Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 15

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Fifteen · The Yoga of Devotion · Verses 1–40

भक्तियोगः

Rāma asks what devotion to Śiva is and how it arises, so that the highest freedom is reached. Śiva answers that one who studies the Veda, sacrifices and gives, offering all to him, is his devotee. He then lists the marks of those most dear to him: smearing the body with consecrated ash and worshipping with it, wearing rudrākṣa beads, reciting the five-syllable mantra, the hymns to Rudra and the Upaniṣads that speak of him. Beyond right and wrong and beyond time is the word the Vedas speak of, the syllable Om. Its four measures, a, u, m and the half measure, are tied to the worlds, the Vedas, gods, fires, metres and rivers, and all that is born and being born rests in it and is called Rudra. One who recites Om is freed. The chapter lists ways of worship that please Śiva: offering leaves, flowers and water with Om, keeping to non-violence, truth, not stealing, purity and restraint, going to his place at dusk, and worshipping at night on the eighth, eleventh and fourteenth days and on Mondays. It also describes bathing him with milk, ghee, honey and other substances while reciting the Rudra mantra, and facing the sun in meditation. Whoever sings the Sāmaveda chants or recites the Īśāvāsya before him reaches union with him. राम पूछते हैं कि शिव की भक्ति क्या है और वह कैसे पैदा होती है, जिससे सर्वोच्च मोक्ष मिलता है। शिव उत्तर देते हैं कि जो वेद पढ़ना, यज्ञ और दान उन्हें अर्पण करके करता है, वह उनका भक्त है। फिर वे उन लोगों के लक्षण गिनाते हैं जो उन्हें सबसे प्रिय हैं: अभिमन्त्रित भस्म शरीर पर मलना और उससे पूजा करना, रुद्राक्ष धारण करना, पञ्चाक्षरी मन्त्र, रुद्र के सूक्तों और उन उपनिषदों का जप जो उनके बारे में हैं। धर्म-अधर्म और काल से परे वह पद है जिसकी बात वेद करते हैं, अक्षर ॐ। उसकी चार मात्राएँ, अ, उ, म और आधी मात्रा, लोकों, वेदों, देवताओं, अग्नियों, छन्दों और नदियों से जुड़ी हैं, और जो कुछ पैदा हो चुका और हो रहा है वह उसी में टिका है और रुद्र कहा जाता है। जो ॐ का जप करता है वह मुक्त है। अध्याय उन उपासना-विधियों को गिनाता है जो शिव को प्रसन्न करती हैं: ॐ के साथ पत्ते, फूल और जल अर्पण करना, अहिंसा, सत्य, चोरी न करना, शुद्धता और संयम रखना, संध्या के समय उनके स्थान पर जाना, और अष्टमी, एकादशी, चतुर्दशी तथा सोमवार को रात में पूजा करना। साथ ही दूध, घी, शहद आदि से रुद्र मन्त्र बोलते हुए उनका अभिषेक करना और सूर्य की ओर मुख करके ध्यान करना बताया गया है। जो उनके सामने सामवेद के गान गाता है या ईशावास्य जपता है, वह उनका सायुज्य पाता है।

Begin verses ↓

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 1

१1 भक्तिस्ते कीदृशी देव जायते वा कथं च सा । यथा निर्वाणरूपं तु लभते मोक्षमुत्तमम् । तद्ब्रूहि गिरिजाकान्त प्राप्यते येन निर्वृतिः ॥ १ ॥

bhaktiste kīdṛśī deva jāyate vā kathaṃ ca sā | yathā nirvāṇarūpaṃ tu labhate mokṣamuttamam | tadbrūhi girijākānta prāpyate yena nirvṛtiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे देव, आपकी भक्ति कैसी है, और वह कैसे पैदा होती है? उससे मनुष्य निर्वाण रूप सर्वोच्च मोक्ष पाता है। हे गिरिजा के प्रिय, वह बताइए, जिससे शान्ति मिलती है।

What kind of devotion to you is it, O god, and how does it arise? By it one gets the highest freedom, whose form is final calm. Tell me that, O beloved of Girijā, by which peace is reached.

Word by wordपदार्थ

भक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिते (te) — to youआपकीकीदृशी (kīdṛśī) — of what kindकैसी हैदेव (deva) — O godहे देवजायते (jāyate) — arisesपैदा होती हैवा (vā) — orयाकथम् (katham) — howकैसेच (ca) — andऔरसा (sā) — thatवहयथा (yathā) — so thatजिससेनिर्वाण (nirvāṇa) — of final calmनिर्वाण केरूपम् (rūpam) — formरूप वालेतु (tu) — andऔरलभते (labhate) — one getsपाता हैमोक्षम् (mokṣam) — freedomमोक्षउत्तमम् (uttamam) — the highestसर्वोच्चतत् (tat) — thatवहब्रूहि (brūhi) — tellबताइएगिरिजाकान्त (girijākānta) — O beloved of Girijāहे गिरिजा के प्रियप्राप्यते (prāpyate) — is reachedपाई जाती हैयेन (yena) — by whichजिससेनिर्वृतिः (nirvṛtiḥ) — peaceशान्ति

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 2

२2 यो वेदाध्ययनं यज्ञं दानानि विविधानि च । मदर्पणधिया कुर्यात्स मे भक्तः स मे प्रियः ॥ २ ॥

yo vedādhyayanaṃ yajñaṃ dānāni vividhāni ca | madarpaṇadhiyā kuryātsa me bhaktaḥ sa me priyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो वेद पढ़ना, यज्ञ और अनेक प्रकार के दान मुझे अर्पण करने के भाव से करता है, वह मेरा भक्त और मेरा प्रिय है।

One who studies the Veda, performs sacrifice and gives gifts of many kinds, with the thought of offering them to me, is my devotee and my dear one.

Word by wordपदार्थ

यः (yaḥ) — whoजोवेद (veda) — of the Vedaवेद काअध्ययनम् (adhyayanam) — studyपढ़नायज्ञम् (yajñam) — sacrificeयज्ञदानानि (dānāni) — giftsदानविविधानि (vividhāni) — of many kindsअनेक प्रकार केच (ca) — andऔरमत् (mat) — to meमुझेअर्पण (arpaṇa) — as an offeringअर्पणधिया (dhiyā) — with the thoughtभाव सेकुर्यात् (kuryāt) — doesकरता हैसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराभक्तः (bhaktaḥ) — devoteeभक्तसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराप्रियः (priyaḥ) — dear oneप्रिय

Verse 3

३3 नर्यभस्म समादाय विशुद्धं श्रोत्रियालयात् । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैरभिमन्त्र्य यथाविधि ॥ ३ ॥

naryabhasma samādāya viśuddhaṃ śrotriyālayāt | agnirityādibhirmantrairabhimantrya yathāvidhi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वेद के जानकार के घर से उपयुक्त और शुद्ध भस्म लेकर, "अग्नि" से शुरू होने वाले मन्त्रों से विधि के अनुसार अभिमन्त्रित करके,

Taking suitable, pure ash from the house of one learned in the Veda, and consecrating it by the rule with the mantras that begin "agni",

Word by wordपदार्थ

नर्य (narya) — suitableउपयुक्तभस्म (bhasma) — ashभस्मसमादाय (samādāya) — takingलेकरविशुद्धम् (viśuddham) — pureशुद्धश्रोत्रिय (śrotriya) — of one learned in the Vedaवेद के जानकार केआलयात् (ālayāt) — from the houseघर सेअग्निः (agniḥ) — fireअग्निइति (iti) — thusइस प्रकारआदिभिः (ādibhiḥ) — beginning withआदिमन्त्रैः (mantraiḥ) — with mantrasमन्त्रों सेअभिमन्त्र्य (abhimantrya) — having consecratedअभिमन्त्रित करकेयथाविधि (yathāvidhi) — by the ruleविधि के अनुसार

Verse 4

४4 उद्धूलयति गात्राणि तेन चार्चति मामपि । तस्मात्परतरा भक्तिर्मम राम न विद्यते ॥ ४ ॥

uddhūlayati gātrāṇi tena cārcati māmapi | tasmātparatarā bhaktirmama rāma na vidyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह उसे अपने अंगों पर मलता है और उसी से मेरी पूजा भी करता है। हे राम, उससे बढ़कर मेरे प्रति भक्ति नहीं है।

he smears his limbs with it and also worships me with it. There is no devotion to me higher than that, O Rāma.

Word by wordपदार्थ

उद्धूलयति (uddhūlayati) — he smearsमलता हैगात्राणि (gātrāṇi) — the limbsअंगों परतेन (tena) — with itउससेच (ca) — andऔरअर्चति (arcati) — worshipsपूजता हैमाम् (mām) — meमुझेअपि (api) — alsoभीतस्मात् (tasmāt) — than thatउससेपरतरा (paratarā) — higherबढ़करभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिमम (mama) — to meमेरे प्रतिराम (rāma) — O Rāmaहे रामन (na) — notनहींविद्यते (vidyate) — existsहै

Verse 5

५5 सर्वदा शिरसा कण्ठे रुद्राक्षान्धारयेत्तु यः । पञ्चाक्षरीजपपरः स मे भक्तः स मे प्रियः ॥ ५ ॥

sarvadā śirasā kaṇṭhe rudrākṣāndhārayettu yaḥ | pañcākṣarījapaparaḥ sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो सदा सिर और गले में रुद्राक्ष धारण करता है और पञ्चाक्षरी मन्त्र के जप में लगा रहता है, वह मेरा भक्त और मेरा प्रिय है।

One who always wears rudrākṣa beads on his head and neck and is intent on reciting the five-syllable mantra is my devotee and my dear one.

Explanationव्याख्या

पञ्चाक्षरी मन्त्र "नमः शिवाय" है।

The five-syllable mantra is "namaḥ śivāya".

Word by wordपदार्थ

सर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाशिरसा (śirasā) — on the headसिर परकण्ठे (kaṇṭhe) — on the neckगले मेंरुद्राक्षान् (rudrākṣān) — rudrākṣa beadsरुद्राक्षधारयेत् (dhārayet) — wearsधारण करता हैतु (tu) — andऔरयः (yaḥ) — whoजोपञ्चाक्षरी (pañcākṣarī) — the five-syllable mantraपञ्चाक्षरी मन्त्र केजप (japa) — recitationजप मेंपरः (paraḥ) — intentलगासः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराभक्तः (bhaktaḥ) — devoteeभक्तसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराप्रियः (priyaḥ) — dear oneप्रिय

Verse 6

६6 भस्मच्छन्नो भस्मशायी सर्वदा विजितेन्द्रियः । यस्तु रुद्रं जपेन्नित्यं चिन्तयेन्मामनन्यधीः ॥ ६ ॥

bhasmacchanno bhasmaśāyī sarvadā vijitendriyaḥ | yastu rudraṃ japennityaṃ cintayenmāmananyadhīḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो भस्म से ढका, भस्म पर सोने वाला और सदा इन्द्रियों को जीते हुए है, रोज़ रुद्र का जप करता है और एकाग्र मन से मेरा ध्यान करता है,

One who is covered with ash, lies on ash, has his senses always conquered, recites Rudra daily and thinks of me with an undivided mind,

Word by wordपदार्थ

भस्म (bhasma) — with ashभस्म सेछन्नः (channaḥ) — coveredढकाभस्म (bhasma) — on ashभस्म परशायी (śāyī) — lyingसोने वालासर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाविजित (vijita) — conqueredजीती हुईइन्द्रियः (indriyaḥ) — whose sensesइन्द्रियों वालायः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔररुद्रम् (rudram) — Rudraरुद्र काजपेत् (japet) — recitesजपता हैनित्यम् (nityam) — dailyरोज़चिन्तयेत् (cintayet) — thinks ofध्यान करता हैमाम् (mām) — meमेराअनन्यधीः (ananyadhīḥ) — with an undivided mindएकाग्र मन से

Verse 7

७7 स तेनैव च देहेन शिवः संजायते स्वयम् । जपेद्यो रुद्रसूक्तानि तथाऽथर्वशिरः परम् ॥ ७ ॥

sa tenaiva ca dehena śivaḥ saṃjāyate svayam | japedyo rudrasūktāni tathā'tharvaśiraḥ param ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह उसी शरीर में स्वयं शिव बन जाता है। और जो रुद्र के सूक्तों और श्रेष्ठ अथर्वशिरस् का जप करता है,

becomes Śiva himself, in that very body. And one who recites the hymns to Rudra and the great Atharvaśiras,

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — heवहतेन (tena) — by thatउसीएव (eva) — veryहीच (ca) — andऔरदेहेन (dehena) — bodyशरीर सेशिवः (śivaḥ) — Śivaशिवसञ्जायते (sañjāyate) — becomesबन जाता हैस्वयम् (svayam) — himselfस्वयंजपेत् (japet) — recitesजपता हैयः (yaḥ) — whoजोरुद्र (rudra) — to Rudraरुद्र केसूक्तानि (sūktāni) — hymnsसूक्ततथा (tathā) — andऔरअथर्वशिरः (atharvaśiraḥ) — the Atharvaśirasअथर्वशिरस्परम् (param) — the greatश्रेष्ठ

Verse 8

८8 कैवल्योपनिषत्सूक्तं श्वेताश्वतरमेव च । ततः परतरो भक्तो मम लोके न विद्यते ॥ ८ ॥

kaivalyopaniṣatsūktaṃ śvetāśvatarameva ca | tataḥ parataro bhakto mama loke na vidyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कैवल्य उपनिषद् और श्वेताश्वतर का भी, उससे बढ़कर भक्त मेरे लोक में नहीं है।

the Kaivalya Upaniṣad and the Śvetāśvatara as well, there is no devotee higher than him in my world.

Word by wordपदार्थ

कैवल्य (kaivalya) — Kaivalyaकैवल्यउपनिषत् (upaniṣat) — the Upaniṣadउपनिषद्सूक्तम् (sūktam) — hymnसूक्तश्वेताश्वतरम् (śvetāśvataram) — the Śvetāśvataraश्वेताश्वतरएव (eva) — alsoभीच (ca) — andऔरततः (tataḥ) — than himउससेपरतरः (parataraḥ) — higherबढ़करभक्तः (bhaktaḥ) — a devoteeभक्तमम (mama) — myमेरेलोके (loke) — in the worldलोक मेंन (na) — notनहींविद्यते (vidyate) — existsहै

Verse 9

९9 अन्यत्र धर्मादन्यस्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताद्भव्याच्च यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ९ ॥

anyatra dharmādanyasmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt | anyatra bhūtādbhavyācca yatpravakṣyāmi tacchṛṇu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मैं कहूँगा, वह सुनो: वह धर्म से अलग है और अधर्म से भी अलग, किए और न किए से अलग, बीते और आने वाले से अलग।

Listen to what I will tell you, which is other than right and other than wrong, other than what is done and not done, other than the past and the future.

Explanationव्याख्या

यह परम स्थिति है, जो धर्म और अधर्म, कर्म और कर्म के अभाव, और काल से परे है।

This is the supreme state, which lies beyond right and wrong, beyond action and its absence, and beyond time.

Word by wordपदार्थ

अन्यत्र (anyatra) — other thanसे अलगधर्मात् (dharmāt) — rightधर्मअन्यस्मात् (anyasmāt) — other than the otherदूसरे से भी अलगअन्यत्र (anyatra) — other thanसे अलगअस्मात् (asmāt) — thisइसकृत (kṛta) — what is doneकिएअकृतात् (akṛtāt) — and not doneऔर न किए सेअन्यत्र (anyatra) — other thanसे अलगभूतात् (bhūtāt) — the pastबीतेभव्यात् (bhavyāt) — the futureआने वालेच (ca) — andऔरयत् (yat) — whatजोप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I will tellकहूँगातत् (tat) — thatवहशृणु (śṛṇu) — listenसुनो

Verse 10

१०10 वदन्ति यत्पदं वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । सर्वोपनिषदां सारं दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ १० ॥

vadanti yatpadaṃ vedāḥ śāstrāṇi vividhāni ca | sarvopaniṣadāṃ sāraṃ dadhno ghṛtamivoddhṛtam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिस पद की बात वेद और अनेक शास्त्र करते हैं, सब उपनिषदों का सार, जैसे दही से निकाला हुआ घी,

The word that the Vedas and many kinds of scriptures speak of, the essence of all the Upaniṣads, like ghee drawn out of curds,

Word by wordपदार्थ

वदन्ति (vadanti) — speak ofकहते हैंयत् (yat) — whichजिसपदम् (padam) — wordपद कोवेदाः (vedāḥ) — the Vedasवेदशास्त्राणि (śāstrāṇi) — scripturesशास्त्रविविधानि (vividhāni) — of many kindsअनेकच (ca) — andऔरसर्व (sarva) — of allसबउपनिषदाम् (upaniṣadām) — Upaniṣadsउपनिषदों कासारम् (sāram) — the essenceसारदध्नः (dadhnaḥ) — from curdsदही सेघृतम् (ghṛtam) — gheeघीइव (iva) — likeजैसेउद्धृतम् (uddhṛtam) — drawn outनिकाला हुआ

Verse 11

११11 यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति मुनयः सदा । तत्ते पदं संग्रहेण प्रब्रवीष्यामि यत्पदम् ॥ ११ ॥

yadicchanto brahmacaryaṃ caranti munayaḥ sadā | tatte padaṃ saṃgraheṇa prabravīṣyāmi yatpadam ||

Doubtful readingours: प्रब्रवीष्यामि; variant ब्रवीम्योमिति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिस पद को चाहते हुए मुनि सदा ब्रह्मचर्य पालते हैं, वह पद मैं तुम्हें संक्षेप में कहूँगा।

That word which the sages always wish for as they practise the life of a student, I will tell you in brief, the word it is.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whichजिसेइच्छन्तः (icchantaḥ) — wishing forचाहते हुएब्रह्मचर्यम् (brahmacaryam) — the life of a studentब्रह्मचर्यचरन्ति (caranti) — practiseपालते हैंमुनयः (munayaḥ) — sagesमुनिसदा (sadā) — alwaysसदातत् (tat) — thatवहते (te) — to youतुमसेपदम् (padam) — wordपदसंग्रहेण (saṃgraheṇa) — in briefसंक्षेप मेंप्रब्रवीष्यामि (prabravīṣyāmi) — I will speakकहूँगायत् (yat) — whichजोपदम् (padam) — wordपद है

Verse 12

१२12 एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२ ॥

etadevākṣaraṃ brahma etadevākṣaraṃ param | etadevākṣaraṃ jñātvā brahmaloke mahīyate ||

Doubtful readingours: एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते; variant एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यही अक्षर ब्रह्म है, यही अक्षर परम है। इसी अक्षर को जानकर मनुष्य ब्रह्मलोक में आदर पाता है।

This syllable alone is Brahman, this syllable alone is the highest. Knowing this syllable alone, one is honoured in the world of Brahmā.

Explanationव्याख्या

यह अक्षर ॐ है।

The syllable is Om.

Word by wordपदार्थ

एतत् (etat) — thisयहीएव (eva) — aloneहीअक्षरम् (akṣaram) — syllableअक्षरब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्म हैएतत् (etat) — thisयहीएव (eva) — aloneहीअक्षरम् (akṣaram) — syllableअक्षरपरम् (param) — highestपरम हैएतत् (etat) — thisइसीएव (eva) — aloneहीअक्षरम् (akṣaram) — syllableअक्षर कोज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरब्रह्मलोके (brahmaloke) — in the world of Brahmāब्रह्मलोक मेंमहीयते (mahīyate) — is honouredआदर पाता है

Verse 13

१३13 छन्दसां यस्तु धेनूनामृषभत्वेन चोदितः । इदमेव पतिः सेतुरमृतस्य च धारणात् ॥ १३ ॥

chandasāṃ yastu dhenūnāmṛṣabhatvena coditaḥ | idameva patiḥ seturamṛtasya ca dhāraṇāt ||

Doubtful readingours: इदमेव पतिः सेतुः; variant इदमेवावधिः सेतुः स्मृतस्तस्य

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसे वेदरूपी गायों में साँड़ की तरह कहा गया है। यही स्वामी है, और यही सेतु है, क्योंकि यह अमरता को थामता है।

It is spoken of as the bull among the cows that are the Vedas. This alone is the lord, and it is the bridge, because it holds deathlessness.

Word by wordपदार्थ

छन्दसाम् (chandasām) — of the Vedasवेदों मेंयः (yaḥ) — whichजोतु (tu) — andऔरधेनूनाम् (dhenūnām) — among the cowsगायों मेंऋषभत्वेन (ṛṣabhatvena) — as the bullसाँड़ की तरहचोदितः (coditaḥ) — is spoken ofकहा गया हैइदम् (idam) — thisयहीएव (eva) — aloneहीपतिः (patiḥ) — the lordस्वामी हैसेतुः (setuḥ) — the bridgeसेतु हैअमृतस्य (amṛtasya) — of deathlessnessअमरता केच (ca) — andऔरधारणात् (dhāraṇāt) — for holdingथामने से

Verse 14

१४14 मेदसा पिहिते कोशे ब्रह्म यत्परमोमिति ॥ १४ ॥

medasā pihite kośe brahma yatparamomiti ||

Doubtful readingours: मेदसा पिहिते कोशे ब्रह्म यत्परमोमिति. Variant: मेधसा पिहितं कोशं ब्रह्मणो यत्परं मतम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चर्बी से ढके कोश में ब्रह्म है, जो परम है, जिसे ॐ कहा गया है।

In the sheath covered with fat is Brahman, the highest, which is Om.

Explanationव्याख्या

चर्बी से ढका कोश शरीर है, जिसके हृदय में इस ब्रह्म को जानना है।

The sheath covered with fat means the body, in whose heart this Brahman is to be known.

Word by wordपदार्थ

मेदसा (medasā) — with fatचर्बी सेपिहिते (pihite) — coveredढकेकोशे (kośe) — in the sheathकोश मेंब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मयत् (yat) — whichजोपरम् (param) — highestपरमओम् (om) — Omॐइति (iti) — thusइस प्रकार

Verse 15

१५15 चतस्रस्तस्य मात्राः स्युरकारोकारकौ तथा । मकारश्चावसानेऽर्धमात्रेति परिकीर्तिता ॥ १५ ॥

catasrastasya mātrāḥ syurakārokārakau tathā | makāraścāvasāne'rdhamātreti parikīrtitā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसकी चार मात्राएँ हैं: अ और उ, और म, और अन्त में आधी मात्रा। इस प्रकार वे कही गई हैं।

Its measures are four: a and u, and m, and at the end a half measure. So they are told.

Word by wordपदार्थ

चतस्रः (catasraḥ) — fourचारतस्य (tasya) — itsउसकीमात्राः (mātrāḥ) — measuresमात्राएँस्युः (syuḥ) — areहैंअकार (akāra) — aअउकारकौ (ukārakau) — and uऔर उतथा (tathā) — andऔरमकारः (makāraḥ) — mमच (ca) — andऔरअवसाने (avasāne) — at the endअन्त मेंअर्ध (ardha) — halfआधीमात्रा (mātrā) — measureमात्राइति (iti) — thusइस प्रकारपरिकीर्तिता (parikīrtitā) — are toldकही गई हैं

Verse 16

१६16 पूर्वत्र भूश्च ऋग्वेदो ब्रह्माष्टवसवस्तथा । गार्हपत्यश्च गायत्री गङ्गा प्रातःसवस्तथा ॥ १६ ॥

pūrvatra bhūśca ṛgvedo brahmāṣṭavasavastathā | gārhapatyaśca gāyatrī gaṅgā prātaḥsavastathā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पहली मात्रा में भूः, ऋग्वेद, ब्रह्मा, आठ वसु, गार्हपत्य अग्नि, गायत्री छन्द, गंगा और प्रातः सवन हैं।

In the first measure are bhūḥ, the Ṛgveda, Brahmā, the eight Vasus, the household fire, the Gāyatrī metre, the Gaṅgā and the morning pressing.

Explanationव्याख्या

ये श्लोक ॐ की हर मात्रा को एक लोक, वेद, देवता, अग्नि, छन्द, नदी और यज्ञ के एक समय से जोड़ते हैं, ताकि यह एक अक्षर उन सबको थामे।

These verses link each measure of Om to a world, a Veda, a god, a fire, a metre, a river and a time of the sacrifice, so that the one syllable holds them all.

Word by wordपदार्थ

पूर्वत्र (pūrvatra) — firstपहली मेंभूः (bhūḥ) — bhūḥभूःच (ca) — andऔरऋग्वेदः (ṛgvedaḥ) — the Ṛgvedaऋग्वेदब्रह्मा (brahmā) — Brahmāब्रह्माअष्ट (aṣṭa) — the eightआठवसवः (vasavaḥ) — Vasusवसुतथा (tathā) — andऔरगार्हपत्यः (gārhapatyaḥ) — the household fireगार्हपत्य अग्निच (ca) — andऔरगायत्री (gāyatrī) — the Gāyatrī metreगायत्री छन्दगङ्गा (gaṅgā) — the Gaṅgāगंगाप्रातःसवः (prātaḥsavaḥ) — the morning pressingप्रातः सवनतथा (tathā) — andऔर

Verse 17

१७17 द्वितीया तु भुवो विष्णू रुद्रोऽनुष्टुब्यजुस्तथा । यमुना दक्षिणाग्निश्च मध्यंदिनसवः स्मृतः ॥ १७ ॥

dvitīyā tu bhuvo viṣṇū rudro'nuṣṭubyajustathā | yamunā dakṣiṇāgniśca madhyaṃdinasavaḥ smṛtaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दूसरी में भुवः, विष्णु, रुद्र, अनुष्टुप् छन्द, यजुर्वेद, यमुना, दक्षिणाग्नि हैं, और मध्याह्न सवन कहा गया है।

The second has bhuvaḥ, Viṣṇu, Rudra, the Anuṣṭubh metre, the Yajurveda, the Yamunā, the southern fire, and the midday pressing is remembered.

Word by wordपदार्थ

द्वितीया (dvitīyā) — the secondदूसरीतु (tu) — andऔरभुवः (bhuvaḥ) — bhuvaḥभुवःविष्णू (viṣṇū) — Viṣṇuविष्णुरुद्रः (rudraḥ) — Rudraरुद्रअनुष्टुप् (anuṣṭup) — the Anuṣṭubh metreअनुष्टुप् छन्दयजुः (yajuḥ) — the Yajurvedaयजुर्वेदतथा (tathā) — andऔरयमुना (yamunā) — the Yamunāयमुनादक्षिणाग्निः (dakṣiṇāgniḥ) — the southern fireदक्षिणाग्निच (ca) — andऔरमध्यंदिनसवः (madhyaṃdinasavaḥ) — the midday pressingमध्याह्न सवनस्मृतः (smṛtaḥ) — is rememberedकहा गया है

Verse 18

१८18 तृतीया च सुवः सामान्यादित्यश्च महेश्वरः । अग्निराहवनीयश्च जगती च सरस्वती ॥ १८ ॥

tṛtīyā ca suvaḥ sāmānyādityaśca maheśvaraḥ | agnirāhavanīyaśca jagatī ca sarasvatī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तीसरी में सुवः, सामवेद, आदित्य और महेश्वर, आहवनीय अग्नि, जगती छन्द और सरस्वती हैं,

The third has suvaḥ, the Sāmaveda, Āditya and Maheśvara, the offering fire, the Jagatī metre and the Sarasvatī,

Word by wordपदार्थ

तृतीया (tṛtīyā) — the thirdतीसरीच (ca) — andऔरसुवः (suvaḥ) — suvaḥसुवःसाम (sāma) — the Sāmavedaसामवेदअन्य (anya) — and othersऔर अन्यआदित्यः (ādityaḥ) — Ādityaआदित्यच (ca) — andऔरमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraमहेश्वरअग्निः (agniḥ) — the fireअग्निआहवनीयः (āhavanīyaḥ) — the offering fireआहवनीयच (ca) — andऔरजगती (jagatī) — the Jagatī metreजगती छन्दच (ca) — andऔरसरस्वती (sarasvatī) — the Sarasvatīसरस्वती

Verse 19

१९19 तृतीयं सवनं प्रोक्तमथर्वत्वेन यन्मतम् । चतुर्थी यावसानेऽर्धमात्रा सा सोमलोकगा ॥ १९ ॥

tṛtīyaṃ savanaṃ proktamatharvatvena yanmatam | caturthī yāvasāne'rdhamātrā sā somalokagā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तीसरा सवन कहा गया है, जो अथर्ववेद के रूप में माना गया है। चौथी, जो अन्त में आधी मात्रा है, सोम के लोक को जाती है।

The third pressing is told, which is held to be the Atharvaveda. The fourth, which is the half measure at the end, goes to the world of Soma.

Word by wordपदार्थ

तृतीयम् (tṛtīyam) — the thirdतीसरासवनम् (savanam) — pressingसवनप्रोक्तम् (proktam) — is toldकहा गया हैअथर्वत्वेन (atharvatvena) — as the Atharvavedaअथर्ववेद के रूप मेंयत् (yat) — whichजोमतम् (matam) — is heldमाना गया हैचतुर्थी (caturthī) — the fourthचौथीया (yā) — whichजोअवसाने (avasāne) — at the endअन्त मेंअर्धमात्रा (ardhamātrā) — the half measureआधी मात्रासा (sā) — thatवहसोम (soma) — of Somaसोम केलोक (loka) — to the worldलोक कोगा (gā) — goingजाने वाली

Verse 20

२०20 अथर्वाङ्गिरसः संवर्तकोऽग्निश्च महस्तथा । विराट् सभ्यावसथ्यौ च शुतुद्रिर्यज्ञपुच्छकः ॥ २० ॥

atharvāṅgirasaḥ saṃvartako'gniśca mahastathā | virāṭ sabhyāvasathyau ca śutudriryajñapucchakaḥ ||

Doubtful readingमहस्तथा: another reading मरुतस्तथा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अथर्वाङ्गिरस, संवर्तक अग्नि और महः, विराट् छन्द, सभ्य और आवसथ्य अग्नि, शुतुद्री नदी और यज्ञ का पुच्छ।

The Atharvāṅgirasa, the fire of dissolution and radiance, the Virāj metre, the sabhya and āvasathya fires, the river Śutudrī and the tail of the sacrifice.

Word by wordपदार्थ

अथर्वाङ्गिरसः (atharvāṅgirasaḥ) — the Atharvāṅgirasaअथर्वाङ्गिरससंवर्तकः (saṃvartakaḥ) — Saṃvartakaसंवर्तकअग्निः (agniḥ) — the fireअग्निच (ca) — andऔरमहः (mahaḥ) — radianceमहःतथा (tathā) — andऔरविराट् (virāṭ) — the Virāj metreविराट् छन्दसभ्य (sabhya) — the sabhya fireसभ्य अग्निआवसथ्यौ (āvasathyau) — and the āvasathya fireऔर आवसथ्य अग्निच (ca) — andऔरशुतुद्रिः (śutudriḥ) — the Śutudrī riverशुतुद्री नदीयज्ञ (yajña) — of the sacrificeयज्ञ कापुच्छकः (pucchakaḥ) — tailपुच्छ

Verse 21

२१21 प्रथमा रक्तवर्णा स्याद्द्वितीया भास्वरा मता । तृतीया विद्युदाभासा चतुर्थी शुक्लवर्णिनी ॥ २१ ॥

prathamā raktavarṇā syāddvitīyā bhāsvarā matā | tṛtīyā vidyudābhāsā caturthī śuklavarṇinī ||

Doubtful readingतृतीया विद्युदाभासा: another reading तृतीया विद्युदाभा स्यात्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पहली लाल रंग की है, दूसरी चमकदार मानी गई है, तीसरी में बिजली की चमक है, और चौथी सफेद रंग की है।

The first is red in colour, the second is held to be shining, the third has the glow of lightning, and the fourth is white.

Word by wordपदार्थ

प्रथमा (prathamā) — the firstपहलीरक्त (rakta) — redलालवर्णा (varṇā) — in colourरंग कीस्यात् (syāt) — isहैद्वितीया (dvitīyā) — the secondदूसरीभास्वरा (bhāsvarā) — shiningचमकदारमता (matā) — is heldमानी गई हैतृतीया (tṛtīyā) — the thirdतीसरीविद्युत् (vidyut) — lightningबिजली कीआभासा (ābhāsā) — with the glowचमक वालीचतुर्थी (caturthī) — the fourthचौथीशुक्ल (śukla) — whiteसफेदवर्णिनी (varṇinī) — colouredरंग की

Verse 22

२२22 जातं च जायमानं च तदोंकारे प्रतिष्ठितम् । विश्वं भूतं च भुवनं विचित्रं बहुधा तथा ॥ २२ ॥

jātaṃ ca jāyamānaṃ ca tadoṃkāre pratiṣṭhitam | viśvaṃ bhūtaṃ ca bhuvanaṃ vicitraṃ bahudhā tathā ||

Doubtful readingours: जातं च जायमानं च; variant सर्वं जातं जायमानं

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो पैदा हो चुका और जो पैदा हो रहा है, वह ॐ में टिका है: संसार, प्राणी और लोक, अनेक प्रकार से विचित्र।

What has been born and what is being born is set in Om: the world, beings and worlds, varied in many ways.

Word by wordपदार्थ

जातम् (jātam) — what has been bornजो पैदा हो चुकाच (ca) — andऔरजायमानम् (jāyamānam) — what is being bornजो पैदा हो रहा हैच (ca) — andऔरतत् (tat) — thatवहओंकारे (oṃkāre) — in Omॐ मेंप्रतिष्ठितम् (pratiṣṭhitam) — is setटिका हैविश्वम् (viśvam) — the worldसंसारभूतम् (bhūtam) — beingsप्राणीच (ca) — andऔरभुवनम् (bhuvanam) — worldsलोकविचित्रम् (vicitram) — variedविचित्रबहुधा (bahudhā) — in many waysअनेक प्रकार सेतथा (tathā) — soवैसे ही

Verse 23

२३23 जातं च जायमानं यत्तत्सर्वं रुद्र उच्यते । तस्मिन्नेव पुनः प्राणः सर्वमोंकार उच्यते ॥ २३ ॥

jātaṃ ca jāyamānaṃ yattatsarvaṃ rudra ucyate | tasminneva punaḥ prāṇaḥ sarvamoṃkāra ucyate ||

Doubtful readingप्राणः: another reading प्राणाः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो पैदा हो चुका और जो पैदा हो रहा है, वह सब रुद्र कहा जाता है। उसी में फिर प्राण है, और सब ॐ कहा जाता है।

All that has been born and is being born is called Rudra. In him alone again is the breath, and all is called Om.

Word by wordपदार्थ

जातम् (jātam) — what has been bornजो पैदा हो चुकाच (ca) — andऔरजायमानम् (jāyamānam) — what is being bornजो पैदा हो रहा हैयत् (yat) — whichजोतत् (tat) — thatवहसर्वम् (sarvam) — allसबरुद्रः (rudraḥ) — Rudraरुद्रउच्यते (ucyate) — is calledकहा जाता हैतस्मिन् (tasmin) — in himउसी मेंएव (eva) — aloneहीपुनः (punaḥ) — againफिरप्राणः (prāṇaḥ) — the breathप्राणसर्वम् (sarvam) — allसबओंकारः (oṃkāraḥ) — Omॐउच्यते (ucyate) — is calledकहा जाता है

Verse 24

२४24 प्रविलीनं तदोंकारे परं ब्रह्म सनातनम् । तस्मादोंकारजापी यः स मुक्तो नात्र संशयः ॥ २४ ॥

pravilīnaṃ tadoṃkāre paraṃ brahma sanātanam | tasmādoṃkārajāpī yaḥ sa mukto nātra saṃśayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब वह ॐ में, परम सनातन ब्रह्म में, लीन होता है। इसलिए जो ॐ का जप करता है, वह मुक्त है। इसमें संदेह नहीं।

Then it is dissolved in Om, the highest Brahman, the everlasting. Therefore one who recites Om is freed. There is no doubt in this.

Word by wordपदार्थ

प्रविलीनम् (pravilīnam) — dissolvedलीनतदा (tadā) — thenतबओंकारे (oṃkāre) — in Omॐ मेंपरम् (param) — highestपरमब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मसनातनम् (sanātanam) — everlastingसनातनतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएओंकार (oṃkāra) — of Omॐ काजापी (jāpī) — reciterजप करने वालायः (yaḥ) — whoजोसः (saḥ) — heवहमुक्तः (muktaḥ) — is freedमुक्त हैन (na) — noनहींअत्र (atra) — in thisइसमेंसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंदेह

Verse 25

२५25 त्रेताग्नेः स्मार्तवह्नेर्वा शैवाग्नेर्वा समाहितम् । भस्माभिमन्त्र्य यो मां तु प्रणवेन प्रपूजयेत् । तस्मात्परतरो भक्तो मम लोके न विद्यते ॥ २५ ॥

tretāgneḥ smārtavahnervā śaivāgnervā samāhitam | bhasmābhimantrya yo māṃ tu praṇavena prapūjayet | tasmātparataro bhakto mama loke na vidyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो तीन पवित्र अग्नियों, गृह्य अग्नि या शैव अग्नि से इकट्ठी की भस्म को अभिमन्त्रित करके ॐ से मेरी पूजा करता है, उससे बढ़कर भक्त मेरे लोक में नहीं है।

One who consecrates ash gathered from the three sacred fires, from the household fire or from Śiva's fire, and worships me with Om: there is no devotee higher than him in my world.

Word by wordपदार्थ

त्रेताग्नेः (tretāgneḥ) — from the three sacred firesतीन पवित्र अग्नियों सेस्मार्त (smārta) — of the householdगृह्यवह्नेः (vahneḥ) — from the fireअग्नि सेवा (vā) — orयाशैव (śaiva) — of Śivaशैवअग्नेः (agneḥ) — from the fireअग्नि सेवा (vā) — orयासमाहितम् (samāhitam) — gatheredइकट्ठी कीभस्म (bhasma) — ashभस्म कोअभिमन्त्र्य (abhimantrya) — having consecratedअभिमन्त्रित करकेयः (yaḥ) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेतु (tu) — andऔरप्रणवेन (praṇavena) — with Omॐ सेप्रपूजयेत् (prapūjayet) — worshipsपूजता हैतस्मात् (tasmāt) — than himउससेपरतरः (parataraḥ) — higherबढ़करभक्तः (bhaktaḥ) — a devoteeभक्तमम (mama) — myमेरेलोके (loke) — in the worldलोक मेंन (na) — notनहींविद्यते (vidyate) — existsहै

Verse 26

२६26 शालाग्नेर्दाववह्नेर्वा भस्मानीयाभिमन्त्रितम् । यो विलिम्पति गात्राणि स शूद्रोऽपि विमुच्यते ॥ २६ ॥

śālāgnerdāvavahnervā bhasmānīyābhimantritam | yo vilimpati gātrāṇi sa śūdro'pi vimucyate ||

Doubtful readingभस्मानीय: another reading भस्मादाय

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

घर की अग्नि या वन की अग्नि से भस्म लाकर और उसे अभिमन्त्रित करके जो अपने अंगों पर लगाता है, वह शूद्र भी मुक्त हो जाता है।

Bringing ash from the fire of a house or the fire of a forest and consecrating it, one who smears it on his limbs, even a śūdra, is freed.

Word by wordपदार्थ

शाला (śālā) — of a houseघर कीअग्नेः (agneḥ) — from the fireअग्नि सेदाव (dāva) — of a forestवन कीवह्नेः (vahneḥ) — from the fireअग्नि सेवा (vā) — orयाभस्म (bhasma) — ashभस्मआनीय (ānīya) — having broughtलाकरअभिमन्त्रितम् (abhimantritam) — consecratedअभिमन्त्रितयः (yaḥ) — whoजोविलिम्पति (vilimpati) — smearsलगाता हैगात्राणि (gātrāṇi) — the limbsअंगों परसः (saḥ) — heवहशूद्रः (śūdraḥ) — a śūdraशूद्रअपि (api) — evenभीविमुच्यते (vimucyate) — is freedमुक्त हो जाता है

Verse 27

२७27 कुशपुष्पैर्बिल्वदलैः पुष्पैर्वा गिरिसंभवैः । यो मामर्चयते नित्यं प्रणवेन प्रियो हि सः ॥ २७ ॥

kuśapuṣpairbilvadalaiḥ puṣpairvā girisaṃbhavaiḥ | yo māmarcayate nityaṃ praṇavena priyo hi saḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो कुश और फूलों, बेल के पत्तों या पर्वतों पर उगे फूलों से रोज़ ॐ के साथ मेरी पूजा करता है, वह मुझे सचमुच प्रिय है।

One who worships me daily with Om, using kuśa grass and flowers, bilva leaves, or flowers grown on mountains, is indeed dear to me.

Word by wordपदार्थ

कुश (kuśa) — kuśa grassकुशपुष्पैः (puṣpaiḥ) — with flowersफूलों सेबिल्व (bilva) — of the bilva treeबेल केदलैः (dalaiḥ) — with leavesपत्तों सेपुष्पैः (puṣpaiḥ) — with flowersफूलों सेवा (vā) — orयागिरि (giri) — on mountainsपर्वतों परसम्भवैः (sambhavaiḥ) — grownउगेयः (yaḥ) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेअर्चयते (arcayate) — worshipsपूजता हैनित्यम् (nityam) — dailyरोज़प्रणवेन (praṇavena) — with Omॐ सेप्रियः (priyaḥ) — dearप्रियहि (hi) — indeedहीसः (saḥ) — heवह

Verse 28

२८28 पुष्पं फलं समूलं वा पत्रं सलिलमेव वा । यो दद्यात्प्रणवैर्मह्यं तत्कोटिगुणितं भवेत् ॥ २८ ॥

puṣpaṃ phalaṃ samūlaṃ vā patraṃ salilameva vā | yo dadyātpraṇavairmahyaṃ tatkoṭiguṇitaṃ bhavet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मुझे ॐ के साथ फूल, जड़ सहित फल, पत्ता या जल भी देता है, वह करोड़ गुना हो जाता है।

Whoever gives me a flower, a fruit with its root, a leaf or even water, with Om, that becomes a crore times as much.

Word by wordपदार्थ

पुष्पम् (puṣpam) — a flowerफूलफलम् (phalam) — a fruitफलसमूलम् (samūlam) — with its rootजड़ सहितवा (vā) — orयापत्रम् (patram) — a leafपत्तासलिलम् (salilam) — waterजलएव (eva) — evenभीवा (vā) — orयायः (yaḥ) — whoजोदद्यात् (dadyāt) — givesदेता हैप्रणवैः (praṇavaiḥ) — with Omsॐ के साथमह्यम् (mahyam) — to meमुझेतत् (tat) — thatवहकोटि (koṭi) — a croreकरोड़गुणितम् (guṇitam) — timesगुनाभवेत् (bhavet) — becomesहो जाता है

Verse 29

२९29 अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । यस्यास्त्यध्ययनं नित्यं स मे भक्तः स मे प्रियः ॥ २९ ॥

ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ | yasyāstyadhyayanaṃ nityaṃ sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसमें अहिंसा, सत्य, चोरी न करना, शुद्धता और इन्द्रियों का संयम है, और जो रोज़ अध्ययन करता है, वह मेरा भक्त और मेरा प्रिय है।

One who has non-violence, truth, not stealing, purity and holding back the senses, and who studies daily, is my devotee and my dear one.

Word by wordपदार्थ

अहिंसा (ahiṃsā) — non-violenceअहिंसासत्यम् (satyam) — truthसत्यअस्तेयम् (asteyam) — not stealingचोरी न करनाशौचम् (śaucam) — purityशुद्धताइन्द्रिय (indriya) — of the sensesइन्द्रियों कानिग्रहः (nigrahaḥ) — holding backसंयमयस्य (yasya) — whoseजिसके पासअस्ति (asti) — there isहैअध्ययनम् (adhyayanam) — studyअध्ययननित्यम् (nityam) — dailyरोज़सः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराभक्तः (bhaktaḥ) — devoteeभक्तसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराप्रियः (priyaḥ) — dear oneप्रिय

Verse 30

३०30 प्रदोषे यो मम स्थानं गत्वा पूजयते तु माम् । स परां श्रियमाप्नोति पश्चान्मयि विलीयते ॥ ३० ॥

pradoṣe yo mama sthānaṃ gatvā pūjayate tu mām | sa parāṃ śriyamāpnoti paścānmayi vilīyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो संध्या के समय मेरे स्थान पर जाकर मेरी पूजा करता है, वह उत्तम वैभव पाता है और बाद में मुझमें लीन हो जाता है।

One who goes to my place at dusk and worships me gets high glory and afterwards dissolves in me.

Word by wordपदार्थ

प्रदोषे (pradoṣe) — at duskसंध्या के समययः (yaḥ) — whoजोमम (mama) — myमेरेस्थानम् (sthānam) — placeस्थान परगत्वा (gatvā) — having goneजाकरपूजयते (pūjayate) — worshipsपूजता हैतु (tu) — andऔरमाम् (mām) — meमुझेसः (saḥ) — heवहपराम् (parām) — highउत्तमश्रियम् (śriyam) — gloryवैभवआप्नोति (āpnoti) — getsपाता हैपश्चात् (paścāt) — afterwardsबाद मेंमयि (mayi) — in meमुझमेंविलीयते (vilīyate) — dissolvesलीन हो जाता है

Verse 31

३१31 अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पर्वणोरुभयोरपि । भूतिभूषितसर्वाङ्गो यः पूजयति मां निशि । कृष्णपक्षे विशेषेण स मे भक्तः स मे प्रियः ॥ ३१ ॥

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ parvaṇorubhayorapi | bhūtibhūṣitasarvāṅgo yaḥ pūjayati māṃ niśi | kṛṣṇapakṣe viśeṣeṇa sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो सारे शरीर पर भस्म सजाकर अष्टमी और चतुर्दशी को और दोनों पर्वों पर रात में मेरी पूजा करता है, विशेषकर कृष्ण पक्ष में, वह मेरा भक्त और मेरा प्रिय है।

One who, with his whole body adorned with ash, worships me at night on the eighth and fourteenth days and on both the junctures, especially in the dark fortnight, is my devotee and my dear one.

Word by wordपदार्थ

अष्टम्याम् (aṣṭamyām) — on the eighth dayअष्टमी कोच (ca) — andऔरचतुर्दश्याम् (caturdaśyām) — on the fourteenthचतुर्दशी कोपर्वणोः (parvaṇoḥ) — on the two juncturesदोनों पर्वों परउभयोः (ubhayoḥ) — bothदोनोंअपि (api) — alsoभीभूति (bhūti) — with ashभस्म सेभूषित (bhūṣita) — adornedसजेसर्व (sarva) — wholeसारेअङ्गः (aṅgaḥ) — bodyशरीर वालायः (yaḥ) — whoजोपूजयति (pūjayati) — worshipsपूजता हैमाम् (mām) — meमुझेनिशि (niśi) — at nightरात मेंकृष्णपक्षे (kṛṣṇapakṣe) — in the dark fortnightकृष्ण पक्ष मेंविशेषेण (viśeṣeṇa) — especiallyविशेष रूप सेसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराभक्तः (bhaktaḥ) — devoteeभक्तसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराप्रियः (priyaḥ) — dear oneप्रिय

Verse 32

३२32 एकादश्यामुपोष्यैव यः पूजयति मां निशि । सोमवारे विशेषेण स मे भक्तो न नश्यति ॥ ३२ ॥

ekādaśyāmupoṣyaiva yaḥ pūjayati māṃ niśi | somavāre viśeṣeṇa sa me bhakto na naśyati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो एकादशी को उपवास करके रात में मेरी पूजा करता है, विशेषकर सोमवार को, वह मेरा भक्त है और नष्ट नहीं होता।

One who fasts on the eleventh day and worships me at night, especially on Monday, is my devotee and does not perish.

Word by wordपदार्थ

एकादश्याम् (ekādaśyām) — on the eleventh dayएकादशी कोउपोष्य (upoṣya) — having fastedउपवास करकेएव (eva) — indeedहीयः (yaḥ) — whoजोपूजयति (pūjayati) — worshipsपूजता हैमाम् (mām) — meमुझेनिशि (niśi) — at nightरात मेंसोमवारे (somavāre) — on Mondayसोमवार कोविशेषेण (viśeṣeṇa) — especiallyविशेष रूप सेसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेराभक्तः (bhaktaḥ) — devoteeभक्तन (na) — notनहींनश्यति (naśyati) — perishesनष्ट होता

Verse 33

३३33 पञ्चामृतैः स्नापयेद्यः पञ्चगव्येन वा पुनः । पुष्पोदकैः कुशजलैस्तस्मान्नान्यः प्रियो मम ॥ ३३ ॥

pañcāmṛtaiḥ snāpayedyaḥ pañcagavyena vā punaḥ | puṣpodakaiḥ kuśajalaistasmānnānyaḥ priyo mama ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मुझे पञ्चामृत से, या पञ्चगव्य से, या फूलों के जल या कुश के जल से स्नान कराता है, उससे प्रिय मुझे और कोई नहीं।

One who bathes me with the five nectars, or with the five products of the cow, or with water of flowers or of kuśa grass: no other is dearer to me than he.

Word by wordपदार्थ

पञ्चामृतैः (pañcāmṛtaiḥ) — with the five nectarsपञ्चामृत सेस्नापयेत् (snāpayet) — bathesस्नान कराता हैयः (yaḥ) — whoजोपञ्चगव्येन (pañcagavyena) — with the five products of the cowपञ्चगव्य सेवा (vā) — orयापुनः (punaḥ) — againफिरपुष्प (puṣpa) — of flowersफूलों केउदकैः (udakaiḥ) — with watersजल सेकुश (kuśa) — of kuśa grassकुश केजलैः (jalaiḥ) — with watersजल सेतस्मात् (tasmāt) — than himउससेन (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसराप्रियः (priyaḥ) — dearप्रियमम (mama) — to meमुझे

Verse 34

३४34 पयसा सर्पिषा चापि मधुनेक्षुरसेन वा । पक्वाम्रफलजेनापि नारिकेलजलेन वा ॥ ३४ ॥

payasā sarpiṣā cāpi madhunekṣurasena vā | pakvāmraphalajenāpi nārikelajalena vā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दूध, घी, शहद, गन्ने के रस, पके आम के फल के रस या नारियल के जल से,

with milk, ghee, honey, sugarcane juice, the juice of the ripe mango fruit, or coconut water,

Word by wordपदार्थ

पयसा (payasā) — with milkदूध सेसर्पिषा (sarpiṣā) — with gheeघी सेच (ca) — andऔरअपि (api) — alsoभीमधुना (madhunā) — with honeyशहद सेइक्षुरसेन (ikṣurasena) — with sugarcane juiceगन्ने के रस सेवा (vā) — orयापक्व (pakva) — ripeपकेआम्र (āmra) — mangoआम केफलजेन (phalajena) — with the juice of the fruitफल के रस सेअपि (api) — alsoभीनारिकेल (nārikela) — of coconutनारियल केजलेन (jalena) — with waterजल सेवा (vā) — orया

Verse 35

३५35 गन्धोदकेन वा मां यो रुद्रमन्त्रं समुच्चरन् । अभिषिञ्चेत्ततो नान्यः कश्चित्प्रियतमो मम ॥ ३५ ॥

gandhodakena vā māṃ yo rudramantraṃ samuccaran | abhiṣiñcettato nānyaḥ kaścitpriyatamo mama ||

Doubtful readingसमुच्चरन्: another reading अनुस्मरन्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

या सुगन्धित जल से, जो रुद्र मन्त्र बोलते हुए मेरा अभिषेक करता है, उससे अधिक प्रिय मुझे कोई नहीं।

or with scented water: no one is dearer to me than one who pours it over me while reciting the Rudra mantra.

Word by wordपदार्थ

गन्ध (gandha) — of scentसुगन्ध केउदकेन (udakena) — with waterजल सेवा (vā) — orयामाम् (mām) — meमुझेयः (yaḥ) — whoजोरुद्र (rudra) — to Rudraरुद्र केमन्त्रम् (mantram) — the mantraमन्त्र कोसमुच्चरन् (samuccaran) — recitingबोलता हुआअभिषिञ्चेत् (abhiṣiñcet) — pours overअभिषेक करता हैततः (tataḥ) — than himउससेन (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसराकश्चित् (kaścit) — anyoneकोईप्रियतमः (priyatamaḥ) — dearestसबसे प्रियमम (mama) — to meमुझे

Verse 36

३६36 आदित्याभिमुखो भूत्वा ह्यूर्ध्वबाहुर्जले स्थितः । मां ध्यायन्रविबिम्बस्थमथर्वाङ्गिरसं जपेत् ॥ ३६ ॥

ādityābhimukho bhūtvā hyūrdhvabāhurjale sthitaḥ | māṃ dhyāyanravibimbasthamatharvāṅgirasaṃ japet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सूर्य की ओर मुख करके, जल में खड़ा होकर, हाथ ऊपर उठाए, सूर्य के मण्डल में स्थित मेरा ध्यान करता हुआ वह अथर्वाङ्गिरस का जप करे।

Facing the sun, standing in water with his arms raised, meditating on me as standing in the sun's disc, he should recite the Atharvāṅgirasa.

Word by wordपदार्थ

आदित्य (āditya) — the sunसूर्य की ओरअभिमुखः (abhimukhaḥ) — facingमुख करकेभूत्वा (bhūtvā) — having becomeहोकरहि (hi) — indeedहीऊर्ध्व (ūrdhva) — raisedऊपर उठेबाहुः (bāhuḥ) — with armsहाथों वालाजले (jale) — in waterजल मेंस्थितः (sthitaḥ) — standingखड़ामाम् (mām) — meमुझेध्यायन् (dhyāyan) — meditatingध्यान करता हुआरवि (ravi) — of the sunसूर्य केबिम्ब (bimba) — in the discमण्डल मेंस्थम् (stham) — standingस्थितअथर्वाङ्गिरसम् (atharvāṅgirasam) — the Atharvāṅgirasaअथर्वाङ्गिरसजपेत् (japet) — he should reciteजपे

Verse 37

३७37 प्रविशेन्मे शरीरेऽसौ गृहं गृहपतिर्यथा । बृहद्रथन्तरं वामदेव्यं देवव्रतानि च ॥ ३७ ॥

praviśenme śarīre'sau gṛhaṃ gṛhapatiryathā | bṛhadrathantaraṃ vāmadevyaṃ devavratāni ca ||

Doubtful readingदेवव्रतानि: another reading वेदव्रतानि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह मेरे शरीर में वैसे प्रवेश करता है जैसे घर का स्वामी अपने घर में। बृहत्, रथन्तर, वामदेव्य और देवव्रत

He enters my body as the master of a house enters his house. The Bṛhat, the Rathantara, the Vāmadevya and the Devavratas

Word by wordपदार्थ

प्रविशेत् (praviśet) — he entersप्रवेश करता हैमे (me) — myमेरेशरीरे (śarīre) — into the bodyशरीर मेंअसौ (asau) — heवहगृहम् (gṛham) — a houseघर मेंगृहपतिः (gṛhapatiḥ) — the master of the houseघर का स्वामीयथा (yathā) — asजैसेबृहत् (bṛhat) — the Bṛhatबृहत्रथन्तरम् (rathantaram) — the Rathantaraरथन्तरवामदेव्यम् (vāmadevyam) — the Vāmadevyaवामदेव्यदेवव्रतानि (devavratāni) — the Devavratasदेवव्रतच (ca) — andऔर

Verse 38

३८38 तद्योगयाज्यदेहांश्च यो गायति ममाग्रतः । इह श्रियं परां भुक्त्वा मम सायुज्यमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

tadyogayājyadehāṃśca yo gāyati mamāgrataḥ | iha śriyaṃ parāṃ bhuktvā mama sāyujyamāpnuyāt ||

Doubtful readingours: तद्योगयाज्यदेहांश्च; variant तद्योगानाज्यदोहांश्च

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और उनके योग तथा यज्ञ के रूप, जो इन्हें मेरे सामने गाता है, वह यहाँ उत्तम वैभव भोगकर मेरा सायुज्य पाता है।

and their yogic and sacrificial forms, whoever sings these before me enjoys high glory here and reaches union with me.

Word by wordपदार्थ

तद् (tad) — theirउनकेयोग (yoga) — in the yogaयोगयाज्य (yājya) — of the sacrificialयज्ञ केदेहान् (dehān) — bodiesदेह (रूपों) कोच (ca) — andऔरयः (yaḥ) — whoजोगायति (gāyati) — singsगाता हैमम (mama) — myमेरेअग्रतः (agrataḥ) — beforeसामनेइह (iha) — hereयहाँश्रियम् (śriyam) — gloryवैभवपराम् (parām) — highउत्तमभुक्त्वा (bhuktvā) — having enjoyedभोगकरमम (mama) — myमेरासायुज्यम् (sāyujyam) — unionसायुज्यआप्नुयात् (āpnuyāt) — he reachesपाता है

Verse 39

३९39 ईशावास्यादिमन्त्रान्यो जपेन्नित्यं ममाग्रतः । मत्सायुज्यमवाप्नोति मम लोके महीयते ॥ ३९ ॥

īśāvāsyādimantrānyo japennityaṃ mamāgrataḥ | matsāyujyamavāpnoti mama loke mahīyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो रोज़ मेरे सामने ईशावास्य आदि मन्त्र जपता है, वह मेरा सायुज्य पाता है और मेरे लोक में आदर पाता है।

One who daily recites before me the mantras beginning with the Īśāvāsya reaches union with me and is honoured in my world.

Word by wordपदार्थ

ईशावास्य (īśāvāsya) — the Īśāvāsyaईशावास्यआदि (ādi) — and the restआदिमन्त्रान् (mantrān) — mantrasमन्त्रों कोयः (yaḥ) — whoजोजपेत् (japet) — recitesजपता हैनित्यम् (nityam) — dailyरोज़मम (mama) — myमेरेअग्रतः (agrataḥ) — beforeसामनेमत् (mat) — with meमेरासायुज्यम् (sāyujyam) — unionसायुज्यअवाप्नोति (avāpnoti) — reachesपाता हैमम (mama) — myमेरेलोके (loke) — in the worldलोक मेंमहीयते (mahīyate) — is honouredआदर पाता है

Verse 40

४०40 भक्तियोगो मया प्रोक्त एवं रघुकुलोद्वह । सर्वकामप्रदोऽमर्त्यः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४० ॥

bhaktiyogo mayā prokta evaṃ raghukulodvaha | sarvakāmaprado'martyaḥ kimanyacchrotumicchasi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 15.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-15-bhaktiyoga#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे रघुकुल के वंशधर, इस प्रकार मैंने भक्तियोग कहा। वह सब इच्छाएँ देने वाला और अमरता देने वाला है। और क्या सुनना चाहते हो?

Thus the yoga of devotion has been told by me, O bearer of the line of Raghu. It gives all wishes and deathlessness. What else do you wish to hear?

Word by wordपदार्थ

भक्तिः (bhaktiḥ) — of devotionभक्ति कायोगः (yogaḥ) — the yogaयोगमया (mayā) — by meमेरे द्वाराप्रोक्तः (proktaḥ) — is toldकहा गयाएवम् (evam) — thusइस प्रकाररघुकुल (raghukula) — of the line of Raghuरघुकुल केउद्वह (udvaha) — O bearerहे वंश उठाने वालेसर्व (sarva) — allसबकाम (kāma) — wishesइच्छाओं कोप्रदः (pradaḥ) — givingदेने वालाअमर्त्यः (amartyaḥ) — deathlessअमरता देने वालाकिम् (kim) — whatक्याअन्यत् (anyat) — elseऔरश्रोतुम् (śrotum) — to hearसुननाइच्छसि (icchasi) — you wishचाहते हो

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.