Two · Śiva's Eight Forms · Verses 1–17

अथ द्वितीयोऽध्यायः

Nandī continues his account to Sanatkumāra with the eight cosmic forms (aṣṭamūrti) through which Śiva pervades the universe: Śarva, Bhava, Rudra, Ugra, Bhīma, Paśupati, Īśāna and Mahādeva. Each presides over one element or principle of experience — earth, water, fire, wind, ether, the individual soul (kṣetrajña), the sun, and the moon — so that the whole moving and unmoving universe is Śiva's own body, held together as beads on a thread. Nandī explains each form in turn: Bhava as the life-giving water; Ugra as the force that stirs and sustains the world from within and without; Bhīma as the all-pervading space that distinguishes the hosts of beings; Paśupati as the seat of every soul, cutting the bonds of creatures; Īśāna as the sun that lights the world; Mahādeva as the nourishing moon; and the individual soul itself as Śiva's eighth and most pervasive form, which is why the whole universe is of the nature of Śiva. As a tree's branches thrive when its root is watered, the world thrives through the worship of Śiva, and as a father delights in his children's affection, Śaṅkara delights in the world's devotion. Nandī warns that harm done to any embodied being is harm done to the eight-formed Śiva himself, and closes by urging that these eight forms — devoted to the good of all — be served by everyone who seeks their own welfare. नन्दी सनत्कुमारको आगे बताते हैं कि शिव किन आठ मूर्तियों (अष्टमूर्ति) के द्वारा सम्पूर्ण विश्वमें व्याप्त हैं — शर्व, भव, रुद्र, उग्र, भीम, पशुपति, ईशान और महादेव। ये क्रमशः पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा), सूर्य और चन्द्रमाके अधिष्ठाता हैं, जिससे यह सम्पूर्ण चराचर जगत् शिवका ही शरीर है, ठीक उसी तरह जैसे धागेमें मणियाँ पिरोई गयी हों। नन्दी एक-एक रूपका वर्णन करते हैं: भव जीवनदायी जलरूप हैं; उग्र वह शक्ति हैं जो भीतर-बाहर जगत्को धारण करते हुए स्वयं स्पन्दित होती है; भीम सर्वव्यापी आकाशरूप हैं जो समस्त भूतोंका भेदन करते हैं; पशुपति सभी आत्माओंके अधिष्ठान हैं, जो प्राणियोंके बन्धन काटते हैं; ईशान सूर्यरूपमें जगत्को प्रकाशित करते हैं; महादेव चन्द्रमारूपमें सबको तृप्त करते हैं; और जीवात्मा स्वयं शिवका आठवाँ तथा सबसे व्यापक रूप है, इसीलिये सम्पूर्ण जगत् शिवस्वरूप है। जिस प्रकार जड़को सींचनेसे वृक्षकी शाखाएँ पुष्ट होती हैं, उसी प्रकार शिवकी उपासनासे यह जगत् पुष्ट होता है, और जिस प्रकार सन्तानके स्नेहसे पिता प्रसन्न होता है, उसी प्रकार जगत्के प्रेमसे शंकर प्रसन्न होते हैं। नन्दी चेतावनी देते हैं कि किसी भी प्राणीको पहुँचाया गया कष्ट अष्टमूर्ति शिवको ही पहुँचाया गया कष्ट है, और अन्तमें कहते हैं कि सबके हितमें रत इन आठों रूपोंकी सेवा कल्याणके इच्छुक सभीको करनी चाहिये।

Begin verses ↓

नन्दीश्वर उवाच — Nandīśvara said: नन्दीश्वर बोले:

Verse 1

१1 शृणु तात महेशस्यावतारान्परमान्प्रभो। सर्वकार्यकराँल्लोके सर्वस्य सुखदां मुने॥ १

śṛṇu tāta maheśasyāvatārānparamānprabho | sarvakāryakarā~lloke sarvasya sukhadāṃ mune 1 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.1. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे तात! हे प्रभो! हे मुनि! महेशके श्रेष्ठ अवतारोंके बारेमें सुनो। वे संसारके सब काम करते हैं और सबको सुख देते हैं।

Dear one, my lord, O sage, listen to the supreme avatāras of Maheśa. They do every task in the world and give happiness to all.

Word by wordपदार्थ

शृणु (śṛṇu) — listenसुनोतात (tāta) — dear oneहे तातमहेशस्य (maheśasya) — of Maheśaमहेशकेअवतारान् (avatārān) — to the avatārasअवतारोंके बारेमेंपरमान् (paramān) — supremeश्रेष्ठप्रभो (prabho) — my lordहे प्रभोसर्व-कार्य-करान् (sarva-kārya-karān) — do every taskसब काम करनेवालेलोके (loke) — in the worldसंसारमेंसर्वस्य (sarvasya) — to allसबकोसुख-दान् (sukha-dān) — give happinessसुख देनेवालेमुने (mune) — O sageहे मुनि

Verse 2

२2 तस्य शंभोः परेशस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत्। तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव॥ २

tasya śaṃbhoḥ pareśasya mūrtyaṣṭakamayaṃ jagat | tasminvyāpya sthitaṃ viśvaṃ sūtre maṇigaṇā iva 2 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.2. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह जगत् परमेश्वर शम्भुकी आठ मूर्तियोंसे बना है। सारा विश्व उन्हींमें टिका है और वे उसमें व्याप्त हैं, जैसे धागेमें मनके पिरोये रहते हैं।

This world is made of the eight forms of Śambhu, the Supreme Lord. The universe rests in him and he fills it, like beads on a thread.

Word by wordपदार्थ

तस्य (tasya) — ofउनशम्भोः (śambhoḥ) — Śambhuशम्भुकीपर-ईशस्य (para-īśasya) — the Supreme Lordपरमेश्वरमूर्ति-अष्टक-मयम् (mūrti-aṣṭaka-mayam) — made of the eight formsआठ मूर्तियोंसे बनाजगत् (jagat) — this worldयह जगत्तस्मिन् (tasmin) — in himउन्हींमेंव्याप्य (vyāpya) — he fills itव्याप्त होकरस्थितम् (sthitam) — restsटिका हैविश्वम् (viśvam) — the universeसारा विश्वसूत्रे (sūtre) — on a threadधागेमेंमणि-गणाः (maṇi-gaṇāḥ) — beadsमनकेइव (iva) — likeजैसे

Verse 3

३3 शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः। ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः॥ ३

śarvo bhavastathā rudra ugro bhīmaḥ paśoḥ patiḥ | īśānaśca mahādevo mūrtayaścāṣṭa viśrutāḥ 3 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.3. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शर्व, भव, रुद्र, उग्र, भीम, पशुपति, ईशान और महादेव — ये उनकी आठ प्रसिद्ध मूर्तियाँ हैं।

Śarva, Bhava, Rudra, Ugra, Bhīma, Paśupati, Īśāna and Mahādeva: these are his eight famous forms.

Word by wordपदार्थ

शर्वः (śarvaḥ) — Śarvaशर्वभवः (bhavaḥ) — Bhavaभवतथा (tathā) — andऔररुद्रः (rudraḥ) — Rudraरुद्रउग्रः (ugraḥ) — Ugraउग्रभीमः (bhīmaḥ) — Bhīmaभीमपशोः (paśoḥ) — of creaturesपशुओंकेपतिः (patiḥ) — Paśupatiपशुपतिईशानः (īśānaḥ) — Īśānaईशानच (ca) — andऔरमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaमहादेवमूर्तयः (mūrtayaḥ) — formsमूर्तियाँच (ca) — andऔरअष्ट (aṣṭa) — eightआठविश्रुताः (viśrutāḥ) — famousप्रसिद्ध

Verse 4

४4 भूम्यम्भोऽग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः। अधिष्ठिताश्च शर्वाद्यैरष्टरूपैः शिवस्य हि॥ ४

bhūmyambho'gnimarudvyomakṣetrajñārkaniśākarāḥ | adhiṣṭhitāśca śarvādyairaṣṭarūpaiḥ śivasya hi 4 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.4. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, जीवात्मा, सूर्य और चन्द्रमा — इनपर शर्व आदि शिवकी आठ मूर्तियाँ शासन करती हैं।

Earth, water, fire, wind, space, the soul, the sun and the moon are ruled by Śiva's eight forms, starting with Śarva.

Word by wordपदार्थ

भूमि-अम्भः-अग्नि-मरुत्-व्योम-क्षेत्रज्ञ-अर्क-निशाकराः (bhūmi-ambhaḥ-agni-marut-vyoma-kṣetrajña-arka-niśākarāḥ) — earth, water, fire, wind, space, the soul, the sun and the moonपृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, जीवात्मा, सूर्य और चन्द्रमाअधिष्ठिताः (adhiṣṭhitāḥ) — are ruledशासित हैंच (ca) — andऔरशर्व-आद्यैः (śarva-ādyaiḥ) — starting with Śarvaशर्व आदिअष्ट-रूपैः (aṣṭa-rūpaiḥ) — by the eight formsआठ मूर्तियोंसेशिवस्य (śivasya) — Śiva'sशिवकीहि (hi) — indeedही

Verse 5

५5 धत्ते चराचरं विश्वं रूपं विश्वंभरात्मकम्। शङ्करस्य महेशस्य शास्त्रस्यैवेति निश्चयः॥ ५

dhatte carācaraṃ viśvaṃ rūpaṃ viśvaṃbharātmakam | śaṅkarasya maheśasya śāstrasyaiveti niścayaḥ 5 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.5. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शंकर महेशका विश्वको धारण करनेवाला रूप इस सारे चर-अचर जगत्को थामे हुए है। यही शास्त्रका निश्चित मत है।

The form of Śaṅkara Maheśa that bears the world holds up this whole moving and unmoving universe. This is the firm teaching of scripture.

Word by wordपदार्थ

धत्ते (dhatte) — holds upथामे हुए हैचर-अचरम् (cara-acaram) — moving and unmovingचर-अचरविश्वम् (viśvam) — universeजगत्कोरूपम् (rūpam) — the formरूपविश्वम्भर-आत्मकम् (viśvambhara-ātmakam) — that bears the worldविश्वको धारण करनेवालाशङ्करस्य (śaṅkarasya) — of Śaṅkaraशंकरमहेशस्य (maheśasya) — Maheśaमहेशकाशास्त्रस्य (śāstrasya) — of scriptureशास्त्रकाएव (eva) — indeedहीइति (iti) — thisयहनिश्चयः (niścayaḥ) — firm teachingनिश्चित मत

Verse 6

६6 संजीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मकम्। भव इत्युच्यते रूपं भवस्य परमात्मनः॥ ६

saṃjīvanaṃ samastasya jagataḥ salilātmakam | bhava ityucyate rūpaṃ bhavasya paramātmanaḥ 6 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.6. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनका जलरूप सारे जगत्को जीवन देता है। परमात्मा भवका यह रूप भव कहलाता है।

His watery form gives life to the whole world. This form of Bhava, the Supreme Self, is called Bhava.

Word by wordपदार्थ

सञ्जीवनम् (sañjīvanam) — gives lifeजीवन देनेवालासमस्तस्य (samastasya) — to the wholeसारेजगतः (jagataḥ) — worldजगत्कोसलिल-आत्मकम् (salila-ātmakam) — wateryजलरूपभवः (bhavaḥ) — Bhavaभवइति (iti) — thusऐसाउच्यते (ucyate) — is calledकहलाता हैरूपम् (rūpam) — formरूपभवस्य (bhavasya) — of Bhavaभवकापरम-आत्मनः (parama-ātmanaḥ) — the Supreme Selfपरमात्मा

Verse 7

७7 बहिरन्तर्जगदिदं बिभर्ति स्पन्दते स्वयम्। उग्र इत्युच्यते सद्भी रूपमुग्रस्य सत्प्रभोः॥ ७

bahirantarjagadidaṃ bibharti spandate svayam | ugra ityucyate sadbhī rūpamugrasya satprabhoḥ 7 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.7. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह रूप जगत्को भीतर और बाहरसे धारण करता है और स्वयं गतिशील है। सज्जन सच्चे प्रभु उग्रके इस रूपको उग्र कहते हैं।

This form holds up the world inside and out, and it moves by itself. The good call this form of the true Lord Ugra by the name Ugra.

Word by wordपदार्थ

बहिः (bahiḥ) — outबाहरसेअन्तः (antaḥ) — insideभीतरजगत् (jagat) — worldजगत्कोइदम् (idam) — theइसबिभर्ति (bibharti) — holds upधारण करता हैस्पन्दते (spandate) — movesगतिशील हैस्वयम् (svayam) — by itselfस्वयंउग्रः (ugraḥ) — Ugraउग्रइति (iti) — by the nameनामसेउच्यते (ucyate) — callकहते हैंसद्भिः (sadbhiḥ) — the goodसज्जनरूपम् (rūpam) — formरूपकोउग्रस्य (ugrasya) — of Ugraउग्रकेसत्-प्रभोः (sat-prabhoḥ) — the true Lordसच्चे प्रभु

Verse 8

८8 सर्वावकाशदं सर्वव्यापकं गगनात्मकम्। रूपं भीमस्य भीमाख्यं भूतवृन्दस्य भेदकम्॥ ८

sarvāvakāśadaṃ sarvavyāpakaṃ gaganātmakam | rūpaṃ bhīmasya bhīmākhyaṃ bhūtavṛndasya bhedakam 8 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.8. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आकाशरूप सबको स्थान देता है और सबमें व्याप्त है। वह प्राणियोंके समूहोंको अलग-अलग करता है। भीमका यह रूप भीम कहलाता है।

The form that is space gives room to everything and fills everything. It sets apart the hosts of beings. This form of Bhīma is called Bhīma.

Word by wordपदार्थ

सर्व-अवकाश-दम् (sarva-avakāśa-dam) — gives room to everythingसबको स्थान देनेवालासर्व-व्यापकम् (sarva-vyāpakam) — fills everythingसबमें व्याप्तगगन-आत्मकम् (gagana-ātmakam) — that is spaceआकाशरूपरूपम् (rūpam) — formरूपभीमस्य (bhīmasya) — of Bhīmaभीमकाभीम-आख्यम् (bhīma-ākhyam) — is called Bhīmaभीम कहलाता हैभूत-वृन्दस्य (bhūta-vṛndasya) — the hosts of beingsप्राणियोंके समूहोंकोभेदकम् (bhedakam) — sets apartअलग-अलग करनेवाला

Verse 9

९9 सर्वात्मनामधिष्ठानं सर्वक्षेत्रनिवासकम्। रूपं पशुपतेर्ज्ञेयं पशुपाशनिकृन्तनम्॥ ९

sarvātmanāmadhiṣṭhānaṃ sarvakṣetranivāsakam | rūpaṃ paśupaterjñeyaṃ paśupāśanikṛntanam 9 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.9. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पशुपतिके रूपको सब आत्माओंका आधार जानो। वह हर शरीरमें रहता है और बँधे हुए जीवोंके बन्धन काटता है।

Know the form of Paśupati as the home of all souls. It lives in every body, and it cuts the bonds of bound souls.

Word by wordपदार्थ

सर्व-आत्मनाम् (sarva-ātmanām) — of all soulsसब आत्माओंकाअधिष्ठानम् (adhiṣṭhānam) — the homeआधारसर्व-क्षेत्र-निवासकम् (sarva-kṣetra-nivāsakam) — lives in every bodyहर शरीरमें रहनेवालारूपम् (rūpam) — formरूपकोपशुपतेः (paśupateḥ) — of Paśupatiपशुपतिकेज्ञेयम् (jñeyam) — knowजानोपशु-पाश-निकृन्तनम् (paśu-pāśa-nikṛntanam) — cuts the bonds of bound soulsबँधे जीवोंके बन्धन काटनेवाला

Verse 10

१०10 सन्दीपयज्जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वयम्। ईशानाख्यं महेशस्य रूपं दिवि विसर्पति॥ १०

sandīpayajjagatsarvaṃ divākarasamāhvayam | īśānākhyaṃ maheśasya rūpaṃ divi visarpati 10 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.10. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

महेशका ईशान नामक रूप सारे जगत्को प्रकाशित करता है। वह सूर्य नामसे जाना जाता है और आकाशमें चलता है।

Maheśa's form called Īśāna lights up the whole world. It is known as the sun, and it moves across the sky.

Word by wordपदार्थ

सन्दीपयत् (sandīpayat) — lights upप्रकाशित करता हुआजगत् (jagat) — worldजगत्कोसर्वम् (sarvam) — the wholeसारेदिवाकर-समाह्वयम् (divākara-samāhvayam) — known as the sunसूर्य नामसे जाना जानेवालाईशान-आख्यम् (īśāna-ākhyam) — called Īśānaईशान नामकमहेशस्य (maheśasya) — Maheśa'sमहेशकारूपम् (rūpam) — formरूपदिवि (divi) — across the skyआकाशमेंविसर्पति (visarpati) — movesचलता है

Verse 11

११11 आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः। महादेवस्य तद्रूपं महादेवस्य चाह्वयम्॥ ११

āpyāyayati yo viśvamamṛtāṃśurniśākaraḥ | mahādevasya tadrūpaṃ mahādevasya cāhvayam 11 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.11. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अमृतके समान किरणोंवाला चन्द्रमा सारे जगत्का पोषण करता है। वही महादेवका रूप है और उसका नाम भी महादेव है।

The moon, with its rays of nectar, nourishes the whole world. That is the form of Mahādeva, and it bears the name Mahādeva.

Word by wordपदार्थ

आप्याययति (āpyāyayati) — nourishesपोषण करता हैयः (yaḥ) — whichजोविश्वम् (viśvam) — the whole worldसारे जगत्काअमृत-अंशुः (amṛta-aṃśuḥ) — with its rays of nectarअमृतके समान किरणोंवालानिशाकरः (niśākaraḥ) — the moonचन्द्रमामहादेवस्य (mahādevasya) — of Mahādevaमहादेवकातत् (tat) — thatवहीरूपम् (rūpam) — formरूपमहादेवस्य (mahādevasya) — Mahādevaमहादेवच (ca) — andऔरआह्वयम् (āhvayam) — bears the nameनाम

Verse 12

१२12 आत्मा तस्याष्टमं रूपं शिवस्य परमात्मनः। व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्॥ १२

ātmā tasyāṣṭamaṃ rūpaṃ śivasya paramātmanaḥ | vyāpiketaramūrtīnāṃ viśvaṃ tasmācchivātmakam 12 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.12. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

परमात्मा शिवका आठवाँ रूप आत्मा है। वह बाकी रूपोंमें भी व्याप्त है। इसलिये सारा विश्व शिवस्वरूप है।

The eighth form of Śiva, the Supreme Self, is the soul. It pervades the other forms. So the whole universe is Śiva's own being.

Word by wordपदार्थ

आत्मा (ātmā) — the soulआत्मातस्य (tasya) — ofउनअष्टमम् (aṣṭamam) — the eighthआठवाँरूपम् (rūpam) — formरूपशिवस्य (śivasya) — Śivaशिवकापरम-आत्मनः (parama-ātmanaḥ) — the Supreme Selfपरमात्माव्यापिका-इतर-मूर्तीनाम् (vyāpikā-itara-mūrtīnām) — pervades the other formsबाकी रूपोंमें भी व्याप्तविश्वम् (viśvam) — the whole universeसारा विश्वतस्मात् (tasmāt) — soइसलियेशिव-आत्मकम् (śiva-ātmakam) — Śiva's own beingशिवस्वरूप

Verse 13

१३13 शाखाः पुष्यन्ति वृक्षस्य वृक्षमूलस्य सेचनात्। तद्वदस्य वपुर्विश्वं पुष्यते च शिवार्चनात्॥ १३

śākhāḥ puṣyanti vṛkṣasya vṛkṣamūlasya secanāt | tadvadasya vapurviśvaṃ puṣyate ca śivārcanāt 13 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.13. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पेड़की जड़को सींचनेसे उसकी शाखाएँ पुष्ट होती हैं। उसी प्रकार शिवकी पूजा करनेसे उनका शरीररूप यह जगत् पुष्ट होता है।

When you water the root of a tree, its branches grow strong. In the same way, when you worship Śiva, the world, which is his body, grows strong.

Word by wordपदार्थ

शाखाः (śākhāḥ) — its branchesउसकी शाखाएँपुष्यन्ति (puṣyanti) — grow strongपुष्ट होती हैंवृक्षस्य (vṛkṣasya) — of a treeपेड़कीवृक्ष-मूलस्य (vṛkṣa-mūlasya) — the root of a treeपेड़की जड़कोसेचनात् (secanāt) — when you waterसींचनेसेतद्वत् (tadvat) — in the same wayउसी प्रकारअस्य (asya) — hisउनकावपुः (vapuḥ) — bodyशरीररूपविश्वम् (viśvam) — the worldयह जगत्पुष्यते (puṣyate) — grows strongपुष्ट होता हैच (ca) — andऔरशिव-अर्चनात् (śiva-arcanāt) — when you worship Śivaशिवकी पूजा करनेसे

Verse 14

१४14 यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता। तथा विश्वस्य सम्प्रीत्या प्रीतो भवति शङ्करः॥ १४

yatheha putrapautrādeḥ prītyā prīto bhavetpitā | tathā viśvasya samprītyā prīto bhavati śaṅkaraḥ 14 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.14. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे पिता अपने पुत्र-पौत्रोंके सुखी रहनेसे प्रसन्न होता है, वैसे ही सारे विश्वके सुखी रहनेसे शंकर प्रसन्न होते हैं।

A father is pleased when his sons and grandsons are happy. In the same way Śaṅkara is pleased when the whole world is happy.

Word by wordपदार्थ

यथा (yathā) — asजैसेइह (iha) — hereयहाँपुत्र-पौत्र-आदेः (putra-pautra-ādeḥ) — his sons and grandsonsअपने पुत्र-पौत्रोंकेप्रीत्या (prītyā) — when happyसुखी रहनेसेप्रीतः (prītaḥ) — pleasedप्रसन्नभवेत् (bhavet) — isहोता हैपिता (pitā) — a fatherपितातथा (tathā) — in the same wayवैसे हीविश्वस्य (viśvasya) — of the whole worldसारे विश्वकेसम्प्रीत्या (samprītyā) — when happyसुखी रहनेसेप्रीतः (prītaḥ) — pleasedप्रसन्नभवति (bhavati) — isहोते हैंशङ्करः (śaṅkaraḥ) — Śaṅkaraशंकर

Verse 15

१५15 क्रियते यस्य कस्यापि देहिनो यदि निग्रहः। अष्टमूर्तेरनिष्टं तत्कृतमेव न संशयः॥ १५

kriyate yasya kasyāpi dehino yadi nigrahaḥ | aṣṭamūrteraniṣṭaṃ tatkṛtameva na saṃśayaḥ 15 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.15. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि कोई किसी भी प्राणीको कष्ट देता है, तो वह निश्चय ही अष्टमूर्ति शिवका ही अहित करता है। इसमें कोई सन्देह नहीं।

If anyone harms any living being at all, he has surely harmed the eight-formed Śiva himself. There is no doubt of this.

Word by wordपदार्थ

क्रियते (kriyate) — harmsकिया जाता हैयस्य (yasya) — toजिसकस्य (kasya) — anyकिसीअपि (api) — at allभीदेहिनः (dehinaḥ) — living beingप्राणीकोयदि (yadi) — ifयदिनिग्रहः (nigrahaḥ) — harmकष्टअष्ट-मूर्तेः (aṣṭa-mūrteḥ) — of the eight-formed Śivaअष्टमूर्ति शिवकाअनिष्टम् (aniṣṭam) — harmअहिततत् (tat) — thatवहकृतम् (kṛtam) — has doneकियाएव (eva) — surelyनिश्चय हीन (na) — noनहींसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसन्देह

Verse 16

१६16 अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठायास्थितं शिवम्। भजस्व सर्वभावेन रुद्रं परमकारणम्॥ १६

aṣṭamūrtyātmanā viśvamadhiṣṭhāyāsthitaṃ śivam | bhajasva sarvabhāvena rudraṃ paramakāraṇam 16 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.16. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पूरे मनसे रुद्रकी उपासना करो। वे ही परम कारण शिव हैं, जो अपनी आठ मूर्तियोंके द्वारा विश्वपर शासन करते हैं।

Worship Rudra with all your heart. He is Śiva, the highest cause, who rules the universe through his eight forms.

Word by wordपदार्थ

अष्ट-मूर्ति-आत्मना (aṣṭa-mūrti-ātmanā) — through his eight formsअपनी आठ मूर्तियोंके द्वाराविश्वम् (viśvam) — the universeविश्वपरअधिष्ठाय (adhiṣṭhāya) — rulesशासन करकेआस्थितम् (āsthitam) — who standsस्थितशिवम् (śivam) — Śivaशिवभजस्व (bhajasva) — worshipउपासना करोसर्व-भावेन (sarva-bhāvena) — with all your heartपूरे मनसेरुद्रम् (rudram) — Rudraरुद्रकीपरम-कारणम् (parama-kāraṇam) — the highest causeपरम कारण

Verse 17

१७17 इति प्रोक्ताः स्वरूपास्ते विधिपुत्राष्टविश्रुताः। सर्वोपकारनिरताः सेव्याः श्रेयोऽर्थिभिर्नरैः॥ १७

iti proktāḥ svarūpāste vidhiputrāṣṭaviśrutāḥ | sarvopakāraniratāḥ sevyāḥ śreyo'rthibhirnaraiḥ 17 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Śatarudra Saṃhitā 2.17. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/shatarudra-samhita-two-shivas-eight-forms#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे ब्रह्मपुत्र! इस प्रकार मैंने ये आठ प्रसिद्ध रूप बताये। ये सदा सबका उपकार करनेमें लगे रहते हैं। जो लोग अपना कल्याण चाहते हैं, उन्हें इनकी सेवा करनी चाहिये।

O son of Brahmā, I have now told you these eight famous forms. They are always busy doing good to all. People who want their own good should serve them.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारप्रोक्ताः (proktāḥ) — I have toldमैंने बतायेस्वरूपाः (svarūpāḥ) — formsरूपते (te) — theseयेविधि-पुत्र (vidhi-putra) — O son of Brahmāहे ब्रह्मपुत्रअष्ट-विश्रुताः (aṣṭa-viśrutāḥ) — eight famousआठ प्रसिद्धसर्व-उपकार-निरताः (sarva-upakāra-niratāḥ) — always busy doing good to allसदा सबका उपकार करनेमें लगेसेव्याः (sevyāḥ) — should serveसेवा करनी चाहियेश्रेयः-अर्थिभिः (śreyaḥ-arthibhiḥ) — who want their own goodअपना कल्याण चाहनेवालेनरैः (naraiḥ) — peopleलोगोंको

❁ ❁ ❁

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवाष्टमूर्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥ २॥

Thus ends the second chapter, called "The Description of Śiva's Eight Forms," in the third Śatarudra-saṃhitā, in the glorious Śiva Mahāpurāṇa.

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहितामें शिवाष्टमूर्तिवर्णन नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ॥ २॥

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.