॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सृष्टिखण्डअथ पञ्चमोऽध्यायः
The two gaṇas of Śiva, still in brahmin disguise, beg release from Nārada's curse; unable to undo it, he reshapes it into a blessing — future greatness as mighty lords of the whole universe, ending in death at Viṣṇu's own hands and a return to their true station (an unnamed foretelling of Rāvaṇa and Kumbhakarṇa). Nārada then makes pilgrimage to Kāśī and travels on to Brahmaloka, where, having already learned the paths of devotion, knowledge, austerity, giving and pilgrimage, he puts to Brahmā the one question still unanswered: the true nature of Śiva — how the unqualified comes to bear qualities, his state before, during and after creation, how easily he is pleased and what he grants, and the full story of Śiva's and Umā's own manifestation, marriage, household life, and the birth of Kumāra. ब्राह्मणवेषधारी शिव के दोनों गण नारद जी से अपने शाप से मुक्ति की भीख माँगते हैं; उसे पूर्णतः निरस्त न कर सकने पर नारद जी उसे एक वरदान का रूप दे देते हैं — समस्त ब्रह्माण्ड के महान् स्वामी बनने का, और अन्ततः विष्णु के ही हाथों मृत्यु प्राप्त कर अपने वास्तविक पद को पुनः प्राप्त करने का (जो अनाम रूप से रावण और कुम्भकर्ण की भविष्यवाणी है)। तत्पश्चात् नारद जी काशी की यात्रा करके ब्रह्मलोक जाते हैं, जहाँ भक्तिमार्ग, ज्ञानमार्ग, तपोमार्ग, दानमार्ग और तीर्थमार्ग को पहले ही जान चुके नारद जी ब्रह्मा जी से वह एक प्रश्न पूछते हैं, जो अब तक अनुत्तरित है — शिव का सच्चा तत्त्व — निर्गुण किस प्रकार सगुण होता है, सृष्टि के पूर्व, मध्य और अन्त में उनकी स्थिति, वे कितनी सहजता से प्रसन्न होते हैं और क्या फल देते हैं, तथा शिव और उमा के आविर्भाव, विवाह, गार्हस्थ्य जीवन और कुमार के जन्म की पूर्ण कथा।
१ अन्तर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यन् शिवलिङ्गानि भक्तितः ॥
antarhite harau viprā nārado munisattamaḥ | vicacāra mahīṃ paśyan śivaliṅgāni bhaktitaḥ ||
हे विप्रो! भगवान् विष्णु के अन्तर्धान हो जाने पर मुनिश्रेष्ठ नारद जी भक्तिपूर्वक शिवलिंगों का दर्शन करते हुए पृथ्वी पर विचरण करने लगे।
When Hari had vanished, brahmins, Nārada, best of sages, wandered over the earth, beholding the liṅgas of Śiva with devotion.
अन्तर्हिते (antarhite) — when he had vanishedहरौ (harau) — Hariविप्राः (viprāḥ) — O brāhmaṇasनारदः (nāradaḥ) — Nāradaमुनि-सत्तमः (muni-sattamaḥ) — the best of sagesविचचार (vicacāra) — roamedमहीम् (mahīm) — the earthपश्यन् (paśyan) — beholdingशिव-लिङ्गानि (śiva-liṅgāni) — the liṅgas of Śivaभक्तितः (bhaktitaḥ) — with devotion
२ पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः ॥
pṛthivyā aṭanaṃ kṛtvā śivarūpāṇyanekaśaḥ | dadarśa prītito viprā bhuktimuktipradāni saḥ ||
हे विप्रो! पृथ्वी का भ्रमण करते हुए उन्होंने प्रेमपूर्वक भोग और मोक्ष देने वाले शिव के अनेक रूपों का दर्शन किया।
Wandering over the earth, brahmins, he beheld with delight the many forms of Śiva, givers of enjoyment and release.
पृथिव्याः (pṛthivyāḥ) — of the earthअटनम् (aṭanam) — a circuitकृत्वा (kṛtvā) — having madeशिव-रूपाणि (śiva-rūpāṇi) — the forms of Śivaअनेकशः (anekaśaḥ) — manyददर्श (dadarśa) — he beheldप्रीतितः (prītitaḥ) — with delightविप्राः (viprāḥ) — O brāhmaṇasभुक्ति-मुक्ति-प्रदानि (bhukti-mukti-pradāni) — granting enjoyment and liberationसः (saḥ) — he
३ अथ तं विचरन्तं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शम्भुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः ॥
atha taṃ vicarantaṃ kau nāradaṃ divyadarśanam | jñātvā śambhugaṇau tau tu sucittamupajagmatuḥ ||
फिर उस दिव्यदर्शी नारद जी को पृथ्वी पर विचरण करते और शुद्धचित्त जानकर, वे दोनों शम्भु के गण उनके पास गए।
Then, knowing that Nārada, of divine sight, was thus wandering on earth, of purified mind, those two gaṇas of Śambhu approached him.
अथ (atha) — thenतम् (tam) — himविचरन्तम् (vicarantam) — roamingकौ (kau) — on the earthनारदम् (nāradam) — Nāradaदिव्य-दर्शनम् (divya-darśanam) — of divine aspectज्ञात्वा (jñātvā) — having recognizedशम्भु-गणौ (śambhu-gaṇau) — the two attendants of Śambhuतौ (tau) — those twoतु (tu) — indeedसु-चित्तम् (su-cittam) — of good mindउपजग्मतुः (upajagmatuḥ) — approached
४ शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ ॥
śirasā supraṇamyāśu gaṇāvūcaturādarāt | gṛhītvā caraṇau tasya śāpoddhārecchayā ca tau ||
शीघ्र ही सिर से भलीभाँति प्रणाम करके, तथा शापोद्धार की इच्छा से मुनि के दोनों चरण पकड़कर, वे दोनों गण आदरपूर्वक कहने लगे।
Having bowed low at once with the head, the two gaṇas, taking hold of his feet, desiring release from the curse, spoke reverently.
शिरसा (śirasā) — with the headसु-प्रणम्य (su-praṇamya) — having bowed lowआशु (āśu) — at onceगणौ (gaṇau) — the two attendantsऊचतुः (ūcatuḥ) — saidआदरात् (ādarāt) — with reverenceगृहीत्वा (gṛhītvā) — having claspedचरणौ (caraṇau) — the feetतस्य (tasya) — hisशाप-उद्धार-इच्छया (śāpa-uddhāra-icchayā) — wishing release from the curseच (ca) — andतौ (tau) — the two
५ ब्रह्मपुत्र सुरर्षे हि शृणु प्रीत्यावयोर्वचः । तवापराधकर्तारावावां विप्रौ न वस्तुतः ॥
brahmaputra surarṣe hi śṛṇu prītyāvayorvacaḥ | tavāparādhakartārāvāvāṃ viprau na vastutaḥ ||
"हे ब्रह्मपुत्र! हे देवर्षे! हमारी बात प्रेमपूर्वक सुनिए। हम दोनों आपका अपराध करने वाले हैं, वस्तुतः हम ब्राह्मण नहीं हैं।
"Son of Brahmā, divine sage, hear with love our word; we two are the doers of an offence against you — we are not truly brahmins.
ब्रह्म-पुत्र (brahma-putra) — O son of Brahmāसुर-ऋषे (sura-ṛṣe) — O seer among the godsहि (hi) — indeedशृणु (śṛṇu) — hearप्रीत्या (prītyā) — kindlyआवयोः (āvayoḥ) — ourवचः (vacaḥ) — wordsतव (tava) — against youअपराध-कर्तारौ (aparādha-kartārau) — the doers of offenceआवाम् (āvām) — we twoविप्रौ (viprau) — brāhmaṇasन (na) — notवस्तुतः (vastutaḥ) — in reality
६ आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयंवरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा ॥
āvāṃ haragaṇau vipra tavāgaskāriṇau mune | svayaṃvare rājaputryā māyāmohitacetasā ||
हे विप्र! हे मुने! हम दोनों शिव के गण हैं, जो आपका अपराध करने वाले हुए हैं। राजकुमारी के स्वयंवर में जब आपका चित्त माया से मोहित हो रहा था,
We two are gaṇas of Hara, brahmin, sage, doers of wrong against you — at the princess's svayaṃvara, [when] your mind was deluded by māyā.
आवाम् (āvām) — we twoहर-गणौ (hara-gaṇau) — attendants of Haraविप्र (vipra) — O brāhmaṇaतव (tava) — against youआगः-कारिणौ (āgaḥ-kāriṇau) — the doers of the wrongमुने (mune) — O sageस्वयंवरे (svayaṃvare) — at the self-choiceराज-पुत्र्याः (rāja-putryāḥ) — of the princessमाया-मोहित-चेतसा (māyā-mohita-cetasā) — with mind bewildered by Māyā
७ त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम् ॥
tvayā dattaśca nau śāpaḥ pareśapreritena ha | jñātvā kusamayaṃ tatra maunameva hi jīvanam ||
तब परमेश्वर की ही प्रेरणा से आपने हमें शाप दिया। वहाँ प्रतिकूल समय जानकर मौन रहना ही हमारे जीवन का उपाय समझा।
then, impelled by the Supreme Lord, indeed, a curse was given by you to us; knowing the moment ill-suited, silence there alone was our [means of] survival.
त्वया (tvayā) — by youदत्तः (dattaḥ) — givenच (ca) — andनौ (nau) — upon us twoशापः (śāpaḥ) — the curseपर-ईश-प्रेरितेन (para-īśa-preritena) — moved by the supreme Lordह (ha) — indeedज्ञात्वा (jñātvā) — having recognizedकु-समयम् (ku-samayam) — an ill momentतत्र (tatra) — thenमौनम् (maunam) — silenceएव (eva) — aloneहि (hi) — indeedजीवनम् (jīvanam) — was our life
८ स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ ॥
svakarmaṇaḥ phalaṃ prāptaṃ kasyāpi na hi dūṣaṇam | suprasanno bhava vibho kurvanugrahamadya nau ||
यह हमारे अपने ही कर्म का फल प्राप्त हुआ है, इसमें किसी का भी दोष नहीं है। हे विभो! प्रसन्न होइए और आज हम दोनों पर अनुग्रह कीजिए।"
The fruit of our own past deed has been obtained; there is no fault of anyone at all. Be well pleased, lord, and grant us your grace today."
स्व-कर्मणः (sva-karmaṇaḥ) — of our own deedफलम् (phalam) — the fruitप्राप्तम् (prāptam) — has been obtainedकस्य अपि (kasya api) — of anyoneन हि (na hi) — not at allदूषणम् (dūṣaṇam) — is there blameसु-प्रसन्नः (su-prasannaḥ) — well pleasedभव (bhava) — beविभो (vibho) — O mighty oneकुरु (kuru) — showअनुग्रहम् (anugraham) — graceअद्य (adya) — todayनौ (nau) — to us two
९ वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः ॥
vaca ākarṇya gaṇayoriti bhaktyuktamādarāt | pratyuvāca muniḥ prītyā paścāttāpamavāpya saḥ ||
उन दोनों गणों के इस भक्तिपूर्वक और आदरपूर्वक कहे गए वचन को सुनकर, मुनि नारद जी पश्चात्ताप करते हुए प्रेमपूर्वक उत्तर देने लगे।
Hearing this word of the two gaṇas, spoken with devotion and reverence, the sage, overcome with regret, replied with love.
वचः (vacaḥ) — the wordsआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardगणयोः (gaṇayoḥ) — of the two attendantsइति (iti) — thusभक्ति-उक्तम् (bhakti-uktam) — spoken with devotionआदरात् (ādarāt) — with reverenceप्रत्युवाच (pratyuvāca) — answeredमुनिः (muniḥ) — the sageप्रीत्या (prītyā) — kindlyपश्चात्तापम् (paścāttāpam) — remorseअवाप्य (avāpya) — having feltसः (saḥ) — he
१० शृणुतं मे महादेवगणौ मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम् ॥
śṛṇutaṃ me mahādevagaṇau mānyatamau satām | vacanaṃ sukhadaṃ mohanirmuktaṃ ca yathārthakam ||
"हे महादेवगणो! आप दोनों सज्जनों में परम मान्य हैं। मेरे इस सुखदायक, मोहरहित और यथार्थ वचन को सुनिए।
"Hear my word, you two gaṇas of Mahādeva, most honoured by the good — a word giving happiness, free of delusion, and true.
शृणुतम् (śṛṇutam) — hearमे (me) — myमहादेव-गणौ (mahādeva-gaṇau) — O attendants of Mahādevaमान्य-तमौ (mānya-tamau) — most honouredसताम् (satām) — among the goodवचनम् (vacanam) — the wordसुख-दम् (sukha-dam) — giving happinessमोह-निर्मुक्तम् (moha-nirmuktam) — freed from delusionच (ca) — andयथार्थकम् (yathārthakam) — true to the fact
११ पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशाद् ध्रुवम् । सर्वथा मोहमापन्नः शप्तवानावां कुशेमुषिः ॥
purā mama matirbhraṣṭāsīcchivecchāvaśād dhruvam | sarvathā mohamāpannaḥ śaptavānāvāṃ kuśemuṣiḥ ||
पहले शिव की इच्छावश निश्चय ही मेरी बुद्धि भ्रष्ट हो गई थी; सर्वथा मोह को प्राप्त होकर, कुबुद्धि से युक्त मैंने आप दोनों को शाप दे दिया।
Formerly my understanding was certainly astray, by the force of Śiva's own will; entirely fallen into delusion, of evil intellect, I cursed you both.
पुरा (purā) — beforeमम (mama) — myमतिः (matiḥ) — judgementभ्रष्टा (bhraṣṭā) — fallenआसीत् (āsīt) — wasशिव-इच्छा-वशात् (śiva-icchā-vaśāt) — by force of Śiva’s willध्रुवम् (dhruvam) — assuredlyसर्वथा (sarvathā) — utterlyमोहम् (moham) — delusionआपन्नः (āpannaḥ) — having fallen intoशप्तवान् (śaptavān) — I cursedआवाम् (āvām) — you twoकु-शेमुषिः (ku-śemuṣiḥ) — of ill understanding
१२ यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमेथामघमद्य मे ॥
yaduktaṃ tattathā bhāvi tathāpi śṛṇutāṃ gaṇau | śāpoddhāramahaṃ vacmi kṣamethāmaghamadya me ||
जो कहा गया है, वह वैसा ही होगा; फिर भी, हे गणो! सुनिए, मैं शापोद्धार की बात कहता हूँ। आज मेरे इस अपराध को क्षमा कीजिए।
What was said will indeed come to be so; nevertheless, hear, you two gaṇas — I shall declare the release from the curse. Forgive my fault today.
यत् (yat) — whatउक्तम् (uktam) — was saidतत् (tat) — thatतथा (tathā) — soभावि (bhāvi) — shall beतथापि (tathāpi) — even soशृणुताम् (śṛṇutām) — let the two hearगणौ (gaṇau) — O attendantsशाप-उद्धारम् (śāpa-uddhāram) — the release from the curseअहम् (aham) — Iवच्मि (vacmi) — declareक्षमेथाम् (kṣamethām) — forgiveअघम् (agham) — the wrongअद्य (adya) — todayमे (me) — of mine
१३ वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनौ सुप्रतापिनौ ॥
vīryānmunivarasyāptvā rākṣaseśatvamādiśam | syātāṃ vibhavasaṃyuktau balinau supratāpinau ||
श्रेष्ठ मुनि के वीर्य से जन्म प्राप्त करके, मेरे द्वारा निर्दिष्ट राक्षसेशत्व को प्राप्त करके, आप दोनों वैभवसम्पन्न, बलवान् और परम प्रतापी हों।
Having, by the seed of an excellent sage, obtained lordship over rākṣasas, as I have decreed, may you both become endowed with splendour, mighty, and greatly powerful.
वीर्यात् (vīryāt) — from the seedमुनि-वरस्य (muni-varasya) — of a foremost sageआप्त्वा (āptvā) — having obtainedराक्षस-ईशत्वम् (rākṣasa-īśatvam) — lordship over the rākṣasasआदिशम् (ādiśam) — I ordainस्याताम् (syātām) — may you two beविभव-संयुक्तौ (vibhava-saṃyuktau) — possessed of splendourबलिनौ (balinau) — mightyसु-प्रतापिनौ (su-pratāpinau) — of great prowess
१४ सर्वब्रह्माण्डराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्यथः ॥
sarvabrahmāṇḍarājānau śivabhaktau jitendriyau | śivāparatanormṛtyuṃ prāpya svaṃ padamāpyathaḥ ||
समस्त ब्रह्माण्ड के राजा, शिवभक्त और जितेन्द्रिय होकर, शिव के दूसरे स्वरूप विष्णु के हाथों मृत्यु प्राप्त करके आप दोनों अपने पद को पुनः प्राप्त होंगे।
Kings of the whole universe, devotees of Śiva, of conquered senses — having met death at the hands of him who is Śiva's other body [Viṣṇu], you shall then regain your own [true] station.
सर्व-ब्रह्माण्ड-राजानौ (sarva-brahmāṇḍa-rājānau) — kings of the whole cosmic eggशिव-भक्तौ (śiva-bhaktau) — devotees of Śivaजित-इन्द्रियौ (jita-indriyau) — with senses conqueredशिव-अपर-तनोः (śiva-apara-tanoḥ) — at the hands of another body of Śivaमृत्युम् (mṛtyum) — deathप्राप्य (prāpya) — having metस्वम् पदम् (svam padam) — your own stationआप्यथः (āpyathaḥ) — you shall regain
१५ इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा ॥
ityākarṇya munervākyaṃ nāradasya mahātmanaḥ | ubhau haragaṇau prītau svaṃ padaṃ jagmaturmudā ||
महात्मा मुनि नारद जी का यह वचन सुनकर वे दोनों शिवगण प्रसन्न होकर सानन्द अपने स्थान को लौट गए।
Hearing this word of the great-souled sage Nārada, both gaṇas of Hara, pleased, went to their own place with joy.
इति (iti) — thusआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardमुनेः (muneḥ) — of the sageवाक्यम् (vākyam) — the wordsनारदस्य (nāradasya) — of Nāradaमहा-आत्मनः (mahā-ātmanaḥ) — the great-souledउभौ (ubhau) — bothहर-गणौ (hara-gaṇau) — attendants of Haraप्रीतौ (prītau) — pleasedस्वम् पदम् (svam padam) — to their own stationजग्मतुः (jagmatuḥ) — wentमुदा (mudā) — with joy
१६ नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायन् शिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यन् शिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः ॥
nārado'pi paraṃ prīto dhyāyan śivamananyadhīḥ | vicacāra mahīṃ paśyan śivatīrthānyabhīkṣṇaśaḥ ||
नारद जी भी अत्यन्त प्रसन्न होकर, अनन्यचित्त से शिव का ध्यान करते हुए, बार-बार शिवतीर्थों का दर्शन करते हुए पृथ्वी पर विचरण करने लगे।
Nārada too, greatly pleased, meditating on Śiva with a mind fixed on nothing else, wandered over the earth, beholding the holy fords of Śiva again and again.
नारदः (nāradaḥ) — Nāradaअपि (api) — tooपरम् (param) — greatlyप्रीतः (prītaḥ) — pleasedध्यायन् (dhyāyan) — meditating onशिवम् (śivam) — Śivaअनन्य-धीः (ananya-dhīḥ) — with undivided mindविचचार (vicacāra) — roamedमहीम् (mahīm) — the earthपश्यन् (paśyan) — beholdingशिव-तीर्थानि (śiva-tīrthāni) — the holy places of Śivaअभीक्ष्णशः (abhīkṣṇaśaḥ) — again and again
१७ काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरिविराजिताम् । शिवप्रियां शम्भुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम् ॥
kāśīṃ prāpyātha sa muniḥ sarvoparivirājitām | śivapriyāṃ śambhusukhapradāṃ śambhusvarūpiṇīm ||
फिर वे मुनि सबके ऊपर विराजमान, शिवप्रिय, शम्भु को सुख देने वाली, तथा शम्भुस्वरूपिणी काशी में पहुँचे।
Then that sage arrived at Kāśī, shining above all, dear to Śiva, giver of happiness to Śambhu, of the very form of Śambhu.
काशीम् (kāśīm) — Kāśīप्राप्य (prāpya) — having reachedअथ (atha) — thenसः मुनिः (saḥ muniḥ) — that sageसर्व-उपरि-विराजिताम् (sarva-upari-virājitām) — shining above allशिव-प्रियाम् (śiva-priyām) — dear to Śivaशम्भु-सुख-प्रदाम् (śambhu-sukha-pradām) — giving joy to Śambhuशम्भु-स्वरूपिणीम् (śambhu-svarūpiṇīm) — being the very form of Śambhu
१८ दृष्ट्वा काशीं कृतार्थोऽभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परमप्रीत्या परमानन्दसंयुतः ॥
dṛṣṭvā kāśīṃ kṛtārtho'bhūtkāśīnāthaṃ dadarśa ha | ānarca paramaprītyā paramānandasaṃyutaḥ ||
काशी का दर्शन करके वे कृतार्थ हो गए। उन्होंने काशीनाथ का दर्शन किया, और परम प्रीति तथा परमानन्द से युक्त होकर उनका पूजन किया।
Seeing Kāśī, he became fulfilled; he beheld the Lord of Kāśī, and worshipped him with the highest love, joined with supreme bliss.
दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenकाशीम् (kāśīm) — Kāśīकृत-अर्थः (kṛta-arthaḥ) — fulfilledअभूत् (abhūt) — he becameकाशी-नाथम् (kāśī-nātham) — the Lord of Kāśīददर्श (dadarśa) — he beheldह (ha) — indeedआनर्च (ānarca) — he worshippedपरम-प्रीत्या (parama-prītyā) — with supreme delightपरम-आनन्द-संयुतः (parama-ānanda-saṃyutaḥ) — filled with the highest bliss
१९ समुदः सेव्य तां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः ॥
samudaḥ sevya tāṃ kāśīṃ kṛtārtho munisattamaḥ | namansaṃvarṇayanbhaktyā saṃsmaranpremavihvalaḥ ||
उस काशी की आनन्दपूर्वक सेवा करके कृतार्थ मुनिश्रेष्ठ नारद जी नमन करते, भक्तिपूर्वक उसका वर्णन करते, स्मरण करते तथा प्रेमविह्वल होते हुए,
Having joyfully attended upon that Kāśī, that best of sages, fulfilled, bowing, praising with devotion, remembering it, overcome with love,
समुदः (samudaḥ) — joyfulसेव्य (sevya) — having attended uponताम् काशीम् (tām kāśīm) — that Kāśīकृत-अर्थः (kṛta-arthaḥ) — fulfilledमुनि-सत्तमः (muni-sattamaḥ) — the best of sagesनमन् (naman) — bowingसंवर्णयन् (saṃvarṇayan) — extollingभक्त्या (bhaktyā) — with devotionसंस्मरन् (saṃsmaran) — rememberingप्रेम-विह्वलः (prema-vihvalaḥ) — overcome with love
२० ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुः स नारदः ॥
brahmalokaṃ jagāmātha śivasmaraṇasanmatiḥ | śivatattvaṃ viśeṣeṇa jñātumicchuḥ sa nāradaḥ ||
फिर शिवस्मरण से पवित्रचित्त हुए तथा विशेष रूप से शिवतत्त्व को जानने के इच्छुक वे नारद जी ब्रह्मलोक को गए।
then went to Brahmaloka, his mind made pure by the remembrance of Śiva, that Nārada desiring especially to know the truth of Śiva.
ब्रह्म-लोकम् (brahma-lokam) — to the world of Brahmāजगाम (jagāma) — wentअथ (atha) — thenशिव-स्मरण-सत्-मतिः (śiva-smaraṇa-sat-matiḥ) — his mind fixed on the remembrance of Śivaशिव-तत्त्वम् (śiva-tattvam) — the truth of Śivaविशेषेण (viśeṣeṇa) — in fullज्ञातुम् (jñātum) — to knowइच्छुः (icchuḥ) — wishingसः नारदः (saḥ nāradaḥ) — that Nārada
२१ नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवसत्तत्त्वं शिवसंयुक्तमानसः ॥
natvā tatra vidhiṃ bhaktyā stutvā ca vividhaistavaiḥ | papraccha śivasattattvaṃ śivasaṃyuktamānasaḥ ||
वहाँ ब्रह्मा जी को भक्तिपूर्वक प्रणाम करके तथा नाना स्तोत्रों से उनकी स्तुति करके, शिवसंयुक्तमानस नारद जी ने शिव के सच्चे तत्त्व के विषय में पूछा।
There, having bowed to Brahmā with devotion and praised him with various hymns, he, his mind fixed on Śiva, asked about the true nature of Śiva.
नत्वा (natvā) — having bowedतत्र (tatra) — thereविधिम् (vidhim) — to Brahmāभक्त्या (bhaktyā) — with devotionस्तुत्वा (stutvā) — having praisedच (ca) — andविविधैः (vividhaiḥ) — with manyस्तवैः (stavaiḥ) — hymnsपप्रच्छ (papraccha) — he askedशिव-सत्-तत्त्वम् (śiva-sat-tattvam) — the true nature of Śivaशिव-संयुक्त-मानसः (śiva-saṃyukta-mānasaḥ) — his mind joined to Śiva
२२ ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥
brahmanbrahmasvarūpajña pitāmaha jagatprabho | tvatprasādānmayā sarvaṃ viṣṇormāhātmyamuttamam ||
"हे ब्रह्मन्! हे ब्रह्मस्वरूपज्ञ! हे पितामह! हे जगत्प्रभो! आपकी कृपा से मैंने भगवान् विष्णु के उत्तम माहात्म्य को पूर्णतः जान लिया है,
"Brahmā, knower of the nature of Brahman, grandfather, lord of the world, by your grace I have [learned] the entire excellent greatness of Viṣṇu,
ब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāब्रह्म-स्वरूप-ज्ञ (brahma-svarūpa-jña) — O knower of Brahman’s natureपितामह (pitāmaha) — O grandsireजगत्-प्रभो (jagat-prabho) — O lord of the worldत्वत्-प्रसादात् (tvat-prasādāt) — by your favourमया (mayā) — by meसर्वम् (sarvam) — allविष्णोः (viṣṇoḥ) — of Viṣṇuमाहात्म्यम् (māhātmyam) — the greatnessउत्तमम् (uttamam) — excellent
२३ भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गं च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम् ॥
bhaktimārgaṃ jñānamārgaṃ tapomārgaṃ sudustaram | dānamārgaṃ ca tīrthānāṃ mārgaṃ ca śrutavānaham ||
तथा मैंने भक्तिमार्ग, ज्ञानमार्ग, अत्यन्त दुस्तर तपोमार्ग, दानमार्ग, और तीर्थों के मार्ग का भी श्रवण किया है।
and I have heard of the path of devotion, the path of knowledge, the most difficult path of austerity, the path of giving, and the path of holy fords.
भक्ति-मार्गम् (bhakti-mārgam) — the way of devotionज्ञान-मार्गम् (jñāna-mārgam) — the way of knowledgeतपः-मार्गम् (tapaḥ-mārgam) — the way of austerityसु-दुस्तरम् (su-dustaram) — very hard to traverseदान-मार्गम् (dāna-mārgam) — the way of givingच (ca) — andतीर्थानाम् (tīrthānām) — of the holy fordsमार्गम् (mārgam) — the wayच (ca) — andश्रुतवान् (śrutavān) — have I heardअहम् (aham) — I
२४ न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो ॥
na jñātaṃ śivatattvaṃ ca pūjāvidhimataḥ kramāt | caritraṃ vividhaṃ tasya nivedaya mama prabho ||
किन्तु शिवतत्त्व और उनकी पूजाविधि का मुझे क्रमशः ज्ञान नहीं हुआ है। हे प्रभो! मुझे उनके विविध चरित्रों का निवेदन कीजिए।
But the truth of Śiva has not been known, nor, in due order, the rule of his worship; declare to me, lord, his various deeds.
न ज्ञातम् (na jñātam) — it is not knownशिव-तत्त्वम् (śiva-tattvam) — the truth of Śivaच (ca) — andपूजा-विधिः (pūjā-vidhiḥ) — the rule of his worshipअतः (ataḥ) — thereforeक्रमात् (kramāt) — in orderचरित्रम् (caritram) — the deedsविविधम् (vividham) — manifoldतस्य (tasya) — hisनिवेदय (nivedaya) — declareमम (mama) — to meप्रभो (prabho) — O lord
२५ निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणः शङ्करः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितः शिवमायया ॥
nirguṇo'pi śivastāta saguṇaḥ śaṅkaraḥ katham | śivatattvaṃ na jānāmi mohitaḥ śivamāyayā ||
हे तात! शिव तो निर्गुण होते हुए भी शंकर सगुण कैसे हैं? शिव की माया से मोहित होने के कारण मैं शिवतत्त्व को नहीं जान पा रहा हूँ।
Dear one, how does Śiva, though unqualified, become Śaṅkara with qualities? I do not know the truth of Śiva, deluded by Śiva's own māyā.
निर्गुणः (nirguṇaḥ) — without qualitiesअपि (api) — thoughशिवः (śivaḥ) — Śivaतात (tāta) — dear fatherस-गुणः (sa-guṇaḥ) — with qualitiesशङ्करः (śaṅkaraḥ) — Śaṅkaraकथम् (katham) — howशिव-तत्त्वम् (śiva-tattvam) — the truth of Śivaन जानामि (na jānāmi) — I do not knowमोहितः (mohitaḥ) — bewilderedशिव-मायया (śiva-māyayā) — by Śiva’s Māyā
२६ सृष्टेः पूर्वं कथं शम्भुः स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः ॥
sṛṣṭeḥ pūrvaṃ kathaṃ śambhuḥ svarūpeṇa pratiṣṭhitaḥ | sṛṣṭimadhye sa hi kathaṃ krīḍansaṃvartate prabhuḥ ||
सृष्टि के पूर्व शम्भु किस स्वरूप से अवस्थित रहते हैं, और सृष्टि के मध्य में वे प्रभु कैसी क्रीड़ा करते हुए स्थित रहते हैं?
How does Śambhu abide in his own form before creation? And how, in the midst of creation, does the Lord conduct himself, at play?
सृष्टेः पूर्वम् (sṛṣṭeḥ pūrvam) — before creationकथम् (katham) — howशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuस्व-रूपेण (sva-rūpeṇa) — in his own formप्रतिष्ठितः (pratiṣṭhitaḥ) — is establishedसृष्टि-मध्ये (sṛṣṭi-madhye) — in the midst of creationसः (saḥ) — heहि (hi) — indeedकथम् (katham) — howक्रीडन् (krīḍan) — sportingसंवर्तते (saṃvartate) — conducts himselfप्रभुः (prabhuḥ) — the Lord
२७ तदन्ते च कथं देवः स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शङ्करो लोकशङ्करः ॥
tadante ca kathaṃ devaḥ sa tiṣṭhati maheśvaraḥ | kathaṃ prasannatāṃ yāti śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ ||
और सृष्टि के अन्त में वे देव महेश्वर किस प्रकार स्थित रहते हैं? तथा लोककल्याणकारी शंकर कैसे प्रसन्न होते हैं?
And at the end of it, how does that god Maheśvara remain? How does Śaṅkara, the benefactor of the worlds, come to be pleased?
तत्-अन्ते (tat-ante) — at the end of itच (ca) — andकथम् (katham) — howदेवः (devaḥ) — the godसः (saḥ) — heतिष्ठति (tiṣṭhati) — abidesमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraकथम् (katham) — howप्रसन्नताम् (prasannatām) — graciousnessयाति (yāti) — comes toशङ्करः (śaṅkaraḥ) — Śaṅkaraलोक-शङ्करः (loka-śaṅkaraḥ) — the blesser of the worlds
२८ सन्तुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे ॥
santuṣṭaśca svabhaktebhyaḥ parebhyaśca maheśvaraḥ | kiṃ phalaṃ yacchati vidhe tatsarvaṃ kathayasva me ||
हे विधाता! सन्तुष्ट होकर महेश्वर अपने भक्तों तथा अन्य लोगों को क्या फल देते हैं? यह सब मुझसे कहिए।
When pleased, what fruit does Maheśvara grant to his own devotees, and to others, O ordainer? Tell me all of this.
सन्तुष्टः (santuṣṭaḥ) — well pleasedच (ca) — andस्व-भक्तेभ्यः (sva-bhaktebhyaḥ) — to his own devoteesपरेभ्यः (parebhyaḥ) — to othersच (ca) — andमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraकिम् फलम् (kim phalam) — what fruitयच्छति (yacchati) — does he bestowविधे (vidhe) — O Brahmāतत् सर्वम् (tat sarvam) — all of thatकथयस्व (kathayasva) — tellमे (me) — me
२९ सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः ॥
sadyaḥ prasanno bhagavānbhavatītyanusaṃśrutam | bhaktaprayāsaṃ sa mahānna paśyati dayāparaḥ ||
मैंने सुना है कि भगवान् शीघ्र ही प्रसन्न हो जाते हैं। वे महान् और दयालु होने के कारण भक्त के परिश्रम को नहीं देखते।
I have heard it said that the Lord becomes pleased at once; being great and given to compassion, he does not regard the effort of his devotee.
सद्यः (sadyaḥ) — at onceप्रसन्नः (prasannaḥ) — graciousभगवान् (bhagavān) — the Lordभवति (bhavati) — becomesइति (iti) — thusअनुसंश्रुतम् (anusaṃśrutam) — is heardभक्त-प्रयासम् (bhakta-prayāsam) — the effort of his devoteeसः (saḥ) — heमहान् (mahān) — the great oneन पश्यति (na paśyati) — does not look atदया-परः (dayā-paraḥ) — wholly given to compassion
३० ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाः शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशः स्वयमेव शिवः परः ॥
brahmā viṣṇurmaheśaśca trayo devāḥ śivāṃśajāḥ | maheśastatra pūrṇāṃśaḥ svayameva śivaḥ paraḥ ||
ब्रह्मा, विष्णु और महेश — ये तीनों देवता शिव के ही अंश से उत्पन्न हुए हैं; उनमें महेश पूर्णांश हैं, वे स्वयं ही परात्पर शिव हैं।
Brahmā, Viṣṇu and Maheśa — these three gods are born of Śiva's own portion; among them Maheśa is the full portion, himself indeed the supreme Śiva.
ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaच (ca) — andत्रयः (trayaḥ) — the threeदेवाः (devāḥ) — godsशिव-अंश-जाः (śiva-aṃśa-jāḥ) — born of a portion of Śivaमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaतत्र (tatra) — among themपूर्ण-अंशः (pūrṇa-aṃśaḥ) — the full portionस्वयम् एव (svayam eva) — himselfशिवः (śivaḥ) — Śivaपरः (paraḥ) — the supreme
३१ तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो ॥
tasyāvirbhāvamākhyāhi caritāni viśeṣataḥ | umāvirbhāvamākhyāhi tadvivāhaṃ tathā vibho ||
हे विभो! उनके प्राकट्य का, तथा विशेष रूप से उनके चरित्रों का वर्णन कीजिए; उमा के प्राकट्य का, तथा उनके विवाह का भी वर्णन कीजिए।
Declare his manifestation, and his deeds in particular; declare too, lord, Umā's manifestation, and likewise their marriage.
तस्य (tasya) — hisआविर्भावम् (āvirbhāvam) — manifestationआख्याहि (ākhyāhi) — declareचरितानि (caritāni) — the deedsविशेषतः (viśeṣataḥ) — in particularउमा-आविर्भावम् (umā-āvirbhāvam) — the manifestation of Umāआख्याहि (ākhyāhi) — declareतत्-विवाहम् (tat-vivāham) — their marriageतथा (tathā) — likewiseविभो (vibho) — O mighty one
३२ तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ ॥
tadgārhasthyaṃ viśeṣeṇa tathā līlāḥ parā api | etatsarvaṃ tathānyacca kathanīyaṃ tvayānagha ||
उनके गार्हस्थ्य आश्रम का, तथा उस आश्रम में की गई विशिष्ट लीलाओं का भी वर्णन कीजिए; हे निष्पाप! इन सबके साथ जो अन्य कहने योग्य बातें हैं, उनका भी वर्णन कीजिए।
Their household life in particular, and likewise their further sportings too — all this, and whatever else there is, should be told by you, sinless one.
तत्-गार्हस्थ्यम् (tat-gārhasthyam) — their household lifeविशेषेण (viśeṣeṇa) — in particularतथा (tathā) — andलीलाः (līlāḥ) — the sportsपराः (parāḥ) — the otherअपि (api) — alsoएतत् सर्वम् (etat sarvam) — all thisतथा अन्यत् (tathā anyat) — and what else besidesच (ca) — andकथनीयम् (kathanīyam) — is to be toldत्वया (tvayā) — by youअनघ (anagha) — O sinless one
३३ तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च ॥
tadutpattiṃ vivāhaṃ ca śivāyāstu viśeṣataḥ | prabrūhi me prajānātha guhajanma tathaiva ca ||
हे प्रजानाथ! उन (शिव) और शिवा के आविर्भाव तथा विवाह का प्रसंग विशेष रूप से कहिए, और कार्तिकेय के जन्म की कथा भी मुझे सुनाइए।
Declare especially to me, lord of creatures, their [Śiva and Śivā's] arising and marriage, and likewise the birth of Guha too.
तत्-उत्पत्तिम् (tat-utpattim) — her birthविवाहम् (vivāham) — the marriageच (ca) — andशिवायाः (śivāyāḥ) — of Śivāतु (tu) — indeedविशेषतः (viśeṣataḥ) — in particularप्रब्रूहि (prabrūhi) — declareमे (me) — to meप्रजा-नाथ (prajā-nātha) — O lord of creaturesगुह-जन्म (guha-janma) — the birth of Guhaतथा एव च (tathā eva ca) — and likewise
३४ बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि ॥
bahubhyaśca śrutaṃ pūrvaṃ na tṛpto'smi jagatprabho | atastvāṃ śaraṇaṃ prāptaḥ kṛpāṃ kuru mamopari ||
हे जगत्प्रभो! पहले मैंने बहुत लोगों से यह बात सुनी है, किन्तु तृप्त नहीं हो सका हूँ; इसलिए आपकी शरण में आया हूँ, मुझ पर कृपा कीजिए।"
I have heard it before from many, lord of the world, yet I am not satisfied; therefore, having come to you for refuge, show your grace upon me."
बहुभ्यः (bahubhyaḥ) — from manyच (ca) — andश्रुतम् (śrutam) — has been heardपूर्वम् (pūrvam) — beforeन तृप्तः (na tṛptaḥ) — not satedअस्मि (asmi) — am Iजगत्-प्रभो (jagat-prabho) — O lord of the worldअतः (ataḥ) — thereforeत्वाम् (tvām) — youशरणम् (śaraṇam) — for refugeप्राप्तः (prāptaḥ) — I have come toकृपाम् (kṛpām) — graceकुरु (kuru) — showमम उपरि (mama upari) — upon me
३५ इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्याङ्गजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
iti śrutvā vacastasya nāradasyāṅgajasya hi | uvāca vacanaṃ tatra brahmā lokapitāmahaḥ ||
अपने पुत्र नारद जी की यह बात सुनकर लोकपितामह ब्रह्मा जी वहाँ इस प्रकार कहने लगे।
Having heard this word of his son Nārada, Brahmā, the grandfather of the worlds, spoke this word there.
इति (iti) — thusश्रुत्वा (śrutvā) — having heardवचः (vacaḥ) — the wordsतस्य (tasya) — of himनारदस्य (nāradasya) — of Nāradaअङ्ग-जस्य (aṅga-jasya) — born of his own bodyहि (hi) — indeedउवाच (uvāca) — spokeवचनम् (vacanam) — these wordsतत्र (tatra) — thereब्रह्मा (brahmā) — Brahmāलोक-पितामहः (loka-pitāmahaḥ) — the grandsire of the worlds
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
Here ends the fifth chapter — “The Account of Nārada's Question” — in the tale of creation, in the first section, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की द्वितीय रुद्र संहिता के प्रथम खण्ड, सृष्ट्युपाख्यान में “नारद-प्रश्न-वर्णन” नामक पाँचवाँ अध्याय समाप्त हुआ।