॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सृष्टिखण्डअथैकादशोऽध्यायः
The frame briefly returns to the sages of Naimiṣa, who praise Sūta for the wondrous liṅga-origin story and ask him to relate the rite of Śiva-worship; Sūta traces its transmission — from Brahmā to Nārada, down through Kṛṣṇa, Upamanyu, Sanatkumāra and Vyāsa to himself — and then gives Brahmā's own detailed manual: the worshipper's dawn rising, purification and tooth-cleaning by varṇa, the bath and sandhyā, entry into the place of worship, installation of the liṅga (or of Śiva on an eight-petalled lotus/yantra), nyāsa, the elaborate bathing with the five products of the cow and manifold liquids, the offering of flowers, incense, lamps and food, the many named mantras and streams of water, the closing prayers, prostration and dismissal, and the great and manifold merit — eloquence, the end of sorrow and disease, the growth of good qualities like the waxing moon — promised to whoever worships thus daily. बाह्य ढाँचा संक्षेप में नैमिषारण्य के ऋषियों के पास लौटता है, जो अद्भुत लिंगोत्पत्ति कथा के लिये सूत जी की प्रशंसा करते हैं तथा उनसे शिवपूजा की विधि सुनाने का अनुरोध करते हैं; सूत जी इसकी परम्परा बताते हैं — ब्रह्मा से नारद तक, फिर कृष्ण, उपमन्यु, सनत्कुमार और व्यास होते हुए स्वयं तक — और फिर ब्रह्मा जी का ही विस्तृत विधान प्रस्तुत करते हैं: उपासक का प्रातःकाल उठना, वर्णानुसार शुद्धि और दन्तधावन, स्नान और सन्ध्या, पूजागृह में प्रवेश, लिंग की (या अष्टदल कमल/यन्त्र पर शिव की) स्थापना, न्यास, पंचगव्य और नाना द्रव्यों से विस्तृत स्नान, पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्य का अर्पण, अनेक नामित मन्त्र और जलधाराएँ, समापन-प्रार्थना, प्रणाम और विसर्जन, तथा इस प्रकार नित्य पूजा करने वाले को वाक्पटुता, रोग-शोक की समाप्ति और चन्द्रमा की भाँति सद्गुणों की वृद्धि जैसे महान् एवं विविध पुण्य की प्रतिज्ञा।
१ सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते । श्राविताद्भुता शैवी कथा परमपावनी ॥
sūta sūta mahābhāga vyāsaśiṣya namo'stu te | śrāvitādbhutā śaivī kathā paramapāvanī ||
"हे व्यासशिष्य महाभाग सूतजी! आपको नमस्कार है, आज आपने भगवान् शिव की अद्भुत एवं परम पवित्र कथा सुनायी है।
"Sūta, Sūta, greatly fortunate one, disciple of Vyāsa, salutation be to you! You have made us hear a wondrous, most purifying story of Śiva.
सूत (sūta) — O Sūtaसूत (sūta) — O Sūtaमहाभाग (mahābhāga) — greatly blessed oneव्यासशिष्य (vyāsaśiṣya) — disciple of Vyāsaनमः (namaḥ) — homageअस्तु (astu) — let there beते (te) — to youश्राविता (śrāvitā) — has been made heardअद्भुता (adbhutā) — wondrousशैवी (śaivī) — of Śivaकथा (kathā) — the narrativeपरमपावनी (paramapāvanī) — supremely purifying
२ तत्राद्भुता महादिव्या लिङ्गोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह ॥
tatrādbhutā mahādivyā liṅgotpattiḥ śrutā śubhā | śrutvā yasyāḥ prabhāvaṃ ca duḥkhanāśo bhavediha ||
उसमें अद्भुत, महादिव्य तथा कल्याणकारिणी लिंगोत्पत्ति हमलोगों ने सुनी, जिसके प्रभाव को सुनने से इस लोक में दुःखों का नाश हो जाता है।
In it, we have heard the wondrous, most divine, auspicious origin of the liṅga; hearing whose power, the destruction of sorrow comes to pass here.
तत्र (tatra) — thereinअद्भुता (adbhutā) — marvellousमहादिव्या (mahādivyā) — greatly divineलिङ्गोत्पत्तिः (liṅgotpattiḥ) — the origin of the liṅgaश्रुता (śrutā) — has been heardशुभा (śubhā) — auspiciousश्रुत्वा (śrutvā) — having heardयस्याः (yasyāḥ) — of whichप्रभावम् (prabhāvam) — the gloryच (ca) — andदुःखनाशः (duḥkhanāśaḥ) — destruction of sorrowभवेत् (bhavet) — would occurइह (iha) — here
३ ब्रह्मनारदसंवादमनुसृत्य दयानिधे । शिवार्चनविधिं ब्रूहि येन तुष्टो भवेच्छिवः ॥
brahmanāradasaṃvādamanusṛtya dayānidhe | śivārcanavidhiṃ brūhi yena tuṣṭo bhavecchivaḥ ||
हे दयानिधे! ब्रह्मा और नारद जी के संवाद के अनुसार आप हमें शिवपूजन की वह विधि बताइये, जिससे भगवान् शिव सन्तुष्ट होते हैं।
Following the dialogue of Brahmā and Nārada, treasury of compassion, tell us the rite of Śiva-worship, by which Śiva becomes pleased.
ब्रह्मनारदसंवादम् (brahmanāradasaṃvādam) — the dialogue of Brahmā and Nāradaअनुसृत्य (anusṛtya) — followingदयानिधे (dayānidhe) — O ocean of compassionशिवार्चनविधिम् (śivārcanavidhim) — the rite of Śiva-worshipब्रूहि (brūhi) — tellयेन (yena) — by whichतुष्टः (tuṣṭaḥ) — pleasedभवेत् (bhavet) — may becomeशिवः (śivaḥ) — Śiva
४ ब्राह्मणैः क्षत्रियैवैश्यैः शूद्रैर्वा पूज्यते शिवः । कथं कार्यं च तद् ब्रूहि यथा व्यासमुखाच्छ्रुतम् ॥
brāhmaṇaiḥ kṣatriyaivaiśyaiḥ śūdrairvā pūjyate śivaḥ | kathaṃ kāryaṃ ca tad brūhi yathā vyāsamukhācchrutam ||
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — सभी शिव की पूजा करते हैं। वह पूजन कैसे करना चाहिये? आपने व्यास जी के मुख से इस विषय को जिस प्रकार सुना हो, वह बताइये।"
By brahmins, kṣatriyas, vaiśyas, or śūdras, Śiva is worshipped — how is that to be done? Tell it as heard from the mouth of Vyāsa."
ब्राह्मणैः (brāhmaṇaiḥ) — by brāhmaṇasक्षत्रियैः (kṣatriyaiḥ) — by kṣatriyasवैश्यैः (vaiśyaiḥ) — by vaiśyasशूद्रैः (śūdraiḥ) — by śūdrasवा (vā) — orपूज्यते (pūjyate) — is worshippedशिवः (śivaḥ) — Śivaकथम् (katham) — howकार्यम् (kāryam) — is it to be doneच (ca) — andतत् (tat) — thatब्रूहि (brūhi) — tellयथा (yathā) — asव्यासमुखात् (vyāsamukhāt) — from the mouth of Vyāsaश्रुतम् (śrutam) — it was heard
५ तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शर्मदं श्रुतिसम्मतम् । उवाच सकलं प्रीत्या मुनिप्रश्नानुसारतः ॥
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ śarmadaṃ śrutisammatam | uvāca sakalaṃ prītyā munipraśnānusārataḥ ||
महर्षियों का वह कल्याणप्रद एवं श्रुतिसम्मत वचन सुनकर सूत जी उन मुनियों के प्रश्न के अनुसार सब बातें प्रसन्नतापूर्वक बताने लगे।
Hearing this word of theirs, beneficial and approved by the Śruti, [Sūta] told everything with love, following the sages' question.
तत् (tat) — thatश्रुत्वा (śrutvā) — having heardवचनम् (vacanam) — speechतेषाम् (teṣām) — of theirsशर्मदम् (śarmadam) — bestowing welfareश्रुतिसम्मतम् (śrutisammatam) — approved by the Vedaउवाच (uvāca) — he spokeसकलम् (sakalam) — the wholeप्रीत्या (prītyā) — with affectionमुनिप्रश्नानुसारतः (munipraśnānusārataḥ) — according to the sages' questions
६ साधु पृष्टं भवद्भिश्च तद्रहस्यं मुनीश्वराः । तदहं कथयाम्यद्य यथाबुद्धि यथाश्रुतम् ॥
sādhu pṛṣṭaṃ bhavadbhiśca tadrahasyaṃ munīśvarāḥ | tadahaṃ kathayāmyadya yathābuddhi yathāśrutam ||
"मुनीश्वरो! आपलोगों ने बहुत अच्छी बात पूछी है, परंतु वह रहस्य की बात है। मैंने इस विषय को जैसा सुना है और जैसी मेरी बुद्धि है, उसके अनुसार आज कह रहा हूँ।
"Well have you asked, lords of sages, though it is a secret matter; that I now tell, as far as my understanding, as I have heard it.
साधु (sādhu) — wellपृष्टम् (pṛṣṭam) — askedभवद्भिः (bhavadbhiḥ) — by youच (ca) — andतत् (tat) — thatरहस्यम् (rahasyam) — secretमुनीश्वराः (munīśvarāḥ) — O lords of sagesतत् (tat) — thatअहम् (aham) — Iकथयामि (kathayāmi) — shall relateअद्य (adya) — nowयथाबुद्धि (yathābuddhi) — as my understanding allowsयथाश्रुतम् (yathāśrutam) — as I have heard it
७ भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तथा व्यासेन वै पुरा । पृष्टं सनत्कुमाराय तच्छ्रुतं ह्युपमन्युना ॥
bhavadbhiḥ pṛcchyate yadvattathā vyāsena vai purā | pṛṣṭaṃ sanatkumārāya tacchrutaṃ hyupamanyunā ||
जैसे आपलोग पूछ रहे हैं, उसी तरह पूर्वकाल में व्यास जी ने सनत्कुमार जी से पूछा था। फिर उसे उपमन्यु जी ने भी सुना था।
Just as you now ask, so too of old it was asked by Vyāsa of Sanatkumāra; and that was heard by Upamanyu.
भवद्भिः (bhavadbhiḥ) — by youपृच्छ्यते (pṛcchyate) — is being askedयद्वत् (yadvat) — just asतथा (tathā) — soव्यासेन (vyāsena) — by Vyāsaवै (vai) — indeedपुरा (purā) — formerlyपृष्टम् (pṛṣṭam) — it was askedसनत्कुमाराय (sanatkumārāya) — of Sanatkumāraतत् (tat) — thatश्रुतम् (śrutam) — was heardहि (hi) — indeedउपमन्युना (upamanyunā) — by Upamanyu
८ ततो व्यासेन वै श्रुत्वा शिवपूजादिकं च यत् । मह्यं च पाठितं तेन लोकानां हितकाम्यया ॥
tato vyāsena vai śrutvā śivapūjādikaṃ ca yat | mahyaṃ ca pāṭhitaṃ tena lokānāṃ hitakāmyayā ||
तब व्यास जी ने शिवपूजन आदि जो भी था, उसे सुनकर लोकहित की कामना से मुझे पढ़ा दिया था।
Then, having heard from Vyāsa whatever pertains to Śiva-worship and the rest, it was taught to me by him, out of desire for the good of the worlds.
ततः (tataḥ) — thenव्यासेन (vyāsena) — by Vyāsaवै (vai) — indeedश्रुत्वा (śrutvā) — having heardशिवपूजादिकम् (śivapūjādikam) — the worship of Śiva and the restच (ca) — andयत् (yat) — whichमह्यम् (mahyam) — to meच (ca) — andपाठितम् (pāṭhitam) — was taughtतेन (tena) — by himलोकानाम् (lokānām) — of the worldsहितकाम्यया (hitakāmyayā) — out of desire for their welfare
९ तच्छ्रुतं चैव कृष्णेन ह्युपमन्योर्महात्मनः । तदहं कथयिष्यामि यथा ब्रह्मावदत्पुरा ॥
tacchrutaṃ caiva kṛṣṇena hyupamanyormahātmanaḥ | tadahaṃ kathayiṣyāmi yathā brahmāvadatpurā ||
इसी विषय को भगवान् श्रीकृष्ण ने महात्मा उपमन्यु से सुना था। पूर्वकाल में ब्रह्मा जी ने नारद जी से इस विषय में जो कुछ कहा था, वही इस समय मैं कहूँगा।
And that indeed was heard by Kṛṣṇa from the great soul Upamanyu; that I shall now tell, as Brahmā spoke it of old.
तत् (tat) — thatश्रुतम् (śrutam) — was heardच (ca) — andएव (eva) — indeedकृष्णेन (kṛṣṇena) — by Kṛṣṇaहि (hi) — indeedउपमन्योः (upamanyoḥ) — from Upamanyuमहात्मनः (mahātmanaḥ) — the great-souledतत् (tat) — thatअहम् (aham) — Iकथयिष्यामि (kathayiṣyāmi) — shall narrateयथा (yathā) — asब्रह्मा (brahmā) — Brahmāअवदत् (avadat) — told itपुरा (purā) — of old
१० शृणु नारद वक्ष्यामि सङ्क्षेपाल्लिङ्गपूजनम् । वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरान्मुने ॥
śṛṇu nārada vakṣyāmi saṅkṣepālliṅgapūjanam | vaktuṃ varṣaśatenāpi na śakyaṃ vistarānmune ||
"हे नारद! मैं संक्षेप में लिंगपूजन की विधि बता रहा हूँ, सुनिये। हे मुने! इसका वर्णन सौ वर्षों में भी नहीं किया जा सकता है।
"Hear, Nārada, I shall tell in brief the worship of the liṅga; even in a hundred years it cannot be told in full, sage.
शृणु (śṛṇu) — listenनारद (nārada) — O Nāradaवक्ष्यामि (vakṣyāmi) — I shall declareसङ्क्षेपात् (saṅkṣepāt) — in briefलिङ्गपूजनम् (liṅgapūjanam) — the worship of the liṅgaवक्तुम् (vaktum) — to tellवर्षशतेन (varṣaśatena) — in a hundred yearsअपि (api) — evenन (na) — notशक्यम् (śakyam) — is it possibleविस्तरात् (vistarāt) — at lengthमुने (mune) — O sage
११ एवं तु शांकरं रूपं सुखं स्वच्छं सनातनम् । पूजयेत्परया भक्त्या सर्वकामफलाप्तये ॥
evaṃ tu śāṃkaraṃ rūpaṃ sukhaṃ svacchaṃ sanātanam | pūjayetparayā bhaktyā sarvakāmaphalāptaye ||
जो भगवान् शंकर का सुखमय, निर्मल एवं सनातन रूप है, सभी मनोवांछित फलों की प्राप्ति के लिये उसका उत्तम भक्तिभाव से पूजन करे।
Thus the form of Śaṅkara — blissful, pure, eternal — is to be worshipped with supreme devotion, for the attainment of every desired fruit.
एवम् (evam) — thusतु (tu) — indeedशांकरम् (śāṃkaram) — of Śaṃkaraरूपम् (rūpam) — the formसुखम् (sukham) — blissfulस्वच्छम् (svaccham) — translucentसनातनम् (sanātanam) — eternalपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipपरया (parayā) — with supremeभक्त्या (bhaktyā) — devotionसर्वकामफलाप्तये (sarvakāmaphalāptaye) — for the gaining of every desired fruit
१२ दारिद्र्यं रोगदुःखं च पीडनं शत्रुसम्भवम् । पापं चतुर्विधं तावद्यावन्नार्चयते शिवम् ॥
dāridryaṃ rogaduḥkhaṃ ca pīḍanaṃ śatrusambhavam | pāpaṃ caturvidhaṃ tāvadyāvannārcayate śivam ||
दरिद्रता, रोग, दुःख तथा शत्रुजनित पीड़ा — ये चार प्रकार के पाप-कष्ट तभी तक रहते हैं, जबतक मनुष्य भगवान् शिव का पूजन नहीं करता है।
Poverty, the sorrow of sickness, and affliction arisen from enemies — this fourfold sin [remains] just so long as one does not worship Śiva.
दारिद्र्यम् (dāridryam) — povertyरोगदुःखम् (rogaduḥkham) — the misery of diseaseच (ca) — andपीडनम् (pīḍanam) — afflictionशत्रुसम्भवम् (śatrusambhavam) — arising from enemiesपापम् (pāpam) — sinचतुर्विधम् (caturvidham) — of four kindsतावत् (tāvat) — lasts so longयावत् (yāvat) — as long asन (na) — notअर्चयते (arcayate) — one worshipsशिवम् (śivam) — Śiva
१३ सम्पूजिते शिवे देवे सर्वदुःखं विलीयते । सम्पद्यते सुखं सर्वं पश्चान्मुक्तिरवाप्यते ॥
sampūjite śive deve sarvaduḥkhaṃ vilīyate | sampadyate sukhaṃ sarvaṃ paścānmuktiravāpyate ||
भगवान् शिव की पूजा होते ही सारे दुःख विलीन हो जाते हैं और समस्त सुखों की प्राप्ति हो जाती है। तत्पश्चात् मुक्ति भी हो जाती है।
When the god Śiva is worshipped, all sorrow dissolves; all happiness comes to be; and afterward liberation is attained.
सम्पूजिते (sampūjite) — when duly worshippedशिवे (śive) — Śivaदेवे (deve) — the godसर्वदुःखम् (sarvaduḥkham) — all sorrowविलीयते (vilīyate) — dissolves awayसम्पद्यते (sampadyate) — comes aboutसुखम् (sukham) — happinessसर्वम् (sarvam) — entireपश्चात् (paścāt) — thereafterमुक्तिः (muktiḥ) — liberationअवाप्यते (avāpyate) — is attained
१४ यो वै मानुष्यमाश्रित्य मुख्यं सन्तानतः सुखम् । तेन पूज्यो महादेवः सर्वकार्यार्थसाधकः ॥
yo vai mānuṣyamāśritya mukhyaṃ santānataḥ sukham | tena pūjyo mahādevaḥ sarvakāryārthasādhakaḥ ||
जो मानवशरीर का आश्रय लेकर मुख्यतः सन्तानसुख की कामना करता है, उसे चाहिये कि सम्पूर्ण कार्यों और मनोरथों के साधक महादेव जी की पूजा करे।
Whoever, having taken to the human state, [desires] chief happiness through offspring, by him is Mahādeva, the accomplisher of every task and aim, to be worshipped.
यः (yaḥ) — whoeverवै (vai) — indeedमानुष्यम् (mānuṣyam) — human birthआश्रित्य (āśritya) — having taken upमुख्यम् (mukhyam) — foremostसन्ततः (santānataḥ) — through progenyसुखम् (sukham) — happinessतेन (tena) — by himपूज्यः (pūjyaḥ) — is to be worshippedमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaसर्वकार्यार्थसाधकः (sarvakāryārthasādhakaḥ) — accomplisher of every task and aim
१५ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च विधिवत्क्रमात् । शङ्कराऽर्चां प्रकुर्वन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca vidhivatkramāt | śaṅkarā'rcāṃ prakurvantu sarvakāmārthasiddhaye ||
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र भी सम्पूर्ण कामनाओं तथा प्रयोजनों की सिद्धि के लिये क्रमशः विधि के अनुसार भगवान् शंकर की पूजा करें।
Brahmins, kṣatriyas, vaiśyas and śūdras, in due order, according to rule, should perform the worship of Śaṅkara, for the accomplishment of every desire and aim.
ब्राह्मणाः (brāhmaṇāḥ) — brāhmaṇasक्षत्रियाः (kṣatriyāḥ) — kṣatriyasवैश्याः (vaiśyāḥ) — vaiśyasशूद्राः (śūdrāḥ) — śūdrasच (ca) — andविधिवत् (vidhivat) — according to ruleक्रमात् (kramāt) — in due orderशङ्करार्चाम् (śaṅkarārcām) — the worship of Śaṅkaraप्रकुर्वन्तु (prakurvantu) — let them performसर्वकामार्थसिद्धये (sarvakāmārthasiddhaye) — for the fulfilment of every desire and aim
१६ प्रातःकाले समुत्थाय मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा शंभोश्चैव तथा पुनः ॥
prātaḥkāle samutthāya muhūrte brahmasaṃjñake | gurośca smaraṇaṃ kṛtvā śaṃbhoścaiva tathā punaḥ ||
प्रातःकाल ब्राह्ममुहूर्त में उठकर गुरु तथा शिव का स्मरण करके पुनः
Rising at dawn, at the moment called brahma-muhūrta, and having remembered the guru, and likewise Śambhu again,
प्रातःकाले (prātaḥkāle) — at dawnसमुत्थाय (samutthāya) — having risenमुहूर्ते (muhūrte) — in the hourब्रह्मसंज्ञके (brahmasaṃjñake) — named brāhmaगुरोः (guroḥ) — of the guruच (ca) — andस्मरणम् (smaraṇam) — remembranceकृत्वा (kṛtvā) — having madeशंभोः (śaṃbhoḥ) — of Śambhuच (ca) — andएव (eva) — alsoतथा (tathā) — likewiseपुनः (punaḥ) — again
१७ तीर्थानां स्मरणं कृत्वा ध्यानं चैव हरेरपि । ममापि निर्जराणां वै मुन्यादीनां तथा मुने ॥
tīrthānāṃ smaraṇaṃ kṛtvā dhyānaṃ caiva harerapi | mamāpi nirjarāṇāṃ vai munyādīnāṃ tathā mune ||
तीर्थों का चिन्तन करके भगवान् विष्णु का ध्यान करे। हे मुने! इसके बाद मेरा, देवताओं का और मुनि आदि का भी स्मरण-चिन्तन करके
and having remembered the sacred fords, and also meditated upon Hari, and upon me too, and upon the gods and sages and others, sage —
तीर्थानाम् (tīrthānām) — of the holy fordsस्मरणम् (smaraṇam) — remembranceकृत्वा (kṛtvā) — having madeध्यानम् (dhyānam) — meditationच (ca) — andएव (eva) — alsoहरेः (hareḥ) — on Hariअपि (api) — tooमम (mama) — on meअपि (api) — alsoनिर्जराणाम् (nirjarāṇām) — of the godsवै (vai) — indeedमुन्यादीनाम् (munyādīnām) — of the sages and the restतथा (tathā) — likewiseमुने (mune) — O sage
१७½ ततः स्तोत्रं शंभुनाम गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् ।
tataḥ stotraṃ śaṃbhunāma gṛhṇīyādvidhipūrvakam ||
स्तोत्र-पाठपूर्वक शंकर जी का विधिपूर्वक नाम ले।
then he should recite the hymn and the names of Śambhu, according to rule.
ततः (tataḥ) — thenस्तोत्रम् (stotram) — the hymnशंभुनाम (śaṃbhunāma) — the name of Śambhuगृह्णीयात् (gṛhṇīyāt) — one should take upविधिपूर्वकम् (vidhipūrvakam) — in accordance with rule
१८ ततोत्थाय मलोत्सर्गं दक्षिणस्यां चरेद्दिशि ॥
tatotthāya malotsargaṃ dakṣiṇasyāṃ careddiśi ||
उसके बाद शय्या से उठकर निवासस्थान से दक्षिण दिशा में जाकर मलत्याग करे।
Then, rising, let him go to the south for the voiding of excrement.
ततः (tataḥ) — thenउत्थाय (utthāya) — having got upमलोत्सर्गम् (malotsargam) — the voiding of wasteदक्षिणस्याम् (dakṣiṇasyām) — in the southernचरेत् (caret) — one should performदिशि (diśi) — direction
१९ एकान्ते तु विधिं कुर्यान्मलोत्सर्गस्य यच्छ्रुतम् । तदेव कथयाम्यद्य शृण्वाधाय मनो मुने ॥
ekānte tu vidhiṃ kuryānmalotsargasya yacchrutam | tadeva kathayāmyadya śṛṇvādhāya mano mune ||
एकान्त में मलोत्सर्ग करना चाहिये। उससे शुद्ध होने के लिये जो विधि मैंने सुन रखी है, आप लोगों से उसी को आज कहता हूँ, मन को एकाग्र करके सुनें।
In solitude he should perform the rite of voiding as it has been heard; that very thing I now tell — hear it, sage, with mind fixed.
एकान्ते (ekānte) — in a solitary placeतु (tu) — indeedविधिम् (vidhim) — the procedureकुर्यात् (kuryāt) — one should carry outमलोत्सर्गस्य (malotsargasya) — of voiding wasteयत् (yat) — whichश्रुतम् (śrutam) — has been heardतत् (tat) — thatएव (eva) — very thingकथयामि (kathayāmi) — I relateअद्य (adya) — nowशृणु (śṛṇu) — listenआधाय (ādhāya) — having fixedमनः (manaḥ) — the mindमुने (mune) — O sage
२० शुद्धां मृदं द्विजो लिप्यात्पंचवारं विशुद्धये । क्षत्रियश्च चतुर्वारं वैश्यो वारत्रयं तथा ॥
śuddhāṃ mṛdaṃ dvijo lipyātpaṃcavāraṃ viśuddhaye | kṣatriyaśca caturvāraṃ vaiśyo vāratrayaṃ tathā ||
ब्राह्मण गुदा-शुद्धि के लिये पाँच बार मिट्टी का लेप करे और धोए। क्षत्रिय चार बार, वैश्य तीन बार और शूद्र दो बार विधिपूर्वक गुदा की शुद्धि के लिये उसमें मिट्टी लगाये।
A brahmin should apply clean clay five times for purification; a kṣatriya four times, and likewise a vaiśya three times;
शुद्धाम् (śuddhām) — pureमृदम् (mṛdam) — earthद्विजः (dvijaḥ) — the brāhmaṇaलिप्यात् (lipyāt) — should smearपंचवारम् (paṃcavāram) — five timesविशुद्धये (viśuddhaye) — for purificationक्षत्रियः (kṣatriyaḥ) — the kṣatriyaच (ca) — andचतुर्वारम् (caturvāram) — four timesवैश्यः (vaiśyaḥ) — the vaiśyaवारत्रयम् (vāratrayam) — three timesतथा (tathā) — likewise
२१ शूद्रो द्विवारं च मृदं गृह्णीयाद्विधिशुद्धये । गुदे वाथ सकृल्लिङ्गे वारमेकं प्रयत्नतः ॥
śūdro dvivāraṃ ca mṛdaṃ gṛhṇīyādvidhiśuddhaye | gude vātha sakṛlliṅge vāramekaṃ prayatnataḥ ||
लिंग में भी एक बार प्रयत्नपूर्वक मिट्टी लगानी चाहिये।
a śūdra should take clay twice for the purification prescribed; and, once at the anus, once too at the liṅga, with effort.
शूद्रः (śūdraḥ) — the śūdraद्विवारम् (dvivāram) — twiceच (ca) — andमृदम् (mṛdam) — earthगृह्णीयात् (gṛhṇīyāt) — should takeविधिशुद्धये (vidhiśuddhaye) — for ritual purityगुदे (gude) — on the anusवा (vā) — orअथ (atha) — and thenसकृत् (sakṛt) — onceलिङ्गे (liṅge) — on the organवारम् (vāram) — timeएकम् (ekam) — oneप्रयत्नतः (prayatnataḥ) — carefully
२२ दशवारं वामहस्ते सप्तवारं द्वयोस्तथा । प्रत्येकं पादयोस्तात त्रिवारं करयोः पुनः ॥
daśavāraṃ vāmahaste saptavāraṃ dvayostathā | pratyekaṃ pādayostāta trivāraṃ karayoḥ punaḥ ||
तत्पश्चात् बायें हाथ में दस बार और दोनों हाथों में सात बार मिट्टी लगाये। हे तात! प्रत्येक पैर में तीन-तीन बार मिट्टी लगाये, फिर दोनों हाथों में भी तीन बार मिट्टी लगाकर धोए।
Ten times on the left hand, and likewise seven times on both; on each foot, dear one, three times, and again on the hands —
दशवारम् (daśavāram) — ten timesवामहस्ते (vāmahaste) — on the left handसप्तवारम् (saptavāram) — seven timesद्वयोः (dvayoḥ) — on bothतथा (tathā) — likewiseप्रत्येकम् (pratyekam) — each separatelyपादयोः (pādayoḥ) — on the feetतात (tāta) — my childत्रिवारम् (trivāram) — three timesकरयोः (karayoḥ) — on the handsपुनः (punaḥ) — again
२३ स्त्रीभिश्च शूद्रवत्कार्यं मृदाग्रहणमुत्तमम् । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य पूर्ववन्मृदमाहरेत् ॥
strībhiśca śūdravatkāryaṃ mṛdāgrahaṇamuttamam | hastau pādau ca prakṣālya pūrvavanmṛdamāharet ||
स्त्रियों को शूद्र की भाँति अच्छी तरह मिट्टी लगानी चाहिये। हाथ-पैर धोकर पूर्ववत् शुद्ध मिट्टी का संग्रह करना चाहिये।
by women too, as by a śūdra, the excellent taking of clay is to be done; having washed hands and feet, one should take clay as before.
स्त्रीभिः (strībhiḥ) — by womenच (ca) — andशूद्रवत् (śūdravat) — as by a śūdraकार्यम् (kāryam) — is to be doneमृदाग्रहणम् (mṛdāgrahaṇam) — the taking of earthउत्तमम् (uttamam) — bestहस्तौ (hastau) — the handsपादौ (pādau) — the feetच (ca) — andप्रक्षाल्य (prakṣālya) — having washedपूर्ववत् (pūrvavat) — as beforeमृदम् (mṛdam) — earthआहरेत् (āharet) — one should fetch
२४ दन्तकाष्ठं ततः कुर्यात्स्ववर्णक्रमतो नरः ॥
dantakāṣṭhaṃ tataḥ kuryātsvavarṇakramato naraḥ ||
इसके बाद मनुष्य को अपने वर्ण के अनुसार दातौन करना चाहिये।
Then let a man take the tooth-twig, according to the order of his own varṇa.
दन्तकाष्ठम् (dantakāṣṭham) — the tooth-stickततः (tataḥ) — thereafterकुर्यात् (kuryāt) — one should useस्ववर्णक्रमतः (svavarṇakramataḥ) — according to the order of one's own classनरः (naraḥ) — a man
२५ विप्रः कुर्याद्दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलमानतः । एकादशाङ्गुलं राजा वैश्यः कुर्याद्दशांगुलम् ॥
vipraḥ kuryāddantakāṣṭhaṃ dvādaśāṅgulamānataḥ | ekādaśāṅgulaṃ rājā vaiśyaḥ kuryāddaśāṃgulam ||
ब्राह्मण को बारह अँगुल की दातौन करनी चाहिये। क्षत्रिय ग्यारह अँगुल, वैश्य दस अँगुल और शूद्र नौ अँगुल की दातौन करे।
A brahmin should make the tooth-twig of a measure of twelve fingers; a king, of eleven fingers; a vaiśya should make it of ten fingers;
विप्रः (vipraḥ) — the brāhmaṇaकुर्यात् (kuryāt) — should makeदन्तकाष्ठम् (dantakāṣṭham) — the tooth-stickद्वादशाङ्गुलमानतः (dvādaśāṅgulamānataḥ) — of twelve fingers' measureएकादशाङ्गुलम् (ekādaśāṅgulam) — of eleven fingersराजा (rājā) — the kingवैश्यः (vaiśyaḥ) — the vaiśyaकुर्यात् (kuryāt) — should makeदशांगुलम् (daśāṃgulam) — of ten fingers
२६ शूद्रो नवांगुलं कुर्यादिति मानमिदं स्मृतम् । कालदोषं विचार्यैव मनूद्दिष्टं विवर्जयेत् ॥
śūdro navāṃgulaṃ kuryāditi mānamidaṃ smṛtam | kāladoṣaṃ vicāryaiva manūddiṣṭaṃ vivarjayet ||
दातौन का यह मान बताया गया है। मनुस्मृति के अनुसार कालदोष का विचार करके ही दातौन करे या त्याग दे।
and a śūdra should make it of nine fingers — this measure is thus remembered. Having considered the fault of time, one should avoid what Manu has prohibited.
शूद्रः (śūdraḥ) — the śūdraनवांगुलम् (navāṃgulam) — of nine fingersकुर्यात् (kuryāt) — should make itइति (iti) — thusमानम् (mānam) — the measureइदम् (idam) — thisस्मृतम् (smṛtam) — is handed downकालदोषम् (kāladoṣam) — the fault of the dayविचार्य (vicārya) — having consideredएव (eva) — indeedमनूद्दिष्टम् (manūddiṣṭam) — what Manu has indicatedविवर्जयेत् (vivarjayet) — one should avoid
२७ षष्ठ्याद्यामाश्च नवमी व्रतमस्तं रवेर्दिनम् । तथा श्राद्धदिनं तात निषिद्धं रदधावने ॥
ṣaṣṭhyādyāmāśca navamī vratamastaṃ raverdinam | tathā śrāddhadinaṃ tāta niṣiddhaṃ radadhāvane ||
हे तात! षष्ठी, प्रतिपदा, अमावस्या, नवमी, व्रत का दिन, सूर्यास्त का समय, रविवार तथा श्राद्धदिवस — ये दन्तधावन के लिये वर्जित हैं।
The sixth, the first watch, the ninth, a day of a vow, sunset, the day of the sun [Sunday]; and likewise the day of a śrāddha, dear one — [these] are forbidden for tooth-cleaning.
षष्ठ्याद्यामाः (ṣaṣṭhyādyāmāḥ) — the sixth and the other stated daysच (ca) — andनवमी (navamī) — the ninthव्रतम् (vratam) — a vow-dayअस्तम् (astam) — the settingरवेः (raveḥ) — of the sunदिनम् (dinam) — the dayतथा (tathā) — likewiseश्राद्धदिनम् (śrāddhadinam) — a śrāddha dayतात (tāta) — my childनिषिद्धम् (niṣiddham) — forbiddenरदधावने (radadhāvane) — for cleaning the teeth
२८ स्नानं तु विधिवत्कार्यं तीर्थादिषु क्रमेण तु । देशकालविशेषेण स्नानं कार्यं समन्त्रकम् ॥
snānaṃ tu vidhivatkāryaṃ tīrthādiṣu krameṇa tu | deśakālaviśeṣeṇa snānaṃ kāryaṃ samantrakam ||
[दन्तधावन के पश्चात्] तीर्थ आदि में विधिपूर्वक स्नान करना चाहिये, विशेष देश-काल आने पर मन्त्रोच्चारणपूर्वक स्नान करना चाहिये।
The bath is to be duly performed, in due order, at sacred fords and the like; according to particular place and time, the bath is to be performed together with mantras.
स्नानम् (snānam) — bathingतु (tu) — indeedविधिवत् (vidhivat) — according to ruleकार्यम् (kāryam) — is to be doneतीर्थादिषु (tīrthādiṣu) — at fords and such placesक्रमेण (krameṇa) — in due orderतु (tu) — indeedदेशकालविशेषेण (deśakālaviśeṣeṇa) — with regard to place and timeस्नानम् (snānam) — the bathकार्यम् (kāryam) — is to be performedसमन्त्रकम् (samantrakam) — with its mantras
२९ आचम्य प्रथमं तत्र धौतवस्त्राणि धारयेत् । एकान्ते सुस्थले स्थित्वा सन्ध्याविधिमथाचरेत् ॥
ācamya prathamaṃ tatra dhautavastrāṇi dhārayet | ekānte susthale sthitvā sandhyāvidhimathācaret ||
[स्नान के पश्चात्] पहले आचमन करके धुला हुआ वस्त्र धारण करे। फिर सुन्दर एकान्त स्थल में बैठकर सन्ध्याविधि का अनुष्ठान करे।
Having sipped water first, there, one should wear washed garments; standing in a good, solitary place, one should then perform the sandhyā rite.
आचम्य (ācamya) — having sipped waterप्रथमम् (prathamam) — firstतत्र (tatra) — thereधौतवस्त्राणि (dhautavastrāṇi) — washed garmentsधारयेत् (dhārayet) — one should wearएकान्ते (ekānte) — in a solitary spotसुस्थले (susthale) — on good groundस्थित्वा (sthitvā) — having satसन्ध्याविधिम् (sandhyāvidhim) — the sandhyā riteअथ (atha) — thenआचरेत् (ācaret) — one should perform
३० यथायोग्यं विधिं कृत्वा पूजाविधिमथारभेत् । मनस्तु सुस्थिरं कृत्वा पूजागारं प्रविश्य च ॥
yathāyogyaṃ vidhiṃ kṛtvā pūjāvidhimathārabhet | manastu susthiraṃ kṛtvā pūjāgāraṃ praviśya ca ||
यथायोग्य सन्ध्याविधि करके पूजा का कार्य आरम्भ करे। मन को सुस्थिर करके पूजागृह में प्रवेश कर
Having performed the rite as befits, one should then begin the rite of worship; steadying the mind, and entering the room of worship,
यथायोग्यम् (yathāyogyam) — as is fittingविधिम् (vidhim) — the riteकृत्वा (kṛtvā) — having doneपूजाविधिम् (pūjāvidhim) — the rite of worshipअथ (atha) — thenआरभेत् (ārabhet) — one should beginमनः (manaḥ) — the mindतु (tu) — indeedसुस्थिरम् (susthiram) — wholly steadyकृत्वा (kṛtvā) — having madeपूजागारम् (pūjāgāram) — the shrine-roomप्रविश्य (praviśya) — having enteredच (ca) — and
३१ पूजाविधिं समादाय स्वासने ह्युपविश्य वै । न्यासादिकं विधायादौ पूजयेत् क्रमशो हरम् ॥
pūjāvidhiṃ samādāya svāsane hyupaviśya vai | nyāsādikaṃ vidhāyādau pūjayet kramaśo haram ||
वहाँ पूजन-सामग्री लेकर सुन्दर आसन पर बैठे। पहले न्यास आदि करके क्रमशः महादेव जी की पूजा करे।
taking up the materials of worship, and sitting upon one's own seat, having first performed nyāsa and the rest, one should worship Hara in due order.
पूजाविधिम् (pūjāvidhim) — the worship-procedureसमादाय (samādāya) — having taken upस्वासने (svāsane) — on one's own seatहि (hi) — indeedउपविश्य (upaviśya) — having sat downवै (vai) — indeedन्यासादिकम् (nyāsādikam) — the nyāsa and the restविधाय (vidhāya) — having performedआदौ (ādau) — at the outsetपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipक्रमशः (kramaśaḥ) — step by stepहरम् (haram) — Hara
३२ प्रथमं च गणाधीशं द्वारपालांस्तथैव च । दिक्पालांश्च सुसंपूज्य पश्चात्पीठं प्रकल्पयेत् ॥
prathamaṃ ca gaṇādhīśaṃ dvārapālāṃstathaiva ca | dikpālāṃśca susaṃpūjya paścātpīṭhaṃ prakalpayet ||
[शिव की पूजा से] पहले गणेश जी की, द्वारपालों की और दिक्पालों की भलीभाँति पूजा करके बाद में देवता के लिये पीठ की स्थापना करे।
First, having duly worshipped the lord of the gaṇas, and likewise the door-keepers, and the guardians of the directions, one should afterward fashion the pedestal.
प्रथमम् (prathamam) — firstच (ca) — andगणाधीशम् (gaṇādhīśam) — the lord of the gaṇasद्वारपालान् (dvārapālān) — the door-guardiansतथा (tathā) — likewiseएव (eva) — indeedच (ca) — andदिक्पालान् (dikpālān) — the guardians of the quartersच (ca) — andसुसंपूज्य (susaṃpūjya) — having well worshippedपश्चात् (paścāt) — afterwardsपीठम् (pīṭham) — the pedestalप्रकल्पयेत् (prakalpayet) — one should prepare
३३ अथवाष्टदलं कृत्वा पूजाद्रव्यं समीपतः । उपविश्य ततस्तत्र उपवेश्य शिवं प्रभुम् ॥
athavāṣṭadalaṃ kṛtvā pūjādravyaṃ samīpataḥ | upaviśya tatastatra upaveśya śivaṃ prabhum ||
अथवा अष्टदलकमल बनाकर पूजाद्रव्य के समीप बैठकर उस कमल पर ही भगवान् शिव को समासीन करे।
Or else, having fashioned an eight-petalled [lotus], with the materials of worship near at hand, sitting there, having seated the lord Śiva [upon it],
अथवा (athavā) — or elseअष्टदलम् (aṣṭadalam) — an eight-petalled figureकृत्वा (kṛtvā) — having drawnपूजाद्रव्यम् (pūjādravyam) — the materials of worshipसमीपतः (samīpataḥ) — close at handउपविश्य (upaviśya) — having seated oneselfततः (tataḥ) — thenतत्र (tatra) — thereउपवेश्य (upaveśya) — having installedशिवम् (śivam) — Śivaप्रभुम् (prabhum) — the Lord
३४ आचमनत्रयं कृत्वा प्रक्षाल्य च पुनः करौ । प्राणायामत्रयं कृत्वा मध्ये ध्यायेच्च त्र्यम्बकम् ॥
ācamanatrayaṃ kṛtvā prakṣālya ca punaḥ karau | prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā madhye dhyāyecca tryambakam ||
तत्पश्चात् तीन बार आचमन करके पुनः दोनों हाथ धोकर तीन प्राणायाम करके मध्यम प्राणायाम अर्थात् कुम्भक करते समय त्रिनेत्रधारी भगवान् शिव का इस प्रकार ध्यान करे —
having sipped water thrice, and again washed both hands, and performed prāṇāyāma thrice, one should then meditate, in the midst, on the three-eyed one —
आचमनत्रयम् (ācamanatrayam) — three sippings of waterकृत्वा (kṛtvā) — having doneप्रक्षाल्य (prakṣālya) — having washedच (ca) — andपुनः (punaḥ) — againकरौ (karau) — the two handsप्राणायामत्रयम् (prāṇāyāmatrayam) — three breath-restraintsकृत्वा (kṛtvā) — having performedमध्ये (madhye) — in the centreध्यायेत् (dhyāyet) — one should meditate onच (ca) — andत्र्यम्बकम् (tryambakam) — the three-eyed one
३५ पंचवक्त्रं दशभुजं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । सर्वाभरणसंयुक्तं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् ॥
paṃcavaktraṃ daśabhujaṃ śuddhasphaṭikasannibham | sarvābharaṇasaṃyuktaṃ vyāghracarmottarīyakam ||
उनके पाँच मुख हैं, दस भुजाएँ हैं, शुद्ध स्फटिक के समान उनकी कान्ति है, वे सब प्रकार के आभूषणों से विभूषित हैं तथा वे व्याघ्रचर्म का उत्तरीय ओढ़े हुए हैं।
five-faced, ten-armed, resembling pure crystal, joined with every ornament, his upper garment a tiger's skin.
पंचवक्त्रम् (paṃcavaktram) — five-facedदशभुजम् (daśabhujam) — ten-armedशुद्धस्फटिकसन्निभम् (śuddhasphaṭikasannibham) — like pure crystalसर्वाभरणसंयुक्तम् (sarvābharaṇasaṃyuktam) — decked with every ornamentव्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् (vyāghracarmottarīyakam) — with a tiger-skin for upper garment
३६ तस्य सारूप्यतां स्मृत्वा दहेत्पापं नरः सदा । शिवं ततः समुत्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम् ॥
tasya sārūpyatāṃ smṛtvā dahetpāpaṃ naraḥ sadā | śivaṃ tataḥ samutthāpya pūjayetparameśvaram ||
उनके सारूप्य की भावना करके मनुष्य सदा के लिये अपने पाप को भस्म कर डाले। इस प्रकार की भावना से युक्त होकर वहाँ शिव को प्रतिष्ठापित कर उन परमेश्वर की पूजा करे।
Remembering one's likeness to that form, a man should ever burn away sin; then, having installed Śiva, one should worship the supreme lord.
तस्य (tasya) — of himसारूप्यताम् (sārūpyatām) — likeness of formस्मृत्वा (smṛtvā) — having called to mindदहेत् (dahet) — one burns awayपापम् (pāpam) — sinनरः (naraḥ) — a manसदा (sadā) — alwaysशिवम् (śivam) — Śivaततः (tataḥ) — thenसमुत्थाप्य (samutthāpya) — having raised upपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipपरमेश्वरम् (parameśvaram) — the Supreme Lord
३७ देहशुद्धिं ततः कृत्वा मूलमन्त्रं न्यसेत्क्रमात् । सर्वत्र प्रणवेनैव षडंगन्यासमाचरेत् ॥
dehaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā mūlamantraṃ nyasetkramāt | sarvatra praṇavenaiva ṣaḍaṃganyāsamācaret ||
शरीरशुद्धि करके मूलमन्त्र का क्रमशः न्यास करे अथवा सर्वत्र प्रणव से ही षडंगन्यास करे।
Having then performed the purification of the body, one should place the root mantra in order; or, everywhere, with the praṇava alone, perform the six-limbed nyāsa.
देहशुद्धिम् (dehaśuddhim) — purification of the bodyततः (tataḥ) — thenकृत्वा (kṛtvā) — having madeमूलमन्त्रम् (mūlamantram) — the root mantraन्यसेत् (nyaset) — one should placeक्रमात् (kramāt) — in orderसर्वत्र (sarvatra) — everywhereप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaएव (eva) — indeedषडंगन्यासम् (ṣaḍaṃganyāsam) — the six-limbed nyāsaआचरेत् (ācaret) — one should perform
३८ कृत्वा हृदि प्रयोगं च ततः पूजां समारभेत् । पाद्यार्घ्याचमनार्थं च पात्राणि च प्रकल्पयेत् ॥
kṛtvā hṛdi prayogaṃ ca tataḥ pūjāṃ samārabhet | pādyārghyācamanārthaṃ ca pātrāṇi ca prakalpayet ||
इस प्रकार हृदयादि न्यास करके पूजा आरम्भ करे। पाद्य, अर्घ्य और आचमन के लिये पात्रों को तैयार करके रखे।
Having done the application at the heart, one should then begin the worship; and one should prepare the vessels for pādya, arghya and ācamana.
कृत्वा (kṛtvā) — having madeहृदि (hṛdi) — in the heartप्रयोगम् (prayogam) — the applicationच (ca) — andततः (tataḥ) — thenपूजाम् (pūjām) — the worshipसमारभेत् (samārabhet) — one should commenceपाद्यार्घ्याचमनार्थम् (pādyārghyācamanārtham) — for foot-water, offering-water and sipping-waterच (ca) — andपात्राणि (pātrāṇi) — the vesselsच (ca) — andप्रकल्पयेत् (prakalpayet) — one should set out
३९ स्थापयेद्विविधान्कुम्भान्नव धीमान्यथाविधि । दर्भैराच्छाद्य तैरेव संस्थाप्याभ्युक्ष्य वारिणा ॥
sthāpayedvividhānkumbhānnava dhīmānyathāvidhi | darbhairācchādya taireva saṃsthāpyābhyukṣya vāriṇā ||
बुद्धिमान् पुरुष विधिपूर्वक भिन्न-भिन्न प्रकार के नौ कलश स्थापित करे। उन्हें कुशाओं से ढककर कुशाओं से ही जल लेकर उन सबका प्रोक्षण करे।
A wise man should set up nine various jars, duly, according to rule, covering them with kuśa grass, and, having so arranged them, sprinkling them with water.
स्थापयेत् (sthāpayet) — one should set upविविधान् (vividhān) — of various kindsकुम्भान् (kumbhān) — jarsनव (nava) — nineधीमान् (dhīmān) — the wise manयथाविधि (yathāvidhi) — according to ruleदर्भैः (darbhaiḥ) — with darbha grassआच्छाद्य (ācchādya) — having coveredतैः (taiḥ) — with thoseएव (eva) — sameसंस्थाप्य (saṃsthāpya) — having set in placeअभ्युक्ष्य (abhyukṣya) — having sprinkledवारिणा (vāriṇā) — with water
४० तेषु तेषु च सर्वेषु क्षिपेत्तोयं सुशीतलम् । प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान् ॥
teṣu teṣu ca sarveṣu kṣipettoyaṃ suśītalam | praṇavena kṣipetteṣu dravyāṇyālokya buddhimān ||
उन-उन सभी पात्रों में शीतल जल डाले। तत्पश्चात् बुद्धिमान् पुरुष देख-भालकर प्रणवमन्त्र के द्वारा उनमें इन द्रव्यों को डाले।
Into each and every one of them he should pour most cool water; and, with the praṇava, the wise man, having examined the substances, should cast them in.
तेषु (teṣu) — in themतेषु (teṣu) — in each of themच (ca) — andसर्वेषु (sarveṣu) — in allक्षिपेत् (kṣipet) — one should pourतोयम् (toyam) — waterसुशीतलम् (suśītalam) — well cooledप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaक्षिपेत् (kṣipet) — one should castतेषु (teṣu) — into themद्रव्याणि (dravyāṇi) — the substancesआलोक्य (ālokya) — having inspectedबुद्धिमान् (buddhimān) — the discerning one
४१ उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातीकंकोलकर्पूरवटमूलतमालकम् ॥
uśīraṃ candanaṃ caiva pādye tu parikalpayet | jātīkaṃkolakarpūravaṭamūlatamālakam ||
खस और चन्दन को पाद्यपात्र में रखे। चमेली के फूल, शीतलचीनी, कपूर, बड़ की जड़ तथा तमाल —
Fragrant root and sandalwood he should place in the pādya; jasmine, kaṅkola, camphor, banyan-root, and tamāla —
उशीरम् (uśīram) — uśīra rootचन्दनम् (candanam) — sandalच (ca) — andएव (eva) — alsoपाद्ये (pādye) — in the foot-waterतु (tu) — indeedपरिकल्पयेत् (parikalpayet) — one should putजातीकंकोलकर्पूरवटमूलतमालकम् (jātīkaṃkolakarpūravaṭamūlatamālakam) — nutmeg, kaṃkola, camphor, banyan-root and tamāla
४२ चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके । एतत्सर्वेषु पात्रेषु दापयेच्चन्दनान्वितम् ॥
cūrṇayitvā yathānyāyaṃ kṣipedācamanīyake | etatsarveṣu pātreṣu dāpayeccandanānvitam ||
इन सबको यथोचितरूप से चूर्ण बनाकर आचमनीय पात्र (पंचपात्र) में डाले। यह सब चन्दनसहित सभी पात्रों में डालना चाहिये।
having ground these duly, he should cast them into the ācamanīya; and this, together with sandal, he should place in all the vessels.
चूर्णयित्वा (cūrṇayitvā) — having powdered themयथान्यायम् (yathānyāyam) — as is properक्षिपेत् (kṣipet) — one should putआचमनीयके (ācamanīyake) — into the sipping-waterएतत् (etat) — thisसर्वेषु (sarveṣu) — into allपात्रेषु (pātreṣu) — the vesselsदापयेत् (dāpayet) — one should have placedचन्दनान्वितम् (candanānvitam) — together with sandal
४३ पार्श्वयोर्देवदेवस्य नंदीशं तु समर्चयेत् । गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्विविधैः पूजयेच्छिवम् ॥
pārśvayordevadevasya naṃdīśaṃ tu samarcayet | gaṃdhairdhūpaistathā dīpairvividhaiḥ pūjayecchivam ||
देवाधिदेव महादेव जी के पार्श्वभाग में नन्दीश्वर का पूजन करे। गन्ध, धूप, दीप आदि विविध उपचारों से शिव की पूजा करे।
At the sides of the god of gods, one should duly worship Nandīśa; with fragrances, incense and manifold lamps one should worship Śiva.
पार्श्वयोः (pārśvayoḥ) — on the two sidesदेवदेवस्य (devadevasya) — of the God of godsनंदीशम् (naṃdīśam) — Nandīśaतु (tu) — indeedसमर्चयेत् (samarcayet) — one should worshipगंधैः (gaṃdhaiḥ) — with perfumesधूपैः (dhūpaiḥ) — with incenseतथा (tathā) — andदीपैः (dīpaiḥ) — with lampsविविधैः (vividhaiḥ) — of many kindsपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipशिवम् (śivam) — Śiva
४४ लिंगशुद्धिं ततः कृत्वा मुदा युक्तो नरस्तदा । यथोचितं तु मंत्रौघैः प्रणवादिनमोऽन्तकैः ॥
liṃgaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā mudā yukto narastadā | yathocitaṃ tu maṃtraughaiḥ praṇavādinamo'ntakaiḥ ||
फिर प्रसन्नतापूर्वक लिंगशुद्धि करके मनुष्य उचित रूप से मन्त्रसमूहों के आदि में 'प्रणव' तथा अन्त में 'नमः' पद जोड़कर उनके द्वारा —
Having then performed the purification of the liṅga, the man, joined with joy, then, duly, with the flood of mantras, beginning with the praṇava and ending with "namaḥ",
लिंगशुद्धिम् (liṃgaśuddhim) — the purification of the liṅgaततः (tataḥ) — thenकृत्वा (kṛtvā) — having performedमुदा (mudā) — with joyयुक्तः (yuktaḥ) — filledनरः (naraḥ) — the manतदा (tadā) — thenयथोचितम् (yathocitam) — as is fittingतु (tu) — indeedमंत्रौघैः (maṃtraughaiḥ) — with streams of mantrasप्रणवादिनमोऽन्तकैः (praṇavādinamo'ntakaiḥ) — beginning with the praṇava and ending in namaḥ
४५ कल्पयेदासनं स्वस्तिपद्यादि प्रणवेन तु । तस्मात्पूर्वदिशं साक्षादणिमामयमक्षरम् ॥
kalpayedāsanaṃ svastipadyādi praṇavena tu | tasmātpūrvadiśaṃ sākṣādaṇimāmayamakṣaram ||
अथवा प्रणव का उच्चारण करके स्वस्ति, पद्म आदि आसन की कल्पना करे। पुनः यह भावना करे कि इस कमल का पूर्वदल साक्षात् अणिमा नामक ऐश्वर्यरूप तथा अविनाशी है।
should, with the praṇava, fashion the seat — svastika, lotus and the rest; from that, in the eastern direction, directly, the imperishable [is] of the nature of aṇimā;
कल्पयेत् (kalpayet) — one should prepareआसनम् (āsanam) — the seatस्वस्तिपद्यादि (svastipadyādi) — the svastika, padma and the restप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaतु (tu) — indeedतस्मात् (tasmāt) — from thatपूर्वदिशम् (pūrvadiśam) — the eastern quarterसाक्षात् (sākṣāt) — directlyअणिमामयम् (aṇimāmayam) — consisting of aṇimāअक्षरम् (akṣaram) — the imperishable syllable
४६ लघिमा दक्षिणं चैव महिमा पश्चिमं तथा । प्राप्तिश्चैवोत्तरं पत्रं प्राकाम्यं पावकस्य च ॥
laghimā dakṣiṇaṃ caiva mahimā paścimaṃ tathā | prāptiścaivottaraṃ patraṃ prākāmyaṃ pāvakasya ca ||
दक्षिणदल लघिमा है। पश्चिमदल महिमा है। उत्तरदल प्राप्ति है। अग्निकोण का दल प्राकाम्य है।
laghimā is the southern, and likewise mahimā the western; prāpti, indeed, is the northern petal; and prākāmya is that of the fire-quarter;
लघिमा (laghimā) — laghimāदक्षिणम् (dakṣiṇam) — the southernच (ca) — andएव (eva) — indeedमहिमा (mahimā) — mahimāपश्चिमम् (paścimam) — the westernतथा (tathā) — likewiseप्राप्तिः (prāptiḥ) — prāptiच (ca) — andएव (eva) — indeedउत्तरम् (uttaram) — the northernपत्रम् (patram) — petalप्राकाम्यम् (prākāmyam) — prākāmyaपावकस्य (pāvakasya) — of the fire-quarterच (ca) — and
४७ ईशित्वं नैर्ऋतं पत्रं वशित्वं वायुगोचरे । सर्वज्ञत्वं तथैशान्यं कर्णिका सोम उच्यते ॥
īśitvaṃ nairṛtaṃ patraṃ vaśitvaṃ vāyugocare | sarvajñatvaṃ tathaiśānyaṃ karṇikā soma ucyate ||
नैर्ऋत्यकोण का दल ईशित्व है। वायव्यकोण का दल वशित्व है। ईशानकोण का दल सर्वज्ञत्व है और उस कमल की कर्णिका को सोम कहा जाता है।
īśitva is the petal of the nairṛti quarter; vaśitva, in the region of the wind-quarter; and sarvajñatva, likewise, in the īśāna quarter; the pericarp is called Soma.
ईशित्वम् (īśitvam) — īśitvaनैर्ऋतम् (nairṛtam) — the south-westernपत्रम् (patram) — petalवशित्वम् (vaśitvam) — vaśitvaवायुगोचरे (vāyugocare) — in the region of the windसर्वज्ञत्वम् (sarvajñatvam) — omniscienceतथा (tathā) — likewiseऐशान्यम् (aiśānyam) — the north-easternकर्णिका (karṇikā) — the pericarpसोमः (somaḥ) — the moonउच्यते (ucyate) — is declared to be
४८ सोमस्याधस्तथा सूर्यस्तस्याधः पावकस्त्वयम् । धर्मादीनपि तस्याधो भवतः कल्पयेत्क्रमात् ॥
somasyādhastathā sūryastasyādhaḥ pāvakastvayam | dharmādīnapi tasyādho bhavataḥ kalpayetkramāt ||
इस सोम के नीचे सूर्य है, सूर्य के नीचे यह अग्नि है और अग्नि के भी नीचे धर्म आदि की क्रमशः कल्पना करे।
Below Soma, likewise, is the sun; below that is this fire; and below that, one should in order fashion dharma and the rest, as they occur.
सोमस्य (somasya) — of the moonअधः (adhaḥ) — belowतथा (tathā) — likewiseसूर्यः (sūryaḥ) — the sunतस्य (tasya) — of thatअधः (adhaḥ) — belowपावकः (pāvakaḥ) — fireतु (tu) — indeedअयम् (ayam) — thisधर्मादीन् (dharmādīn) — dharma and the restअपि (api) — alsoतस्य (tasya) — of thatअधः (adhaḥ) — beneathभवतः (bhavataḥ) — beingकल्पयेत् (kalpayet) — one should arrangeक्रमात् (kramāt) — in order
४९ अव्यक्तादि चतुर्दिक्षु सोमस्यान्ते गुणत्रयम् । सद्योजातं प्रपद्यामीत्यावाह्य परमेश्वरम् ॥
avyaktādi caturdikṣu somasyānte guṇatrayam | sadyojātaṃ prapadyāmītyāvāhya parameśvaram ||
इसके पश्चात् चारों दिशाओं में अव्यक्त आदि की तथा सोम के नीचे तीनों गुणों की कल्पना करे। इसके बाद 'ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि' इत्यादि मन्त्र से परमेश्वर शिव का आवाहन करके
The unmanifest and the rest in the four directions, and, at the end, near Soma, the three guṇas; then, having invoked the supreme lord with "sadyojātaṃ prapadyāmi",
अव्यक्तादि (avyaktādi) — the unmanifest and the restचतुर्दिक्षु (caturdikṣu) — in the four quartersसोमस्य (somasya) — of the moonअन्ते (ante) — at the endगुणत्रयम् (guṇatrayam) — the three guṇasसद्योजातम् (sadyojātam) — Sadyojātaप्रपद्यामि (prapadyāmi) — I take refuge inइति (iti) — thusआवाह्य (āvāhya) — having invokedपरमेश्वरम् (parameśvaram) — the Supreme Lord
५० वामदेवेन मंत्रेण तिष्ठेच्चैवासनोपरि । सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत् ॥
vāmadevena maṃtreṇa tiṣṭheccaivāsanopari | sānnidhyaṃ rudragāyatryā aghoreṇa nirodhayet ||
'ॐ वामदेवाय नमः' इत्यादि वामदेवमन्त्र से उन्हें आसन पर विराजमान करे। फिर 'ॐ तत्पुरुषाय विद्महे' इत्यादि रुद्रगायत्री द्वारा इष्टदेव का सान्निध्य प्राप्त करके उन्हें 'ॐ अघोरेभ्योऽथ' इत्यादि अघोर मन्त्र से वहाँ निरुद्ध करे।
with the vāmadeva mantra let him be seated upon the seat; and with the Rudra-gāyatrī let him effect [the god's] presence, and confine it with the aghora [mantra].
वामदेवेन (vāmadevena) — with the Vāmadevaमंत्रेण (maṃtreṇa) — mantraतिष्ठेत् (tiṣṭhet) — let him be seatedच (ca) — andएव (eva) — indeedआसनोपरि (āsanopari) — upon the seatसान्निध्यम् (sānnidhyam) — the presenceरुद्रगायत्र्या (rudragāyatryā) — by the Rudra-gāyatrīअघोरेण (aghoreṇa) — by the Aghora mantraनिरोधयेत् (nirodhayet) — one should fix fast
५१ ईशानः सर्वविद्यानामिति मंत्रेण पूजयेत् । पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत् ॥
īśānaḥ sarvavidyānāmiti maṃtreṇa pūjayet | pādyamācanīyaṃ ca vidhāyārghyaṃ pradāpayet ||
तत्पश्चात् 'ॐ ईशानः सर्व-विद्यानाम्' इत्यादि मन्त्र से आराध्य देव का पूजन करे। पाद्य और आचमनीय अर्पित करके अर्घ्य दे।
With the mantra "īśānaḥ sarvavidyānām" one should worship; having offered pādya and ācamanīya, one should then give arghya.
ईशानः (īśānaḥ) — Īśānaसर्वविद्यानाम् (sarvavidyānām) — of all sciencesइति (iti) — thus beginningमंत्रेण (maṃtreṇa) — with the mantraपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipपाद्यम् (pādyam) — foot-waterआचनीयम् (ācanīyam) — sipping-waterच (ca) — andविधाय (vidhāya) — having offeredअर्घ्यम् (arghyam) — the arghyaप्रदापयेत् (pradāpayet) — one should present
५२ स्नापयेद्द्विविधिना रुद्रं गंधचंदनवारिणा । पञ्चगव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमंत्र्य च ॥
snāpayeddvividhinā rudraṃ gaṃdhacaṃdanavāriṇā | pañcagavyavidhānena gṛhyapātre'bhimaṃtrya ca ||
तत्पश्चात् गन्ध और चन्दनमिश्रित जल से विधिपूर्वक रुद्रदेव को स्नान कराये। फिर पंचगव्यनिर्माण की विधि से पाँचों द्रव्यों को एक पात्र में लेकर प्रणव से ही अभिमन्त्रित करके
One should bathe Rudra, duly, with water mixed with fragrance and sandal; and, by the rite of the five products of the cow, having consecrated it in a vessel taken up,
स्नापयेत् (snāpayet) — one should batheद्विविधिना (dvividhinā) — by the twofold procedureरुद्रम् (rudram) — Rudraगंधचंदनवारिणा (gaṃdhacaṃdanavāriṇā) — with water scented with sandalपञ्चगव्यविधानेन (pañcagavyavidhānena) — by the rule of the five products of the cowगृह्यपात्रे (gṛhyapātre) — in the domestic vesselअभिमंत्र्य (abhimaṃtrya) — having consecrated with mantrasच (ca) — and
५३ प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् । दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु ॥
praṇavenaiva gavyena snāpayetpayasā ca tam | dadhnā ca madhunā caiva tathā cekṣurasena tu ||
उन मिश्रित गव्यपदार्थों द्वारा भगवान् को स्नान कराये। तत्पश्चात् पृथक्-पृथक् दूध, दही, मधु, गन्ने के रस
with the praṇava alone, and with the products of the cow, one should bathe him — with milk, and with curd, and with honey, and likewise with sugarcane juice,
प्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaएव (eva) — indeedगव्येन (gavyena) — with the cow-product mixtureस्नापयेत् (snāpayet) — one should batheपयसा (payasā) — with milkच (ca) — andतम् (tam) — himदध्ना (dadhnā) — with curdच (ca) — andमधुना (madhunā) — with honeyच (ca) — andएव (eva) — alsoतथा (tathā) — likewiseच (ca) — andइक्षुरसेन (ikṣurasena) — with sugarcane juiceतु (tu) — indeed
५४ घृतेन तु तथा पूज्यं सर्वकामहितावहम् । पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत् ॥
ghṛtena tu tathā pūjyaṃ sarvakāmahitāvaham | puṇyairdravyairmahādevaṃ praṇavenābhiṣecayet ||
तथा घी से नहलाकर समस्त अभीष्टों के दाता और हितकारी पूजनीय महादेव जी का प्रणव के उच्चारणपूर्वक पवित्र द्रव्यों द्वारा अभिषेक करे।
and with clarified butter as well; and, worthy of worship, the bringer of good to every desire, one should anoint Mahādeva with holy substances, with the praṇava.
घृतेन (ghṛtena) — with gheeतु (tu) — indeedतथा (tathā) — likewiseपूज्यम् (pūjyam) — the one to be worshippedसर्वकामहितावहम् (sarvakāmahitāvaham) — who brings the good of every desireपुण्यैः (puṇyaiḥ) — with holyद्रव्यैः (dravyaiḥ) — substancesमहादेवम् (mahādevam) — Mahādevaप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaअभिषेचयेत् (abhiṣecayet) — one should bathe
५५ पवित्रजलभाण्डेषु मंत्रैः तोयं क्षिपेत्ततः । शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः ॥
pavitrajalabhāṇḍeṣu maṃtraiḥ toyaṃ kṣipettataḥ | śuddhīkṛtya yathānyāyaṃ sitavastreṇa sādhakaḥ ||
साधक श्वेत वस्त्र से उस जल को यथोचित रीति से छान ले और पवित्र जलपात्रों में मन्त्रोच्चारणपूर्वक जल डाले।
Then, into vessels of pure water, one should cast water, with mantras; having purified it duly, the practitioner, with a white cloth,
पवित्रजलभाण्डेषु (pavitrajalabhāṇḍeṣu) — into vessels of purified waterमंत्रैः (maṃtraiḥ) — with mantrasतोयम् (toyam) — waterक्षिपेत् (kṣipet) — one should pourततः (tataḥ) — thenशुद्धीकृत्य (śuddhīkṛtya) — having purifiedयथान्यायम् (yathānyāyam) — as is properसितवस्त्रेण (sitavastreṇa) — with a white clothसाधकः (sādhakaḥ) — the practitioner
५६ तावद् दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् । तंदुलैः सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छंकरं मुदा ॥
tāvad dūraṃ na kartavyaṃ na yāvaccandanaṃ kṣipet | taṃdulaiḥ sundaraistatra pūjayecchaṃkaraṃ mudā ||
जलधारा तबतक बन्द न करे, जबतक इष्टदेव को चन्दन न चढ़ाये। तब सुन्दर अक्षतों द्वारा प्रसन्नतापूर्वक शंकर जी की पूजा करे।
should not stop this so long as sandal has not been offered; then, with beautiful grains of rice, one should joyfully worship Śaṅkara.
तावत् (tāvat) — so longदूरम् (dūram) — removalन (na) — notकर्तव्यम् (kartavyam) — is to be doneन (na) — notयावत् (yāvat) — untilचन्दनम् (candanam) — sandal pasteक्षिपेत् (kṣipet) — he appliesतंदुलैः (taṃdulaiḥ) — with rice grainsसुन्दरैः (sundaraiḥ) — fineतत्र (tatra) — thereपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipशंकरम् (śaṃkaram) — Śaṅkaraमुदा (mudā) — with joy
५७ कुशापामार्गकर्पूरजातिचंपकपाटलैः । करवीरैः सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः ॥
kuśāpāmārgakarpūrajāticaṃpakapāṭalaiḥ | karavīraiḥ sitaiścaiva mallikākamalotpalaiḥ ||
उनके ऊपर कुश, अपामार्ग, कपूर, चमेली, चम्पा, गुलाब, श्वेत कनेर, बेला, कमल और उत्पल आदि भाँति-भाँति के अपूर्व पुष्पों एवं चन्दन से उनकी पूजा करे।
with kuśa, apāmārga, camphor-flower, jasmine, campaka, pāṭalā, with karavīra, and with white mallikā, kamala and utpala flowers,
कुशापामार्गकर्पूरजातिचंपकपाटलैः (kuśāpāmārgakarpūrajāticaṃpakapāṭalaiḥ) — with kuśa, apāmārga, camphor, jasmine, campaka and pāṭalaकरवीरैः (karavīraiḥ) — with oleanderसितैः (sitaiḥ) — whiteच (ca) — andएव (eva) — indeedमल्लिकाकमलोत्पलैः (mallikākamalotpalaiḥ) — with mallikā, lotus and blue lily
५८ अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चंदनाद्यैस्तथैव च । जलेन जलधारां च कल्पयेत्परमेश्वरे ॥
apūrvapuṣpairvividhaiścaṃdanādyaistathaiva ca | jalena jaladhārāṃ ca kalpayetparameśvare ||
परमेश्वर शिव के ऊपर जल की धारा गिरती रहे, इसकी भी व्यवस्था करे।
with manifold rare flowers, and likewise with sandal and the rest, and with water, one should fashion a stream of water upon the supreme lord.
अपूर्वपुष्पैः (apūrvapuṣpaiḥ) — with rare flowersविविधैः (vividhaiḥ) — of many kindsचंदनाद्यैः (caṃdanādyaiḥ) — with sandal and the restतथा (tathā) — likewiseएव (eva) — indeedच (ca) — andजलेन (jalena) — with waterजलधाराम् (jaladhārām) — a stream of waterच (ca) — andकल्पयेत् (kalpayet) — one should arrangeपरमेश्वरे (parameśvare) — over the Supreme Lord
५९ पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् । मंत्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा ॥
pātraiśca vividhairdevaṃ snāpayecca maheśvaram | maṃtrapūrvaṃ prakartavyā pūjā sarvaphalapradā ||
जल से भरे भाँति-भाँति के पात्रों द्वारा महेश्वर को स्नान कराये। इस प्रकार मन्त्रोच्चारणपूर्वक समस्त फलों को देनेवाली पूजा करनी चाहिये।
And with manifold vessels one should bathe the god Maheśvara; the worship, giver of every fruit, is to be performed together with mantras.
पात्रैः (pātraiḥ) — with vesselsच (ca) — andविविधैः (vividhaiḥ) — of many kindsदेवम् (devam) — the godस्नापयेत् (snāpayet) — one should batheच (ca) — andमहेश्वरम् (maheśvaram) — Maheśvaraमंत्रपूर्वम् (maṃtrapūrvam) — preceded by mantrasप्रकर्तव्या (prakartavyā) — is to be performedपूजा (pūjā) — the worshipसर्वफलप्रदा (sarvaphalapradā) — bestowing every fruit
६० मन्त्रांश्च तुभ्यं तांस्तात सर्वकामार्थसिद्धये । प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु ॥
mantrāṃśca tubhyaṃ tāṃstāta sarvakāmārthasiddhaye | pravakṣyāmi samāsena sāvadhānatayā śṛṇu ||
हे तात! अब मैं आपको समस्त मनोवांछित कामनाओं की सिद्धि के लिये उन [पूजासम्बन्धी] मन्त्रों को भी संक्षेप में बता रहा हूँ, सावधानी के साथ सुनिये।
And those mantras, to you, dear one, for the accomplishment of every desire and aim, I shall now declare in brief — hear with care.
मन्त्रान् (mantrān) — the mantrasच (ca) — andतुभ्यम् (tubhyam) — to youतान् (tān) — thoseतात (tāta) — my childसर्वकामार्थसिद्धये (sarvakāmārthasiddhaye) — for the achieving of every desire and aimप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I shall declareसमासेन (samāsena) — in briefसावधानतया (sāvadhānatayā) — attentivelyशृणु (śṛṇu) — listen
६१ पवमानेन मंत्रेण तथा वाङ्मयकेन च । रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन शुभेन च ॥
pavamānena maṃtreṇa tathā vāṅmayakena ca | rudreṇa nīlarudreṇa suśuklena śubhena ca ||
पावमानमन्त्र से, 'वाङ्मे०' इत्यादि मन्त्र से, रुद्रमन्त्र से, नीलरुद्रमन्त्र से, सुन्दर एवं शुभ पुरुषसूक्त से,
With the pavamāna mantra, and likewise with the vāṅmaya, with the rudra, with the nīlarudra, with the fair-white, auspicious one,
पवमानेन (pavamānena) — with the Pavamānaमंत्रेण (maṃtreṇa) — mantraतथा (tathā) — likewiseवाङ्मयकेन (vāṅmayakena) — with the Vāṅmayaच (ca) — andरुद्रेण (rudreṇa) — with the Rudra hymnनीलरुद्रेण (nīlarudreṇa) — with the Nīlarudraसुशुक्लेन (suśuklena) — with the Suśuklaशुभेन (śubhena) — auspiciousच (ca) — and
६२ होतारेण तथा शीष्णां शुभेनाथर्वणेन च । शांत्या वाथ पुनः शांत्या भारुण्डेनारुणेन च ॥
hotāreṇa tathā śīṣṇāṃ śubhenātharvaṇena ca | śāṃtyā vātha punaḥ śāṃtyā bhāruṇḍenāruṇena ca ||
श्रीसूक्त से, सुन्दर अथर्वशीर्षक के मन्त्र से, 'आ नो भद्रा०' इत्यादि शान्तिमन्त्र से, शान्तिसम्बन्धी दूसरे मन्त्रों से, भारुण्ड मन्त्र और अरुणमन्त्रों से,
with the hotṛ mantra, and likewise the auspicious one of the heads, and with the Atharvan one; with the śānti, and again with another śānti, with the bhāruṇḍa and the aruṇa,
होतारेण (hotāreṇa) — with the Hotṛ hymnतथा (tathā) — likewiseशीष्णाम् (śīṣṇām) — of the headsशुभेन (śubhena) — with the auspiciousआथर्वणेन (ātharvaṇena) — Ātharvaṇaच (ca) — andशांत्या (śāṃtyā) — with the Śāntiवा (vā) — orअथ (atha) — thenपुनः (punaḥ) — againशांत्या (śāṃtyā) — with a Śāntiभारुण्डेन (bhāruṇḍena) — with the Bhāruṇḍaअरुणेन (aruṇena) — with the Aruṇaच (ca) — and
६३ अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च ॥
arthābhīṣṭena sāmnā ca tathā devavratena ca ||
अर्थाभीष्टसाम तथा देवव्रतसाम से,
with the sāman that fulfils desire, and likewise with the devavrata,
अर्थाभीष्टेन (arthābhīṣṭena) — with the Arthābhīṣṭaसाम्ना (sāmnā) — sāmanच (ca) — andतथा (tathā) — likewiseदेवव्रतेन (devavratena) — with the Devavrataच (ca) — and
६४ रथन्तरेण पुष्येण सूक्तेन पुरुषेण च । मृत्युंजयेन मंत्रेण तथा पंचाक्षरेण च ॥
rathantareṇa puṣyeṇa sūktena puruṣeṇa ca | mṛtyuṃjayena maṃtreṇa tathā paṃcākṣareṇa ca ||
'अभि त्वा०' इत्यादि रथन्तरसाम से, पुरुषसूक्त से, मृत्युंजयमन्त्र से तथा पंचाक्षरमन्त्र से पूजा करे।
with the rathantara, with the puṣya, with the [puruṣa-]sūkta, and with the puruṣa mantra; with the mṛtyuñjaya mantra, and likewise with the five-syllabled one —
रथन्तरेण (rathantareṇa) — with the Rathantaraपुष्येण (puṣyeṇa) — with the Puṣyaसूक्तेन (sūktena) — with the hymnपुरुषेण (puruṣeṇa) — the Puruṣaच (ca) — andमृत्युंजयेन (mṛtyuṃjayena) — with the Mṛtyuñjayaमंत्रेण (maṃtreṇa) — mantraतथा (tathā) — likewiseपंचाक्षरेण (paṃcākṣareṇa) — with the five-syllabled oneच (ca) — and
६५ जलधाराः सहस्रेण शतेनैकोत्तरेण वा । कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः ॥
jaladhārāḥ sahasreṇa śatenaikottareṇa vā | kartavyā vedamārgeṇa nāmabhirvātha vā punaḥ ||
एक सहस्र अथवा एक सौ एक जलधाराएँ वैदिक विधि से शिव के नाममन्त्र से प्रदान करे।
streams of water, a thousand, or a hundred and one, are to be offered, by the path of the Veda, or again by names.
जलधाराः (jaladhārāḥ) — streams of waterसहस्रेण (sahasreṇa) — by the thousandशतेन (śatena) — by a hundredएकोत्तरेण (ekottareṇa) — and one moreवा (vā) — orकर्तव्याः (kartavyāḥ) — are to be madeवेदमार्गेण (vedamārgeṇa) — by the Vedic wayनामभिः (nāmabhiḥ) — with the namesवा (vā) — orअथ (atha) — elseवा (vā) — orपुनः (punaḥ) — again
६६ ततश्चंदनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि । दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा ॥
tataścaṃdanapuṣpādi ropaṇīyaṃ śivopari | dāpayetpraṇavenaiva mukhavāsādikaṃ tathā ||
तदनन्तर भगवान् शंकर के ऊपर चन्दन और फूल आदि चढ़ाये। प्रणव से ताम्बूल आदि अर्पित करे।
Then sandal, flowers and the rest are to be placed upon Śiva; and, with the praṇava alone, one should also give betel and the like.
ततः (tataḥ) — thenचंदनपुष्पादि (caṃdanapuṣpādi) — sandal, flowers and the restरोपणीयम् (ropaṇīyam) — is to be laidशिवोपरि (śivopari) — upon Śivaदापयेत् (dāpayet) — one should offerप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaएव (eva) — indeedमुखवासादिकम् (mukhavāsādikam) — mouth-perfume and the restतथा (tathā) — likewise
६७ ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षयम् । कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् ॥
tataḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ devaṃ niṣkalamakṣayam | kāraṇaṃ sarvalokānāṃ sarvalokamayaṃ param ||
इसके बाद जो स्फटिकमणि के समान निर्मल, निष्कल, अविनाशी, सर्वलोककारण, सर्वलोकमय, परमदेव हैं,
Then, the god resembling crystal, without parts, imperishable, the cause of all worlds, the supreme one made of all the worlds,
ततः (tataḥ) — thenस्फटिकसंकाशम् (sphaṭikasaṃkāśam) — resembling crystalदेवम् (devam) — the godनिष्कलम् (niṣkalam) — partlessअक्षयम् (akṣayam) — undecayingकारणम् (kāraṇam) — the causeसर्वलोकानाम् (sarvalokānām) — of all the worldsसर्वलोकमयम् (sarvalokamayam) — made of all the worldsपरम् (param) — supreme
६८ ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविश्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् । वेदविद्धिर्हि वेदान्ते त्वगोचरमिति स्मृतम् ॥
brahmendropendraviśvādyairapi devairagocaram | vedaviddhirhi vedānte tvagocaramiti smṛtam ||
जो ब्रह्मा, इन्द्र, उपेन्द्र, विष्णु आदि देवताओं को भी गोचर न होने वाले, वेदवेत्ता विद्वानों द्वारा वेदान्त में [मन-वाणी से] अगोचर बताये गये हैं,
beyond the reach even of the gods, Brahmā, Indra, Upendra, Viśva and the rest — declared by the knowers of the Veda, in the Vedānta, to be beyond reach.
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविश्वाद्यैः (brahmendropendraviśvādyaiḥ) — by Brahmā, Indra, Upendra, the Viśvedevas and the restअपि (api) — evenदेवैः (devaiḥ) — by the godsअगोचरम् (agocaram) — beyond reachवेदविद्भिः (vedavidbhiḥ) — by the knowers of the Vedaहि (hi) — indeedवेदान्ते (vedānte) — in the Vedāntaतु (tu) — indeedअगोचरम् (agocaram) — unattainableइति (iti) — thusस्मृतम् (smṛtam) — it is remembered
६९ आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् । शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिंगं व्यवस्थितम् ॥
ādimadhyāntarahitaṃ bheṣajaṃ sarvarogiṇām | śivatattvamiti khyātaṃ śivaliṃgaṃ vyavasthitam ||
जो आदि-मध्य-अन्त से रहित, समस्त रोगियों के लिये औषधरूप, शिवतत्त्व के नाम से विख्यात तथा शिवलिंग के रूप में प्रतिष्ठित हैं, उन भगवान् शिव का —
free of beginning, middle and end, the medicine of every sick person — [that god], known as the truth of Śiva, stands established as the śivaliṅga.
आदिमध्यान्तरहितम् (ādimadhyāntarahitam) — free of beginning, middle and endभेषजम् (bheṣajam) — the medicineसर्वरोगिणाम् (sarvarogiṇām) — of all the diseasedशिवतत्त्वम् (śivatattvam) — the reality that is Śivaइति (iti) — thusख्यातम् (khyātam) — renownedशिवलिंगम् (śivaliṃgam) — the Śiva-liṅgaव्यवस्थितम् (vyavasthitam) — stands established
७० प्रणवेनैव मंत्रेण पूजयेल्लिंगमूर्ध्नि । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा ॥
praṇavenaiva maṃtreṇa pūjayelliṃgamūrdhni | dhūpairdīpaiśca naivedyaistāmbūlaiḥ sundaraistathā ||
शिवलिंग के मस्तक पर प्रणवमन्त्र से ही पूजन करे। धूप, दीप, नैवेद्य, सुन्दर ताम्बूल,
with the praṇava mantra alone, one should worship [him] on the crown of the liṅga; with incense, with lamps, with food-offerings, and likewise with beautiful betel,
प्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaएव (eva) — indeedमंत्रेण (maṃtreṇa) — as mantraपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipलिंगमूर्ध्नि (liṃgamūrdhni) — upon the crown of the liṅgaधूपैः (dhūpaiḥ) — with incenseदीपैः (dīpaiḥ) — with lampsच (ca) — andनैवेद्यैः (naivedyaiḥ) — with food-offeringsताम्बूलैः (tāmbūlaiḥ) — with betelसुन्दरैः (sundaraiḥ) — fineतथा (tathā) — likewise
७१ नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः । नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मन्त्रैर्नानाविधैरपि ॥
nīrājanena ramyeṇa yathoktavidhinā tataḥ | namaskāraiḥ stavaiścānyairmantrairnānāvidhairapi ||
सुरम्य आरती, स्तोत्रों तथा नाना प्रकार के मन्त्रों एवं नमस्कारों द्वारा यथोक्त विधि से उनकी पूजा करे।
with a delightful waving of lamps, then, in the manner prescribed, with prostrations, and other hymns, and with mantras of manifold kinds too —
नीराजनेन (nīrājanena) — with the waving of lightsरम्येण (ramyeṇa) — lovelyयथोक्तविधिना (yathoktavidhinā) — by the rule as statedततः (tataḥ) — thenनमस्कारैः (namaskāraiḥ) — with obeisancesस्तवैः (stavaiḥ) — with hymns of praiseच (ca) — andअन्यैः (anyaiḥ) — with othersमन्त्रैः (mantraiḥ) — with mantrasनानाविधैः (nānāvidhaiḥ) — of many kindsअपि (api) — too
७२ अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोः सुविकीर्य च । प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम् ॥
arghyaṃ dattvā tu puṣpāṇi pādayoḥ suvikīrya ca | praṇipatya ca deveśamātmanārādhayecchivam ||
तत्पश्चात् अर्घ्य देकर भगवान् के चरणों में फूल बिखेरकर और साष्टांग प्रणाम करके देवेश्वर शिव की आराधना करे।
and, having given arghya, and having scattered flowers well at the feet, and having prostrated, one should worship the lord of gods, Śiva, with one's own self.
अर्घ्यम् (arghyam) — the arghyaदत्त्वा (dattvā) — having givenतु (tu) — indeedपुष्पाणि (puṣpāṇi) — flowersपादयोः (pādayoḥ) — at the feetसुविकीर्य (suvikīrya) — having strewn wellच (ca) — andप्रणिपत्य (praṇipatya) — having bowed downच (ca) — andदेवेशम् (deveśam) — the Lord of godsआत्मना (ātmanā) — with one's whole selfआराधयेत् (ārādhayet) — one should propitiateशिवम् (śivam) — Śiva
७३ हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृताञ्जलिः । प्रार्थयेत्पुनरीशानं मंत्रेणानेन शंकरम् ॥
haste gṛhītvā puṣpāṇi samutthāya kṛtāñjaliḥ | prārthayetpunarīśānaṃ maṃtreṇānena śaṃkaram ||
इसके बाद हाथ में फूल लेकर खड़ा हो करके दोनों हाथ जोड़कर सर्वेश्वर शंकर की पुनः प्रार्थना करे —
Taking flowers in the hand, rising, with joined palms, one should again pray to the lord Śaṅkara with this mantra:
हस्ते (haste) — in the handगृहीत्वा (gṛhītvā) — having takenपुष्पाणि (puṣpāṇi) — flowersसमुत्थाय (samutthāya) — having risenकृताञ्जलिः (kṛtāñjaliḥ) — with palms joinedप्रार्थयेत् (prārthayet) — one should pray toपुनः (punaḥ) — againईशानम् (īśānam) — Īśānaमंत्रेण (maṃtreṇa) — with the mantraअनेन (anena) — thisशंकरम् (śaṃkaram) — Śaṅkara
७४ अज्ञानाद्वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर ॥
ajñānādvā jñānājjapapūjādikaṃ mayā | kṛtaṃ tadastu saphalaṃ kṛpayā tava śaṃkara ||
हे शिव! मैंने अनजान में अथवा जान-बूझकर जो जप-पूजा आदि सत्कर्म किये हों, वे आपकी कृपा से सफल हों।
"Whatever repetition, worship and the rest have been done by me, whether from ignorance or from knowledge, let that, Śaṅkara, be fruitful by your grace."
अज्ञानात् (ajñānāt) — through ignoranceवा (vā) — orज्ञानात् (jñānāt) — through knowledgeजपपूजादिकम् (japapūjādikam) — muttering, worship and the restमया (mayā) — by meकृतम् (kṛtam) — doneतत् (tat) — thatअस्तु (astu) — let it beसफलम् (saphalam) — fruitfulकृपया (kṛpayā) — by the graceतव (tava) — of yoursशंकर (śaṃkara) — O Śaṅkara
७५ पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् । ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा ॥
paṭhitvaivaṃ ca puṣpāṇi śivopari mudā nyaset | tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā hyāśiṣo vividhāstathā ||
इस प्रकार पढ़कर भगवान् शिव के ऊपर प्रसन्नतापूर्वक फूल चढ़ाये। तत्पश्चात् स्वस्तिवाचन करके नाना प्रकार की आशीः प्रार्थना करे।
Having thus recited, one should, with joy, place flowers upon Śiva; then, having performed the auspicious rite, and likewise manifold blessings,
पठित्वा (paṭhitvā) — having recitedएवम् (evam) — thusच (ca) — andपुष्पाणि (puṣpāṇi) — the flowersशिवोपरि (śivopari) — upon Śivaमुदा (mudā) — with joyन्यसेत् (nyaset) — one should layततः (tataḥ) — thenस्वस्त्ययनम् (svastyayanam) — the benedictionकृत्वा (kṛtvā) — having madeहि (hi) — indeedआशिषः (āśiṣaḥ) — blessingsविविधाः (vividhāḥ) — of various kindsतथा (tathā) — likewise
७६ मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः । नमस्कारं ततः क्षांतिं पुनरागमनाय च ॥
mārjanaṃ tu tataḥ kāryaṃ śivasyopari vai punaḥ | namaskāraṃ tataḥ kṣāṃtiṃ punarāgamanāya ca ||
फिर शिव के ऊपर मार्जन करना चाहिये। इसके बाद नमस्कार करके अपराध के लिये क्षमा-प्रार्थना करते हुए पुनरागमन के लिये
one should then again perform the sprinkling upon Śiva; then prostration, and forgiveness [is to be sought], and for [his] return again —
मार्जनम् (mārjanam) — the sprinklingतु (tu) — indeedततः (tataḥ) — thenकार्यम् (kāryam) — is to be doneशिवस्य (śivasya) — of Śivaउपरि (upari) — aboveवै (vai) — indeedपुनः (punaḥ) — againनमस्कारम् (namaskāram) — obeisanceततः (tataḥ) — thenक्षांतिम् (kṣāṃtim) — the plea for forbearanceपुनरागमनाय (punarāgamanāya) — for coming againच (ca) — and
७७ अघोरमन्त्रमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् । प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः ॥
aghoramantramuccārya namaskāraṃ prakalpayet | prārthayecca punastatra sarvabhāvasamanvitaḥ ||
विसर्जन करना चाहिये। इसके बाद अघोर मन्त्र का उच्चारण करके नमस्कार करे। फिर सम्पूर्ण भाव से युक्त होकर इस प्रकार प्रार्थना करे —
uttering the aghora mantra, one should perform the visarjana [dismissal]; and one should there again pray, joined with every feeling —
अघोरमन्त्रम् (aghoramantram) — the Aghora mantraउच्चार्य (uccārya) — having utteredनमस्कारम् (namaskāram) — obeisanceप्रकल्पयेत् (prakalpayet) — one should makeप्रार्थयेत् (prārthayet) — one should prayच (ca) — andपुनः (punaḥ) — againतत्र (tatra) — thereसर्वभावसमन्वितः (sarvabhāvasamanvitaḥ) — filled with his whole feeling
७८ शिवे भक्तिः शिवे भक्तिः शिवे भक्तिर्भवे भवे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥
śive bhaktiḥ śive bhaktiḥ śive bhaktirbhave bhave | anyathā śaraṇaṃ nāsti tvameva śaraṇaṃ mama ||
प्रत्येक जन्म में शिव में मेरी भक्ति हो, शिव में भक्ति हो, शिव में भक्ति हो। आपके अतिरिक्त दूसरा कोई मुझे शरण देनेवाला नहीं है। हे महादेव! आप ही मेरे लिये शरणदाता हैं।
"Devotion to Śiva, devotion to Śiva, devotion to Śiva, in birth after birth; there is no other refuge — you alone are my refuge."
शिवे (śive) — in Śivaभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionशिवे (śive) — in Śivaभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionशिवे (śive) — in Śivaभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभवे भवे (bhave bhave) — birth after birthअन्यथा (anyathā) — otherwiseशरणम् (śaraṇam) — refugeन (na) — notअस्ति (asti) — there isत्वम् (tvam) — youएव (eva) — aloneशरणम् (śaraṇam) — the refugeमम (mama) — of mine
७९ इति संप्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः ॥
iti saṃprārthya deveśaṃ sarvasiddhipradāyakam | pūjayetparayā bhaktyā galanādairviśeṣataḥ ||
इस प्रकार प्रार्थना करके पराभक्ति के द्वारा सम्पूर्ण सिद्धियों के दाता देवेश्वर शिव का पूजन करे। विशेषतः गले की ध्वनि से भगवान् को सन्तुष्ट करे।
Having thus prayed to the lord of gods, the giver of every accomplishment, one should worship with supreme devotion, especially with sounds from the throat.
इति (iti) — thusसंप्रार्थ्य (saṃprārthya) — having prayedदेवेशम् (deveśam) — the Lord of godsसर्वसिद्धिप्रदायकम् (sarvasiddhipradāyakam) — giver of every attainmentपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipपरया (parayā) — with supremeभक्त्या (bhaktyā) — devotionगलनादैः (galanādaiḥ) — with sounds from the throatविशेषतः (viśeṣataḥ) — especially
८० नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैः सह । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम् ॥
namaskāraṃ tataḥ kṛtvā parivāragaṇaiḥ saha | praharṣamatulaṃ labdhvā kāryaṃ kuryādyathāsukham ||
तत्पश्चात् परिवारजनों के साथ नमस्कार करके अनुपम प्रसन्नता प्राप्त करके समस्त कार्य सुखपूर्वक करता रहे।
Then, having made prostration together with one's family and household, and having obtained incomparable joy, one should perform one's [other] tasks at ease.
नमस्कारम् (namaskāram) — obeisanceततः (tataḥ) — thenकृत्वा (kṛtvā) — having madeपरिवारगणैः (parivāragaṇaiḥ) — with the attendant hostsसह (saha) — togetherप्रहर्षम् (praharṣam) — delightअतुलम् (atulam) — unequalledलब्ध्वा (labdhvā) — having gainedकार्यम् (kāryam) — his businessकुर्यात् (kuryāt) — let him doयथासुखम् (yathāsukham) — at his ease
८१ एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः । तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे ॥
evaṃ yaḥ pūjayennityaṃ śivabhaktiparāyaṇaḥ | tasya vai sakalā siddhirjāyate tu pade pade ||
जो इस प्रकार शिवभक्तिपरायण होकर प्रतिदिन पूजन करता है, उसे अवश्य ही पग-पग पर सब प्रकार की सिद्धि प्राप्त होती है।
Whoever thus worships daily, devoted to Śiva, for him, indeed, every accomplishment comes to be at every step.
एवम् (evam) — thusयः (yaḥ) — whoeverपूजयेत् (pūjayet) — worshipsनित्यम् (nityam) — dailyशिवभक्तिपरायणः (śivabhaktiparāyaṇaḥ) — wholly given to devotion to Śivaतस्य (tasya) — for himवै (vai) — indeedसकला (sakalā) — completeसिद्धिः (siddhiḥ) — successजायते (jāyate) — arisesतु (tu) — indeedपदे पदे (pade pade) — at every step
८२ वाग्मी स जायते तस्य मनोऽभीष्टफलं ध्रुवम् । रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्रेगं कृत्रिमं तथा ॥
vāgmī sa jāyate tasya mano'bhīṣṭaphalaṃ dhruvam | rogaṃ duḥkhaṃ ca śokaṃ ca hyudregaṃ kṛtrimaṃ tathā ||
वह उत्तम वक्ता होता है तथा उसे मनोवांछित फल की निश्चय ही प्राप्ति होती है। रोग, दुःख, शोक,
He becomes eloquent; the fruit desired by his mind [comes] surely. Sickness, sorrow, grief, and likewise contrived agitation,
वाग्मी (vāgmī) — eloquentसः (saḥ) — heजायते (jāyate) — becomesतस्य (tasya) — hisमनोऽभीष्टफलम् (mano'bhīṣṭaphalam) — the fruit desired in his mindध्रुवम् (dhruvam) — assuredlyरोगम् (rogam) — diseaseदुःखम् (duḥkham) — sorrowच (ca) — andशोकम् (śokam) — griefच (ca) — andहि (hi) — indeedउद्रेगम् (udregam) — agitationकृत्रिमम् (kṛtrimam) — contrivedतथा (tathā) — likewise
८३ कौटिल्यं च गरं चैव यद्याहुःखमुपस्थितम् । तद्दुःखं नाशयत्येव शिवः शिवकरः परः ॥
kauṭilyaṃ ca garaṃ caiva yadyāhuḥkhamupasthitam | tadduḥkhaṃ nāśayatyeva śivaḥ śivakaraḥ paraḥ ||
दूसरों के निमित्त से होनेवाला उद्वेग, कुटिलता, विष तथा अन्य जो-जो कष्ट उपस्थित होता है, उसे कल्याणकारी परम शिव अवश्य नष्ट कर देते हैं।
deceit, and poison, and whatever other sorrow may be present — that sorrow the supreme, auspicious-making Śiva does indeed destroy.
कौटिल्यम् (kauṭilyam) — treacheryच (ca) — andगरम् (garam) — poisonच (ca) — andएव (eva) — indeedयदि (yadi) — ifआहुःखम् (āhuḥkham) — the misery they speak ofउपस्थितम् (upasthitam) — has come upon oneतत् (tat) — thatदुःखम् (duḥkham) — sorrowनाशयति (nāśayati) — destroysएव (eva) — surelyशिवः (śivaḥ) — Śivaशिवकरः (śivakaraḥ) — the maker of welfareपरः (paraḥ) — supreme
८४ कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी । वर्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शंकरपूजनात् ॥
kalyāṇaṃ jāyate tasya śuklapakṣe yathā śaśī | vardhate sadguṇastatra dhruvaṃ śaṃkarapūjanāt ||
उस उपासक का कल्याण होता है। जैसे शुक्लपक्ष में चन्द्रमा बढ़ता है, वैसे ही शंकर की पूजा से उसमें अवश्य ही सद्गुणों की वृद्धि होती है।
Good fortune comes to be for him; as the moon [waxes] in the bright fortnight, so good qualities grow in him, surely, from the worship of Śaṅkara.
कल्याणम् (kalyāṇam) — well-beingजायते (jāyate) — arisesतस्य (tasya) — for himशुक्लपक्षे (śuklapakṣe) — in the bright fortnightयथा (yathā) — asशशी (śaśī) — the moonवर्धते (vardhate) — growsसद्गुणः (sadguṇaḥ) — good qualityतत्र (tatra) — thereinध्रुवम् (dhruvam) — assuredlyशंकरपूजनात् (śaṃkarapūjanāt) — from the worship of Śaṅkara
८५ इति पूजाविधिः शंभोः प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम । अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद ॥
iti pūjāvidhiḥ śaṃbhoḥ proktaste munisattama | ataḥ paraṃ ca śuśrūṣuḥ kiṃ praṣṭāsi ca nārada ||
हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार मैंने शिव की पूजा का विधान आपको बताया। हे नारद! अब आप और क्या पूछना तथा सुनना चाहते हैं?"
Thus the rite of worship of Śambhu has been declared to you, best of sages; what else, desiring to hear, would you ask, Nārada?"
इति (iti) — thusपूजाविधिः (pūjāvidhiḥ) — the rite of worshipशंभोः (śaṃbhoḥ) — of Śambhuप्रोक्तः (proktaḥ) — has been declaredते (te) — to youमुनिसत्तम (munisattama) — O best of sagesअतः परम् (ataḥ param) — beyond thisच (ca) — andशुश्रूषुः (śuśrūṣuḥ) — desiring to hearकिम् (kim) — whatप्रष्टासि (praṣṭāsi) — will you askच (ca) — andनारद (nārada) — O Nārada
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधिवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
Here ends the eleventh chapter — “The Account of the Rite of Śiva-Worship” — in the tale of creation, in the first section, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की द्वितीय रुद्र संहिता के प्रथम खण्ड, सृष्ट्युपाख्यान में “शिवपूजाविधि-वर्णन” नामक ग्यारहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।