॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सृष्टिखण्डअथ विंशोऽध्यायः
Brahmā tells Nārada how, after granting Kubera lordship of the treasures, Śiva resolved in his heart to go himself, in the form of Rudra born of his own heart, to dwell as Kubera's friend on Kailāsa. Rudra sounded his ḍamaru, and its sound, spreading through the three worlds, drew Viṣṇu, Brahmā and a vast host of gaṇeśvaras with their countless troops to that mountain. Śiva went there with them all; Kubera worshipped him and his followers with due honour, and Viśvakarman built dwellings on the mountain at Śiva's command. Amid great festivity — flowers raining from the sky, apsarases dancing and singing, all the gods anointing and praising him — Śiva enthroned himself, granted boons to all, and then dismissed Viṣṇu and Brahmā, and finally Kubera, to their own abodes, pledging his lasting friendship to each. He settled to dwell forever on Kailāsa with his gaṇas, sporting in its many regions and sometimes lost in meditation or teaching his gaṇas old tales, until, after some time unmarried, he obtained Satī, daughter of Dakṣa, as his wife, and lived happily with her. Brahmā closes by summing up this account of Rudra's incarnation, his coming to Kailāsa, his friendship with Kubera, and the fruit of hearing this tale — a chapter that also closes the Sṛṣṭi-khaṇḍa of the Rudra Saṃhitā. ब्रह्मा जी नारदजी को बताते हैं कि कुबेर को निधिपति होने का वर देने के बाद भगवान् शिव ने मन-ही-मन यह निश्चय किया कि वे स्वयं अपने हृदय से उत्पन्न रुद्र-स्वरूप में कुबेर के मित्र बनकर कैलास पर निवास करेंगे। रुद्र ने अपना डमरू बजाया, जिसकी ध्वनि तीनों लोकों में व्याप्त होकर विष्णु, ब्रह्मा तथा असंख्य सेना सहित अनेक गणेश्वरों को कैलास पर्वत पर खींच लायी। शिव उन सबके साथ वहाँ गये; कुबेर ने उनका तथा उनके अनुयायियों का यथोचित पूजन किया, और विश्वकर्मा ने शिव की आज्ञा से पर्वतपर निवासस्थान बनाये। आकाश से पुष्पवृष्टि होने, अप्सराओं के नाचने-गाने तथा सभी देवताओं द्वारा अभिषेक एवं स्तुति किये जाने के महान् उत्सव के बीच शिव सिंहासनपर विराजमान हुए, सबको वर दिये, और फिर विष्णु-ब्रह्मा को तथा अन्त में कुबेर को भी अपनी चिरस्थायी मित्रता का आश्वासन देकर उनके धामों को विदा किया। वे अपने गणों के साथ सदा के लिये कैलासपर निवास करने लगे, कभी उसके विविध स्थानोंपर विहार करते, कभी ध्यानमग्न रहते और कभी गणोंको पुरानी कथाएँ सुनाते — यहाँतक कि कुछ समय अविवाहित रहने के बाद उन्होंने दक्षकी पुत्री सतीको अपनी पत्नीके रूपमें प्राप्त किया और उनके साथ सुखपूर्वक रहने लगे। ब्रह्मा जी रुद्रके अवतार, उनके कैलासागमन, कुबेरके साथ उनकी मित्रता तथा इस कथाके श्रवणफलका सार बताकर इस प्रसंगको समाप्त करते हैं — यही अध्याय रुद्रसंहिताके सृष्टिखण्डको भी समाप्त करता है।
१ नारद त्वं शृणु मुने शिवागमनमुत्तमम् । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे कुबेरस्य तपोबलात् ॥
nārada tvaṃ śṛṇu mune śivāgamanamuttamam | kailāse parvataśreṣṭhe kuberasya tapobalāt ||
"हे नारद! हे मुने! सुनो, कुबेर के तपोबल से भगवान् शिव का पर्वतश्रेष्ठ कैलास पर जो उत्तम आगमन हुआ, वह प्रसंग।
"Nārada, hear now, O sage, this excellent [tale] of Śiva's coming, by the power of Kubera's tapas, to Kailāsa, best of mountains.
नारद (nārada) — O Nāradaत्वम् (tvam) — youशृणु (śṛṇu) — hearमुने (mune) — O sageशिवागमनम् (śivāgamanam) — the coming of Śivaउत्तमम् (uttamam) — excellentकैलासे (kailāse) — on Kailāsaपर्वतश्रेष्ठे (parvataśreṣṭhe) — best of mountainsकुबेरस्य (kuberasya) — of Kuberaतपोबलात् (tapobalāt) — by the power of austerity
२ निधिपत्ववरं दत्त्वा गत्वा स्वस्थानमुत्तमम् । विचिन्त्य हृदि विश्वेशः कुबेरवरदायकः ॥
nidhipatvavaraṃ dattvā gatvā svasthānamuttamam | vicintya hṛdi viśveśaḥ kuberavaradāyakaḥ ||
निधिपति होने का वर देकर तथा अपने उत्तम स्थान को जाकर, कुबेर को वर देनेवाले विश्वेश ने हृदय में विचार किया —
Having granted the boon of lordship over the treasures, and gone to his own supreme abode, Viśveśa, the giver of the boon to Kubera, reflected within his heart:
निधिपत्ववरम् (nidhipatvavaram) — the boon of lordship over the treasuresदत्त्वा (dattvā) — having grantedगत्वा (gatvā) — having goneस्वस्थानम् (svasthānam) — to his own abodeउत्तमम् (uttamam) — supremeविचिन्त्य (vicintya) — having ponderedहृदि (hṛdi) — in his heartविश्वेशः (viśveśaḥ) — the Lord of the universeकुबेरवरदायकः (kuberavaradāyakaḥ) — the giver of boons to Kubera
३ विध्यङ्गजस्वरूपो मे पूर्णः प्रलयकार्यकृत् । तद्रूपेण गमिष्यामि कैलासं गुह्यकालयम् ॥
vidhyaṅgajasvarūpo me pūrṇaḥ pralayakāryakṛt | tadrūpeṇa gamiṣyāmi kailāsaṃ guhyakālayam ||
'जिनका स्वरूप विधि (ब्रह्मा) के अंग से प्रकट हुआ है, वे मेरे पूर्ण स्वरूप हैं और प्रलय का कार्य करनेवाले हैं; उन्हीं के रूप में मैं गुह्यकों के निवासस्थान कैलास पर जाऊँगा।'
'He who has the form born of Vidhi's [Brahmā's] limb is my own full form, the doer of the work of dissolution; in that very form I shall go to Kailāsa, the dwelling of the guhyakas.'
विध्यङ्गजस्वरूपः (vidhyaṅgajasvarūpaḥ) — in the form born of Brahmā's bodyमे (me) — myपूर्णः (pūrṇaḥ) — the complete oneप्रलयकार्यकृत् (pralayakāryakṛt) — worker of the dissolutionतद्रूपेण (tadrūpeṇa) — in that formगमिष्यामि (gamiṣyāmi) — I shall goकैलासम् (kailāsam) — to Kailāsaगुह्यकालयम् (guhyakālayam) — abode of the Guhyakas
४ रुद्रो हृदयजो मे हि पूर्णांशो ब्रह्म निष्कलः । हरिब्रह्मादिभिः सेव्यो मदभिन्नो निरञ्जनः ॥
rudro hṛdayajo me hi pūrṇāṃśo brahma niṣkalaḥ | haribrahmādibhiḥ sevyo madabhinno nirañjanaḥ ||
'रुद्र मेरे हृदय से उत्पन्न हुए हैं, वे मेरे पूर्णांश, निष्कल ब्रह्म हैं, हरि-ब्रह्मादि के द्वारा सेवनीय हैं, मुझसे अभिन्न और निरंजन हैं।'
'Rudra, born of my own heart, is indeed my full portion, the partless brahman, served by Hari, Brahmā and the rest, not different from me, spotless.'
रुद्रः (rudraḥ) — Rudraहृदयजः (hṛdayajaḥ) — born of the heartमे (me) — myहि (hi) — indeedपूर्णांशः (pūrṇāṃśaḥ) — a full portionब्रह्म (brahma) — Brahmanनिष्कलः (niṣkalaḥ) — partlessहरिब्रह्मादिभिः (haribrahmādibhiḥ) — by Hari, Brahmā and the restसेव्यः (sevyaḥ) — to be servedमदभिन्नः (madabhinnaḥ) — not different from meनिरञ्जनः (nirañjanaḥ) — stainless
५ तत्स्वरूपेण तत्रैव सुहृद्भूत्वा विलास्यहम् । कुबेरस्य च वत्स्यामि करिष्यामि तपो महत् ॥
tatsvarūpeṇa tatraiva suhṛdbhūtvā vilāsyaham | kuberasya ca vatsyāmi kariṣyāmi tapo mahat ||
'उसी स्वरूप में वहीं सुहृद् बनकर मैं विलास करूँगा; कुबेर के साथ रहूँगा और महान् तपस्या करूँगा।'
'In that very form, becoming his true friend there, I shall dwell in delight; I shall abide with Kubera, and shall perform great tapas.'
तत्स्वरूपेण (tatsvarūpeṇa) — in that formतत्र (tatra) — thereएव (eva) — itselfसुहृत् (suhṛt) — a friendभूत्वा (bhūtvā) — having becomeविलासि (vilāsi) — I shall sportअहम् (aham) — Iकुबेरस्य (kuberasya) — of Kuberaच (ca) — andवत्स्यामि (vatsyāmi) — I shall dwellकरिष्यामि (kariṣyāmi) — I shall performतपः (tapaḥ) — austerityमहत् (mahat) — great
६ इति सञ्चिन्त्य रुद्रोऽसौ शिवेच्छां गन्तुमुत्सुकः । ननाद तत्र ढक्कां स्वां सुगतिं नादरूपिणीम् ॥
iti sañcintya rudro'sau śivecchāṃ gantumutsukaḥ | nanāda tatra ḍhakkāṃ svāṃ sugatiṃ nādarūpiṇīm ||
ऐसा विचार करके शिवजी की इच्छा को पूरा करने के लिये उत्सुक उन रुद्र ने वहाँ अपने सुगतिवाले, नादस्वरूप डमरू को बजाया।
Having thus resolved, that Rudra, eager to fulfil Śiva's own wish to go, sounded there his own ḍamaru, of goodly gait, whose very form was sound.
इति (iti) — thusसञ्चिन्त्य (sañcintya) — having reflectedरुद्रः (rudraḥ) — Rudraअसौ (asau) — heशिवेच्छाम् (śivecchām) — Śiva's willगन्तुम् (gantum) — to goउत्सुकः (utsukaḥ) — eagerननाद (nanāda) — soundedतत्र (tatra) — thereढक्काम् (ḍhakkām) — his drumस्वाम् (svām) — his ownसुगतिम् (sugatim) — of fair courseनादरूपिणीम् (nādarūpiṇīm) — whose form is sound
७ त्रैलोक्यामानशे तस्या ध्वनिरुत्साहकारकः । आह्वानगतिसंयुक्तो विचित्रः सान्द्रशब्दकः ॥
trailokyāmānaśe tasyā dhvanirutsāhakārakaḥ | āhvānagatisaṃyukto vicitraḥ sāndraśabdakaḥ ||
उसकी उत्साह उत्पन्न करनेवाली, आह्वान की गति से युक्त, विचित्र एवं सघन ध्वनि तीनों लोकों में व्याप्त हो गयी।
Its sound, rousing to zeal, wondrous, dense in tone, joined to the very motion of a summons, filled the three worlds.
त्रैलोक्यम् (trailokyam) — the triple worldआनशे (ānaśe) — pervadedतस्याः (tasyāḥ) — itsध्वनिः (dhvaniḥ) — soundउत्साहकारकः (utsāhakārakaḥ) — stirring up ardourआह्वानगतिसंयुक्तः (āhvānagatisaṃyuktaḥ) — joined with the movement of a summonsविचित्रः (vicitraḥ) — wondrousसान्द्रशब्दकः (sāndraśabdakaḥ) — of dense tone
८ तच्छ्रुत्वा विष्णुब्रह्माद्याः सुराश्च मुनयस्तथा । आगमा निगमा मूर्ताः सिद्धा जग्मुश्च तत्र वै ॥
tacchrutvā viṣṇubrahmādyāḥ surāśca munayastathā | āgamā nigamā mūrtāḥ siddhā jagmuśca tatra vai ||
उसे सुनकर विष्णु, ब्रह्मा आदि देवता, मुनिगण तथा मूर्तिमान् आगम, निगम और सिद्ध भी वहाँ चल पड़े।
Hearing it, Viṣṇu, Brahmā and the other gods, and the sages likewise, and the āgamas and nigamas in embodied form, and the siddhas, indeed went there.
तत् (tat) — thatश्रुत्वा (śrutvā) — having heardविष्णुब्रह्माद्याः (viṣṇubrahmādyāḥ) — Viṣṇu, Brahmā and the restसुराः (surāḥ) — the godsच (ca) — andमुनयः (munayaḥ) — the sagesतथा (tathā) — likewiseआगमाः (āgamāḥ) — the Āgamasनिगमाः (nigamāḥ) — the Nigamasमूर्ताः (mūrtāḥ) — embodiedसिद्धाः (siddhāḥ) — the Siddhasजग्मुः (jagmuḥ) — wentच (ca) — andतत्र (tatra) — thereवै (vai) — indeed
९ सुरासुराद्याः सकलास्तत्र जग्मुश्च सोत्सवाः । सर्वेऽपि प्रमथा जग्मुर्यत्र कुत्रापि संस्थिताः ॥
surāsurādyāḥ sakalāstatra jagmuśca sotsavāḥ | sarve'pi pramathā jagmuryatra kutrāpi saṃsthitāḥ ||
सभी देवता, असुर आदि उत्सवपूर्वक वहाँ गये और जहाँ-कहीं भी स्थित थे, वे सभी प्रमथगण भी वहाँ चल पड़े।
All the gods and asuras and the rest went there, full of festivity; and all the pramathas too went, from wherever they were stationed.
सुरासुराद्याः (surāsurādyāḥ) — gods, demons and the restसकलाः (sakalāḥ) — allतत्र (tatra) — thereजग्मुः (jagmuḥ) — wentच (ca) — andसोत्सवाः (sotsavāḥ) — in festive moodसर्वे (sarve) — allअपि (api) — tooप्रमथाः (pramathāḥ) — the Pramathasजग्मुः (jagmuḥ) — wentयत्र कुत्र (yatra kutra) — whereverअपि (api) — at allसंस्थिताः (saṃsthitāḥ) — they dwelt
१० गणपाश्च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः । तेषां सङ्ख्यामहं वच्मि सावधानतया शृणु ॥
gaṇapāśca mahābhāgāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ | teṣāṃ saṅkhyāmahaṃ vacmi sāvadhānatayā śṛṇu ||
सर्वलोकवन्दित महाभाग गणपति भी वहाँ गये; उनकी संख्या मैं बता रहा हूँ, सावधान होकर सुनो।
And the gaṇapas, most fortunate, honoured by all the worlds — I shall tell their number; listen with full attention.
गणपाः (gaṇapāḥ) — the lords of hostsच (ca) — andमहाभागाः (mahābhāgāḥ) — greatly blessedसर्वलोकनमस्कृताः (sarvalokanamaskṛtāḥ) — saluted by all the worldsतेषाम् (teṣām) — theirसङ्ख्याम् (saṅkhyām) — numberअहम् (aham) — Iवच्मि (vacmi) — declareसावधानतया (sāvadhānatayā) — attentivelyशृणु (śṛṇu) — hear
११ अभ्ययाच्छङ्खकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च ॥
abhyayācchaṅkhakarṇaśca gaṇakoṭyā gaṇeśvaraḥ | daśabhiḥ kekarākṣaśca vikṛto'ṣṭābhireva ca ||
शंखकर्ण नामक गणेश्वर एक करोड़ गणों के साथ, केकराक्ष दस करोड़ के साथ और विकृत आठ करोड़ गणों के साथ आये।
Śaṅkhakarṇa, the lord of gaṇas, came with a crore of gaṇas; Kekarākṣa with ten crore; and Vikṛta with eight crore.
अभ्ययात् (abhyayāt) — cameशङ्खकर्णः (śaṅkhakarṇaḥ) — Śaṅkhakarṇaच (ca) — andगणकोट्या (gaṇakoṭyā) — with ten million hostsगणेश्वरः (gaṇeśvaraḥ) — the lord of hostsदशभिः (daśabhiḥ) — with tenकेकराक्षः (kekarākṣaḥ) — Kekarākṣaच (ca) — andविकृतः (vikṛtaḥ) — Vikṛtaअष्टाभिः (aṣṭābhiḥ) — with eightएव (eva) — indeedच (ca) — and
१२ चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रकः । षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च ॥
catuḥṣaṣṭyā viśākhaśca navabhiḥ pāriyātrakaḥ | ṣaḍbhiḥ sarvāntakaḥ śrīmāndundubho'ṣṭābhireva ca ||
विशाख चौंसठ करोड़ के साथ, पारियात्रक नौ करोड़ के साथ, सर्वान्तक छह करोड़ के साथ और श्रीमान् दुन्दुभ आठ करोड़ गणों के साथ आये।
Viśākha with sixty-four crore; Pāriyātraka with nine; Sarvāntaka with six; and the glorious Dundubha with eight.
चतुःषष्ट्या (catuḥṣaṣṭyā) — with sixty-fourविशाखः (viśākhaḥ) — Viśākhaच (ca) — andनवभिः (navabhiḥ) — with nineपारियात्रकः (pāriyātrakaḥ) — Pāriyātrakaषड्भिः (ṣaḍbhiḥ) — with sixसर्वान्तकः (sarvāntakaḥ) — Sarvāntakaश्रीमान् (śrīmān) — illustriousदुन्दुभः (dundubhaḥ) — Dundubhaअष्टाभिः (aṣṭābhiḥ) — with eightएव (eva) — indeedच (ca) — and
१३ जालंको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । समभिः समदः श्रीमांस्तथैव विकृताननः ॥
jālaṃko hi dvādaśabhiḥ koṭibhirgaṇapuṃgavaḥ | samabhiḥ samadaḥ śrīmāṃstathaiva vikṛtānanaḥ ||
गणश्रेष्ठ जालंक बारह करोड़ गणों के साथ, तथा श्रीमान् समद और विकृतानन भी उतने ही गणों के साथ आये।
Jālaṅka, the bull among gaṇas, with twelve crore; and the glorious Samada, and likewise Vikṛtānana, with an equal number.
जालंकः (jālaṃkaḥ) — Jālaṅkaहि (hi) — indeedद्वादशभिः (dvādaśabhiḥ) — with twelveकोटिभिः (koṭibhiḥ) — croresगणपुंगवः (gaṇapuṃgavaḥ) — bull among the hostsसमभिः (samabhiḥ) — with as manyसमदः (samadaḥ) — Samadaश्रीमान् (śrīmān) — illustriousतथा (tathā) — likewiseएव (eva) — indeedविकृताननः (vikṛtānanaḥ) — Vikṛtānana
१४ पंचभिश्च कपाली हि षड्भिः सन्दारकः शुभः । कोटिकोटिभिरेवेह कण्डुकः कुण्डकस्तथा ॥
paṃcabhiśca kapālī hi ṣaḍbhiḥ sandārakaḥ śubhaḥ | koṭikoṭibhireveha kaṇḍukaḥ kuṇḍakastathā ||
कपाली पाँच करोड़ के साथ, मंगलकारी सन्दारक छह करोड़ के साथ, और कण्डुक तथा कुण्डक भी एक-एक करोड़ गणों के साथ आये।
Kapālī with five crore; the auspicious Sandāraka with six; and, here, Kaṇḍuka and Kuṇḍaka each with a crore of crores.
पंचभिः (paṃcabhiḥ) — with fiveच (ca) — andकपाली (kapālī) — Kapālīहि (hi) — indeedषड्भिः (ṣaḍbhiḥ) — with sixसन्दारकः (sandārakaḥ) — Sandārakaशुभः (śubhaḥ) — auspiciousकोटिकोटिभिः (koṭikoṭibhiḥ) — with crores of croresएव (eva) — indeedइह (iha) — hereकण्डुकः (kaṇḍukaḥ) — Kaṇḍukaकुण्डकः (kuṇḍakaḥ) — Kuṇḍakaतथा (tathā) — likewise
१५ विष्टंभोऽष्टाभिरगमदष्टभिश्चन्द्रतापनः ॥
viṣṭaṃbho'ṣṭābhiragamadaṣṭabhiścandratāpanaḥ ||
विष्टम्भ आठ करोड़ के साथ और चन्द्रतापन भी आठ करोड़ गणों के साथ आये।
Viṣṭambha came with eight crore, and Candratāpana with eight.
विष्टंभः (viṣṭaṃbhaḥ) — Viṣṭambhaअष्टाभिः (aṣṭābhiḥ) — with eightअगमत् (agamat) — cameअष्टभिः (aṣṭabhiḥ) — with eightचन्द्रतापनः (candratāpanaḥ) — Candratāpana
१६ महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः ॥
mahākeśaḥ sahasreṇa koṭīnāṃ gaṇapo vṛtaḥ ||
महाकेश नामक गणपति एक हजार करोड़ गणों से घिरे हुए आये।
The gaṇapa Mahākeśa came, surrounded by a thousand crore.
महाकेशः (mahākeśaḥ) — Mahākeśaसहस्रेण (sahasreṇa) — with a thousandकोटीनाम् (koṭīnām) — croresगणपः (gaṇapaḥ) — the lord of hostsवृतः (vṛtaḥ) — surrounded
१७ कुण्डी द्वादशभिर्वाहस्तथा पर्वतकः शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै ॥
kuṇḍī dvādaśabhirvāhastathā parvatakaḥ śubhaḥ | kālaśca kālakaścaiva mahākālaḥ śatena vai ||
कुण्डी बारह करोड़ के साथ, वाह तथा शुभ पर्वतक, तथा काल, कालक और महाकाल — ये सौ-सौ करोड़ गणों के साथ आये।
Kuṇḍī with twelve crore; Vāha, and the auspicious Parvataka; and Kāla, and Kālaka, and Mahākāla, each with a hundred crore.
कुण्डी (kuṇḍī) — Kuṇḍīद्वादशभिः (dvādaśabhiḥ) — with twelveवाहः (vāhaḥ) — Vāhaतथा (tathā) — likewiseपर्वतकः (parvatakaḥ) — Parvatakaशुभः (śubhaḥ) — auspiciousकालः (kālaḥ) — Kālaच (ca) — andकालकः (kālakaḥ) — Kālakaच (ca) — andएव (eva) — indeedमहाकालः (mahākālaḥ) — Mahākālaशतेन (śatena) — with a hundredवै (vai) — indeed
१८ अग्निकः शतकोट्या वै कोट्याभिमुख एव च । आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः ॥
agnikaḥ śatakoṭyā vai koṭyābhimukha eva ca | ādityamūrdhā koṭyā ca tathā caiva dhanāvahaḥ ||
अग्निक सौ करोड़ के साथ, अभिमुख एक करोड़ के साथ, आदित्यमूर्धा एक करोड़ के साथ तथा धनावह भी एक करोड़ गणों के साथ आये।
Agnika with a hundred crore; and Abhimukha with one crore; and Ādityamūrdhā with one crore; and likewise Dhanāvaha too.
अग्निकः (agnikaḥ) — Agnikaशतकोट्या (śatakoṭyā) — with a hundred croresवै (vai) — indeedकोट्या (koṭyā) — with a croreअभिमुखः (abhimukhaḥ) — Abhimukhaएव (eva) — indeedच (ca) — andआदित्यमूर्धा (ādityamūrdhā) — Ādityamūrdhāकोट्या (koṭyā) — with a croreच (ca) — andतथा (tathā) — likewiseच (ca) — andएव (eva) — indeedधनावहः (dhanāvahaḥ) — Dhanāvaha
१९ सन्नाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमन्त्रकः ॥
sannāhaśca śatenaiva kumudaḥ koṭibhistathā | amoghaḥ kokilaścaiva koṭikoṭyā sumantrakaḥ ||
सन्नाह सौ करोड़ के साथ, कुमुद भी सौ करोड़ के साथ, तथा अमोघ, कोकिल और सुमन्त्रक एक-एक करोड़ गणों के साथ आये।
Sannāha with a hundred crore, and Kumuda likewise with a hundred crore; Amogha, Kokila, and Sumantraka each with a crore of crores.
सन्नाहः (sannāhaḥ) — Sannāhaच (ca) — andशतेन (śatena) — with a hundredएव (eva) — indeedकुमुदः (kumudaḥ) — Kumudaकोटिभिः (koṭibhiḥ) — with croresतथा (tathā) — likewiseअमोघः (amoghaḥ) — Amoghaकोकिलः (kokilaḥ) — Kokilaच (ca) — andएव (eva) — indeedकोटिकोट्या (koṭikoṭyā) — with a crore of croresसुमन्त्रकः (sumantrakaḥ) — Sumantraka
२० काकपादोऽपरः षष्ट्या षष्ट्या सन्तानकः प्रभुः । महाबलश्च नवभिर्मधुपिंगश्च पिंगलः ॥
kākapādo'paraḥ ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā santānakaḥ prabhuḥ | mahābalaśca navabhirmadhupiṃgaśca piṃgalaḥ ||
एक दूसरे काकपाद नामक गणेश्वर साठ करोड़ के साथ, प्रभु सन्तानक साठ करोड़ के साथ, तथा महाबल, मधुपिंग और पिंगल नौ-नौ करोड़ गणों के साथ आये।
Kākapāda, another, with sixty crore; and the lord Santānaka with sixty; and Mahābala, and Madhupiṅga, and Piṅgala, each with nine crore.
काकपादः (kākapādaḥ) — Kākapādaअपरः (aparaḥ) — anotherषष्ट्या (ṣaṣṭyā) — with sixtyषष्ट्या (ṣaṣṭyā) — with sixtyसन्तानकः (santānakaḥ) — Santānakaप्रभुः (prabhuḥ) — the lordमहाबलः (mahābalaḥ) — Mahābalaच (ca) — andनवभिः (navabhiḥ) — with nineमधुपिंगः (madhupiṃgaḥ) — Madhupiṅgaच (ca) — andपिंगलः (piṃgalaḥ) — Piṅgala
२१ नीलो नवत्या देवेशं पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः ॥
nīlo navatyā deveśaṃ pūrṇabhadrastathaiva ca | koṭīnāṃ caiva saptānāṃ caturvaktro mahābalaḥ ||
नील नब्बे करोड़ के साथ तथा इसी प्रकार पूर्णभद्र भी, और महाबली चतुर्वक्त्र सात करोड़ गणों के साथ आये।
Nīla, with ninety crore — the lord of gods — and likewise Pūrṇabhadra; and the mighty Caturvaktra, with seven crore.
नीलः (nīlaḥ) — Nīlaनवत्या (navatyā) — with ninetyदेवेशम् (deveśam) — to the Lord of godsपूर्णभद्रः (pūrṇabhadraḥ) — Pūrṇabhadraतथा (tathā) — likewiseएव (eva) — indeedच (ca) — andकोटीनाम् (koṭīnām) — of croresच (ca) — andएव (eva) — indeedसप्तानाम् (saptānām) — sevenचतुर्वक्त्रः (caturvaktraḥ) — Caturvaktraमहाबलः (mahābalaḥ) — of great strength
२२ कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृतः । तत्राजगाम सर्वेशः कैलासगमनाय वै ॥
koṭikoṭisahasrāṇāṃ śatairviṃśatibhirvṛtaḥ | tatrājagāma sarveśaḥ kailāsagamanāya vai ||
सर्वेश नामक गणेश्वर एक सौ बीस हजार करोड़ गणों से आवृत होकर कैलास जाने के लिये वहाँ आये।
Sarveśa, surrounded by twenty hundred [times a] thousand crore of crores, came there indeed for the going to Kailāsa.
कोटिकोटिसहस्राणाम् (koṭikoṭisahasrāṇām) — of thousands of crores of croresशतैः (śataiḥ) — by hundredsविंशतिभिः (viṃśatibhiḥ) — twentyवृतः (vṛtaḥ) — surroundedतत्र (tatra) — thereआजगाम (ājagāma) — cameसर्वेशः (sarveśaḥ) — the Lord of allकैलासगमनाय (kailāsagamanāya) — for the journey to Kailāsaवै (vai) — indeed
२३ काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । कोटिभिः सप्तभिश्चैत्रो नकुलीशस्स्वयं प्रभुः ॥
kāṣṭhāgūḍhaścatuḥṣaṣṭyā sukeśo vṛṣabhastathā | koṭibhiḥ saptabhiścaitro nakulīśassvayaṃ prabhuḥ ||
काष्ठागूढ़ चौंसठ करोड़ के साथ, सुकेश तथा वृषभ, और चैत्र सात करोड़ के साथ, तथा स्वयं प्रभु नकुलीश भी वहाँ आये।
Kāṣṭhāgūḍha with sixty-four crore; Sukeśa, and likewise Vṛṣabha; and Caitra, with seven crore; and the lord Nakulīśa himself.
काष्ठागूढः (kāṣṭhāgūḍhaḥ) — Kāṣṭhāgūḍhaचतुःषष्ट्या (catuḥṣaṣṭyā) — with sixty-fourसुकेशः (sukeśaḥ) — Sukeśaवृषभः (vṛṣabhaḥ) — Vṛṣabhaतथा (tathā) — likewiseकोटिभिः (koṭibhiḥ) — with croresसप्तभिः (saptabhiḥ) — sevenचैत्रः (caitraḥ) — Caitraनकुलीशः (nakulīśaḥ) — Nakulīśaस्वयम् (svayam) — himselfप्रभुः (prabhuḥ) — the lord
२४ लोकान्तकश्च दीमात्मा तथा दैत्यान्तकः प्रभुः । देवो भृंगी रिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा ॥
lokāntakaśca dīmātmā tathā daityāntakaḥ prabhuḥ | devo bhṛṃgī riṭiḥ śrīmāndevadevapriyastathā ||
लोकान्तक, दीमात्मा तथा प्रभु दैत्यान्तक, देव भृंगी, रिटि तथा श्रीमान् देवदेवप्रिय भी आये।
And Lokāntaka, and Dīmātmā, and the lord Daityāntaka; the god Bhṛṅgī, Riṭi, and the glorious Devadevapriya likewise.
लोकान्तकः (lokāntakaḥ) — Lokāntakaच (ca) — andदीमात्मा (dīmātmā) — of resplendent selfतथा (tathā) — likewiseदैत्यान्तकः (daityāntakaḥ) — Daityāntakaप्रभुः (prabhuḥ) — the lordदेवः (devaḥ) — the godभृंगी (bhṛṃgī) — Bhṛṅgīरिटिः (riṭiḥ) — Riṭiश्रीमान् (śrīmān) — illustriousदेवदेवप्रियः (devadevapriyaḥ) — dear to the God of godsतथा (tathā) — likewise
२५ अशनिर्भानुकश्चैव चतुःषष्ट्या सनातनः । नन्दीश्वरो गणाधीशः शतकोट्या महाबलः ॥
aśanirbhānukaścaiva catuḥṣaṣṭyā sanātanaḥ | nandīśvaro gaṇādhīśaḥ śatakoṭyā mahābalaḥ ||
अशनि, भानुक तथा सनातन चौंसठ करोड़ के साथ, और महाबली गणाधीश नन्दीश्वर सौ करोड़ गणों के साथ आये।
Aśani, and Bhānuka, and Sanātana, with sixty-four crore; and Nandīśvara, lord of the gaṇas, most mighty, with a hundred crore.
अशनिः (aśaniḥ) — Aśaniभानुकः (bhānukaḥ) — Bhānukaच (ca) — andएव (eva) — indeedचतुःषष्ट्या (catuḥṣaṣṭyā) — with sixty-fourसनातनः (sanātanaḥ) — the eternalनन्दीश्वरः (nandīśvaraḥ) — Nandīśvaraगणाधीशः (gaṇādhīśaḥ) — lord of the hostsशतकोट्या (śatakoṭyā) — with a hundred croresमहाबलः (mahābalaḥ) — of great strength
२६ एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः । सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः ॥
ete cānye ca gaṇapā asaṃkhyātā mahābalāḥ | sarve sahasrahastāśca jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ ||
इनके अतिरिक्त अन्य असंख्य महाबली गणपति भी वहाँ आये, वे सभी हजार भुजाओंवाले तथा जटा-मुकुट धारण किये हुए थे।
These, and other gaṇapas beyond number, most mighty, all thousand-armed and wearing matted locks and crowns —
एते (ete) — theseच (ca) — andअन्ये (anye) — othersच (ca) — andगणपाः (gaṇapāḥ) — lords of hostsअसंख्याताः (asaṃkhyātāḥ) — beyond numberमहाबलाः (mahābalāḥ) — of great strengthसर्वे (sarve) — allसहस्रहस्ताः (sahasrahastāḥ) — thousand-handedच (ca) — andजटामुकुटधारिणः (jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ) — wearing crowns of matted hair
२७ सर्वे चन्द्रावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः । हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः ॥
sarve candrāvataṃsāśca nīlakaṇṭhāstrilocanāḥ | hārakuṇḍalakeyūramukuṭādyairalaṃkṛtāḥ ||
वे सभी चन्द्रमा को शिरोभूषण बनाये हुए, नीलकण्ठ, त्रिनेत्रधारी तथा हार, कुण्डल, केयूर, मुकुट आदि से अलंकृत थे।
all moon-crested, blue-throated, three-eyed, adorned with necklaces, earrings, armlets, crowns and the like —
सर्वे (sarve) — allचन्द्रावतंसाः (candrāvataṃsāḥ) — with the moon for an earringच (ca) — andनीलकण्ठाः (nīlakaṇṭhāḥ) — blue-throatedत्रिलोचनाः (trilocanāḥ) — three-eyedहारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैः (hārakuṇḍalakeyūramukuṭādyaiḥ) — with necklaces, earrings, armlets, crowns and the restअलंकृताः (alaṃkṛtāḥ) — adorned
२८ ब्रह्येन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशास्तत्राजग्मुर्गणेश्वराः ॥
brahyendraviṣṇusaṃkāśā aṇimādigaṇairvṛtāḥ | sūryakoṭipratīkāśāstatrājagmurgaṇeśvarāḥ ||
ब्रह्मा, इन्द्र और विष्णु के समान तेजस्वी, अणिमादि सिद्धियों से युक्त तथा करोड़ों सूर्यों के समान देदीप्यमान वे गणेश्वर वहाँ आये।
resembling Brahmā, Indra and Viṣṇu, attended by the aṇimā and other [siddhis] — those lords of gaṇas, blazing like a crore of suns, came there.
ब्रह्येन्द्रविष्णुसंकाशाः (brahyendraviṣṇusaṃkāśāḥ) — resembling Brahmā, Indra and Viṣṇuअणिमादिगणैः (aṇimādigaṇaiḥ) — by the powers beginning with aṇimāवृताः (vṛtāḥ) — attendedसूर्यकोटिप्रतीकाशाः (sūryakoṭipratīkāśāḥ) — shining like ten million sunsतत्र (tatra) — thereआजग्मुः (ājagmuḥ) — cameगणेश्वराः (gaṇeśvarāḥ) — the lords of hosts
२९ एते गणाधिपाश्चान्ये महात्मानोऽमलप्रभाः । जग्मुस्तत्र महाप्रीत्या शिवदर्शनलालसाः ॥
ete gaṇādhipāścānye mahātmāno'malaprabhāḥ | jagmustatra mahāprītyā śivadarśanalālasāḥ ||
ये तथा अन्य महात्मा, निर्मल प्रभावाले गणाधिप भी शिव के दर्शन की लालसा से महान् प्रेमपूर्वक वहाँ गये।
These, and other lords of gaṇas, great souls of spotless splendour, went there with great joy, eager for the sight of Śiva.
एते (ete) — theseगणाधिपाः (gaṇādhipāḥ) — chiefs of hostsच (ca) — andअन्ये (anye) — othersमहात्मानः (mahātmānaḥ) — great-souledअमलप्रभाः (amalaprabhāḥ) — of stainless radianceजग्मुः (jagmuḥ) — wentतत्र (tatra) — thereमहाप्रीत्या (mahāprītyā) — with great delightशिवदर्शनलालसाः (śivadarśanalālasāḥ) — longing for the sight of Śiva
३० गत्वा तत्र शिवं दृष्ट्वा नत्वा चक्रुः परां नुतिम् । सर्वे साञ्जलयो विष्णुप्रमुखा नतमस्तकाः ॥
gatvā tatra śivaṃ dṛṣṭvā natvā cakruḥ parāṃ nutim | sarve sāñjalayo viṣṇupramukhā natamastakāḥ ||
वहाँ जाकर शिव को देखकर तथा प्रणाम करके सभी ने, विष्णु आदि प्रमुख देवताओं ने, हाथ जोड़कर और सिर झुकाकर उनकी उत्तम स्तुति की।
Having gone there and beheld Śiva, and bowed, they offered the highest praise — all of them, with folded hands, headed by Viṣṇu, their heads bowed low.
गत्वा (gatvā) — having goneतत्र (tatra) — thereशिवम् (śivam) — Śivaदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenनत्वा (natvā) — having bowedचक्रुः (cakruḥ) — they madeपराम् (parām) — supremeनुतिम् (nutim) — praiseसर्वे (sarve) — allसाञ्जलयः (sāñjalayaḥ) — with palms joinedविष्णुप्रमुखाः (viṣṇupramukhāḥ) — headed by Viṣṇuनतमस्तकाः (natamastakāḥ) — heads bowed
३१ इति विष्णवादिभिः सार्धं महेशः परमेश्वरः । कैलासमगमत्प्रीत्या कुबेरस्य महात्मनः ॥
iti viṣṇavādibhiḥ sārdhaṃ maheśaḥ parameśvaraḥ | kailāsamagamatprītyā kuberasya mahātmanaḥ ||
इस प्रकार विष्णु आदि देवताओं के साथ परमेश्वर महेश महात्मा कुबेर के प्रेम से कैलास को चले गये।
Thus, together with Viṣṇu and the rest, Maheśa, the supreme lord, went with love to Kailāsa, the abode of the great-souled Kubera.
इति (iti) — thusविष्ण्वादिभिः (viṣṇvādibhiḥ) — with Viṣṇu and the restसार्धम् (sārdham) — togetherमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the Supreme Lordकैलासम् (kailāsam) — to Kailāsaअगमत् (agamat) — wentप्रीत्या (prītyā) — with delightकुबेरस्य (kuberasya) — of Kuberaमहात्मनः (mahātmanaḥ) — the great-souled
३२ कुबेरोऽप्यागतं शंभुं पूजयामास सादरम् । भक्त्या नानोपहारैश्च परिवारसमन्वितः ॥
kubero'pyāgataṃ śaṃbhuṃ pūjayāmāsa sādaram | bhaktyā nānopahāraiśca parivārasamanvitaḥ ||
कुबेर ने भी सपरिवार भक्तिपूर्वक नाना प्रकार के उपहारों से वहाँ आये हुए भगवान् शम्भु की सादर पूजा की।
And Kubera too, together with his household, worshipped Śambhu, thus arrived, with reverence and devotion, and with many kinds of offerings.
कुबेरः (kuberaḥ) — Kuberaअपि (api) — tooआगतम् (āgatam) — arrivedशंभुम् (śaṃbhum) — Śambhuपूजयामास (pūjayāmāsa) — worshippedसादरम् (sādaram) — reverentlyभक्त्या (bhaktyā) — with devotionनानोपहारैः (nānopahāraiḥ) — with many offeringsच (ca) — andपरिवारसमन्वितः (parivārasamanvitaḥ) — attended by his retinue
३३ ततो विष्ण्वादिकान्देवान्गणांश्चान्यानपि ध्रुवम् । शिवानुगान्समानर्च्च शिवतोषणहेतवे ॥
tato viṣṇvādikāndevāngaṇāṃścānyānapi dhruvam | śivānugānsamānarcca śivatoṣaṇahetave ||
तत्पश्चात् शिव को सन्तुष्ट करने के लिये उसने विष्णु आदि देवताओं तथा अन्य गणों को भी, शिव के समस्त अनुयायियों को, विधिवत् पूजा।
Then, for the sake of pleasing Śiva, he duly worshipped the gods beginning with Viṣṇu, and the other gaṇas too — certainly all the followers of Śiva.
ततः (tataḥ) — thenविष्ण्वादिकान् (viṣṇvādikān) — Viṣṇu and the restदेवान् (devān) — the godsगणान् (gaṇān) — the hostsच (ca) — andअन्यान् (anyān) — othersअपि (api) — alsoध्रुवम् (dhruvam) — assuredlyशिवानुगान् (śivānugān) — the followers of Śivaसमानर्च (samānarca) — he worshippedशिवतोषणहेतवे (śivatoṣaṇahetave) — for the pleasing of Śiva
३४ अथ शम्भुः समालिङ्ग्य कुबेरं प्रीतमानसः । मूर्धि चाघ्राय संतस्थावलकां निकषाखिलैः ॥
atha śambhuḥ samāliṅgya kuberaṃ prītamānasaḥ | mūrdhi cāghrāya saṃtasthāvalakāṃ nikaṣākhilaiḥ ||
तब प्रसन्नचित्त भगवान् शम्भु कुबेर का आलिंगन करके और उनका सिर सूँघकर, अपने समस्त अनुगामियों के साथ अलकापुरी के अति निकट ठहर गये।
Then Śambhu, his mind pleased, embracing Kubera and kissing his head, remained close by Alakā, with all his followers.
अथ (atha) — thenशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuसमालिङ्ग्य (samāliṅgya) — having embracedकुबेरम् (kuberam) — Kuberaप्रीतमानसः (prītamānasaḥ) — with gladdened mindमूर्धि (mūrdhi) — on the headच (ca) — andआघ्राय (āghrāya) — having kissedसंतस्थौ (saṃtasthau) — he took up his abodeअलकाम् (alakām) — Alakāनिकषा (nikaṣā) — close byअखिलैः (akhilaiḥ) — with all his following
३५ शशास विश्वकर्माणं निर्माणार्थं गिरौ प्रभुः । नानाभक्तनिवासाय स्वपरेषां यथोचितम् ॥
śaśāsa viśvakarmāṇaṃ nirmāṇārthaṃ girau prabhuḥ | nānābhaktanivāsāya svapareṣāṃ yathocitam ||
तदनन्तर भगवान् शिव ने विश्वकर्मा को अपने तथा दूसरे देवताओं के भक्तों के लिये उस पर्वत पर यथोचित निवास-निर्माण करने की आज्ञा दी।
The lord commanded Viśvakarman, for the sake of building on the mountain, dwellings befitting his own and others' devotees of every kind.
शशास (śaśāsa) — he instructedविश्वकर्माणम् (viśvakarmāṇam) — Viśvakarmanनिर्माणार्थम् (nirmāṇārtham) — for buildingगिरौ (girau) — on the mountainप्रभुः (prabhuḥ) — the Lordनानाभक्तनिवासाय (nānābhaktanivāsāya) — for the dwelling of his many devoteesस्वपरेषाम् (svapareṣām) — for his own and for othersयथोचितम् (yathocitam) — as was fitting
३६ विश्वकर्मा ततो गत्वा तत्र नानाविधां मुने । रचनां रचयामास द्रुतं शम्भोरनुज्ञया ॥
viśvakarmā tato gatvā tatra nānāvidhāṃ mune | racanāṃ racayāmāsa drutaṃ śambhoranujñayā ||
हे मुने! विश्वकर्मा ने शिव की आज्ञा से वहाँ जाकर यथाशीघ्र ही नाना प्रकार की रचना की।
Viśvakarman then, O sage, having gone there, swiftly fashioned constructions of many kinds, by Śambhu's own command.
विश्वकर्मा (viśvakarmā) — Viśvakarmanततः (tataḥ) — thenगत्वा (gatvā) — having goneतत्र (tatra) — thereनानाविधाम् (nānāvidhām) — of many kindsमुने (mune) — O sageरचनाम् (racanām) — constructionरचयामास (racayāmāsa) — he fashionedद्रुतम् (drutam) — swiftlyशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuअनुज्ञया (anujñayā) — by the leave
३७ अथ शम्भुः प्रमुदितो हरिप्रार्थनया तदा ॥
atha śambhuḥ pramudito hariprārthanayā tadā ||
उस समय विष्णु की प्रार्थना से भगवान् शिव प्रसन्न हो उठे।
Then Śambhu became greatly delighted at that time, by Hari's own entreaty.
अथ (atha) — thenशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuप्रमुदितः (pramuditaḥ) — well pleasedहरिप्रार्थनया (hariprārthanayā) — at the prayer of Hariतदा (tadā) — then
३८ कुबेरानुग्रहं कृत्वा ययौ कैलासपर्वतम् । सुमुहूर्ते प्रविश्यासौ स्वस्थानं परमेश्वरः ॥
kuberānugrahaṃ kṛtvā yayau kailāsaparvatam | sumuhūrte praviśyāsau svasthānaṃ parameśvaraḥ ||
कुबेर पर अनुग्रह करके वे कैलास पर्वत को चले गये और उन परमेश्वर ने शुभ मुहूर्त में अपने निवासस्थान में प्रवेश किया।
Having shown grace to Kubera, he went to Mount Kailāsa; and that supreme lord entered his own abode at an auspicious hour.
कुबेरानुग्रहम् (kuberānugraham) — favour to Kuberaकृत्वा (kṛtvā) — having shownययौ (yayau) — he wentकैलासपर्वतम् (kailāsaparvatam) — to Mount Kailāsaसुमुहूर्ते (sumuhūrte) — at an auspicious hourप्रविश्य (praviśya) — having enteredअसौ (asau) — heस्वस्थानम् (svasthānam) — his own abodeपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the Supreme Lord
३९ अकरोदखिलान्प्रीत्या सनाथान्भक्तवत्सलः । अथ सर्वे प्रमुदिता विष्णुप्रभृतयः सुराः । मुनयश्चापरे सिद्धा अभ्यषिञ्चन्मुदा शिवम् ॥
akarodakhilānprītyā sanāthānbhaktavatsalaḥ | atha sarve pramuditā viṣṇuprabhṛtayaḥ surāḥ | munayaścāpare siddhā abhyaṣiñcanmudā śivam ||
भक्तवत्सल भगवान् शिव ने प्रेमपूर्वक सबको सनाथ कर दिया; तत्पश्चात् विष्णु आदि सभी प्रमुदित देवताओं, मुनियों तथा अन्य सिद्धों ने हर्षपूर्वक शिव का अभिषेक किया।
The lover of his devotees made them all feel protected, out of love; and then all the gods, headed by Viṣṇu, and the sages and other siddhas, greatly delighted, anointed Śiva with joy.
अकरोत् (akarot) — he madeअखिलान् (akhilān) — allप्रीत्या (prītyā) — with loveसनाथान् (sanāthān) — possessed of a lordभक्तवत्सलः (bhaktavatsalaḥ) — fond of his devoteesअथ (atha) — thenसर्वे (sarve) — allप्रमुदिताः (pramuditāḥ) — rejoicingविष्णुप्रभृतयः (viṣṇuprabhṛtayaḥ) — Viṣṇu and the restसुराः (surāḥ) — the godsमुनयः (munayaḥ) — the sagesच (ca) — andअपरे (apare) — othersसिद्धाः (siddhāḥ) — the Siddhasअभ्यषिञ्चन् (abhyaṣiñcan) — consecratedमुदा (mudā) — with joyशिवम् (śivam) — Śiva
४० समानर्चुः क्रमात्सर्वे नानोपायनपाणयः । नीराजनं समाकार्षुर्महोत्सवपुरःसरम् ॥
samānarcuḥ kramātsarve nānopāyanapāṇayaḥ | nīrājanaṃ samākārṣurmahotsavapuraḥsaram ||
हाथों में नाना प्रकार के उपहार लेकर सबने क्रमशः उनका पूजन किया और बड़े महोत्सव के साथ उनकी आरती उतारी।
All of them, their hands full of various gifts, worshipped him in due order, and performed his ārtī, preceded by great festivity.
समानर्चुः (samānarcuḥ) — they worshippedक्रमात् (kramāt) — in turnसर्वे (sarve) — allनानोपायनपाणयः (nānopāyanapāṇayaḥ) — with various gifts in handनीराजनम् (nīrājanam) — the waving of lightsसमाकार्षुः (samākārṣuḥ) — they performedमहोत्सवपुरःसरम् (mahotsavapuraḥsaram) — with a great festival
४१ तदासीत्सुमनोवृष्टिर्मंगलायतना मुने । सुप्रीता ननृतुस्तत्राप्सरसो गानतत्पराः ॥
tadāsītsumanovṛṣṭirmaṃgalāyatanā mune | suprītā nanṛtustatrāpsaraso gānatatparāḥ ||
हे मुने! उस समय मंगलसूचक पुष्पवृष्टि होने लगी और अत्यन्त प्रसन्न होकर गान करती हुई अप्सराएँ वहाँ नाचने लगीं।
Then, O sage, there was a shower of flowers, the very abode of auspiciousness; and the apsarases, greatly pleased, danced there, intent on singing.
तदा (tadā) — thenआसीत् (āsīt) — there wasसुमनोवृष्टिः (sumanovṛṣṭiḥ) — a rain of flowersमंगलायतना (maṃgalāyatanā) — a seat of blessingमुने (mune) — O sageसुप्रीताः (suprītāḥ) — well pleasedननृतुः (nanṛtuḥ) — dancedतत्र (tatra) — thereअप्सरसः (apsarasaḥ) — the apsarasesगानतत्पराः (gānatatparāḥ) — intent on song
४२ जयशब्दो नमः शब्दस्तत्रासीत्सर्वसंस्कृतः । तदोत्साहो महानासीत्सर्वेषां सुखवर्धनः ॥
jayaśabdo namaḥ śabdastatrāsītsarvasaṃskṛtaḥ | tadotsāho mahānāsītsarveṣāṃ sukhavardhanaḥ ||
वहाँ सब ओर जय-जयकार और सुसंस्कृत नमस्कार का शब्द गूँजने लगा। उस समय सबके सुख को बढ़ानेवाला एक महान् उत्साह था।
There arose the cry of victory and the sound of homage, all well-formed; and then there was a great zeal, increasing the joy of all.
जयशब्दः (jayaśabdaḥ) — the cry of victoryनमः (namaḥ) — of homageशब्दः (śabdaḥ) — the cryतत्र (tatra) — thereआसीत् (āsīt) — aroseसर्वसंस्कृतः (sarvasaṃskṛtaḥ) — made by allतदा (tadā) — thenउत्साहः (utsāhaḥ) — rejoicingमहान् (mahān) — greatआसीत् (āsīt) — there wasसर्वेषाम् (sarveṣām) — of allसुखवर्धनः (sukhavardhanaḥ) — increasing happiness
४३ स्थित्वा सिंहासने शंभुर्विरराजाधिकं तदा । सर्वैः संसेवितोऽभीक्ष्णं विष्णुवाद्यैश्च यथोचितम् ॥
sthitvā siṃhāsane śaṃbhurvirarājādhikaṃ tadā | sarvaiḥ saṃsevito'bhīkṣṇaṃ viṣṇuvādyaiśca yathocitam ||
उस समय सिंहासन पर बैठकर भगवान् शम्भु अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे, और विष्णु आदि सभी लोग बार-बार उनकी यथोचित सेवा कर रहे थे।
Seated on his throne, Śambhu then shone forth with the utmost splendour, ceaselessly attended, fittingly, by Viṣṇu and all the others.
स्थित्वा (sthitvā) — having taken his seatसिंहासने (siṃhāsane) — on the lion-throneशंभुः (śaṃbhuḥ) — Śambhuविरराज (virarāja) — shoneअधिकम् (adhikam) — surpassinglyतदा (tadā) — thenसर्वैः (sarvaiḥ) — by allसंसेवितः (saṃsevitaḥ) — attendedअभीक्ष्णम् (abhīkṣṇam) — constantlyविष्णुवाद्यैः (viṣṇuvādyaiḥ) — by Viṣṇu and the othersच (ca) — andयथोचितम् (yathocitam) — as was fitting
४४ अथ सर्वे सुराद्याश्च तुष्टुवुस्तं पृथक्पृथक् । अर्घ्याभिर्वाग्भिरिष्टाभिः शंकरं लोकशंकरम् ॥
atha sarve surādyāśca tuṣṭuvustaṃ pṛthakpṛthak | arghyābhirvāgbhiriṣṭābhiḥ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram ||
तब सभी देवताओं ने पृथक्-पृथक् रूप में अर्घ्य और अभीष्ट वाणियों से लोकमंगलकारी भगवान् शंकर का स्तवन किया।
Then all the gods and the rest praised him, each in their own way, with offerings, and with cherished words — Śaṅkara, the bringer of well-being to the world.
अथ (atha) — thenसर्वे (sarve) — allसुराद्याः (surādyāḥ) — the gods and the restच (ca) — andतुष्टुवुः (tuṣṭuvuḥ) — praisedतम् (tam) — himपृथक् पृथक् (pṛthak pṛthak) — each apartअर्घ्याभिः (arghyābhiḥ) — with worthyवाग्भिः (vāgbhiḥ) — wordsइष्टाभिः (iṣṭābhiḥ) — dearशंकरम् (śaṃkaram) — Śaṅkaraलोकशंकरम् (lokaśaṃkaram) — the blessing of the worlds
४५ प्रसन्नात्मा स्तुतिं श्रुत्वा तेषां कामान्ददौ शिवः । मनोभिलषितान्प्रीत्या वरान्सर्वेश्वरः प्रभुः ॥
prasannātmā stutiṃ śrutvā teṣāṃ kāmāndadau śivaḥ | manobhilaṣitānprītyā varānsarveśvaraḥ prabhuḥ ||
प्रसन्नचित्त सर्वेश्वर भगवान् शिव ने उनकी स्तुति सुनकर प्रेमपूर्वक उन्हें मनोवांछित वर दिये।
Śiva, his mind pleased, hearing their praise, granted their desires; the lord of all, with love, gave the boons they wished in their hearts.
प्रसन्नात्मा (prasannātmā) — with gracious heartस्तुतिम् (stutim) — the praiseश्रुत्वा (śrutvā) — having heardतेषाम् (teṣām) — theirकामान् (kāmān) — desiresददौ (dadau) — grantedशिवः (śivaḥ) — Śivaमनोभिलषितान् (manobhilaṣitān) — desired in the mindप्रीत्या (prītyā) — with loveवरान् (varān) — boonsसर्वेश्वरः (sarveśvaraḥ) — the Lord of allप्रभुः (prabhuḥ) — the Master
४६ शिवाज्ञयाथ ते सर्वे स्वं स्वं धाम ययुर्मुने । प्राप्तकामाः प्रमुदिताः अहं च विष्णुना सह ॥
śivājñayātha te sarve svaṃ svaṃ dhāma yayurmune | prāptakāmāḥ pramuditāḥ ahaṃ ca viṣṇunā saha ||
हे मुने! तब भगवान् शिव की आज्ञा से वे सभी अभीष्ट कामनाओं से परिपूर्ण, प्रसन्नचित्त होकर अपने-अपने धाम को चले गये, और मैं भी विष्णु के साथ चलने के लिये उद्यत हुआ।
Then, O sage, by Śiva's own command, all of them, their desires fulfilled, greatly delighted, went to their own abodes — and I too, together with Viṣṇu.
शिवाज्ञया (śivājñayā) — by Śiva's commandअथ (atha) — thenते (te) — theyसर्वे (sarve) — allस्वम् स्वम् (svaṃ svaṃ) — each his ownधाम (dhāma) — abodeययुः (yayuḥ) — went toमुने (mune) — O sageप्राप्तकामाः (prāptakāmāḥ) — their wishes fulfilledप्रमुदिताः (pramuditāḥ) — rejoicingअहम् (aham) — Iच (ca) — andविष्णुना (viṣṇunā) — with Viṣṇuसह (saha) — together
४७ उपवेश्यासने विष्णुं मां च शम्भुरुवाच ह । बहु सम्बोध्य सुप्रीत्यानुगृह्य परमेश्वरः ॥
upaveśyāsane viṣṇuṃ māṃ ca śambhuruvāca ha | bahu sambodhya suprītyānugṛhya parameśvaraḥ ||
तब श्रीविष्णु और मुझको आसन पर बैठाकर परमेश्वर शम्भु बड़े प्रेम से बहुत समझाकर अनुग्रह करके कहने लगे —
Śambhu, seating Viṣṇu and me upon a seat, and speaking to us at length, and showing grace with great love, the supreme lord spoke —
उपवेश्य (upaveśya) — having seatedआसने (āsane) — on a seatविष्णुम् (viṣṇum) — Viṣṇuमाम् (mām) — meच (ca) — andशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuउवाच ह (uvāca ha) — spokeबहु (bahu) — muchसम्बोध्य (sambodhya) — having addressedसुप्रीत्या (suprītyā) — with great affectionअनुगृह्य (anugṛhya) — having shown favourपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the Supreme Lord
४८ हे हरे हे विधे तातौ युवां प्रियतरौ मम । सुरोत्तमौ त्रिजगतोऽवनसर्गकरौ सदा ॥
he hare he vidhe tātau yuvāṃ priyatarau mama | surottamau trijagato'vanasargakarau sadā ||
शिव जी बोले — हे हरे! हे विधे! हे तात! सदैव तीनों लोकों का सृजन और संरक्षण करनेवाले हे सुरश्रेष्ठ! आप दोनों मुझे अत्यन्त प्रिय हैं।
'O Hari, O Vidhi, dear ones, you two are most dear to me; best of gods, ever the makers of the creation and protection of the three worlds.
हे हरे (he hare) — O Hariहे विधे (he vidhe) — O Creatorतातौ (tātau) — my dear onesयुवाम् (yuvām) — you twoप्रियतरौ (priyatarau) — dearestमम (mama) — to meसुरोत्तमौ (surottamau) — best of godsत्रिजगतः (trijagataḥ) — of the triple worldअवनसर्गकरौ (avanasargakarau) — makers of its protection and creationसदा (sadā) — ever
४९ गच्छतं निर्भयं नित्यं स्वस्थानं च मदाज्ञया । सुखप्रदाताहं वै वां विशेषात्प्रेक्षकः सदा ॥
gacchataṃ nirbhayaṃ nityaṃ svasthānaṃ ca madājñayā | sukhapradātāhaṃ vai vāṃ viśeṣātprekṣakaḥ sadā ||
'अब आप दोनों निर्भय होकर मेरी आज्ञा से सदा अपने-अपने स्थान को जायँ। मैं सदा सुख देनेवाला हूँ और विशेष रूप से आप दोनों को देखता ही रहता हूँ।'
'Go, ever fearless, to your own abodes, by my own command; I am indeed the giver of joy, and I watch over you two always, in particular.'
गच्छतम् (gacchatam) — go, you twoनिर्भयम् (nirbhayam) — fearlesslyनित्यम् (nityam) — alwaysस्वस्थानम् (svasthānam) — to your own abodesच (ca) — andमदाज्ञया (madājñayā) — by my commandसुखप्रदाता (sukhapradātā) — the giver of happinessअहम् (aham) — I amवै (vai) — indeedवाम् (vām) — to you twoविशेषात् (viśeṣāt) — especiallyप्रेक्षकः (prekṣakaḥ) — a watcherसदा (sadā) — ever
५० इत्याकर्ण्य वचः शम्भोः सुप्रणम्य तदाज्ञया । अहं हरिश्च स्वं धामागमाव प्रीतमानसौ ॥
ityākarṇya vacaḥ śambhoḥ supraṇamya tadājñayā | ahaṃ hariśca svaṃ dhāmāgamāva prītamānasau ||
भगवान् सदाशिव के इस वचन को सुनकर मैं और विष्णु दोनों प्रेमपूर्वक प्रणाम करके प्रसन्नचित्त होकर उनकी आज्ञा से अपने-अपने धाम को लौट आये।
Hearing these words of Śambhu, and bowing well, by his own command, I and Hari, our minds pleased, went to our own abodes.
इति (iti) — thusआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardवचः (vacaḥ) — the wordsशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuसुप्रणम्य (supraṇamya) — having bowed lowतदाज्ञया (tadājñayā) — by his commandअहम् (aham) — Iहरिः (hariḥ) — Hariच (ca) — andस्वम् (svam) — our ownधाम (dhāma) — abodeअगमाव (agamāva) — we two went toप्रीतमानसौ (prītamānasau) — with gladdened minds
५१ तदानीमेव सुप्रीतः शंकरो निधिपं मुदा । उपवेश्य गृहीत्वा तं कर आह शुभं वचः ॥
tadānīmeva suprītaḥ śaṃkaro nidhipaṃ mudā | upaveśya gṛhītvā taṃ kara āha śubhaṃ vacaḥ ||
उसी समय प्रसन्नचित्त भगवान् शंकर निधिपति कुबेर का भी हाथ पकड़कर उन्हें अपने पास बैठाकर यह शुभ वाक्य कहने लगे —
At that very time, Śaṅkara, greatly pleased, seating the lord of treasures with joy, and taking him by the hand, spoke auspicious words —
तदानीम् (tadānīm) — at that very timeएव (eva) — indeedसुप्रीतः (suprītaḥ) — well pleasedशंकरः (śaṃkaraḥ) — Śaṅkaraनिधिपम् (nidhipam) — the lord of treasuresमुदा (mudā) — with joyउपवेश्य (upaveśya) — having seated himगृहीत्वा (gṛhītvā) — having takenतम् (tam) — himकरे (kare) — by the handआह (āha) — saidशुभम् (śubham) — auspiciousवचः (vacaḥ) — words
५२ तव प्रेम्णा वशीभूतो मित्रतामगमं सखे । स्वस्थानं गच्छ विभयः सहायोऽहं सदानघ ॥
tava premṇā vaśībhūto mitratāmagamaṃ sakhe | svasthānaṃ gaccha vibhayaḥ sahāyo'haṃ sadānagha ||
'हे मित्र! तुम्हारे प्रेम के वशीभूत होकर मैं तुम्हारा मित्र बन गया हूँ। हे पुण्यात्मन्! भयरहित होकर तुम अपने स्थान को जाओ; मैं सदा तुम्हारा सहायक हूँ।'
'O friend, made subject by your love, I have entered into friendship with you; go to your own abode, fearless; O sinless one, I am ever your helper.'
तव (tava) — yourप्रेम्णा (premṇā) — by loveवशीभूतः (vaśībhūtaḥ) — won overमित्रताम् (mitratām) — friendshipअगमम् (agamam) — I have enteredसखे (sakhe) — O friendस्वस्थानम् (svasthānam) — to your own abodeगच्छ (gaccha) — goविभयः (vibhayaḥ) — free of fearसहायः (sahāyaḥ) — a helperअहम् (aham) — Iसदा (sadā) — everअनघ (anagha) — O sinless one
५३ इत्याकर्ण्य वचः शम्भोः कुबेरः प्रीतमानसः । तदाज्ञया स्वकं धाम जगाम प्रमुदान्वितः ॥
ityākarṇya vacaḥ śambhoḥ kuberaḥ prītamānasaḥ | tadājñayā svakaṃ dhāma jagāma pramudānvitaḥ ||
भगवान् शम्भु के इस वचन को सुनकर प्रसन्नचित्त कुबेर उनकी आज्ञा से प्रसन्नतापूर्वक अपने धाम को चले गये।
Hearing these words of Śambhu, Kubera, his mind pleased, and full of delight, went by his command to his own abode.
इति (iti) — thusआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardवचः (vacaḥ) — the wordsशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuकुबेरः (kuberaḥ) — Kuberaप्रीतमानसः (prītamānasaḥ) — with gladdened mindतदाज्ञया (tadājñayā) — by his commandस्वकम् (svakam) — his ownधाम (dhāma) — abodeजगाम (jagāma) — went toप्रमुदान्वितः (pramudānvitaḥ) — filled with delight
५४ स उवास गिरौ शम्भुः कैलासे पर्वतोत्तमे । सगणो योगनिरतः स्वच्छन्दो ध्यानतत्परः ॥
sa uvāsa girau śambhuḥ kailāse parvatottame | sagaṇo yoganirataḥ svacchando dhyānatatparaḥ ||
योगपरायण, सर्वथा स्वच्छन्द तथा सदा ध्यानमग्न रहनेवाले भगवान् शिव अपने गणों के साथ उस पर्वतश्रेष्ठ कैलास पर निवास करने लगे।
That Śambhu dwelt on the mountain, on Kailāsa, best of mountains, with his gaṇas, intent on yoga, free and unconstrained, devoted to meditation.
सः (saḥ) — heउवास (uvāsa) — dweltगिरौ (girau) — on the mountainशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuकैलासे (kailāse) — on Kailāsaपर्वतोत्तमे (parvatottame) — best of mountainsसगणः (sagaṇaḥ) — with his hostsयोगनिरतः (yoganirataḥ) — absorbed in yogaस्वच्छन्दः (svacchandaḥ) — following his own willध्यानतत्परः (dhyānatatparaḥ) — intent on meditation
५५ क्वचिद्दध्यौ स्वमात्मानं क्वचिद्योगरतोऽभवत् । इतिहासं गणान्प्रीत्यावादीत्स्वच्छन्दमानसः ॥
kvaciddadhyau svamātmānaṃ kvacidyogarato'bhavat | itihāsaṃ gaṇānprītyāvādītsvacchandamānasaḥ ||
कभी वे अपने ही आत्मस्वरूप का चिन्तन करते थे, कभी योग में तल्लीन रहते थे, और कभी स्वच्छन्द मन से प्रेमपूर्वक अपने गणों को इतिहास सुनाते थे।
Sometimes he meditated on his own self; sometimes he became absorbed in yoga; and, his mind free, he would lovingly tell tales to his gaṇas.
क्वचित् (kvacit) — at timesदध्यौ (dadhyau) — he meditated onस्वम् (svam) — his ownआत्मानम् (ātmānam) — Selfक्वचित् (kvacit) — at timesयोगरतः (yogarataḥ) — absorbed in yogaअभवत् (abhavat) — he wasइतिहासम् (itihāsam) — old talesगणान् (gaṇān) — to his hostsप्रीत्या (prītyā) — with affectionअवादीत् (avādīt) — he toldस्वच्छन्दमानसः (svacchandamānasaḥ) — with a mind at its own ease
५६ क्वचित्कैलासकुधरसुस्थानेषु महेश्वरः । विजहार गणैः प्रीत्या विविधेषु विहारवित् ॥
kvacitkailāsakudharasusthāneṣu maheśvaraḥ | vijahāra gaṇaiḥ prītyā vividheṣu vihāravit ||
कभी विहार करने में चतुर भगवान् महेश्वर अपने गणों के साथ कैलास पर्वत के अनेक सुरम्य स्थानों पर प्रसन्नचित्त होकर विचरण करते थे।
Sometimes Maheśvara, skilled in sport, sported with love, with his gaṇas, in the goodly places of Mount Kailāsa, in their many forms.
क्वचित् (kvacit) — at timesकैलासकुधरसुस्थानेषु (kailāsakudharasusthāneṣu) — in the fair places of the Kailāsa mountainमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraविजहार (vijahāra) — wandered at playगणैः (gaṇaiḥ) — with his hostsप्रीत्या (prītyā) — with delightविविधेषु (vividheṣu) — in many of themविहारवित् (vihāravit) — skilled in sport
५७ इत्थं रुद्रस्वरूपोऽसौ शंकरः परमेश्वरः । अकार्षीत्स्वगिरौ लीला नाना योगिवरोऽपि यः ॥
itthaṃ rudrasvarūpo'sau śaṃkaraḥ parameśvaraḥ | akārṣītsvagirau līlā nānā yogivaro'pi yaḥ ||
इस प्रकार रुद्रस्वरूप परमेश्वर भगवान् शंकर, जो नाना प्रकार के योगियों में भी सर्वश्रेष्ठ हैं, उन्होंने अपने उस पर्वत पर अनेक लीलाएँ कीं।
Thus that Śaṅkara, the supreme lord, in the form of Rudra, though himself the best of yogis, performed manifold sports on his own mountain.
इत्थम् (ittham) — thusरुद्रस्वरूपः (rudrasvarūpaḥ) — in the form of Rudraअसौ (asau) — heशंकरः (śaṃkaraḥ) — Śaṅkaraपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the Supreme Lordअकार्षीत् (akārṣīt) — performedस्वगिरौ (svagirau) — on his own mountainलीलाः (līlāḥ) — sportsनाना (nānā) — variousयोगिवरः (yogivaraḥ) — best of yoginsअपि (api) — thoughयः (yaḥ) — who
५८ नीत्वा कालं कियन्तं सोऽपत्नीकः परमेश्वरः । पश्चादवाप स्वां पत्नीं दक्षपत्नीसमुद्भवाम् ॥
nītvā kālaṃ kiyantaṃ so'patnīkaḥ parameśvaraḥ | paścādavāpa svāṃ patnīṃ dakṣapatnīsamudbhavām ||
इस प्रकार बिना पत्नी के रहते हुए परमेश्वर सदाशिव ने अपना कुछ समय व्यतीत करके बाद में दक्षपत्नी से उत्पन्न सतीको पत्नी के रूप में प्राप्त किया।
That supreme lord, having spent a certain time without a wife, afterwards obtained his own wife, Satī, born of Dakṣa's wife.
नीत्वा (nītvā) — having passedकालम् (kālam) — timeकियन्तम् (kiyantam) — someसः (saḥ) — heअपत्नीकः (apatnīkaḥ) — without a wifeपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the Supreme Lordपश्चात् (paścāt) — afterwardsअवाप (avāpa) — obtainedस्वाम् (svām) — his ownपत्नीम् (patnīm) — wifeदक्षपत्नीसमुद्भवाम् (dakṣapatnīsamudbhavām) — born of Dakṣa's wife
५९ विजहार तया सत्या दक्षपुत्र्या महेश्वरः । सुखी बभूव देवर्षे लोकाचारपरायणः ॥
vijahāra tayā satyā dakṣaputryā maheśvaraḥ | sukhī babhūva devarṣe lokācāraparāyaṇaḥ ||
तदनन्तर हे देवर्षे! वे महेश्वर उन दक्षपुत्री सती के साथ विहार करने लगे। इस प्रकार लोकाचारपरायण रहते हुए वे बहुत ही सुखी थे।
Maheśvara sported with that Satī, daughter of Dakṣa; O sage of the gods, devoted to worldly custom, he became happy.
विजहार (vijahāra) — he sportedतया (tayā) — with herसत्या (satyā) — Satīदक्षपुत्र्या (dakṣaputryā) — daughter of Dakṣaमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraसुखी (sukhī) — happyबभूव (babhūva) — he becameदेवर्षे (devarṣe) — O divine sageलोकाचारपरायणः (lokācāraparāyaṇaḥ) — conforming to the ways of the world
६० इत्थं रुद्रावतारस्ते वर्णितोऽयं मुनीश्वर । कैलासागमनं चास्य सखित्वं निधिपस्य हि ॥
itthaṃ rudrāvatāraste varṇito'yaṃ munīśvara | kailāsāgamanaṃ cāsya sakhitvaṃ nidhipasya hi ||
हे मुनीश्वर! इस प्रकार मैंने आपको रुद्र के अवतार का वर्णन कर दिया है। मैंने उनके कैलास-आगमन और कुबेर के साथ उनकी मित्रता का प्रसंग भी कह दिया है।
Thus, O lord of sages, this incarnation of Rudra has been described to you — his coming to Kailāsa, and indeed his friendship with the lord of treasures.
इत्थम् (ittham) — thusरुद्रावतारः (rudrāvatāraḥ) — the descent of Rudraते (te) — to youवर्णितः (varṇitaḥ) — has been describedअयम् (ayam) — thisमुनीश्वर (munīśvara) — O lord of sagesकैलासागमनम् (kailāsāgamanam) — the coming to Kailāsaच (ca) — andअस्य (asya) — hisसखित्वम् (sakhitvam) — the friendshipनिधिपस्य (nidhipasya) — with the lord of treasuresहि (hi) — indeed
६१ तदन्तर्गतलीलापि वर्णिता ज्ञानवर्धिनी । इहामुत्र च या नित्यं सर्वकामफलप्रदा ॥
tadantargatalīlāpi varṇitā jñānavardhinī | ihāmutra ca yā nityaṃ sarvakāmaphalapradā ||
कैलास के अन्तर्गत होनेवाली उनकी ज्ञानवर्धिनी लीला का भी वर्णन कर दिया है, जो इस लोक और परलोक में सदैव सभी मनोवांछित फलों को प्रदान करनेवाली है।
And within it, his sport too has been described, the increaser of knowledge, which ever grants the fruit of every desire, both here and hereafter.
तदन्तर्गतलीला (tadantargatalīlā) — the sport contained within itअपि (api) — alsoवर्णिता (varṇitā) — has been describedज्ञानवर्धिनी (jñānavardhinī) — increasing knowledgeइह (iha) — hereअमुत्र (amutra) — hereafterच (ca) — andया (yā) — whichनित्यम् (nityam) — alwaysसर्वकामफलप्रदा (sarvakāmaphalapradā) — granting the fruit of every desire
६२ इमां कथां पठेद्यस्तु शृणुयाद्वा समाहितः । इह भुक्तिं समासाद्य लभेन्मुक्तिं परत्र सः ॥
imāṃ kathāṃ paṭhedyastu śṛṇuyādvā samāhitaḥ | iha bhuktiṃ samāsādya labhenmuktiṃ paratra saḥ ||
जो एकाग्रचित्त होकर इस कथा को सम्यक् रूप से पढ़ता है अथवा सुनता है, वह इस लोक में सुख भोगकर परलोक में मुक्ति प्राप्त करता है।
Whoever, with a composed mind, reads or hears this tale, having attained enjoyment here, obtains liberation hereafter.
इमाम् (imām) — thisकथाम् (kathām) — storyपठेत् (paṭhet) — should readयः (yaḥ) — whoeverतु (tu) — indeedशृणुयात् (śṛṇuyāt) — should hearवा (vā) — orसमाहितः (samāhitaḥ) — with collected mindइह (iha) — hereभुक्तिम् (bhuktim) — enjoymentसमासाद्य (samāsādya) — having gainedलभेत् (labhet) — he would winमुक्तिम् (muktim) — liberationपरत्र (paratra) — in the world beyondसः (saḥ) — he
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने कैलासोपाख्याने शिवस्य कैलासगमनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २०॥
Here ends the twentieth chapter — “Śiva's Going to Kailāsa” — in the sub-tale of Kailāsa, in the sub-tale of creation, in the first section, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की द्वितीय रुद्रसंहिता के प्रथम खण्ड, सृष्टि-उपाख्यान के कैलासोपाख्यान में “शिवका कैलासगमन” नामक बीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।