॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — युद्धखण्डअथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
Having heard Śaṅkhacūḍa's defiant reply relayed by the messenger, Giriśa commanded Vīrabhadra, Nandin, Kṣetrapāla, the eight Bhairavas, and all his gaṇas to arm themselves and set out with the two Kumāras, while Bhadrakālī too was to march to battle with her own army, and Śiva himself declared he would set out at once to slay Śaṅkhacūḍa. Thus commanded, Maheśāna set out with his army, and all the heroic gaṇas followed him in great joy; Skanda and Gaṇeśa, lords of the whole host, came armed to Śiva's side. Sanatkumāra then names a great array of gaṇa-lords — Vīrabhadra, Nandī, Mahākāla, and a host of others — and recounts, name by name, the vast numbers of troops, reckoned in crores and thousands of crores, that each commanded, until an innumerable host of gaṇas, thousand-armed, matted-locked, crescent-crowned, blue-throated and three-eyed, adorned with rudrākṣa and ash, resembling Brahmā, Indra, and Viṣṇu in splendor and skilled in war, ranging over earth, netherworld, sky, and the seven heavens, set out for the encounter with the dānavas. The eight Bhairavas, the eleven Rudras, the eight Vasus, Indra, the twelve Ādityas, Agni, the Moon, Viśvakarmā, the Aśvins, Kubera, Yama, Nirṛti, Nalakūbara, Vāyu, Varuṇa, Budha, Maṅgala, the other planets, and Kāmadeva, along with Ugradaṃṣṭra, Ugradaṇḍa, Koraṭa, and Koṭabha, all joined the host. The hundred-armed goddess Bhadrakālī Maheśvarī herself appeared, seated on a jewelled chariot, clad and adorned in red, dancing, laughing, and singing with joy, granting fearlessness to her own and terror to the foe, bearing a monstrous tongue a yojana long, a vast skull-bowl, a sky-touching trident, a yojana-long spear, and a whole armory of maces, discuses, swords, and celestial weapons — the Vaiṣṇava, Vāruṇa, Vāyavya, Nārāyaṇa, Gāndharva, Brahma, Gāruḍa, Pārjanya, Pāśupata, Jṛmbhaṇa, Pārvata, Mahāvīra, Saura, Kālakāla, Mahānala, Māheśvara, Yāmya, and Sammohana weapons among a hundred others — attended by three crore yoginīs and three crore fearsome ḍākinīs, and surrounded by bhūtas, pretas, piśācas, kūṣmāṇḍas, brahmarākṣasas, vetālas, rākṣasas, yakṣas, and kinnaras. Skanda, amid this throng, bowed to Candraśekhara and took his place at his father's side by his command. Then Śambhu, having gathered his whole army, set out fearlessly, as Rudra, for battle against Śaṅkhacūḍa, and halted at the foot of a lovely banyan tree on the bank of the river Candrabhāgā, there to bring about the deliverance of the gods. दूतके द्वारा लाया गया शङ्खचूडका उद्दंड उत्तर सुनकर गिरीश क्रोधित हुए और वीरभद्र, नन्दिन्, क्षेत्रपाल, अष्ट भैरव तथा समस्त गणोंको शस्त्रसज्जित होकर दोनों कुमारोंके साथ निकलनेकी आज्ञा दी; भद्रकालीको भी अपनी सेनाके साथ युद्धके लिये जानेको कहा, और स्वयं शङ्खचूडके वधके लिये तुरन्त निकल पड़नेकी घोषणा की। ऐसी आज्ञा देकर महेशान अपनी सेनाके साथ निकल पड़े और समस्त वीरगण हर्षित होकर उनके पीछे चले; सम्पूर्ण सेनाके स्वामी स्कन्द और गणेश भी शस्त्रसज्जित होकर शिवके समीप पहुँचे। सनत्कुमार तब वीरभद्र, नन्दी, महाकाल आदि अनेक गणेश्वरोंके नाम तथा उनकी करोड़ों एवं सहस्र करोड़ोंमें गिनी जानेवाली विशाल सेनाओंकी संख्या एक-एक करके गिनाते हैं, यावत् सहस्र भुजाओं, जटामुकुट, चन्द्ररेखा, नीलकण्ठ तथा त्रिनेत्रसे युक्त, रुद्राक्ष एवं भस्मसे विभूषित, ब्रह्मा-इन्द्र-विष्णुके सदृश तेजस्वी तथा युद्धमें प्रवीण असंख्य गण, पृथ्वी, पाताल, आकाश तथा सातों स्वर्गोंमें विचरण करते हुए, दानवोंसे युद्धके लिये निकल पड़े। आठों भैरव, ग्यारह रुद्र, आठों वसु, इन्द्र, बारह आदित्य, अग्नि, चन्द्रमा, विश्वकर्मा, दोनों अश्विनीकुमार, कुबेर, यम, निर्ऋति, नलकूबर, वायु, वरुण, बुध, मङ्गल, अन्य ग्रह तथा कामदेवके साथ ही उग्रदंष्ट्र, उग्रदण्ड, कोरट तथा कोटभ भी इस सेनामें सम्मिलित हुए। स्वयं सौ भुजाओंवाली देवी भद्रकाली महेश्वरी रत्नमय विमानपर आरूढ़, लाल वस्त्र एवं आभूषणोंसे सुसज्जित, नृत्य-गायन करती तथा अपने भक्तोंको अभय और शत्रुओंको भय देती हुई प्रकट हुईं; वे एक योजन लम्बी विकराल जिह्वा, विशाल खर्पर, आकाशस्पर्शी त्रिशूल, योजन-लम्बी शक्ति तथा वैष्णवास्त्र, वारुणास्त्र, वायव्यास्त्र, नारायणास्त्र, गान्धर्वास्त्र, ब्रह्मास्त्र, गारुडास्त्र, पार्जन्यास्त्र, पाशुपतास्त्र, जृम्भणास्त्र, पार्वतास्त्र, महावीरास्त्र, सौरास्त्र, कालकालास्त्र, महानलास्त्र, माहेश्वरास्त्र, याम्यास्त्र तथा सम्मोहनास्त्र सहित सैकड़ों दिव्यास्त्र धारण किये हुए, तीन करोड़ योगिनियों तथा तीन करोड़ भयंकर डाकिनियोंके साथ, तथा भूत-प्रेत-पिशाच-कूष्माण्ड-ब्रह्मराक्षस-वेताल-राक्षस-यक्ष-किन्नरोंसे घिरी हुई वहाँ उपस्थित हुईं। स्कन्द भी इन सबसे घिरे हुए चन्द्रशेखरको प्रणामकर उनकी आज्ञासे पिताके समीप सहायकके रूपमें स्थित हो गये। तदनन्तर शम्भुने अपनी सम्पूर्ण सेना एकत्रकर निर्भय होकर शङ्खचूडसे युद्धके लिये प्रस्थान किया और चन्द्रभागा नदीके तटपर एक मनोहर वटवृक्षके नीचे देवताओंके उद्धारके लिये ठहर गये।
१ तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् ततः । सक्रोधः प्राह गिरिशो वीरभद्रादिकान्गणान् ॥ १॥
tasya dūtasya tadvākyamākarṇya surarāṭ tataḥ | sakrodhaḥ prāha giriśo vīrabhadrādikāngaṇān ||
तब उस दूतके उस वचनको सुनकर देवाधिदेव गिरीश क्रोधित होकर वीरभद्र आदि गणोंसे बोले।
Then, having heard that word of the messenger, the sovereign of the gods, Giriśa, spoke angrily to Vīrabhadra and the other gaṇas.
तस्य दूतस्य तद्वाक्यम् (tasya dūtasya tadvākyam) — "having heard that word of the messenger,आकर्ण्य सुरराट् ततः (ākarṇya surarāṭ tataḥ) — the sovereign of the gods, then,सक्रोधः प्राह गिरिशो (sakrodhaḥ prāha giriśo) — angrily spoke — Giriśa —वीरभद्रादिकान्गणान् (vīrabhadrādikāngaṇān) — to Vīrabhadra and the other gaṇas"
२ हे वीरभद्र हे नन्दिन् क्षेत्रपालष्टभैरवाः । सर्वे गणाश्च सन्नद्धाः सायुधा बलशालिनः ॥ २॥
he vīrabhadra he nandin kṣetrapālaṣṭabhairavāḥ | sarve gaṇāśca sannaddhāḥ sāyudhā balaśālinaḥ ||
हे वीरभद्र! हे नन्दिन्! हे क्षेत्रपाल! हे अष्ट भैरवो! तथा हे समस्त बलशाली गणो! तुम सब शस्त्रसज्जित होकर तैयार हो जाओ।
O Vīrabhadra, O Nandin, O Kṣetrapāla, O eight Bhairavas, and all you mighty gaṇas — arm yourselves and be ready.
हे वीरभद्र हे नन्दिन् (he vīrabhadra he nandin) — "O Vīrabhadra, O Nandin,क्षेत्रपालष्टभैरवाः (kṣetrapālaṣṭabhairavāḥ) — O Kṣetrapāla, O eight Bhairavas,सर्वे गणाश्च सन्नद्धाः (sarve gaṇāśca sannaddhāḥ) — and all you gaṇas — be armedसायुधा बलशालिनः (sāyudhā balaśālinaḥ) — with your weapons, O mighty ones"
३ कुमाराभ्यां सहैवाद्य निर्गच्छन्तु ममाज्ञया । स्वसेनया भद्रकाली निर्गच्छतु रणाय च ॥ शङ्खचूडवधार्थाय निर्गच्छाम्यद्य सत्वरम् ॥ ३॥
kumārābhyāṃ sahaivādya nirgacchantu mamājñayā | svasenayā bhadrakālī nirgacchatu raṇāya ca | śaṅkhacūḍavadhārthāya nirgacchāmyadya satvaram ||
तुम लोग आज ही दोनों कुमारोंके साथ मेरी आज्ञासे निकल पड़ो; और भद्रकाली भी अपनी सेनाके साथ युद्धके लिये निकलें — शङ्खचूडके वधके लिये मैं स्वयं अभी शीघ्र निकल रहा हूँ।
Go forth this very day together with the two Kumāras, by my command; and let Bhadrakālī go forth to battle with her own army — for the slaying of Śaṅkhacūḍa I myself set out now at once.
कुमाराभ्यां सहैवाद्य (kumārābhyāṃ sahaivādya) — "together with the two Kumāras this very day,निर्गच्छन्तु ममाज्ञया (nirgacchantu mamājñayā) — go forth by my command;स्वसेनया भद्रकाली निर्गच्छतु रणाय च (svasenayā bhadrakālī nirgacchatu raṇāya ca) — let Bhadrakālī too go forth to battle with her own army;शङ्खचूडवधार्थाय निर्गच्छाम्यद्य सत्वरम् (śaṅkhacūḍavadhārthāya nirgacchāmyadya satvaram) — for the slaying of Śaṅkhacūḍa I myself set out now at once"
४ इत्याज्ञाप्य महेशानो निर्ययौ सैन्यसंयुतः । सर्वे वीरगणास्तस्यानुययुः सम्प्रहर्षिताः ॥ ४॥
ityājñāpya maheśāno niryayau sainyasaṃyutaḥ | sarve vīragaṇāstasyānuyayuḥ sampraharṣitāḥ ||
ऐसी आज्ञा देकर महेशान अपनी सेनाके साथ निकल पड़े; उनके समस्त वीरगण अत्यन्त हर्षित होकर उनके पीछे चले।
Having thus commanded, Maheśāna set out together with his army; all the heroic gaṇas followed him, greatly rejoicing.
इत्याज्ञाप्य महेशानो (ityājñāpya maheśāno) — "having thus commanded, Maheśānaनिर्ययौ सैन्यसंयुतः (niryayau sainyasaṃyutaḥ) — set out together with his army;सर्वे वीरगणास्तस्यानुययुः (sarve vīragaṇāstasyānuyayuḥ) — all the heroic gaṇas followed him,सम्प्रहर्षिताः (sampraharṣitāḥ) — greatly rejoicing"
५ एतस्मिन्नन्तरे स्कन्दगणेशौ सर्वसैन्यपौ । ययतुर्मुदितौ नद्धौ सायुधौ च शिवान्तिके ॥ ५॥
etasminnantare skandagaṇeśau sarvasainyapau | yayaturmuditau naddhau sāyudhau ca śivāntike ||
इसी बीच सम्पूर्ण सेनाके दोनों स्वामी स्कन्द और गणेश आयुधोंसे सुसज्जित होकर हर्षपूर्वक शिवके समीप गये।
Meanwhile, Skanda and Gaṇeśa, the two lords of the whole army, went joyfully, armed and arrayed, near Śiva.
एतस्मिन्नन्तरे स्कन्दगणेशौ (etasminnantare skandagaṇeśau) — "meanwhile Skanda and Gaṇeśa,सर्वसैन्यपौ (sarvasainyapau) — the two lords of the whole army,ययतुर्मुदितौ नद्धौ सायुधौ (yayaturmuditau naddhau sāyudhau) — went joyfully, armed and arrayed,च शिवान्तिके (ca śivāntike) — near Śiva"
६ वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालः सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिङ्गलाक्षो विकम्पनः ॥ ६॥
vīrabhadraśca nandī ca mahākālaḥ subhadrakaḥ | viśālākṣaśca bāṇaśca piṅgalākṣo vikampanaḥ ||
वीरभद्र, नन्दी, महाकाल, सुभद्रक, विशालाक्ष, बाण, पिङ्गलाक्ष तथा विकम्पन —
Vīrabhadra, Nandī, Mahākāla, Subhadraka, Viśālākṣa, Bāṇa, Piṅgalākṣa, and Vikampana —
वीरभद्रश्च नन्दी च (vīrabhadraśca nandī ca) — "Vīrabhadra and Nandī,महाकालः सुभद्रकः (mahākālaḥ subhadrakaḥ) — Mahākāla, Subhadraka,विशालाक्षश्च बाणश्च (viśālākṣaśca bāṇaśca) — Viśālākṣa and Bāṇa,पिङ्गलाक्षो विकम्पनः (piṅgalākṣo vikampanaḥ) — Piṅgalākṣa and Vikampana"
७ विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्द्रो विकरस्ताम्रलोचनः ॥ ७॥
virūpo vikṛtiścaiva maṇibhadraśca bāṣkalaḥ | kapilākhyo dīrghadaṃṣdro vikarastāmralocanaḥ ||
विरूप, विकृति, मणिभद्र, बाष्कल, कपिल नामक गण, दीर्घदंष्ट्र, विकर तथा ताम्रलोचन —
Virūpa, Vikṛti, Maṇibhadra, Bāṣkala, the one called Kapila, Dīrghadaṃṣṭra, Vikara, and Tāmralocana —
विरूपो विकृतिश्चैव (virūpo vikṛtiścaiva) — "Virūpa and Vikṛti,मणिभद्रश्च बाष्कलः (maṇibhadraśca bāṣkalaḥ) — Maṇibhadra and Bāṣkala,कपिलाख्यो दीर्घदंष्द्रो (kapilākhyo dīrghadaṃṣdro) — the one called Kapila, Dīrghadaṃṣṭra,विकरस्ताम्रलोचनः (vikarastāmralocanaḥ) — Vikara, and Tāmralocana"
८ कालङ्करो बलीभद्रः कालजिह्वः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघ्यो दुर्जयो दुर्गमस्तथा ॥ ८॥
kālaṅkaro balībhadraḥ kālajihvaḥ kuṭīcaraḥ | balonmatto raṇaślāghyo durjayo durgamastathā ||
कालङ्कर, बलीभद्र, कालजिह्व, कुटीचर, बलोन्मत्त, रणश्लाघ्य, दुर्जय तथा दुर्गम —
Kālaṅkara, Balībhadra, Kālajihva, Kuṭīcara, Balonmatta, Raṇaślāghya, Durjaya, and likewise Durgama —
कालङ्करो बलीभद्रः (kālaṅkaro balībhadraḥ) — "Kālaṅkara, Balībhadra,कालजिह्वः कुटीचरः (kālajihvaḥ kuṭīcaraḥ) — Kālajihva, Kuṭīcara,बलोन्मत्तो रणश्लाघ्यो (balonmatto raṇaślāghyo) — Balonmatta, Raṇaślāghya,दुर्जयो दुर्गमस्तथा (durjayo durgamastathā) — Durjaya, and likewise Durgama"
९ इत्यादयो गणेशानाः सैन्यानां पतयो वराः । तेषां च गणनां वच्मि सावधानतया शृणु ॥ ९॥
ityādayo gaṇeśānāḥ sainyānāṃ patayo varāḥ | teṣāṃ ca gaṇanāṃ vacmi sāvadhānatayā śṛṇu ||
इस प्रकारके ये और अन्य श्रेष्ठ गणेश्वर सेनाओंके स्वामी थे; अब मैं उनकी संख्या बता रहा हूँ, सावधानीसे सुनो।
These and others were the foremost gaṇa-lords, commanders of the armies; I shall now tell their number — listen with care.
इत्यादयो गणेशानाः (ityādayo gaṇeśānāḥ) — "these and other foremost gaṇa-lords,सैन्यानां पतयो वराः (sainyānāṃ patayo varāḥ) — the excellent commanders of the armies;तेषां च गणनां वच्मि (teṣāṃ ca gaṇanāṃ vacmi) — their number I shall now tell —सावधानतया शृणु (sāvadhānatayā śṛṇu) — listen with care"
१० शङ्खकर्णः कोटिगणैर्युतः परविमर्दकः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च ॥ १०॥
śaṅkhakarṇaḥ koṭigaṇairyutaḥ paravimardakaḥ | daśabhiḥ kekarākṣaśca vikṛto'ṣṭābhireva ca ||
शत्रुओंका मर्दन करनेवाला शङ्खकर्ण एक करोड़ गणोंसे युक्त था, केकराक्ष दस करोड़से तथा विकृत आठ करोड़ गणोंसे युक्त था।
Śaṅkhakarṇa, the crusher of foes, was attended by a crore of gaṇas; Kekarākṣa by ten crore, and Vikṛta by eight crore.
शङ्खकर्णः कोटिगणैर्युतः (śaṅkhakarṇaḥ koṭigaṇairyutaḥ) — "Śaṅkhakarṇa, attended by a crore of gaṇas,परविमर्दकः (paravimardakaḥ) — the crusher of foes;दशभिः केकराक्षश्च (daśabhiḥ kekarākṣaśca) — Kekarākṣa by ten crore,विकृतोऽष्टाभिरेव च (vikṛto'ṣṭābhireva ca) — and Vikṛta by eight crore"
११ चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमांस्तथैव विकृताननः ॥ ११॥
catuḥṣaṣṭyā viśākhaśca navabhiḥ pāriyātrikaḥ | ṣaḍbhiḥ sarvāntakaḥ śrīmāṃstathaiva vikṛtānanaḥ ||
विशाख चौंसठ करोड़से, पारियात्रिक नौ करोड़से; श्रीमान् सर्वान्तक तथा विकृतानन भी छः-छः करोड़ गणोंसे युक्त थे।
Viśākha by sixty-four crore, Pāriyātrika by nine crore; the glorious Sarvāntaka and likewise Vikṛtānana each by six crore.
चतुःषष्ट्या विशाखश्च (catuḥṣaṣṭyā viśākhaśca) — "Viśākha by sixty-four crore,नवभिः पारियात्रिकः (navabhiḥ pāriyātrikaḥ) — Pāriyātrika by nine crore;षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान् (ṣaḍbhiḥ sarvāntakaḥ śrīmān) — the glorious Sarvāntaka by six crore,तथैव विकृताननः (tathaiva vikṛtānanaḥ) — and likewise Vikṛtānana"
१२ जालको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुङ्गवः । सप्तभिः समदः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च ॥ १२॥
jālako hi dvādaśabhiḥ koṭibhirgaṇapuṅgavaḥ | saptabhiḥ samadaḥ śrīmāndundubho'ṣṭābhireva ca ||
गणोंमें श्रेष्ठ जालक बारह करोड़से; श्रीमान् समद सात करोड़से तथा दुन्दुभ आठ करोड़ गणोंसे युक्त था।
Jālaka, the foremost of the gaṇas, by twelve crore; the glorious Samada by seven crore, and Dundubha by eight crore.
जालको हि द्वादशभिः (jālako hi dvādaśabhiḥ) — "Jālaka, by twelveकोटिभिर्गणपुङ्गवः (koṭibhirgaṇapuṅgavaḥ) — crore — foremost of the gaṇas;सप्तभिः समदः श्रीमान् (saptabhiḥ samadaḥ śrīmān) — the glorious Samada by seven crore,दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च (dundubho'ṣṭābhireva ca) — and Dundubha by eight crore"
१३ पञ्चभिश्च करालाक्षः षड्भिः सन्दारको वरः । कोटिकोटिभिरेवेह कन्दुकः कुण्डकस्तथा ॥ १३॥
pañcabhiśca karālākṣaḥ ṣaḍbhiḥ sandārako varaḥ | koṭikoṭibhireveha kandukaḥ kuṇḍakastathā ||
करालाक्ष पाँच करोड़से, श्रेष्ठ सन्दारक छः करोड़से; तथा कन्दुक और कुण्डक करोड़ों करोड़ गणोंसे युक्त थे।
Karālākṣa by five crore, the excellent Sandāraka by six crore; Kanduka and likewise Kuṇḍaka, each by a crore of crores.
पञ्चभिश्च करालाक्षः (pañcabhiśca karālākṣaḥ) — "Karālākṣa by five crore,षड्भिः सन्दारको वरः (ṣaḍbhiḥ sandārako varaḥ) — the excellent Sandāraka by six crore;कोटिकोटिभिरेवेह (koṭikoṭibhireveha) — each by a crore of crores,कन्दुकः कुण्डकस्तथा (kandukaḥ kuṇḍakastathā) — Kanduka and likewise Kuṇḍaka"
१४ विष्टम्भोऽष्टाभिरेवेह गणपः सर्वसत्तमः । पिप्पलश्च सहस्रेण सन्नादश्च तथाविधः ॥ १४॥
viṣṭambho'ṣṭābhireveha gaṇapaḥ sarvasattamaḥ | pippalaśca sahasreṇa sannādaśca tathāvidhaḥ ||
सभीमें श्रेष्ठ गणेश्वर विष्टम्भ यहाँ आठ करोड़से; तथा पिप्पल और वैसे ही सन्नाद सहस्र करोड़ गणोंसे युक्त थे।
Viṣṭambha, best of all the gaṇa-lords, by eight crore here; Pippala and likewise Sannāda each by a thousand crore.
विष्टम्भोऽष्टाभिरेवेह (viṣṭambho'ṣṭābhireveha) — "Viṣṭambha, here by eight crore,गणपः सर्वसत्तमः (gaṇapaḥ sarvasattamaḥ) — the best of all gaṇa-lords;पिप्पलश्च सहस्रेण (pippalaśca sahasreṇa) — Pippala by a thousand crore,सन्नादश्च तथाविधः (sannādaśca tathāvidhaḥ) — and Sannāda likewise"
१५ आवेशनस्तथाष्टाभिस्त्वष्टभिश्चन्द्रतापनः । महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः ॥ १५॥
āveśanastathāṣṭābhistvaṣṭabhiścandratāpanaḥ | mahākeśaḥ sahasreṇa koṭīnāṃ gaṇapo vṛtaḥ ||
आवेशन भी आठ करोड़से तथा चन्द्रतापन आठ करोड़से; और गणेश्वर महाकेश सहस्र करोड़ गणोंसे घिरा हुआ था।
Āveśana likewise by eight, and Candratāpana by eight; the gaṇa-lord Mahākeśa was surrounded by a thousand crore.
आवेशनस्तथाष्टाभिः (āveśanastathāṣṭābhiḥ) — "Āveśana likewise by eight,त्वष्टभिश्चन्द्रतापनः (tvaṣṭabhiścandratāpanaḥ) — and Candratāpana by eight;महाकेशः सहस्रेण (mahākeśaḥ sahasreṇa) — Mahākeśa by a thousandकोटीनां गणपो वृतः (koṭīnāṃ gaṇapo vṛtaḥ) — crore — that gaṇa-lord was surrounded"
१६ कुण्डी द्वादशभिर्वीरैस्तथा पर्वतकः शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालशतेन वै ॥ १६॥
kuṇḍī dvādaśabhirvīraistathā parvatakaḥ śubhaḥ | kālaśca kālakaścaiva mahākālaśatena vai ||
कुण्डी बारह करोड़ वीरोंसे, तथा शुभ पर्वतक भी; काल, कालक तथा महाकाल सौ-सौ करोड़ गणोंसे युक्त थे।
Kuṇḍī with twelve crore heroes, and likewise the auspicious Parvataka; Kāla and Kālaka each with a hundred crore, as Mahākāla too.
कुण्डी द्वादशभिर्वीरैः (kuṇḍī dvādaśabhirvīraiḥ) — "Kuṇḍī with twelve crore heroes,तथा पर्वतकः शुभः (tathā parvatakaḥ śubhaḥ) — and likewise the auspicious Parvataka;कालश्च कालकश्चैव (kālaśca kālakaścaiva) — Kāla and Kālaka,महाकालशतेन वै (mahākālaśatena vai) — each with a hundred crore"
१७ अग्निकः शतकोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यो ह्यर्द्धकोट्या च तथा चैव घनावहः ॥ १७॥
agnikaḥ śatakoṭyā ca koṭyāgnimukha eva ca | ādityo hyarddhakoṭyā ca tathā caiva ghanāvahaḥ ||
अग्निक सौ करोड़से तथा अग्निमुख एक करोड़से; आदित्य आधे करोड़से तथा घनावह भी उतनी ही संख्यासे युक्त था।
Agnika with a hundred crore, and Agnimukha with a crore; Āditya with half a crore, and likewise Ghanāvaha.
अग्निकः शतकोट्या च (agnikaḥ śatakoṭyā ca) — "Agnika with a hundred crore,कोट्याग्निमुख एव च (koṭyāgnimukha eva ca) — and Agnimukha with a crore;आदित्यो ह्यर्द्धकोट्या च (ādityo hyarddhakoṭyā ca) — Āditya with half a crore,तथा चैव घनावहः (tathā caiva ghanāvahaḥ) — and likewise Ghanāvaha"
१८ सन्नाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या सुमन्त्रकः ॥ १८॥
sannāhaśca śatenaiva kumudaḥ koṭibhistathā | amoghaḥ kokilaścaiva śatakoṭyā sumantrakaḥ ||
सन्नाह सौ करोड़से तथा कुमुद भी करोड़ोंसे; अमोघ, कोकिल तथा सुमन्त्रक सौ-सौ करोड़ गणोंसे युक्त थे।
Sannāha with a hundred crore, and Kumuda likewise with crores; Amogha and Kokila and Sumantraka each with a hundred crore.
सन्नाहश्च शतेनैव (sannāhaśca śatenaiva) — "Sannāha with a hundred crore,कुमुदः कोटिभिस्तथा (kumudaḥ koṭibhistathā) — and Kumuda likewise with crores;अमोघः कोकिलश्चैव (amoghaḥ kokilaścaiva) — Amogha and Kokila,शतकोट्या सुमन्त्रकः (śatakoṭyā sumantrakaḥ) — and Sumantraka each with a hundred crore"
१९ काकपादः कोटिषष्ट्या षष्ट्या सन्तानकस्तथा । महाबलश्च नवभिः पञ्चभिर्मधुपिङ्गलः ॥ १९॥
kākapādaḥ koṭiṣaṣṭyā ṣaṣṭyā santānakastathā | mahābalaśca navabhiḥ pañcabhirmadhupiṅgalaḥ ||
काकपाद साठ करोड़से तथा सन्तानक भी साठ करोड़से; महाबल नौ करोड़से तथा मधुपिङ्गल पाँच करोड़ गणोंसे युक्त था।
Kākapāda with sixty crore, and Santānaka likewise with sixty crore; Mahābala with nine crore, and Madhupiṅgala with five crore.
काकपादः कोटिषष्ट्या (kākapādaḥ koṭiṣaṣṭyā) — "Kākapāda with sixty crore,षष्ट्या सन्तानकस्तथा (ṣaṣṭyā santānakastathā) — and Santānaka likewise with sixty;महाबलश्च नवभिः (mahābalaśca navabhiḥ) — Mahābala with nine crore,पञ्चभिर्मधुपिङ्गलः (pañcabhirmadhupiṅgalaḥ) — and Madhupiṅgala with five"
२० नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः ॥ २०॥
nīlo navatyā deveśaḥ pūrṇabhadrastathaiva ca | koṭīnāṃ caiva saptānāṃ caturvaktro mahābalaḥ ||
नील, देवेश तथा पूर्णभद्र नब्बे-नब्बे करोड़से; तथा महाबली चतुर्वक्त्र सात करोड़ गणोंसे युक्त था।
Nīla, Deveśa, and likewise Pūrṇabhadra each with ninety crore; and the mighty Caturvaktra with seven crore.
नीलो नवत्या देवेशः (nīlo navatyā deveśaḥ) — "Nīla and Deveśa with ninety crore,पूर्णभद्रस्तथैव च (pūrṇabhadrastathaiva ca) — and likewise Pūrṇabhadra;कोटीनां चैव सप्तानां (koṭīnāṃ caiva saptānāṃ) — with seven croreचतुर्वक्त्रो महाबलः (caturvaktro mahābalaḥ) — came the mighty Caturvaktra"
२१ कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिस्तथा । तत्राजग्मुस्तथा वीरास्ते सर्वे सङ्गरोत्सवे ॥ २१॥
koṭikoṭisahasrāṇāṃ śatairviṃśatibhistathā | tatrājagmustathā vīrāste sarve saṅgarotsave ||
करोड़ों-करोड़ों सहस्रोंकी संख्यामें, सैकड़ों तथा बीसों करोड़ोंके साथ, वे सभी वीर उस युद्धोत्सवमें वहाँ आये।
With hundreds and twenties of thousands of crores of crores, all those heroes then came there for the festival of battle.
कोटिकोटिसहस्राणां (koṭikoṭisahasrāṇāṃ) — "with thousands of crores of crores,शतैर्विंशतिभिस्तथा (śatairviṃśatibhistathā) — with hundreds and with twenties likewise,तत्राजग्मुस्तथा वीराः (tatrājagmustathā vīrāḥ) — those heroes came there,ते सर्वे सङ्गरोत्सवे (te sarve saṅgarotsave) — all of them, for the festival of battle"
२२ भूतकोटिसहस्रेण प्रमथैर्कोटिभिस्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या लोमजानां त्रिकोटिभिः ॥ २२॥
bhūtakoṭisahasreṇa pramathairkoṭibhistribhiḥ | vīrabhadraścatuḥṣaṣṭyā lomajānāṃ trikoṭibhiḥ ||
एक सहस्र करोड़ भूतगणोंसे, तीन करोड़ प्रमथोंसे, चौंसठ करोड़ [गणों] तथा तीन करोड़ लोमजोंके सहित वीरभद्र आये।
With a thousand crore of bhūtas and three crore of pramathas, and with sixty-four crore [gaṇas] and three crore of the lomajas, came Vīrabhadra.
भूतकोटिसहस्रेण (bhūtakoṭisahasreṇa) — "with a thousand crore of bhūtas,प्रमथैर्कोटिभिस्त्रिभिः (pramathairkoṭibhistribhiḥ) — and with three crore of pramathas,वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या (vīrabhadraścatuḥṣaṣṭyā) — Vīrabhadra, with sixty-four crore,लोमजानां त्रिकोटिभिः (lomajānāṃ trikoṭibhiḥ) — and with three crore of the lomajas"
२३ काष्ठारूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । विरूपाक्षश्च भगवांश्चतुःषष्ट्या सनातनः ॥ २३॥
kāṣṭhārūḍhaścatuḥṣaṣṭyā sukeśo vṛṣabhastathā | virūpākṣaśca bhagavāṃścatuḥṣaṣṭyā sanātanaḥ ||
काष्ठारूढ, सुकेश तथा वृषभ चौंसठ-चौंसठ करोड़से; तथा भगवान् सनातन विरूपाक्ष भी चौंसठ करोड़ गणोंसे युक्त थे।
Kāṣṭhārūḍha, Sukeśa, and Vṛṣabha likewise, each with sixty-four crore; and the lord Virūpākṣa, the eternal one, with sixty-four crore.
काष्ठारूढश्चतुःषष्ट्या (kāṣṭhārūḍhaścatuḥṣaṣṭyā) — "Kāṣṭhārūḍha with sixty-four crore,सुकेशो वृषभस्तथा (sukeśo vṛṣabhastathā) — Sukeśa, and likewise Vṛṣabha;विरूपाक्षश्च भगवान् (virūpākṣaśca bhagavān) — and the lord Virūpākṣa,चतुःषष्ट्या सनातनः (catuḥṣaṣṭyā sanātanaḥ) — the eternal one, with sixty-four crore"
२४ तालकेतुः षडास्यश्च पञ्चास्यश्च प्रतापवान् । संवर्तकस्तथा चैत्रो लङ्कुलीशः स्वयं प्रभुः ॥ २४॥
tālaketuḥ ṣaḍāsyaśca pañcāsyaśca pratāpavān | saṃvartakastathā caitro laṅkulīśaḥ svayaṃ prabhuḥ ||
तालकेतु, षडास्य तथा प्रतापी पञ्चास्य; संवर्तक, चैत्र तथा स्वयं प्रभु लङ्कुलीश।
Tālaketu, Ṣaḍāsya, and the mighty Pañcāsya; Saṃvartaka, and likewise Caitra, and Laṅkulīśa, himself a lord.
तालकेतुः षडास्यश्च (tālaketuḥ ṣaḍāsyaśca) — "Tālaketu and Ṣaḍāsya,पञ्चास्यश्च प्रतापवान् (pañcāsyaśca pratāpavān) — and the mighty Pañcāsya;संवर्तकस्तथा चैत्रो (saṃvartakastathā caitro) — Saṃvartaka and likewise Caitra,लङ्कुलीशः स्वयं प्रभुः (laṅkulīśaḥ svayaṃ prabhuḥ) — and Laṅkulīśa, himself a lord"
२५ लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तकः प्रभुः । देवो भृङ्गीरिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा ॥ २५॥
lokāntakaśca dīptātmā tathā daityāntakaḥ prabhuḥ | devo bhṛṅgīriṭiḥ śrīmāndevadevapriyastathā ||
लोकान्तक, तेजस्वी आत्मावाले तथा दैत्यान्तक प्रभु; देव भृङ्गीरिटि, जो देवाधिदेवके अत्यन्त प्रिय एवं श्रीमान् थे।
Lokāntaka, the radiant one, and the lord Daityāntaka; the god Bhṛṅgīriṭi, glorious and dear to the god of gods.
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा (lokāntakaśca dīptātmā) — "Lokāntaka, the radiant one,तथा दैत्यान्तकः प्रभुः (tathā daityāntakaḥ prabhuḥ) — and the lord Daityāntaka;देवो भृङ्गीरिटिः श्रीमान् (devo bhṛṅgīriṭiḥ śrīmān) — the glorious god Bhṛṅgīriṭi,देवदेवप्रियस्तथा (devadevapriyastathā) — dear to the god of gods"
२६ अशनिर्भानुकश्चैव चतुःषष्ट्या सहस्रशः । कङ्कालः कालकः कालो नन्दी सर्वान्तकस्तथा ॥ २६॥
aśanirbhānukaścaiva catuḥṣaṣṭyā sahasraśaḥ | kaṅkālaḥ kālakaḥ kālo nandī sarvāntakastathā ||
अशनि तथा भानुक चौंसठ हजार गणोंसे युक्त थे; तथा कङ्काल, कालक, काल, नन्दी और सर्वान्तक भी आये।
Aśani and Bhānuka came with sixty-four thousand; and Kaṅkāla, Kālaka, Kāla, Nandī, and likewise Sarvāntaka.
अशनिर्भानुकश्चैव (aśanirbhānukaścaiva) — "Aśani and Bhānuka,चतुःषष्ट्या सहस्रशः (catuḥṣaṣṭyā sahasraśaḥ) — with sixty-four thousand;कङ्कालः कालकः कालो (kaṅkālaḥ kālakaḥ kālo) — Kaṅkāla, Kālaka, Kāla,नन्दी सर्वान्तकस्तथा (nandī sarvāntakastathā) — Nandī, and likewise Sarvāntaka"
२७ एते चान्ये च गणपा असङ्ख्याता महाबलाः । युद्धार्थं निर्ययुः प्रीत्या शङ्खचूडेन निर्भयाः ॥ २७॥
ete cānye ca gaṇapā asaṅkhyātā mahābalāḥ | yuddhārthaṃ niryayuḥ prītyā śaṅkhacūḍena nirbhayāḥ ||
ये और अन्य असंख्य महाबली गणेश्वर, शङ्खचूडसे निर्भय होकर, प्रेमपूर्वक युद्धके लिये निकल पड़े।
These and countless other mighty gaṇa-lords set out for battle with love, fearless before Śaṅkhacūḍa.
एते चान्ये च गणपा (ete cānye ca gaṇapā) — "these and other gaṇa-lords,असङ्ख्याता महाबलाः (asaṅkhyātā mahābalāḥ) — countless and mighty,युद्धार्थं निर्ययुः प्रीत्या (yuddhārthaṃ niryayuḥ prītyā) — set out for battle with love,शङ्खचूडेन निर्भयाः (śaṅkhacūḍena nirbhayāḥ) — fearless before Śaṅkhacūḍa"
२८ सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः ॥ २८॥
sarve sahasrahastāśca jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ | candrarekhāvataṃsāśca nīlakaṇṭhāstrilocanāḥ ||
वे सभी सहस्र भुजाओंवाले तथा जटामुकुट धारण किये हुए थे; चन्द्ररेखाको आभूषणरूपमें धारण किये, नीलकण्ठ तथा त्रिलोचन थे।
All of them had a thousand arms and wore matted locks bound in crowns; they wore the crescent moon as an ornament, were blue-throated, and three-eyed.
सर्वे सहस्रहस्ताश्च (sarve sahasrahastāśca) — "all of them thousand-armed,जटामुकुटधारिणः (jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ) — wearing matted locks bound in crowns,चन्द्ररेखावतंसाश्च (candrarekhāvataṃsāśca) — adorned with the crescent moon,नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः (nīlakaṇṭhāstrilocanāḥ) — blue-throated, three-eyed"
२९ रुद्राक्षाभरणाः सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलङ्कृताः ॥ २९॥
rudrākṣābharaṇāḥ sarve tathā sadbhasmadhāriṇaḥ | hārakuṇḍalakeyūramukuṭādyairalaṅkṛtāḥ ||
वे सभी रुद्राक्षोंके आभूषण तथा पवित्र भस्म धारण किये हुए थे; हार, कुण्डल, केयूर, मुकुट आदिसे अलंकृत थे।
All of them wore rudrākṣa ornaments and likewise bore the sacred ash; they were adorned with necklaces, earrings, armlets, crowns, and the like.
रुद्राक्षाभरणाः सर्वे (rudrākṣābharaṇāḥ sarve) — "all wore rudrākṣa ornaments,तथा सद्भस्मधारिणः (tathā sadbhasmadhāriṇaḥ) — and likewise the sacred ash;हारकुण्डलकेयूर (hārakuṇḍalakeyūra) — with necklaces, earrings, armlets,मुकुटाद्यैरलङ्कृताः (mukuṭādyairalaṅkṛtāḥ) — crowns, and the like, adorned"
३० ब्रह्मेन्द्रविष्णुसङ्काशा अणिमादिगुणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशाः प्रवीणा युद्धकर्मणि ॥ ३०॥
brahmendraviṣṇusaṅkāśā aṇimādiguṇairvṛtāḥ | sūryakoṭipratīkāśāḥ pravīṇā yuddhakarmaṇi ||
वे ब्रह्मा, इन्द्र तथा विष्णुके सदृश, अणिमा आदि सिद्धियोंसे सम्पन्न थे; करोड़ों सूर्योंके समान देदीप्यमान तथा युद्धकर्ममें अत्यन्त प्रवीण थे।
They resembled Brahmā, Indra, and Viṣṇu, endowed with aṇimā and the other [yogic] powers; radiant like ten million suns, and skilled in the work of war.
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसङ्काशा (brahmendraviṣṇusaṅkāśā) — "resembling Brahmā, Indra, Viṣṇu,अणिमादिगुणैर्वृताः (aṇimādiguṇairvṛtāḥ) — endowed with aṇimā and the other powers;सूर्यकोटिप्रतीकाशाः (sūryakoṭipratīkāśāḥ) — radiant like ten million suns,प्रवीणा युद्धकर्मणि (pravīṇā yuddhakarmaṇi) — and skilled in the work of war"
३१ पृथिवीचारिणः केचित्केचित्पातालचारिणः । केचिद् व्योमचराः केचित्सप्तस्वर्गचरा मुने ॥ ३१॥
pṛthivīcāriṇaḥ kecitkecitpātālacāriṇaḥ | kecid vyomacarāḥ kecitsaptasvargacarā mune ||
हे मुने! उनमें कुछ पृथ्वीपर विचरण करते थे, कुछ पातालमें; कुछ आकाशमें विचरण करनेवाले थे तथा कुछ सातों स्वर्गोंमें।
Some moved upon the earth, some through the netherworld; some ranged through the sky, and some through the seven heavens, O sage.
पृथिवीचारिणः केचित् (pṛthivīcāriṇaḥ kecit) — "some moved upon the earth,केचित्पातालचारिणः (kecitpātālacāriṇaḥ) — some through the netherworld;केचिद् व्योमचराः केचित् (kecid vyomacarāḥ kecit) — some ranged through the sky, and someसप्तस्वर्गचरा मुने (saptasvargacarā mune) — through the seven heavens, O sage"
३२ किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । ययुः शिवगणाः सर्वे युद्धार्थं दानवैः सह ॥ ३२॥
kiṃ bahūktena devarṣe sarvalokanivāsinaḥ | yayuḥ śivagaṇāḥ sarve yuddhārthaṃ dānavaiḥ saha ||
हे देवर्षे! अधिक कहनेसे क्या लाभ, सम्पूर्ण लोकोंमें निवास करनेवाले वे सभी शिवगण दानवोंसे युद्ध करनेके लिये निकल पड़े।
What need of many words, O divine sage? All the Śiva-gaṇas, dwellers of every world, went forth for battle against the dānavas.
किं बहूक्तेन देवर्षे (kiṃ bahūktena devarṣe) — "what need of many words, O divine sage?सर्वलोकनिवासिनः (sarvalokanivāsinaḥ) — the dwellers of every world,ययुः शिवगणाः सर्वे (yayuḥ śivagaṇāḥ sarve) — all the Śiva-gaṇas went forth,युद्धार्थं दानवैः सह (yuddhārthaṃ dānavaiḥ saha) — for battle against the dānavas"
३३ अष्टौ च भैरवा रौद्रा रुद्राश्चैकादशाशु ये । वसवोऽष्टौ वासवश्चादित्या द्वादश ते द्रुतम् ॥ ३३॥
aṣṭau ca bhairavā raudrā rudrāścaikādaśāśu ye | vasavo'ṣṭau vāsavaścādityā dvādaśa te drutam ||
आठों भयंकर भैरव तथा शीघ्र आये हुए ग्यारह रुद्र; आठों वसु, इन्द्र तथा बारह आदित्य — वे शीघ्र आ पहुँचे।
The eight fierce Bhairavas, and the eleven Rudras, swiftly; the eight Vasus, Vāsava (Indra), and the twelve Ādityas — they came quickly.
अष्टौ च भैरवा रौद्रा (aṣṭau ca bhairavā raudrā) — "the eight fierce Bhairavas,रुद्राश्चैकादशाशु ये (rudrāścaikādaśāśu ye) — and the eleven Rudras, swiftly;वसवोऽष्टौ वासवश्च (vasavo'ṣṭau vāsavaśca) — the eight Vasus and Vāsava,आदित्या द्वादश ते द्रुतम् (ādityā dvādaśa te drutam) — and the twelve Ādityas — they came quickly"
३४ हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव निरृतिर्नलकूबरः ॥ ३४॥
hutāśanaśca candraśca viśvakarmāśvinau ca tau | kuberaśca yamaścaiva nirṛtirnalakūbaraḥ ||
हुताशन (अग्नि), चन्द्रमा, विश्वकर्मा तथा दोनों अश्विनीकुमार; कुबेर, यम, निर्ऋति तथा नलकूबर।
Hutāśana (Agni), Candra, Viśvakarmā, and the two Aśvins; Kubera, Yama, Nirṛti, and Nalakūbara.
हुताशनश्च चन्द्रश्च (hutāśanaśca candraśca) — "Hutāśana and Candra,विश्वकर्माश्विनौ च तौ (viśvakarmāśvinau ca tau) — Viśvakarmā, and the two Aśvins;कुबेरश्च यमश्चैव (kuberaśca yamaścaiva) — Kubera and Yama,निरृतिर्नलकूबरः (nirṛtirnalakūbaraḥ) — Nirṛti, and Nalakūbara"
३५ वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मङ्गलश्च वै । ग्रहाश्चान्ये महेशेन कामदेवश्च वीर्यवान् ॥ ३५॥
vāyuśca varuṇaścaiva budhaśca maṅgalaśca vai | grahāścānye maheśena kāmadevaśca vīryavān ||
वायु, वरुण, बुध तथा मङ्गल; तथा अन्य ग्रह भी महेशके साथ थे, और वीर्यवान् कामदेव भी।
Vāyu, Varuṇa, Budha, and Maṅgala; the other planets too were with Maheśa, and the mighty Kāmadeva.
वायुश्च वरुणश्चैव (vāyuśca varuṇaścaiva) — "Vāyu and Varuṇa,बुधश्च मङ्गलश्च वै (budhaśca maṅgalaśca vai) — Budha, and Maṅgala;ग्रहाश्चान्ये महेशेन (grahāścānye maheśena) — the other planets, with Maheśa,कामदेवश्च वीर्यवान् (kāmadevaśca vīryavān) — and the mighty Kāmadeva"
३६ उग्रदंष्ट्रश्चोग्रदण्डः कोरटः कोटभस्तथा । स्वयं शतभुजा देवी भद्रकाली महेश्वरी ॥ ३६॥
ugradaṃṣṭraścogradaṇḍaḥ koraṭaḥ koṭabhastathā | svayaṃ śatabhujā devī bhadrakālī maheśvarī ||
उग्रदंष्ट्र, उग्रदण्ड, कोरट तथा कोटभ; और स्वयं सौ भुजाओंवाली देवी भद्रकाली महेश्वरी भी।
Ugradaṃṣṭra, Ugradaṇḍa, Koraṭa, and likewise Koṭabha; and the goddess Bhadrakālī Maheśvarī herself, of a hundred arms.
उग्रदंष्ट्रश्चोग्रदण्डः (ugradaṃṣṭraścogradaṇḍaḥ) — "Ugradaṃṣṭra and Ugradaṇḍa,कोरटः कोटभस्तथा (koraṭaḥ koṭabhastathā) — Koraṭa, and likewise Koṭabha;स्वयं शतभुजा देवी (svayaṃ śatabhujā devī) — the goddess herself, of a hundred arms,भद्रकाली महेश्वरी (bhadrakālī maheśvarī) — Bhadrakālī Maheśvarī"
३७ रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना ॥ ३७॥
ratnendrasāranirmāṇavimānopari saṃsthitā | raktavastraparīdhānā raktamālyānulepanā ||
श्रेष्ठ रत्नोंसे निर्मित विमानपर आसीन, लाल वस्त्र धारण किये तथा लाल माला और अनुलेपनसे युक्त।
Stationed upon a chariot fashioned of the finest of gems, clad in red garments, and anointed with red garlands and unguents.
रत्नेन्द्रसारनिर्माण (ratnendrasāranirmāṇa) — "fashioned of the finest of gems,विमानोपरि संस्थिता (vimānopari saṃsthitā) — stationed upon a chariot,रक्तवस्त्रपरीधाना (raktavastraparīdhānā) — clad in red garments,रक्तमाल्यानुलेपना (raktamālyānulepanā) — anointed with red garlands and unguents"
३८ नृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुस्वरं मुदा । अभयं ददती स्वेभ्यो भयं चारिभ्य एव सा ॥ ३८॥
nṛtyantī ca hasantī ca gāyantī susvaraṃ mudā | abhayaṃ dadatī svebhyo bhayaṃ cāribhya eva sā ||
नृत्य करती, हँसती तथा हर्षपूर्वक मधुर स्वरमें गाती हुई वह अपने भक्तोंको अभय तथा शत्रुओंको भय प्रदान कर रही थी।
Dancing, laughing, and singing sweetly with joy, she granted fearlessness to her own, and fear to the enemies.
नृत्यन्ती च हसन्ती च (nṛtyantī ca hasantī ca) — "dancing and laughing,गायन्ती सुस्वरं मुदा (gāyantī susvaraṃ mudā) — singing sweetly with joy,अभयं ददती स्वेभ्यो (abhayaṃ dadatī svebhyo) — granting fearlessness to her own,भयं चारिभ्य एव सा (bhayaṃ cāribhya eva sā) — and fear to the enemies"
३९ बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलीलां योजनायताम् । शङ्खचक्रगदापद्मखड्गचर्मधनुः शरान् ॥ ३९॥
bibhratī vikaṭāṃ jihvāṃ sulīlāṃ yojanāyatām | śaṅkhacakragadāpadmakhaḍgacarmadhanuḥ śarān ||
एक योजनतक फैली हुई अपनी विकराल जिह्वाको लीलापूर्वक धारण किये हुए; शंख, चक्र, गदा, पद्म, खड्ग, ढाल, धनुष तथा बाण धारण किये हुए।
Bearing her fearsome tongue, playfully extended a yojana in length; [bearing] conch, discus, mace, lotus, sword, shield, bow, and arrows.
बिभ्रती विकटां जिह्वां (bibhratī vikaṭāṃ jihvāṃ) — "bearing her fearsome tongue,सुलीलां योजनायताम् (sulīlāṃ yojanāyatām) — playfully extended a yojana in length;शङ्खचक्रगदापद्म (śaṅkhacakragadāpadma) — conch, discus, mace, lotus,खड्गचर्मधनुः शरान् (khaḍgacarmadhanuḥ śarān) — sword, shield, bow, and arrows"
४० खर्परं वर्तुलाकारं गम्भीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शि शक्तिं च योजनायताम् ॥ ४०॥
kharparaṃ vartulākāraṃ gambhīraṃ yojanāyatam | triśūlaṃ gaganasparśi śaktiṃ ca yojanāyatām ||
एक योजनतक विस्तृत गोलाकार तथा गहरा खर्पर; आकाशको स्पर्श करता हुआ त्रिशूल तथा एक योजन लम्बी शक्ति।
A round skull-bowl, deep, a yojana in extent; a trident touching the sky, and a spear a yojana long.
खर्परं वर्तुलाकारं (kharparaṃ vartulākāraṃ) — "a round skull-bowl,गम्भीरं योजनायतम् (gambhīraṃ yojanāyatam) — deep, a yojana in extent;त्रिशूलं गगनस्पर्शि (triśūlaṃ gaganasparśi) — a trident touching the sky,शक्तिं च योजनायताम् (śaktiṃ ca yojanāyatām) — and a spear a yojana long"
४१ मुद्गरं मुसलं वज्रं खड्गं फलकमुल्बणम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वायव्यं नागपाशकम् ॥ ४१॥
mudgaraṃ musalaṃ vajraṃ khaḍgaṃ phalakamulbaṇam | vaiṣṇavāstraṃ vāruṇāstraṃ vāyavyaṃ nāgapāśakam ||
मुद्गर, मूसल, वज्र, खड्ग तथा भयंकर ढाल; वैष्णवास्त्र, वारुणास्त्र, वायव्यास्त्र तथा नागपाश।
A club, a pestle, a thunderbolt, a sword, a fearsome shield; the Vaiṣṇava weapon, the Vāruṇa weapon, the Vāyavya weapon, and the serpent-noose.
मुद्गरं मुसलं वज्रं (mudgaraṃ musalaṃ vajraṃ) — "a club, a pestle, a thunderbolt,खड्गं फलकमुल्बणम् (khaḍgaṃ phalakamulbaṇam) — a sword, a fearsome shield;वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं (vaiṣṇavāstraṃ vāruṇāstraṃ) — the Vaiṣṇava weapon, the Vāruṇa weapon,वायव्यं नागपाशकम् (vāyavyaṃ nāgapāśakam) — the Vāyavya weapon, and the serpent-noose"
४२ नारायणास्त्रं गान्धर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पार्जन्यं च पाशुपतं जृम्भणास्त्रं च पार्वतम् ॥ ४२॥
nārāyaṇāstraṃ gāndharvaṃ brahmāstraṃ gāruḍaṃ tathā | pārjanyaṃ ca pāśupataṃ jṛmbhaṇāstraṃ ca pārvatam ||
नारायणास्त्र, गान्धर्वास्त्र, ब्रह्मास्त्र तथा गारुडास्त्र; पार्जन्यास्त्र, पाशुपतास्त्र, जृम्भणास्त्र तथा पार्वतास्त्र।
The Nārāyaṇa weapon, the Gāndharva, the Brahma weapon, and likewise the Gāruḍa; the Pārjanya, the Pāśupata, the Jṛmbhaṇa weapon, and the Pārvata.
नारायणास्त्रं गान्धर्वं (nārāyaṇāstraṃ gāndharvaṃ) — "the Nārāyaṇa weapon, the Gāndharva,ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा (brahmāstraṃ gāruḍaṃ tathā) — the Brahma weapon, and likewise the Gāruḍa;पार्जन्यं च पाशुपतं (pārjanyaṃ ca pāśupataṃ) — the Pārjanya and the Pāśupata,जृम्भणास्त्रं च पार्वतम् (jṛmbhaṇāstraṃ ca pārvatam) — the Jṛmbhaṇa weapon, and the Pārvata"
४३ महावीरं च सौरं च कालकालं महानलम् । माहेश्वरास्त्रं याम्यं च दण्डं सम्मोहनं तथा ॥ ४३॥
mahāvīraṃ ca sauraṃ ca kālakālaṃ mahānalam | māheśvarāstraṃ yāmyaṃ ca daṇḍaṃ sammohanaṃ tathā ||
महावीरास्त्र, सौरास्त्र, कालकालास्त्र तथा महानलास्त्र; माहेश्वरास्त्र, याम्यास्त्र, दण्ड तथा सम्मोहनास्त्र।
The Mahāvīra, the Saura, the Kālakāla, the Mahānala; the Māheśvara weapon, the Yāmya, the rod, and likewise the Sammohana.
महावीरं च सौरं च (mahāvīraṃ ca sauraṃ ca) — "the Mahāvīra and the Saura,कालकालं महानलम् (kālakālaṃ mahānalam) — the Kālakāla, the Mahānala;माहेश्वरास्त्रं याम्यं च (māheśvarāstraṃ yāmyaṃ ca) — the Māheśvara weapon and the Yāmya,दण्डं सम्मोहनं तथा (daṇḍaṃ sammohanaṃ tathā) — the rod, and likewise the Sammohana"
४४ समर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रं शतकं परम् । बिभ्रती च करैः सर्वैरन्यान्यपि च सा तदा ॥ ४४॥
samarthamastrakaṃ divyaṃ divyāstraṃ śatakaṃ param | bibhratī ca karaiḥ sarvairanyānyapi ca sā tadā ||
दिव्य समर्थास्त्र तथा सौ अन्य श्रेष्ठ दिव्यास्त्र — इन्हें तथा अन्य भी अनेक अस्त्रोंको अपने समस्त हाथोंसे धारण किये हुए, वह तब [वहाँ आयी]।
The mighty divine weapon Samartha, and a hundred other supreme divine weapons — bearing these, and many others too, with all her hands, she then [came].
समर्थमस्त्रकं दिव्यं (samarthamastrakaṃ divyaṃ) — "the mighty divine weapon Samartha,दिव्यास्त्रं शतकं परम् (divyāstraṃ śatakaṃ param) — and a hundred other supreme divine weapons;बिभ्रती च करैः सर्वैः (bibhratī ca karaiḥ sarvaiḥ) — bearing them with all her hands,अन्यान्यपि च सा तदा (anyānyapi ca sā tadā) — and many others too, she then"
४५ आगत्य तस्थौ सा तत्र योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्धं च डाकिनीनां वै विकटानां त्रिकोटिभिः ॥ ४५॥
āgatya tasthau sā tatra yoginīnāṃ trikoṭibhiḥ | sārdhaṃ ca ḍākinīnāṃ vai vikaṭānāṃ trikoṭibhiḥ ||
वहाँ आकर वह तीन करोड़ योगिनियोंके साथ तथा तीन करोड़ भयंकर डाकिनियोंके साथ स्थित हो गयी।
Having come, she took her stand there, together with three crore of yoginīs, and together with three crore of fearsome ḍākinīs.
आगत्य तस्थौ सा तत्र (āgatya tasthau sā tatra) — "having come, she took her stand there,योगिनीनां त्रिकोटिभिः (yoginīnāṃ trikoṭibhiḥ) — together with three crore of yoginīs,सार्धं च डाकिनीनां वै (sārdhaṃ ca ḍākinīnāṃ vai) — and together with the ḍākinīs,विकटानां त्रिकोटिभिः (vikaṭānāṃ trikoṭibhiḥ) — three crore of the fearsome ones"
४६ भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव सकिन्नराः ॥ ४६॥
bhūtapretapiśācāśca kūṣmāṇḍā brahmarākṣasāḥ | vetālā rākṣasāścaiva yakṣāścaiva sakinnarāḥ ||
भूत, प्रेत, पिशाच, कूष्माण्ड तथा ब्रह्मराक्षस; वेताल, राक्षस, यक्ष तथा किन्नर भी।
Bhūtas, pretas, piśācas, kūṣmāṇḍas, and brahmarākṣasas; vetālas, rākṣasas, yakṣas, and the kinnaras too.
भूतप्रेतपिशाचाश्च (bhūtapretapiśācāśca) — "bhūtas, pretas, piśācas,कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः (kūṣmāṇḍā brahmarākṣasāḥ) — kūṣmāṇḍas, and brahmarākṣasas;वेताला राक्षसाश्चैव (vetālā rākṣasāścaiva) — vetālas and rākṣasas,यक्षाश्चैव सकिन्नराः (yakṣāścaiva sakinnarāḥ) — yakṣas, and the kinnaras too"
४७ तश्चैवाभिवृतः स्कन्दः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायो यः समुवास तदाज्ञया ॥ ४७॥
taścaivābhivṛtaḥ skandaḥ praṇamya candraśekharam | pituḥ pārśve sahāyo yaḥ samuvāsa tadājñayā ||
इन सबसे घिरा हुआ स्कन्द, चन्द्रशेखरको प्रणामकर, उनकी आज्ञासे सहायकके रूपमें अपने पिताके निकट रहने लगा।
Surrounded by all these, Skanda, having bowed to Candraśekhara, remained at his father's side as his helper, by his command.
तश्चैवाभिवृतः स्कन्दः (taścaivābhivṛtaḥ skandaḥ) — "surrounded by all these, Skanda,प्रणम्य चन्द्रशेखरम् (praṇamya candraśekharam) — having bowed to Candraśekhara,पितुः पार्श्वे सहायो यः (pituḥ pārśve sahāyo yaḥ) — remained at his father's side as helper,समुवास तदाज्ञया (samuvāsa tadājñayā) — by his command"
४८ अथ शम्भुः समानीय स्वसैन्यं सकलं तदा । युद्धार्थमगमद् रुद्रः शंङ्खचूडेन निर्भयः ॥ ४८॥
atha śambhuḥ samānīya svasainyaṃ sakalaṃ tadā | yuddhārthamagamad rudraḥ śaṃṅkhacūḍena nirbhayaḥ ||
तब शम्भुने अपनी सम्पूर्ण सेनाको एकत्र करके, निर्भय रुद्र शङ्खचूडसे युद्ध करनेके लिये चल पड़े।
Then Śambhu, having gathered his entire army, Rudra, fearless, set out for battle against Śaṅkhacūḍa.
अथ शम्भुः समानीय (atha śambhuḥ samānīya) — "then Śambhu, having gathered,स्वसैन्यं सकलं तदा (svasainyaṃ sakalaṃ tadā) — his entire army,युद्धार्थमगमद् रुद्रः (yuddhārthamagamad rudraḥ) — Rudra set out for battle,शंङ्खचूडेन निर्भयः (śaṃṅkhacūḍena nirbhayaḥ) — fearless, against Śaṅkhacūḍa"
४९ चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवनिस्तारहेतवे ॥ ४९॥
candrabhāgānadītīre vaṭamūle manohare | tatra tasthau mahādevo devanistārahetave ||
चन्द्रभागा नदीके तटपर, एक मनोहर वटवृक्षके नीचे, महादेव वहीं ठहर गये, देवताओंके उद्धारके लिये।
On the bank of the Candrabhāgā river, at the foot of a lovely banyan tree, Mahādeva halted there, for the deliverance of the gods.
चन्द्रभागानदीतीरे (candrabhāgānadītīre) — "on the bank of the Candrabhāgā river,वटमूले मनोहरे (vaṭamūle manohare) — at the foot of a lovely banyan tree,तत्र तस्थौ महादेवो (tatra tasthau mahādevo) — Mahādeva halted there,देवनिस्तारहेतवे (devanistārahetave) — for the deliverance of the gods"
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे महादेवयुद्धयात्रावर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३३॥
Thus ends the thirty-third chapter, called "Description of Mahādeva's Departure for Battle," within the Śaṅkhacūḍa-vadha sub-narrative, in the Yuddha-khaṇḍa — the fifth section of the second Rudra-saṃhitā, in the glorious Śiva Mahāpurāṇa.
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पञ्चम युद्धखण्डमें शङ्खचूडवधके अन्तर्गत महादेवयुद्धयात्रावर्णन नामक तैंतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ॥ ३३॥