Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 16

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Sixteen · Who Is Fit for the Gītā · Verses 1–69

गीताधिकारिनिरूपणम्

Rāma asks who is fit for the path of freedom Śiva has taught. Śiva says brahmins, kṣatriyas, vaiśyas, śūdras and women are all fit, whether student, householder, ascetic or one of the Pāśupata vow: whoever has devotion to the worship of Śiva. Those who hate him, his devotees, the wearers of ash and rudrākṣa, or the teacher, are not fit, and neither are those who are attached to acts outside the Veda for their fruit. Holy places such as Kāśī can give the saving Brahman at death; the restraint of hands, feet and mind gives the fruit of a holy place; meditation needs no particular birth, stage of life, place or time, and all are fit for singing the name and for meditation. Śiva praises wearing ash and rudrākṣa, reciting his name and the five-syllable mantra, and remembering him at death. Asked where he is pleased by worship, he lists images and lingams of many materials, the bilva tree and grove, and the worship of the self, which has no equal. He tells which seats bring which results, how rosaries of different materials and numbers differ, the yonimudrā posture and the hours for recitation. The chapter ends with the fruit of studying, reciting or hearing the Śiva Gītā, Śiva's vanishing, Rāma's satisfaction, and the sages thanking Sūta as their guru before they go to the evening prayer. राम पूछते हैं कि शिव ने जो मोक्ष का मार्ग बताया उसका अधिकारी कौन है। शिव कहते हैं कि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और स्त्रियाँ सब अधिकारी हैं, चाहे ब्रह्मचारी हों, गृहस्थ, संन्यासी या पाशुपत व्रती: जिसकी शिव की पूजा में भक्ति है। जो उनसे, उनके भक्तों से, भस्म और रुद्राक्ष धारण करने वालों से या गुरु से द्वेष करते हैं, वे अधिकारी नहीं, और न वे जो फल की आसक्ति से वेद से बाहर के कर्मों में लगे हैं। काशी जैसे स्थानों पर मृत्यु के समय तारक ब्रह्म मिल सकता है; हाथ, पैर और मन के संयम से तीर्थ का फल मिलता है; ध्यान को किसी विशेष जन्म, आश्रम, स्थान या समय की अपेक्षा नहीं, और नाम-कीर्तन तथा ध्यान में सब अधिकारी हैं। शिव भस्म और रुद्राक्ष धारण करने, अपना नाम और पञ्चाक्षरी मन्त्र जपने और मृत्यु के समय उन्हें याद करने की प्रशंसा करते हैं। पूछे जाने पर कि वे कहाँ पूजा से प्रसन्न होते हैं, वे अनेक पदार्थों की मूर्तियाँ और शिवलिंग, बेल का पेड़ और वन, और आत्मा की पूजा गिनाते हैं, जिसके बराबर कुछ नहीं। वे बताते हैं कि कौन-सा आसन क्या फल देता है, अलग-अलग पदार्थों और संख्याओं की माला कैसे अलग है, योनिमुद्रा का आसन और जप के समय। अध्याय शिवगीता को पढ़ने, जपने या सुनने के फल, शिव के अन्तर्धान होने, राम के सन्तोष और ऋषियों द्वारा सूत को गुरु मानकर धन्यवाद देने के साथ, सायं सन्ध्या के लिए उनके चलने पर समाप्त होता है।

Begin verses ↓

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 1

१1 भगवन्मोक्षमार्गो यस्त्वया सम्यगुदाहृतः । तत्राधिकारिणं ब्रूहि तत्र मे संशयो महान् ॥ १ ॥

bhagavanmokṣamārgo yastvayā samyagudāhṛtaḥ | tatrādhikāriṇaṃ brūhi tatra me saṃśayo mahān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे भगवान, आपने मोक्ष का मार्ग ठीक से बताया। अब बताइए कि उसका अधिकारी कौन है, क्योंकि इसमें मुझे बड़ा संशय है।

O Lord, you have rightly told the path of freedom. Tell me who is fit for it, for I have a great doubt about this.

Word by wordपदार्थ

भगवन् (bhagavan) — O Lordहे भगवानमोक्ष (mokṣa) — of freedomमोक्ष कामार्गः (mārgaḥ) — the pathमार्गयः (yaḥ) — whichजोत्वया (tvayā) — by youआपनेसम्यक् (samyak) — rightlyठीक सेउदाहृतः (udāhṛtaḥ) — has been toldबतायातत्र (tatra) — for itउसके लिएअधिकारिणम् (adhikāriṇam) — the one fitअधिकारीब्रूहि (brūhi) — tellबताइएतत्र (tatra) — in thisइसमेंमे (me) — myमुझेसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंशयमहान् (mahān) — greatबड़ा है

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 2

२2 ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्राः स्त्रियश्चात्राधिकारिणः । ब्रह्मचारी गृहस्थो वाऽनुपनीतोऽथ वा द्विजः ॥ २ ॥

brahmakṣatraviśaḥ śūdrāḥ striyaścātrādhikāriṇaḥ | brahmacārī gṛhastho vā'nupanīto'tha vā dvijaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और स्त्रियाँ इसके अधिकारी हैं: ब्रह्मचारी या गृहस्थ, जिसका उपनयन नहीं हुआ वह, या द्विज,

Brahmins, kṣatriyas, vaiśyas, śūdras and women are fit for this: a student or a householder, one not yet initiated, or a twice-born,

Word by wordपदार्थ

ब्रह्म (brahma) — brahminsब्राह्मणक्षत्र (kṣatra) — kṣatriyasक्षत्रियविशः (viśaḥ) — vaiśyasवैश्यशूद्राः (śūdrāḥ) — śūdrasशूद्रस्त्रियः (striyaḥ) — womenस्त्रियाँच (ca) — andऔरअत्र (atra) — in thisइसमेंअधिकारिणः (adhikāriṇaḥ) — are fitअधिकारी हैंब्रह्मचारी (brahmacārī) — a studentब्रह्मचारीगृहस्थः (gṛhasthaḥ) — a householderगृहस्थवा (vā) — orयाअनुपनीतः (anupanītaḥ) — one not yet initiatedजिसका उपनयन नहीं हुआअथ (atha) — orयावा (vā) — orयाद्विजः (dvijaḥ) — a twice-bornद्विज

Verse 3

३3 वनस्थो वाऽवनस्थो वा यतिः पाशुपतव्रती । बहुनात्र किमुक्तेन यस्य भक्तिः शिवार्चने ॥ ३ ॥

vanastho vā'vanastho vā yatiḥ pāśupatavratī | bahunātra kimuktena yasya bhaktiḥ śivārcane ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वन में रहने वाला या न रहने वाला, संन्यासी, पाशुपत व्रत रखने वाला। यहाँ बहुत कहने से क्या? जिसकी शिव की पूजा में भक्ति है,

one living in the forest or not, an ascetic, one keeping the Pāśupata vow. What more need be said here? Whoever has devotion in the worship of Śiva

Word by wordपदार्थ

वनस्थः (vanasthaḥ) — one living in the forestवन में रहने वालावा (vā) — orयाअवनस्थः (avanasthaḥ) — one not living in the forestवन में न रहने वालावा (vā) — orयायतिः (yatiḥ) — an asceticसंन्यासीपाशुपत (pāśupata) — of the Pāśupataपाशुपतव्रती (vratī) — one who keeps the vowव्रत वालाबहुना (bahunā) — with muchबहुतअत्र (atra) — hereयहाँकिम् (kim) — whatक्याउक्तेन (uktena) — is saidकहने सेयस्य (yasya) — whoseजिसकीभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिशिव (śiva) — to Śivaशिव कीअर्चने (arcane) — in worshipपूजा में

Verse 4

४4 स एवात्राधिकारी स्यान्नान्यचित्तः कथंचन । जडोऽन्धो बधिरो मूको निःशौचः कर्मवर्जितः ॥ ४ ॥

sa evātrādhikārī syānnānyacittaḥ kathaṃcana | jaḍo'ndho badhiro mūko niḥśaucaḥ karmavarjitaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वही इसका अधिकारी है, वह नहीं जिसका मन किसी तरह दूसरी जगह लगा हो। जो जड़, अन्धा, बहरा, गूँगा, शुद्धता-रहित या कर्म से रहित है,

he alone is fit for this, and not one whose mind is set elsewhere in any way. One who is dull, blind, deaf, mute, without cleanliness or cut off from rites,

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — heवहीएव (eva) — aloneहीअत्र (atra) — in thisइसमेंअधिकारी (adhikārī) — fitअधिकारीस्यात् (syāt) — isहैन (na) — notनहींअन्य (anya) — on anotherदूसरे परचित्तः (cittaḥ) — whose mind is setमन लगाने वालाकथंचन (kathaṃcana) — in any wayकिसी तरहजडः (jaḍaḥ) — dullजड़अन्धः (andhaḥ) — blindअन्धाबधिरः (badhiraḥ) — deafबहरामूकः (mūkaḥ) — muteगूँगानिःशौचः (niḥśaucaḥ) — without cleanlinessशुद्धता-रहितकर्म (karma) — from ritesकर्म सेवर्जितः (varjitaḥ) — cut offरहित

Verse 5

५5 अज्ञोपहासा भक्ताश्च भूतिरुद्राक्षधारिणः । लिङ्गिनो यश्च वा द्वेष्टि ते नैवात्राधिकारिणः ॥ ५ ॥

ajñopahāsā bhaktāśca bhūtirudrākṣadhāriṇaḥ | liṅgino yaśca vā dveṣṭi te naivātrādhikāriṇaḥ ||

Doubtful readingअज्ञोपहासा: another reading अज्ञोपहासका

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो अज्ञानी भस्म और रुद्राक्ष धारण करने वाले भक्तों का उपहास करते हैं, और जो लिंग धारण करने वालों से द्वेष करता है, वे इसके अधिकारी बिलकुल नहीं।

The ignorant who mock devotees wearing ash and rudrākṣa, and whoever hates those who bear the liṅga: they are not fit for this at all.

Word by wordपदार्थ

अज्ञ (ajña) — the ignorantअज्ञानीउपहासाः (upahāsāḥ) — those who mockउपहास करने वालेभक्ताः (bhaktāḥ) — devoteesभक्तच (ca) — andऔरभूति (bhūti) — ashभस्मरुद्राक्ष (rudrākṣa) — and rudrākṣaऔर रुद्राक्षधारिणः (dhāriṇaḥ) — those who wearधारण करने वालों सेलिङ्गिनः (liṅginaḥ) — those who bear the lingamलिंग धारण करने वालों सेयः (yaḥ) — whoजोच (ca) — andऔरवा (vā) — orयाद्वेष्टि (dveṣṭi) — hatesद्वेष करता हैते (te) — theyवेन (na) — notनहींएव (eva) — at allबिलकुलअत्र (atra) — in thisइसमेंअधिकारिणः (adhikāriṇaḥ) — fitअधिकारी

Verse 6

६6 यो मां गुरुं पाशुपतव्रतं द्वेष्टि नराधिप । विष्णुं वा स न मुच्येत जन्मकोटिशतैरपि ॥ ६ ॥

yo māṃ guruṃ pāśupatavrataṃ dveṣṭi narādhipa | viṣṇuṃ vā sa na mucyeta janmakoṭiśatairapi ||

Doubtful readingours: पाशुपतव्रतं द्वेष्टि नराधिप; variant पाशुपतं व्रतं द्वेष्टि धराधिप

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राजा, जो मुझसे, या अपने गुरु से, या पाशुपत व्रत से, या विष्णु से द्वेष करता है, वह सैकड़ों करोड़ जन्मों में भी मुक्त नहीं होता।

Whoever hates me, or his teacher, or the Pāśupata vow, or Viṣṇu, O king, is not freed even in hundreds of crores of births.

Word by wordपदार्थ

यः (yaḥ) — whoजोमाम् (mām) — meमुझसेगुरुम् (gurum) — or the teacherया गुरु सेपाशुपत (pāśupata) — the Pāśupataपाशुपतव्रतम् (vratam) — vowव्रत सेद्वेष्टि (dveṣṭi) — hatesद्वेष करता हैनराधिप (narādhipa) — O kingहे राजाविष्णुम् (viṣṇum) — Viṣṇuविष्णु सेवा (vā) — orयासः (saḥ) — heवहन (na) — notनहींमुच्येत (mucyeta) — is freedमुक्त होताजन्म (janma) — birthsजन्मोंकोटि (koṭi) — croresकरोड़शतैः (śataiḥ) — by hundredsसैकड़ों मेंअपि (api) — evenभी

Verse 7

७7 अनेककर्मसक्तोऽपि शिवज्ञानविवर्जितः । शिवभक्तिविहीनश्च संसारी नैव मुच्यते ॥ ७ ॥

anekakarmasakto'pi śivajñānavivarjitaḥ | śivabhaktivihīnaśca saṃsārī naiva mucyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो संसारी अनेक कर्मों में लगा है पर शिव के ज्ञान से रहित है और शिव की भक्ति से हीन है, वह बिलकुल मुक्त नहीं होता।

One in saṃsāra who is engaged in many acts but is without knowledge of Śiva and lacks devotion to Śiva is not freed at all.

Word by wordपदार्थ

अनेक (aneka) — manyअनेककर्म (karma) — in actsकर्मों मेंसक्तः (saktaḥ) — engagedलगाअपि (api) — evenभीशिव (śiva) — of Śivaशिव केज्ञान (jñāna) — knowledgeज्ञान सेविवर्जितः (vivarjitaḥ) — withoutरहितशिव (śiva) — to Śivaशिव कीभक्ति (bhakti) — devotionभक्ति सेविहीनः (vihīnaḥ) — lackingरहितच (ca) — andऔरसंसारी (saṃsārī) — one in saṃsāraसंसारीन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीमुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त होता

Verse 8

८8 आसक्ताः फलसङ्गेन ये त्ववैदिककर्मणि । दृष्टमात्रफलास्ते तु न मुक्तावधिकारिणः ॥ ८ ॥

āsaktāḥ phalasaṅgena ye tvavaidikakarmaṇi | dṛṣṭamātraphalāste tu na muktāvadhikāriṇaḥ ||

Doubtful readingफलसङ्गेन: another reading फलरागेण

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जो फल की आसक्ति से वेद से बाहर के कर्म में लगे हैं, उनका फल केवल दिखने वाला है, और वे मुक्ति के अधिकारी नहीं।

But those who are attached to acts outside the Veda through attachment to their fruit have only visible fruit, and are not fit for freedom.

Word by wordपदार्थ

आसक्ताः (āsaktāḥ) — attachedलगे हुएफल (phala) — to fruitफल कीसङ्गेन (saṅgena) — through attachmentआसक्ति सेये (ye) — whoजोतु (tu) — butपरअवैदिक (avaidika) — not Vedicवेद से बाहर केकर्मणि (karmaṇi) — in actsकर्म मेंदृष्ट (dṛṣṭa) — what is seenदिखने वालामात्र (mātra) — onlyभरफलाः (phalāḥ) — whose fruitफल वालेते (te) — theyवेतु (tu) — andऔरन (na) — notनहींमुक्तौ (muktau) — for freedomमुक्ति केअधिकारिणः (adhikāriṇaḥ) — fitअधिकारी

Verse 9

९9 अविमुक्ते द्वारकायां श्रीशैले पुण्डरीकके । देहान्ते तारकं ब्रह्म लभते मदनुग्रहात् ॥ ९ ॥

avimukte dvārakāyāṃ śrīśaile puṇḍarīkake | dehānte tārakaṃ brahma labhate madanugrahāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अविमुक्त, द्वारका, श्रीशैल या पुण्डरीक में, शरीर के अन्त पर मेरी कृपा से मनुष्य तारने वाला ब्रह्म पाता है।

At Avimukta, Dvārakā, Śrīśaila or Puṇḍarīka, at the end of the body one gets the Brahman that carries across, through my grace.

Explanationव्याख्या

अविमुक्त काशी (वाराणसी) है।

Avimukta is Kāśī (Vārāṇasī).

Word by wordपदार्थ

अविमुक्ते (avimukte) — at Avimuktaअविमुक्त मेंद्वारकायाम् (dvārakāyām) — at Dvārakāद्वारका मेंश्रीशैले (śrīśaile) — at Śrīśailaश्रीशैल मेंपुण्डरीकके (puṇḍarīkake) — at Puṇḍarīkaपुण्डरीक मेंदेह (deha) — of the bodyशरीर केअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंतारकम् (tārakam) — that carries acrossतारने वालाब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मलभते (labhate) — one getsपाता हैमत् (mat) — myमेरीअनुग्रहात् (anugrahāt) — through graceकृपा से

Verse 10

१०10 यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ १० ॥

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam | vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसके हाथ, पैर और मन भली-भाँति संयमित हैं, और जिसके पास ज्ञान, तप और यश है, वह तीर्थ का फल पाता है।

One whose hands, feet and mind are well restrained, and who has knowledge, austerity and a good name, gets the fruit of a holy place.

Word by wordपदार्थ

यस्य (yasya) — whoseजिसकेहस्तौ (hastau) — handsहाथच (ca) — andऔरपादौ (pādau) — feetपैरच (ca) — andऔरमनः (manaḥ) — mindमनच (ca) — andऔरएव (eva) — alsoभीसुसंयतम् (susaṃyatam) — well restrainedभली-भाँति संयमित हैंविद्या (vidyā) — knowledgeज्ञानतपः (tapaḥ) — austerityतपच (ca) — andऔरकीर्तिः (kīrtiḥ) — good nameयशच (ca) — andऔरसः (saḥ) — heवहतीर्थ (tīrtha) — of a holy placeतीर्थ काफलम् (phalam) — fruitफलअश्नुते (aśnute) — getsपाता है

Verse 11

११11 विप्रस्यानुपनीतस्य विधिरेवमुदाहृतः । नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ ११ ॥

viprasyānupanītasya vidhirevamudāhṛtaḥ | nābhivyāhārayedbrahma svadhāninayanādṛte ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिस ब्राह्मण का उपनयन नहीं हुआ, उसके लिए नियम इस प्रकार कहा गया है: वह स्वधा के अर्पण को छोड़कर वेद ज़ोर से न बोले।

Thus the rule is stated for a brahmin who has not been initiated: he should not speak the Veda aloud, except at the pouring of the svadhā offering.

Word by wordपदार्थ

विप्रस्य (viprasya) — for a brahminब्राह्मण के लिएअनुपनीतस्य (anupanītasya) — not yet initiatedजिसका उपनयन नहीं हुआविधिः (vidhiḥ) — the ruleनियमएवम् (evam) — thusइस प्रकारउदाहृतः (udāhṛtaḥ) — is statedकहा गया हैन (na) — notनहींअभिव्याहारयेत् (abhivyāhārayet) — should he speak aloudबोलेब्रह्म (brahma) — the Vedaवेदस्वधा (svadhā) — the svadhā offeringस्वधानिनयनात् (ninayanāt) — than the pouringअर्पण सेऋते (ṛte) — exceptको छोड़कर

Verse 12

१२12 स शूद्रेण समस्तावद्यावद्वेदान्न जायते । नामसंकीर्तने ध्याने सर्व एवाधिकारिणः ॥ १२ ॥

sa śūdreṇa samastāvadyāvadvedānna jāyate | nāmasaṃkīrtane dhyāne sarva evādhikāriṇaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जब तक वह वेद से जन्म नहीं पाता, तब तक वह शूद्र के समान है। नाम-कीर्तन और ध्यान में सब ही अधिकारी हैं।

He is equal to a śūdra until he is born through the Veda. In singing the name and in meditation, all are fit.

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — heवहशूद्रेण (śūdreṇa) — with a śūdraशूद्र केसमः (samaḥ) — equalसमानतावत् (tāvat) — so longतब तकयावत् (yāvat) — as long asजब तकवेदात् (vedāt) — through the Vedaवेद सेन (na) — notनहींजायते (jāyate) — is bornजन्म पातानाम (nāma) — of the nameनाम केसङ्कीर्तने (saṅkīrtane) — in the singingकीर्तनध्याने (dhyāne) — in meditationध्यान मेंसर्वे (sarve) — allसबएव (eva) — indeedहीअधिकारिणः (adhikāriṇaḥ) — are fitअधिकारी हैं

Verse 13

१३13 संसारान्मुच्यते जन्तुः शिवतादात्म्यभावनात् । यथा दानं तपो वेदाध्ययनं चान्यकर्म वा । सहस्रांशं तु नार्हन्ति सर्वदा ध्यानकर्मणः ॥ १३ ॥

saṃsārānmucyate jantuḥ śivatādātmyabhāvanāt | yathā dānaṃ tapo vedādhyayanaṃ cānyakarma vā | sahasrāṃśaṃ tu nārhanti sarvadā dhyānakarmaṇaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्राणी शिव के साथ एकता की भावना से संसार से मुक्त होता है। दान, तप, वेद का अध्ययन और दूसरा कोई भी कर्म ध्यान के कर्म के हज़ारवें भाग के भी योग्य कभी नहीं।

A living being is freed from saṃsāra by contemplating oneness with Śiva. Giving, austerity, study of the Veda and any other act are never worth even a thousandth part of the work of meditation.

Word by wordपदार्थ

संसारात् (saṃsārāt) — from saṃsāraसंसार सेमुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त होता हैजन्तुः (jantuḥ) — a living beingप्राणीशिव (śiva) — with Śivaशिव के साथतादात्म्य (tādātmya) — of onenessएकता कीभावनात् (bhāvanāt) — by contemplationभावना सेयथा (yathā) — asजैसेदानम् (dānam) — givingदानतपः (tapaḥ) — austerityतपवेद (veda) — of the Vedaवेद काअध्ययनम् (adhyayanam) — studyअध्ययनच (ca) — andऔरअन्य (anya) — otherदूसराकर्म (karma) — actकर्मवा (vā) — orयासहस्र (sahasra) — thousandthहज़ारवेंअंशम् (aṃśam) — partभाग केतु (tu) — evenभीन (na) — notनहींअर्हन्ति (arhanti) — are worthयोग्यसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाध्यान (dhyāna) — of meditationध्यान केकर्मणः (karmaṇaḥ) — the workकर्म के

Verse 14

१४14 जातिमाश्रममङ्गानि देशं कालमथापि वा । आसनादीनि कर्माणि ध्यानं नापेक्षते क्वचित् ॥ १४ ॥

jātimāśramamaṅgāni deśaṃ kālamathāpi vā | āsanādīni karmāṇi dhyānaṃ nāpekṣate kvacit ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ध्यान कहीं भी जाति, आश्रम, अंग, स्थान, समय या आसन आदि क्रियाओं पर निर्भर नहीं करता।

Meditation nowhere depends on birth, stage of life, aids, place, time, or acts such as postures.

Word by wordपदार्थ

जातिम् (jātim) — birthजातिआश्रमम् (āśramam) — stage of lifeआश्रमअङ्गानि (aṅgāni) — aidsअंगदेशम् (deśam) — placeस्थानकालम् (kālam) — timeसमयअथ (atha) — orयाअपि (api) — evenभीवा (vā) — orयाआसन (āsana) — posturesआसनआदीनि (ādīni) — and the likeआदिकर्माणि (karmāṇi) — actsक्रियाएँध्यानम् (dhyānam) — meditationध्यानन (na) — notनहींअपेक्षते (apekṣate) — depends onअपेक्षा करताक्वचित् (kvacit) — anywhereकहीं

Verse 15

१५15 गच्छंस्तिष्ठंश्चरन्वापि शयानो वान्यकर्मणि । पातकेनापि युक्तो वा ध्यानादेव विमुच्यते ॥ १५ ॥

gacchaṃstiṣṭhaṃścaranvāpi śayāno vānyakarmaṇi | pātakenāpi yukto vā dhyānādeva vimucyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चलता, खड़ा, घूमता या लेटा हुआ, दूसरे कर्म में लगा, या पाप से भी युक्त, वह ध्यान से ही मुक्त हो जाता है।

Walking, standing, moving about or lying down, engaged in other acts, or even joined with sin, he is freed by meditation alone.

Word by wordपदार्थ

गच्छन् (gacchan) — walkingचलता हुआतिष्ठन् (tiṣṭhan) — standingखड़ाचरन् (caran) — moving aboutघूमतावा (vā) — orयाअपि (api) — evenभीशयानः (śayānaḥ) — lying downलेटावा (vā) — orयाअन्य (anya) — otherदूसरेकर्मणि (karmaṇi) — in actsकर्म मेंपातकेन (pātakena) — with sinपाप सेअपि (api) — evenभीयुक्तः (yuktaḥ) — joinedयुक्तवा (vā) — orयाध्यानात् (dhyānāt) — by meditationध्यान सेएव (eva) — aloneहीविमुच्यते (vimucyate) — he is freedमुक्त हो जाता है

Verse 16

१६16 नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ १६ ॥

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate | svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ शुरू किए हुए का नाश नहीं होता, और कोई दोष नहीं लगता। इस धर्म का बहुत थोड़ा भी बड़े भय से बचाता है।

Here there is no loss of what is begun, and no fault arises. Even a very little of this practice protects from great fear.

Word by wordपदार्थ

न (na) — noनहींइह (iha) — hereयहाँअभिक्रम (abhikrama) — of a startशुरू किए कानाशः (nāśaḥ) — lossनाशअस्ति (asti) — isहैप्रत्यवायः (pratyavāyaḥ) — faultदोषन (na) — notनहींविद्यते (vidyate) — existsहैसु (su) — veryबहुतअल्पम् (alpam) — littleथोड़ाअपि (api) — evenभीअस्य (asya) — of thisइसधर्मस्य (dharmasya) — practiceधर्म कात्रायते (trāyate) — protectsबचाता हैमहतः (mahataḥ) — from greatबड़ेभयात् (bhayāt) — fearभय से

Verse 17

१७17 आश्चर्ये वा भये शोके श्रुते वा मम नाम यः । व्याजेनापि स्मरेन्मर्त्यः स याति परमां गतिम् ॥ १७ ॥

āścarye vā bhaye śoke śrute vā mama nāma yaḥ | vyājenāpi smarenmartyaḥ sa yāti paramāṃ gatim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मनुष्य आश्चर्य, भय या शोक में, या सुनकर, किसी बहाने से भी मेरा नाम याद करता है, वह परम गति को जाता है।

A mortal who remembers my name in surprise, fear or grief, or on hearing it, even by some pretext, goes to the highest state.

Word by wordपदार्थ

आश्चर्ये (āścarye) — in surpriseआश्चर्य मेंवा (vā) — orयाभये (bhaye) — in fearभय मेंशोके (śoke) — in griefशोक मेंश्रुते (śrute) — on hearingसुनकरवा (vā) — orयामम (mama) — myमेरानाम (nāma) — nameनामयः (yaḥ) — whoजोव्याजेन (vyājena) — by some pretextकिसी बहानेअपि (api) — evenभीस्मरेत् (smaret) — remembersयाद करता हैमर्त्यः (martyaḥ) — a mortalमनुष्यसः (saḥ) — heवहयाति (yāti) — goesजाता हैपरमाम् (paramām) — to the highestपरमगतिम् (gatim) — stateगति को

Verse 18

१८18 महापापैरपि स्पृष्टो देहान्ते यस्तु मां स्मरेत् । पञ्चाक्षरीं वोच्चरति स मुक्तो नात्र संशयः ॥ १८ ॥

mahāpāpairapi spṛṣṭo dehānte yastu māṃ smaret | pañcākṣarīṃ voccarati sa mukto nātra saṃśayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो बड़े पापों से छुआ होने पर भी शरीर के अन्त पर मुझे याद करे या पञ्चाक्षरी मन्त्र बोले, वह मुक्त है। इसमें संदेह नहीं।

One who, though touched by great sins, remembers me at the end of the body or says the five-syllable mantra is freed. There is no doubt in this.

Word by wordपदार्थ

महा (mahā) — greatबड़ेपापैः (pāpaiḥ) — by sinsपापों सेअपि (api) — evenभीस्पृष्टः (spṛṣṭaḥ) — touchedछुआदेह (deha) — of the bodyशरीर केअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरमाम् (mām) — meमुझेस्मरेत् (smaret) — remembersयाद करेपञ्चाक्षरीम् (pañcākṣarīm) — the five-syllable mantraपञ्चाक्षरीवा (vā) — orयाउच्चरति (uccarati) — saysबोलेसः (saḥ) — heवहमुक्तः (muktaḥ) — is freedमुक्त हैन (na) — noनहींअत्र (atra) — in thisइसमेंसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंदेह

Verse 19

१९19 विश्वं शिवमयं यस्तु पश्यन्नात्मानमात्मना । तस्य क्षेत्रेषु तीर्थेषु किं कार्यं वान्यकर्मसु ॥ १९ ॥

viśvaṃ śivamayaṃ yastu paśyannātmānamātmanā | tasya kṣetreṣu tīrtheṣu kiṃ kāryaṃ vānyakarmasu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो संसार को शिव से भरा देखता है, आत्मा से आत्मा को देखता हुआ, उसके लिए क्षेत्रों, तीर्थों या दूसरे कर्मों में क्या करना है?

For one who sees the world as full of Śiva, seeing the self by the self, what is there to do in sacred fields, at holy places or in other acts?

Word by wordपदार्थ

विश्वम् (viśvam) — the worldसंसार कोशिव (śiva) — with Śivaशिव सेमयम् (mayam) — filledभरायः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔरपश्यन् (paśyan) — seeingदेखता हैआत्मानम् (ātmānam) — the selfआत्मा कोआत्मना (ātmanā) — by the selfआत्मा सेतस्य (tasya) — for himउसके लिएक्षेत्रेषु (kṣetreṣu) — in sacred fieldsक्षेत्रों मेंतीर्थेषु (tīrtheṣu) — at holy placesतीर्थों मेंकिम् (kim) — whatक्याकार्यम् (kāryam) — is to be doneकरना हैवा (vā) — orयाअन्य (anya) — otherदूसरेकर्मसु (karmasu) — in actsकर्मों में

Verse 20

२०20 सर्वेण सर्वदा कार्यं भूतिरुद्राक्षधारणम् । युक्तेनाथाप्ययुक्तेन शिवभक्तिमभीप्सता ॥ २० ॥

sarveṇa sarvadā kāryaṃ bhūtirudrākṣadhāraṇam | yuktenāthāpyayuktena śivabhaktimabhīpsatā ||

Doubtful readingours: युक्तेनाथाप्ययुक्तेन; variant नित्यं शिवं शिवोक्तेन

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शिव की भक्ति चाहने वाले हर किसी को भस्म और रुद्राक्ष धारण करना सदा करना चाहिए, चाहे वह योग में लगा हो या न हो।

Wearing ash and rudrākṣa is always to be done by everyone who wishes for devotion to Śiva, whether he is in yoga or not.

Word by wordपदार्थ

सर्वेण (sarveṇa) — by everyoneसबकोसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाकार्यम् (kāryam) — is to be doneकरना चाहिएभूति (bhūti) — ashभस्मरुद्राक्ष (rudrākṣa) — and rudrākṣaऔर रुद्राक्षधारणम् (dhāraṇam) — wearingधारण करनायुक्तेन (yuktena) — by one in yogaयोग में लगे हुए सेअथ (atha) — orयाअपि (api) — evenभीअयुक्तेन (ayuktena) — by one not in yogaयोग में न लगे हुए सेशिव (śiva) — for Śivaशिव कीभक्तिम् (bhaktim) — devotionभक्तिअभीप्सता (abhīpsatā) — wishingचाहने वाले को

Verse 21

२१21 नर्यभस्मसमायुक्तो रुद्राक्षान्यस्तु धारयेत् । महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः ॥ २१ ॥

naryabhasmasamāyukto rudrākṣānyastu dhārayet | mahāpāpairapi spṛṣṭo mucyate nātra saṃśayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो उपयुक्त भस्म के साथ रुद्राक्ष धारण करता है, वह बड़े पापों से छुआ होने पर भी मुक्त हो जाता है। इसमें संदेह नहीं।

One who wears rudrākṣa beads together with suitable ash is freed, even if touched by great sins. There is no doubt in this.

Word by wordपदार्थ

नर्य (narya) — suitableउपयुक्तभस्म (bhasma) — with ashभस्म सेसमायुक्तः (samāyuktaḥ) — joinedयुक्तरुद्राक्षान् (rudrākṣān) — rudrākṣa beadsरुद्राक्षयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔरधारयेत् (dhārayet) — wearsधारण करता हैमहा (mahā) — greatबड़ेपापैः (pāpaiḥ) — by sinsपापों सेअपि (api) — evenभीस्पृष्टः (spṛṣṭaḥ) — touchedछुआमुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त हो जाता हैन (na) — noनहींअत्र (atra) — in thisइसमेंसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंदेह

Verse 22

२२22 अन्यानि शैवकर्माणि करोतु न करोतु वा । शिवनाम जपेद्यस्तु सर्वदा मुच्यते तु सः ॥ २२ ॥

anyāni śaivakarmāṇi karotu na karotu vā | śivanāma japedyastu sarvadā mucyate tu saḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह शिव के दूसरे कर्म करे या न करे, जो सदा शिव का नाम जपता है, वह मुक्त हो जाता है।

Let him do the other rites of Śiva or not, one who always recites the name of Śiva is freed.

Word by wordपदार्थ

अन्यानि (anyāni) — otherदूसरेशैव (śaiva) — of Śivaशिव केकर्माणि (karmāṇi) — ritesकर्मकरोतु (karotu) — let him doकरेन (na) — notनकरोतु (karotu) — let him doकरेवा (vā) — orयाशिव (śiva) — of Śivaशिव कानाम (nāma) — nameनामजपेत् (japet) — recitesजपता हैयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदामुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त हो जाता हैतु (tu) — andऔरसः (saḥ) — heवह

Verse 23

२३23 अन्तकाले तु रुद्राक्षान्विभूतिं धारयेत्तु यः । महापापोपपापौघैरपि स्पृष्टो नराधमः ॥ २३ ॥

antakāle tu rudrākṣānvibhūtiṃ dhārayettu yaḥ | mahāpāpopapāpaughairapi spṛṣṭo narādhamaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो नीच मनुष्य भी अन्त समय में रुद्राक्ष और भस्म धारण करता है, चाहे बड़े और छोटे पापों के ढेरों से छुआ हो,

Even the lowest of men who wears rudrākṣa beads and ash at the time of death, though touched by floods of great and lesser sins,

Word by wordपदार्थ

अन्तकाले (antakāle) — at the time of deathअन्त समय मेंतु (tu) — andऔररुद्राक्षान् (rudrākṣān) — rudrākṣa beadsरुद्राक्षविभूतिम् (vibhūtim) — ashभस्मधारयेत् (dhārayet) — wearsधारण करता हैतु (tu) — andऔरयः (yaḥ) — whoजोमहा (mahā) — greatबड़ेपाप (pāpa) — sinsपापोंउपपाप (upapāpa) — and lesser sinsऔर छोटे पापों केओघैः (oghaiḥ) — by floodsढेरों सेअपि (api) — evenभीस्पृष्टः (spṛṣṭaḥ) — touchedछुआनराधमः (narādhamaḥ) — the lowest of menनीच मनुष्य

Verse 24

२४24 सर्वथा नोपसर्पन्ति तं जनं यमकिंकराः ॥ २४ ॥

sarvathā nopasarpanti taṃ janaṃ yamakiṃkarāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यम के सेवक उस मनुष्य के किसी तरह पास नहीं आते।

the servants of Yama in no way come near that person.

Word by wordपदार्थ

सर्वथा (sarvathā) — in no wayकिसी तरहन (na) — notनहींउपसर्पन्ति (upasarpanti) — come nearपास आतेतम् (tam) — thatउसजनम् (janam) — personमनुष्य केयम (yama) — of Yamaयम केकिंकराः (kiṃkarāḥ) — servantsसेवक

Verse 25

२५25 बिल्वमूलमृदा यस्तु शरीरमुपलिम्पति । अन्तकालेऽन्तकजनैः स दूरीक्रियते नरः ॥ २५ ॥

bilvamūlamṛdā yastu śarīramupalimpati | antakāle'ntakajanaiḥ sa dūrīkriyate naraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो बेल की जड़ की मिट्टी से शरीर पर लेप करता है, वह मनुष्य अन्त समय में यम के दूतों से दूर रखा जाता है।

A man who smears his body with earth from the root of a bilva tree is kept away from the people of Death at the time of death.

Word by wordपदार्थ

बिल्व (bilva) — of the bilva treeबेल केमूल (mūla) — at the rootजड़ कीमृदा (mṛdā) — with earthमिट्टी सेयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔरशरीरम् (śarīram) — the bodyशरीर कोउपलिम्पति (upalimpati) — smearsलेप करता हैअन्तकाले (antakāle) — at the time of deathअन्त समय मेंअन्तक (antaka) — of Deathयम केजनैः (janaiḥ) — by the peopleदूतों सेसः (saḥ) — heवहदूरीक्रियते (dūrīkriyate) — is kept awayदूर रखा जाता हैनरः (naraḥ) — manमनुष्य

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 26

२६26 भगवन्पूजितः कुत्र कुत्र वा त्वं प्रसीदसि । तद्ब्रूहि मम जिज्ञासा वर्तते महती विभो ॥ २६ ॥

bhagavanpūjitaḥ kutra kutra vā tvaṃ prasīdasi | tadbrūhi mama jijñāsā vartate mahatī vibho ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे भगवान, आप कहाँ और किन स्थानों पर पूजे जाने पर प्रसन्न होते हैं? वह बताइए। मेरी जानने की इच्छा बड़ी है, हे विभु।

O Lord, where and in what places, when worshipped, are you pleased? Tell me that. My wish to know is great, O lord.

Word by wordपदार्थ

भगवन् (bhagavan) — O Lordहे भगवानपूजितः (pūjitaḥ) — worshippedपूजे जाने परकुत्र (kutra) — whereकहाँकुत्र (kutra) — whereकहाँवा (vā) — orयात्वम् (tvam) — youआपप्रसीदसि (prasīdasi) — are pleasedप्रसन्न होते हैंतत् (tat) — thatवहब्रूहि (brūhi) — tellबताइएमम (mama) — myमेरीजिज्ञासा (jijñāsā) — wish to knowजानने की इच्छावर्तते (vartate) — isहैमहती (mahatī) — greatबड़ीविभो (vibho) — O lordहे विभु

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 27

२७27 मृदा वा गोमयेनापि भस्मना चन्दनेन वा । सिकताभिर्दारुणा वा पाषाणेनापि निर्मिता । लोहेन वाथ रङ्गेण कांस्यखर्परपित्तलैः ॥ २७ ॥

mṛdā vā gomayenāpi bhasmanā candanena vā | sikatābhirdāruṇā vā pāṣāṇenāpi nirmitā | lohena vātha raṅgeṇa kāṃsyakharparapittalaiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मिट्टी, गोबर, भस्म या चन्दन से, रेत, लकड़ी या पत्थर से, लोहे, रांगे, काँसे, खपरे या पीतल से बनी,

Made of clay, cow dung, ash or sandal, of sand, wood or stone, of iron, tin, bell-metal, potsherd or brass,

Word by wordपदार्थ

मृदा (mṛdā) — with clayमिट्टी सेवा (vā) — orयागोमयेन (gomayena) — with cow dungगोबर सेअपि (api) — alsoभीभस्मना (bhasmanā) — with ashभस्म सेचन्दनेन (candanena) — with sandalचन्दन सेवा (vā) — orयासिकताभिः (sikatābhiḥ) — with sandरेत सेदारुणा (dāruṇā) — with woodलकड़ी सेवा (vā) — orयापाषाणेन (pāṣāṇena) — with stoneपत्थर सेअपि (api) — alsoभीनिर्मिता (nirmitā) — madeबनीलोहेन (lohena) — with ironलोहे सेवा (vā) — orयाअथ (atha) — orयारङ्गेण (raṅgeṇa) — with tinरांगे सेकांस्य (kāṃsya) — bell-metalकाँसेखर्पर (kharpara) — potsherdखपरेपित्तलैः (pittalaiḥ) — and brassऔर पीतल से

Verse 28

२८28 ताम्ररौप्यसुवर्णैर्वा रत्नैर्नानाविधैरपि । अथवा पारदेनैव कर्पूरेणाथवा कृता ॥ २८ ॥

tāmraraupyasuvarṇairvā ratnairnānāvidhairapi | athavā pāradenaiva karpūreṇāthavā kṛtā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ताँबे, चाँदी या सोने से, अनेक प्रकार के रत्नों से, या पारे या कपूर से बनी,

of copper, silver or gold, of gems of many kinds, or of quicksilver or camphor,

Word by wordपदार्थ

ताम्र (tāmra) — copperताँबेरौप्य (raupya) — silverचाँदीसुवर्णैः (suvarṇaiḥ) — or goldया सोने सेवा (vā) — orयारत्नैः (ratnaiḥ) — with gemsरत्नों सेनाना (nānā) — manyअनेकविधैः (vidhaiḥ) — kindsप्रकार केअपि (api) — alsoभीअथवा (athavā) — orयापारदेन (pāradena) — with quicksilverपारे सेएव (eva) — indeedहीकर्पूरेण (karpūreṇa) — with camphorकपूर सेअथवा (athavā) — orयाकृता (kṛtā) — madeबनी

Verse 29

२९29 प्रतिमां शिवलिङ्गं वा द्रव्यैरेतैः कृतं तु यत् । तत्र मां पूजयेत्तेषु फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ २९ ॥

pratimāṃ śivaliṅgaṃ vā dravyairetaiḥ kṛtaṃ tu yat | tatra māṃ pūjayetteṣu phalaṃ koṭiguṇottaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चाहे मूर्ति हो या शिवलिंग, इन पदार्थों से बनी, उसी में मेरी पूजा करे। उनमें फल हर क्रम पर करोड़ गुना बढ़ता जाता है।

whether an image or a Śiva lingam made of these materials, one should worship me there. In them the fruit grows a crore times higher at each step.

Word by wordपदार्थ

प्रतिमाम् (pratimām) — an imageमूर्तिशिवलिङ्गम् (śivaliṅgam) — a Śiva lingamशिवलिंगवा (vā) — orयाद्रव्यैः (dravyaiḥ) — of materialsपदार्थों सेएतैः (etaiḥ) — theseइनकृतम् (kṛtam) — madeबनातु (tu) — andऔरयत् (yat) — whichजोतत्र (tatra) — thereउसमेंमाम् (mām) — meमुझेपूजयेत् (pūjayet) — one should worshipपूजेतेषु (teṣu) — in themउनमेंफलम् (phalam) — the fruitफलकोटि (koṭi) — a croreकरोड़गुण (guṇa) — timesगुनाउत्तरम् (uttaram) — more and moreबढ़ता जाता

Verse 30

३०30 मृद्दारुकांस्यलोहैश्च पाषाणेनापि निर्मिता । गृहिणा प्रतिमा कार्या शिवं शश्वदभीप्सता ॥ ३० ॥

mṛddārukāṃsyalohaiśca pāṣāṇenāpi nirmitā | gṛhiṇā pratimā kāryā śivaṃ śaśvadabhīpsatā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो गृहस्थ सदा शिव को चाहता है, वह मिट्टी, लकड़ी, काँसे, लोहे या पत्थर की मूर्ति बनवाए।

A householder who always wishes for Śiva should have an image made of clay, wood, bell-metal, iron or stone.

Word by wordपदार्थ

मृत् (mṛt) — clayमिट्टीदारु (dāru) — woodलकड़ीकांस्य (kāṃsya) — bell-metalकाँसेलोहैः (lohaiḥ) — and ironऔर लोहे सेच (ca) — andऔरपाषाणेन (pāṣāṇena) — with stoneपत्थर सेअपि (api) — alsoभीनिर्मिता (nirmitā) — madeबनीगृहिणा (gṛhiṇā) — by a householderगृहस्थ कोप्रतिमा (pratimā) — an imageमूर्तिकार्या (kāryā) — is to be madeबनवानी चाहिएशिवम् (śivam) — Śivaशिव कोशश्वत् (śaśvat) — alwaysसदाअभीप्सता (abhīpsatā) — wishing forचाहने वाले

Verse 31

३१31 आयुः श्रियं कुलं धर्मं पुत्रानाप्नोति तैः क्रमात् । बिल्ववृक्षे तत्फले वा यो मां पूजयते नरः ॥ ३१ ॥

āyuḥ śriyaṃ kulaṃ dharmaṃ putrānāpnoti taiḥ kramāt | bilvavṛkṣe tatphale vā yo māṃ pūjayate naraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनसे क्रम से वह आयु, वैभव, कुल, धर्म और पुत्र पाता है। जो मनुष्य बेल के पेड़ या उसके फल में मेरी पूजा करता है,

By these, in order, he gets long life, glory, family, right and sons. The man who worships me in the bilva tree or its fruit

Word by wordपदार्थ

आयुः (āyuḥ) — long lifeआयुश्रियम् (śriyam) — gloryवैभवकुलम् (kulam) — familyकुलधर्मम् (dharmam) — rightधर्मपुत्रान् (putrān) — sonsपुत्रआप्नोति (āpnoti) — he getsपाता हैतैः (taiḥ) — by themउनसेक्रमात् (kramāt) — in orderक्रम सेबिल्व (bilva) — of bilvaबेल केवृक्षे (vṛkṣe) — in the treeपेड़ मेंतत् (tat) — itsउसकेफले (phale) — in the fruitफल मेंवा (vā) — orयायः (yaḥ) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेपूजयते (pūjayate) — worshipsपूजता हैनरः (naraḥ) — manमनुष्य

Verse 32

३२32 परां श्रियमिह प्राप्य मम लोके महीयते । बिल्ववृक्षं समाश्रित्य यो मन्त्रान्विधिना जपेत् ॥ ३२ ॥

parāṃ śriyamiha prāpya mama loke mahīyate | bilvavṛkṣaṃ samāśritya yo mantrānvidhinā japet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह यहाँ उत्तम वैभव पाकर मेरे लोक में आदर पाता है। जो बेल के पेड़ का सहारा लेकर विधि से मन्त्र जपता है,

gains high glory here and is honoured in my world. One who, taking shelter at a bilva tree, recites mantras by the rule

Word by wordपदार्थ

पराम् (parām) — highउत्तमश्रियम् (śriyam) — gloryवैभवइह (iha) — hereयहाँप्राप्य (prāpya) — having gainedपाकरमम (mama) — myमेरेलोके (loke) — in the worldलोक मेंमहीयते (mahīyate) — is honouredआदर पाता हैबिल्ववृक्षम् (bilvavṛkṣam) — the bilva treeबेल के पेड़ कासमाश्रित्य (samāśritya) — taking shelterसहारा लेकरयः (yaḥ) — whoजोमन्त्रान् (mantrān) — mantrasमन्त्रविधिना (vidhinā) — by the ruleविधि सेजपेत् (japet) — recitesजपता है

Verse 33

३३33 एकेन दिवसेनैव तत्पुरश्चरणं भवेत् । यस्तु बिल्ववने नित्यं कुटीं कृत्वा वसेन्नरः ॥ ३३ ॥

ekena divasenaiva tatpuraścaraṇaṃ bhavet | yastu bilvavane nityaṃ kuṭīṃ kṛtvā vasennaraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका वह पुरश्चरण एक ही दिन में पूरा हो जाता है। और जो मनुष्य बेल के वन में कुटिया बनाकर सदा रहता है,

has that preliminary rite done in a single day. And the man who makes a hut in a bilva grove and always lives there,

Explanationव्याख्या

पुरश्चरण वह निश्चित संख्या में जप है जो किसी मन्त्र को प्रयोग के योग्य मानने से पहले करना होता है।

A preliminary rite (puraścaraṇa) is the fixed number of recitations a mantra needs before it is held ready for use.

Word by wordपदार्थ

एकेन (ekena) — in oneएकदिवसेन (divasena) — dayदिन मेंएव (eva) — aloneहीतत् (tat) — thatवहपुरश्चरणम् (puraścaraṇam) — preliminary riteपुरश्चरणभवेत् (bhavet) — is doneपूरा होता हैयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔरबिल्ववने (bilvavane) — in a bilva groveबेल के वन मेंनित्यम् (nityam) — alwaysसदाकुटीम् (kuṭīm) — a hutकुटियाकृत्वा (kṛtvā) — having madeबनाकरवसेत् (vaset) — livesरहता हैनरः (naraḥ) — manमनुष्य

Verse 34

३४34 सर्वे मन्त्राः प्रसिध्यन्ति जपमात्रेण केवलम् । पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले शिवालये ॥ ३४ ॥

sarve mantrāḥ prasidhyanti japamātreṇa kevalam | parvatāgre nadītīre bilvamūle śivālaye ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसके सब मन्त्र केवल जप से सिद्ध हो जाते हैं। पर्वत की चोटी पर, नदी के किनारे, बेल की जड़ के पास, शिव के मन्दिर में,

has all mantras succeed by recitation alone. On a mountain top, on a river bank, at the root of a bilva tree, in a temple of Śiva,

Word by wordपदार्थ

सर्वे (sarve) — allसबमन्त्राः (mantrāḥ) — mantrasमन्त्रप्रसिध्यन्ति (prasidhyanti) — succeedसिद्ध होते हैंजप (japa) — by recitationजपमात्रेण (mātreṇa) — aloneभर सेकेवलम् (kevalam) — onlyकेवलपर्वत (parvata) — of a mountainपर्वत कीअग्रे (agre) — on the topचोटी परनदी (nadī) — of a riverनदी केतीरे (tīre) — on the bankकिनारेबिल्व (bilva) — of a bilva treeबेल केमूले (mūle) — at the rootजड़ के पासशिवालये (śivālaye) — in a temple of Śivaशिव के मन्दिर में

Verse 35

३५35 अग्निहोत्रे केशवस्य सन्निधौ च जपेतु यः । नैवास्य विघ्नं कुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः ॥ ३५ ॥

agnihotre keśavasya sannidhau ca japetu yaḥ | naivāsya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अग्निहोत्र के स्थान पर, केशव के समीप, जो वहाँ जप करता है, उसके लिए दानव, यक्ष और राक्षस कोई विघ्न नहीं डालते।

at the fire-offering, in the presence of Keśava, whoever recites there, no dānavas, yakṣas or rākṣasas put any obstacle in his way.

Word by wordपदार्थ

अग्निहोत्रे (agnihotre) — at the fire-offeringअग्निहोत्र के स्थान परकेशवस्य (keśavasya) — of Keśavaविष्णु केसन्निधौ (sannidhau) — in the presenceसमीपच (ca) — andऔरजपेत् (japet) — recitesजपता हैतु (tu) — andऔरयः (yaḥ) — whoजोन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीअस्य (asya) — for himउसकेविघ्नम् (vighnam) — obstacleविघ्नकुर्वन्ति (kurvanti) — makeडालतेदानवाः (dānavāḥ) — the dānavasदानवयक्ष (yakṣa) — yakṣasयक्षराक्षसाः (rākṣasāḥ) — and rākṣasasऔर राक्षस

Verse 36

३६36 तं न स्पृशन्ति पापानि शिवसायुज्यमृच्छति । स्थण्डिले वा जले वह्नौ वायावाकाश एव वा ॥ ३६ ॥

taṃ na spṛśanti pāpāni śivasāyujyamṛcchati | sthaṇḍile vā jale vahnau vāyāvākāśa eva vā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पाप उसे नहीं छूते, और वह शिव का सायुज्य पाता है। समतल भूमि पर, जल में, अग्नि में, वायु में या आकाश में,

Sins do not touch him, and he reaches union with Śiva. On a bare patch of ground, in water, in fire, in air or in space,

Word by wordपदार्थ

तम् (tam) — himउसेन (na) — notनहींस्पृशन्ति (spṛśanti) — touchछूतेपापानि (pāpāni) — sinsपापशिव (śiva) — with Śivaशिव केसायुज्यम् (sāyujyam) — unionसायुज्यऋच्छति (ṛcchati) — he reachesपाता हैस्थण्डिले (sthaṇḍile) — on a bare patch of groundसमतल भूमि परवा (vā) — orयाजले (jale) — in waterजल मेंवह्नौ (vahnau) — in fireअग्नि मेंवायौ (vāyau) — in airवायु मेंआकाशे (ākāśe) — in spaceआकाश मेंएव (eva) — indeedहीवा (vā) — orया

Verse 37

३७37 गिरौ स्वात्मनि वा यो मां पूजयेत्प्रयतो नरः । स कृत्स्नं फलमाप्नोति लवमात्रेण राघव ॥ ३७ ॥

girau svātmani vā yo māṃ pūjayetprayato naraḥ | sa kṛtsnaṃ phalamāpnoti lavamātreṇa rāghava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

या पर्वत पर, या अपने आत्मा में, जो मनुष्य वहाँ संयत होकर मेरी पूजा करता है, वह हे राघव, एक क्षण भर में पूरा फल पाता है।

or on a mountain, or in his own self: the man who worships me there with a restrained mind gets the whole fruit in only a moment, O Rāghava.

Word by wordपदार्थ

गिरौ (girau) — on a mountainपर्वत परस्व (sva) — in his ownअपनेआत्मनि (ātmani) — selfआत्मा मेंवा (vā) — orयायः (yaḥ) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेपूजयेत् (pūjayet) — worshipsपूजता हैप्रयतः (prayataḥ) — with a restrained mindसंयत होकरनरः (naraḥ) — manमनुष्यसः (saḥ) — heवहकृत्स्नम् (kṛtsnam) — the wholeपूराफलम् (phalam) — fruitफलआप्नोति (āpnoti) — getsपाता हैलव (lava) — a momentक्षणमात्रेण (mātreṇa) — in onlyभर मेंराघव (rāghava) — O Rāghavaहे राघव

Verse 38

३८38 आत्मपूजासमा नास्ति पूजा रघुकुलोद्वह । मत्सायुज्यमवाप्नोति चण्डालोऽप्यात्मपूजया ॥ ३८ ॥

ātmapūjāsamā nāsti pūjā raghukulodvaha | matsāyujyamavāpnoti caṇḍālo'pyātmapūjayā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे रघुकुल के वंशधर, आत्मा की पूजा के बराबर कोई पूजा नहीं। चाण्डाल भी आत्मा की पूजा से मेरा सायुज्य पाता है।

There is no worship equal to worship of the self, O bearer of the line of Raghu. Even an outcaste reaches union with me by worship of the self.

Word by wordपदार्थ

आत्म (ātma) — of the selfआत्मा कीपूजा (pūjā) — worshipपूजा केसमा (samā) — equalसमानन (na) — notनहींअस्ति (asti) — isहैपूजा (pūjā) — a worshipकोई पूजारघुकुल (raghukula) — of the line of Raghuरघुकुल केउद्वह (udvaha) — O bearerहे वंशधरमत् (mat) — with meमेरासायुज्यम् (sāyujyam) — unionसायुज्यअवाप्नोति (avāpnoti) — reachesपाता हैचण्डालः (caṇḍālaḥ) — an outcasteचाण्डालअपि (api) — evenभीआत्म (ātma) — of the selfआत्मा कीपूजया (pūjayā) — by worshipपूजा से

Verse 39

३९39 सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यः कम्बलासने । कृष्णाजिने भवेन्मुक्तिर्मोक्षश्रीर्व्याघ्रचर्मणि ॥ ३९ ॥

sarvānkāmānavāpnoti manuṣyaḥ kambalāsane | kṛṣṇājine bhavenmuktirmokṣaśrīrvyāghracarmaṇi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कम्बल के आसन पर मनुष्य सब इच्छाएँ पाता है। काले हिरण की खाल पर मुक्ति होती है, और बाघ की खाल पर मोक्ष की शोभा।

A man gets all his wishes on a blanket seat. On the skin of a black antelope there is freedom, and on a tiger skin the glory of freedom.

Word by wordपदार्थ

सर्वान् (sarvān) — allसबकामान् (kāmān) — wishesइच्छाएँअवाप्नोति (avāpnoti) — getsपाता हैमनुष्यः (manuṣyaḥ) — a manमनुष्यकम्बल (kambala) — a blanketकम्बल केआसने (āsane) — on a seatआसन परकृष्ण (kṛṣṇa) — of a black antelopeकाले हिरण कीअजिने (ajine) — on the skinखाल परभवेत् (bhavet) — there isहोती हैमुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिमोक्ष (mokṣa) — of freedomमोक्ष कीश्रीः (śrīḥ) — gloryशोभाव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्मणि (carmaṇi) — on the skinखाल पर

Verse 40

४०40 कुशासने भवेज्ज्ञानमारोग्यं पत्रनिर्मिते । पाषाणे दुःखमाप्नोति काष्ठे नानाविधान्गदान् ॥ ४० ॥

kuśāsane bhavejjñānamārogyaṃ patranirmite | pāṣāṇe duḥkhamāpnoti kāṣṭhe nānāvidhāngadān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कुश के आसन पर ज्ञान होता है, और पत्तों से बने आसन पर आरोग्य। पत्थर पर वह दुःख पाता है, और लकड़ी पर अनेक प्रकार के रोग।

On a seat of kuśa grass there is knowledge, and on one made of leaves, health. On stone he gets pain, and on wood illnesses of many kinds.

Word by wordपदार्थ

कुश (kuśa) — of kuśa grassकुश केआसने (āsane) — on a seatआसन परभवेत् (bhavet) — there isहोता हैज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानआरोग्यम् (ārogyam) — healthआरोग्यपत्र (patra) — of leavesपत्तों सेनिर्मिते (nirmite) — on one madeबने आसन परपाषाणे (pāṣāṇe) — on stoneपत्थर परदुःखम् (duḥkham) — painदुःखआप्नोति (āpnoti) — he getsपाता हैकाष्ठे (kāṣṭhe) — on woodलकड़ी परनाना (nānā) — manyअनेकविधान् (vidhān) — kindsप्रकार केगदान् (gadān) — illnessesरोग

Verse 41

४१41 वस्त्रे श्रियमवाप्नोति भूमौ मन्त्रो न सिध्यति । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा जपं पूजां समाचरेत् ॥ ४१ ॥

vastre śriyamavāpnoti bhūmau mantro na sidhyati | udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā japaṃ pūjāṃ samācaret ||

Doubtful readingours: उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा जपं पूजां समाचरेत्; variant प्राङ्मुखो वोदङ्मुखो वापि जपं पूजां समारभेत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.41. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कपड़े पर वह धन पाता है, और खाली भूमि पर मन्त्र सिद्ध नहीं होता। वह उत्तर या पूर्व की ओर मुख करके जप और पूजा करे।

On cloth he gets wealth, and on the bare ground the mantra does not succeed. He should perform recitation and worship facing north or east.

Word by wordपदार्थ

वस्त्रे (vastre) — on clothकपड़े परश्रियम् (śriyam) — wealthधनअवाप्नोति (avāpnoti) — he getsपाता हैभूमौ (bhūmau) — on the groundभूमि परमन्त्रः (mantraḥ) — the mantraमन्त्रन (na) — notनहींसिध्यति (sidhyati) — succeedsसिद्ध होताउदङ्मुखः (udaṅmukhaḥ) — facing northउत्तर की ओर मुखप्राङ्मुखः (prāṅmukhaḥ) — facing eastपूर्व की ओर मुखवा (vā) — orयाजपम् (japam) — recitationजपपूजाम् (pūjām) — worshipपूजासमाचरेत् (samācaret) — he should performकरे

Verse 42

४२42 अक्षमालाविधिं वक्ष्ये शृणुष्वावहितो नृप । साम्राज्यं स्फटिको दद्यात्पुत्रजीवः परां श्रियम् ॥ ४२ ॥

akṣamālāvidhiṃ vakṣye śṛṇuṣvāvahito nṛpa | sāmrājyaṃ sphaṭiko dadyātputrajīvaḥ parāṃ śriyam ||

Doubtful readingours: साम्राज्यं स्फटिको दद्यात्पुत्रजीवः; variant साम्राज्यं स्फटिके स्यात्तु पुत्रजीवे

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.42. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं माला की विधि कहूँगा। हे राजा, ध्यान से सुनो। स्फटिक साम्राज्य देता है, और पुत्रजीव उत्तम वैभव।

I will tell the method of the rosary. Listen with attention, O king. Crystal gives sovereignty, and putrajīva seeds give high glory.

Word by wordपदार्थ

अक्ष (akṣa) — of a rosaryजपमाला कीमाला (mālā) — bead stringमालाविधिम् (vidhim) — the methodविधिवक्ष्ये (vakṣye) — I will tellकहूँगाशृणुष्व (śṛṇuṣva) — listenसुनोअवहितः (avahitaḥ) — with attentionध्यान सेनृप (nṛpa) — O kingहे राजासाम्राज्यम् (sāmrājyam) — sovereigntyसाम्राज्यस्फटिकः (sphaṭikaḥ) — crystalस्फटिकदद्यात् (dadyāt) — givesदेता हैपुत्रजीवः (putrajīvaḥ) — putrajīva seedsपुत्रजीवपराम् (parām) — highउत्तमश्रियम् (śriyam) — gloryवैभव

Verse 43

४३43 आत्मज्ञानं कुशग्रन्थी रुद्राक्षाः सर्वकामदाः । प्रवालैश्च कृता माला सर्वलोकवशप्रदा ॥ ४३ ॥

ātmajñānaṃ kuśagranthī rudrākṣāḥ sarvakāmadāḥ | pravālaiśca kṛtā mālā sarvalokavaśapradā ||

Doubtful readingours: कुशग्रन्थी रुद्राक्षाः सर्वकामदाः; variant कुशग्रन्थौ रुद्राक्षे सर्वकामदः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.43. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कुश की गाँठें आत्मज्ञान देती हैं, और रुद्राक्ष सब इच्छाएँ देते हैं। मूँगे से बनी माला सब लोगों को वश में करने वाली है।

Knots of kuśa grass give knowledge of the self, and rudrākṣa beads give all wishes. A rosary made of coral gives power over all people.

Word by wordपदार्थ

आत्मज्ञानम् (ātmajñānam) — knowledge of the selfआत्मज्ञानकुश (kuśa) — of kuśa grassकुश कीग्रन्थी (granthī) — knotsगाँठेंरुद्राक्षाः (rudrākṣāḥ) — rudrākṣa beadsरुद्राक्षसर्व (sarva) — allसबकाम (kāma) — wishesइच्छाएँदाः (dāḥ) — givingदेने वालेप्रवालैः (pravālaiḥ) — with coralमूँगे सेच (ca) — andऔरकृता (kṛtā) — madeबनीमाला (mālā) — a rosaryमालासर्व (sarva) — allसबलोक (loka) — peopleलोगों कोवश (vaśa) — to subdueवश मेंप्रदा (pradā) — givingकरने वाली

Verse 44

४४44 मोक्षप्रदा च माला स्यादामलक्याः फलैः कृता । मुक्ताफलैः कृता माला सर्वविद्याप्रदायिनी ॥ ४४ ॥

mokṣapradā ca mālā syādāmalakyāḥ phalaiḥ kṛtā | muktāphalaiḥ kṛtā mālā sarvavidyāpradāyinī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.44. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आँवले के फलों से बनी माला मोक्ष देने वाली है। मोतियों से बनी माला सब विद्याएँ देने वाली है।

A rosary made of fruits of the āmalakī tree gives freedom. A rosary made of pearls gives all kinds of knowledge.

Word by wordपदार्थ

मोक्ष (mokṣa) — freedomमोक्षप्रदा (pradā) — givingदेने वालीच (ca) — andऔरमाला (mālā) — a rosaryमालास्यात् (syāt) — isहैआमलक्याः (āmalakyāḥ) — of the amla treeआँवले केफलैः (phalaiḥ) — with fruitsफलों सेकृता (kṛtā) — madeबनीमुक्ताफलैः (muktāphalaiḥ) — with pearlsमोतियों सेकृता (kṛtā) — madeबनीमाला (mālā) — a rosaryमालासर्व (sarva) — allसबविद्या (vidyā) — knowledgeविद्याएँप्रदायिनी (pradāyinī) — givingदेने वाली

Verse 45

४५45 माणिक्यरचिता माला त्रैलोक्यस्य वशंकरी । नीलैर्मरकतैर्वापि कृता शत्रुभयप्रदा ॥ ४५ ॥

māṇikyaracitā mālā trailokyasya vaśaṃkarī | nīlairmarakatairvāpi kṛtā śatrubhayapradā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.45. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माणिक से बनी माला तीनों लोकों को वश में करने वाली है। नीलम या पन्ने से बनी माला शत्रुओं को डर देने वाली है।

A rosary made of rubies subdues the three worlds. One made of sapphires or emeralds gives fear to enemies.

Word by wordपदार्थ

माणिक्य (māṇikya) — with rubiesमाणिक सेरचिता (racitā) — madeरचीमाला (mālā) — a rosaryमालात्रैलोक्यस्य (trailokyasya) — of the three worldsतीनों लोकों कोवशंकरी (vaśaṃkarī) — subduingवश में करने वालीनीलैः (nīlaiḥ) — with sapphiresनीलम सेमरकतैः (marakataiḥ) — with emeraldsपन्ने सेवा (vā) — orयाअपि (api) — alsoभीकृता (kṛtā) — madeबनीशत्रु (śatru) — for enemiesशत्रुओं कोभय (bhaya) — fearडरप्रदा (pradā) — givingदेने वाली

Verse 46

४६46 सुवर्णरचिता माला दद्याद्वै महतीं श्रियम् । तथा रौप्यमयी माला कन्यां यच्छति कामिताम् ॥ ४६ ॥

suvarṇaracitā mālā dadyādvai mahatīṃ śriyam | tathā raupyamayī mālā kanyāṃ yacchati kāmitām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.46. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सोने से बनी माला बड़ा वैभव देती है। चाँदी की माला मनचाही कन्या देती है।

A rosary made of gold gives great wealth. A rosary made of silver gives a bride that one wishes for.

Word by wordपदार्थ

सुवर्ण (suvarṇa) — with goldसोने सेरचिता (racitā) — madeबनीमाला (mālā) — a rosaryमालादद्यात् (dadyāt) — givesदेती हैवै (vai) — indeedनिश्चयमहतीम् (mahatīm) — greatबड़ाश्रियम् (śriyam) — wealthवैभवतथा (tathā) — andऔररौप्यमयी (raupyamayī) — made of silverचाँदी कीमाला (mālā) — a rosaryमालाकन्याम् (kanyām) — a brideकन्यायच्छति (yacchati) — givesदेती हैकामिताम् (kāmitām) — wished forमनचाही

Verse 47

४७47 उत्तानां सर्वकामानां दायिनी पारदैः कृता । अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा ॥ ४७ ॥

uttānāṃ sarvakāmānāṃ dāyinī pāradaiḥ kṛtā | aṣṭottaraśataṃ mālā tatra syāduttamottamā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.47. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v47. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पारे से बनी माला सब इच्छाओं में उत्तम इच्छाएँ देने वाली है। उनमें एक सौ आठ मनकों की माला सबसे श्रेष्ठ है।

A rosary made of quicksilver gives the highest of all wishes. Among them, a rosary of a hundred and eight is the best of the best.

Word by wordपदार्थ

उत्तानाम् (uttānām) — of the highestउत्तमसर्व (sarva) — allसबकामानाम् (kāmānām) — wishesइच्छाओं कीदायिनी (dāyinī) — giverदेने वालीपारदैः (pāradaiḥ) — with quicksilverपारे सेकृता (kṛtā) — madeबनीअष्टोत्तर (aṣṭottara) — a hundred and eightएक सौ आठशतम् (śatam) — hundredसौमाला (mālā) — a rosaryमालातत्र (tatra) — thereउनमेंस्यात् (syāt) — isहैउत्तम (uttama) — bestश्रेष्ठउत्तमा (uttamā) — of the bestसे भी श्रेष्ठ

Verse 48

४८48 शतसंख्योत्तमा माला पञ्चाशन्मध्यमा मता । चतुःपञ्चशता यद्वा ह्यधमा सप्तविंशतिः ॥ ४८ ॥

śatasaṃkhyottamā mālā pañcāśanmadhyamā matā | catuḥpañcaśatā yadvā hyadhamā saptaviṃśatiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.48. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v48. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सौ मनकों की माला श्रेष्ठ है, पचास की मध्यम मानी गई है, और चौवन या सत्ताईस की निम्न है।

A rosary of a hundred is the best, one of fifty is held to be middling, and one of fifty-four or twenty-seven is the lowest.

Word by wordपदार्थ

शत (śata) — a hundredसौसंख्या (saṃkhyā) — in numberसंख्या वालीउत्तमा (uttamā) — bestश्रेष्ठमाला (mālā) — rosaryमालापञ्चाशत् (pañcāśat) — fiftyपचासमध्यमा (madhyamā) — middleमध्यममता (matā) — is heldमानी गई हैचतुःपञ्चशता (catuḥpañcaśatā) — fifty-fourचौवनयद्वा (yadvā) — orयाहि (hi) — indeedहीअधमा (adhamā) — lowestनिम्नसप्तविंशतिः (saptaviṃśatiḥ) — twenty-sevenसत्ताईस

Verse 49

४९49 अधमा पञ्चविंशत्या यदि स्याच्छतनिर्मिता । पञ्चाशदक्षराण्यत्रानुलोमप्रतिलोमतः ॥ ४९ ॥

adhamā pañcaviṃśatyā yadi syācchatanirmitā | pañcāśadakṣarāṇyatrānulomapratilomataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.49. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पच्चीस की भी माला निम्न है, यदि उसे सौ गिनने के लिए बनाया गया हो। यहाँ पचास अक्षर सीधे और उलटे क्रम से रखे जाते हैं।

Even one of twenty-five is the lowest, if it is made to count a hundred. Here the fifty letters are laid in forward and in reverse order.

Word by wordपदार्थ

अधमा (adhamā) — lowestनिम्नपञ्चविंशत्या (pañcaviṃśatyā) — with twenty-fiveपच्चीस सेयदि (yadi) — ifयदिस्यात् (syāt) — it isहोशत (śata) — a hundredसौनिर्मिता (nirmitā) — madeबनीपञ्चाशत् (pañcāśat) — fiftyपचासअक्षराणि (akṣarāṇi) — lettersअक्षरअत्र (atra) — hereयहाँअनुलोम (anuloma) — in forward orderसीधे क्रम सेप्रतिलोमतः (pratilomataḥ) — and in reverse orderऔर उलटे क्रम से

Verse 50

५०50 इत्येवं स्थापयेत्स्पष्टं न कस्मैचित्प्रदर्शयेत् ॥ ५० ॥

ityevaṃ sthāpayetspaṣṭaṃ na kasmaicitpradarśayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.50. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v50. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह उन्हें इसी तरह साफ़ रखे, और किसी को न दिखाए।

He should set them in this way, clearly, and should not show it to anyone.

Explanationव्याख्या

पचास अक्षर संस्कृत वर्णमाला के अक्षर हैं। वे मनकों पर, एक मनके पर एक अक्षर, पहले आगे और फिर पीछे की ओर रखे जाते हैं।

The fifty letters are the letters of the Sanskrit alphabet. They are laid on the beads, one letter to a bead, going forward and then back.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारएवम् (evam) — in this wayइसी तरहस्थापयेत् (sthāpayet) — one should setरखेस्पष्टम् (spaṣṭam) — clearlyसाफ़न (na) — notनहींकस्मैचित् (kasmaicit) — to anyoneकिसी कोप्रदर्शयेत् (pradarśayet) — should he showदिखाए

Verse 51

५१51 वर्णैर्विन्यस्तया यस्तु क्रियते मालया जपः । एकवारेण तस्यैव पुरश्चर्या कृता भवेत् ॥ ५१ ॥

varṇairvinyastayā yastu kriyate mālayā japaḥ | ekavāreṇa tasyaiva puraścaryā kṛtā bhavet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.51. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v51. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अक्षरों से सजाई गई माला से जो जप किया जाता है, उसका पुरश्चरण एक ही बार में पूरा हो जाता है।

Recitation done with a rosary laid out with the letters has its preliminary rite done in a single round.

Word by wordपदार्थ

वर्णैः (varṇaiḥ) — with lettersअक्षरों सेविन्यस्तया (vinyastayā) — laid outसजाई गईयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔरक्रियते (kriyate) — is doneकिया जाता हैमालया (mālayā) — with a rosaryमाला सेजपः (japaḥ) — recitationजपएकवारेण (ekavāreṇa) — in one roundएक बार मेंतस्य (tasya) — hisउसकाएव (eva) — aloneहीपुरश्चर्या (puraścaryā) — preliminary riteपुरश्चरणकृता (kṛtā) — doneपूराभवेत् (bhavet) — isहो जाता है

Verse 52

५२52 सव्यपाणिं गुदे स्थाप्य दक्षिणं च शिवोपरि । योनिमुद्राबन्ध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ५२ ॥

savyapāṇiṃ gude sthāpya dakṣiṇaṃ ca śivopari | yonimudrābandha evaṃ bhavedāsanamuttamam ||

Doubtful readingशिवोपरि: another reading ध्वजोपरि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.52. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v52. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बाएँ हाथ को गुदा पर और दाएँ को ऊपर शिव पर रखकर योनिमुद्रा का बन्ध सर्वोत्तम आसन है।

Placing the left hand on the anus and the right on Śiva above, the binding of the yonimudrā is the best posture.

Word by wordपदार्थ

सव्य (savya) — leftबाएँपाणिम् (pāṇim) — handहाथ कोगुदे (gude) — on the anusगुदा परस्थाप्य (sthāpya) — having placedरखकरदक्षिणम् (dakṣiṇam) — the rightदाएँ कोच (ca) — andऔरशिव (śiva) — on Śivaशिव परउपरि (upari) — aboveऊपरयोनि (yoni) — the yonimudrāयोनिमुद्रा कामुद्रा (mudrā) — sealमुद्राबन्धः (bandhaḥ) — bindingबन्धएवम् (evam) — thusइस प्रकारभवेत् (bhavet) — isहैआसनम् (āsanam) — a postureआसनउत्तमम् (uttamam) — the bestसर्वोत्तम

Verse 53

५३53 योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः । यं कंचिदपि वा मन्त्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः ॥ ५३ ॥

yonimudrāsane sthitvā prajapedyaḥ samāhitaḥ | yaṃ kaṃcidapi vā mantraṃ tasya syuḥ sarvasiddhayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.53. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v53. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो योनिमुद्रा के आसन में बैठकर एकाग्र मन से किसी भी मन्त्र का जप करता है, उसे सब सिद्धियाँ होती हैं।

One who sits in the yonimudrā posture and recites with a collected mind any mantra at all has all accomplishments.

Word by wordपदार्थ

योनिमुद्रा (yonimudrā) — in the yonimudrāयोनिमुद्रा केआसने (āsane) — postureआसन मेंस्थित्वा (sthitvā) — having satबैठकरप्रजपेत् (prajapet) — recitesजपता हैयः (yaḥ) — whoजोसमाहितः (samāhitaḥ) — with a collected mindएकाग्र मन सेयम् (yam) — whichजिसकंचित् (kaṃcit) — anyकिसीअपि (api) — alsoभीवा (vā) — orयामन्त्रम् (mantram) — mantraमन्त्र कोतस्य (tasya) — for himउसके लिएस्युः (syuḥ) — there areहोती हैंसर्व (sarva) — allसबसिद्धयः (siddhayaḥ) — accomplishmentsसिद्धियाँ

Verse 54

५४54 छिन्ना रुद्धाः स्तम्भिताश्च मिलिता मूर्च्छितास्तथा । सुप्ता मत्ता हीनवीर्या दग्धत्रस्तारिपक्षगाः ॥ ५४ ॥

chinnā ruddhāḥ stambhitāśca militā mūrcchitāstathā | suptā mattā hīnavīryā dagdhatrastāripakṣagāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.54. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v54. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मन्त्र छिन्न, रुद्ध, स्तम्भित, मिलित, मूर्च्छित, सुप्त, मत्त, कम बल वाले, दग्ध, त्रस्त या शत्रु के पक्ष में गए हुए कहे गए हैं,

Mantras that are said to be cut, blocked, stiffened, joined, fainted, asleep, intoxicated, lacking strength, burnt, frightened, or gone to the enemy's side,

Word by wordपदार्थ

छिन्नाः (chinnāḥ) — cutछिन्नरुद्धाः (ruddhāḥ) — blockedरुद्धस्तम्भिताः (stambhitāḥ) — stiffenedस्तम्भितच (ca) — andऔरमिलिताः (militāḥ) — joinedमिलितमूर्च्छिताः (mūrcchitāḥ) — faintedमूर्च्छिततथा (tathā) — andऔरसुप्ताः (suptāḥ) — asleepसुप्तमत्ताः (mattāḥ) — intoxicatedमत्तहीन (hīna) — lackingकमवीर्याः (vīryāḥ) — strengthबल वालेदग्ध (dagdha) — burntदग्धत्रस्त (trasta) — frightenedत्रस्तअरि (ari) — of the enemyशत्रु केपक्ष (pakṣa) — sideपक्ष मेंगाः (gāḥ) — goneगए

Verse 55

५५55 बाला यौवनमत्ताश्च वृद्धा मन्त्राश्च ये मताः । योनिमुद्रासने स्थित्वा मन्त्रानेवंविधान् जपेत् ॥ ५५ ॥

bālā yauvanamattāśca vṛddhā mantrāśca ye matāḥ | yonimudrāsane sthitvā mantrānevaṃvidhān japet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.55. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v55. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और जो मन्त्र बाल, यौवन से मतवाले या वृद्ध माने गए हैं: योनिमुद्रा के आसन में बैठकर वह ऐसे मन्त्रों का जप करे।

and those mantras held to be young, drunk with youth, or old: sitting in the yonimudrā posture, he should recite mantras of this kind.

Word by wordपदार्थ

बालाः (bālāḥ) — youngबालयौवन (yauvana) — with youthयौवन सेमत्ताः (mattāḥ) — intoxicatedमतवालेच (ca) — andऔरवृद्धाः (vṛddhāḥ) — oldवृद्धमन्त्राः (mantrāḥ) — mantrasमन्त्रच (ca) — andऔरये (ye) — whichजोमताः (matāḥ) — are heldमाने गए हैंयोनिमुद्रा (yonimudrā) — in the yonimudrāयोनिमुद्रा केआसने (āsane) — postureआसन मेंस्थित्वा (sthitvā) — having satबैठकरमन्त्रान् (mantrān) — mantrasमन्त्रों कोएवंविधान् (evaṃvidhān) — of this kindऐसेजपेत् (japet) — he should reciteजपे

Verse 56

५६56 तस्य सिद्ध्यन्ति ते मन्त्रा नान्यस्य तु कथंचन । ब्राह्मं मुहूर्तमारभ्यामध्याह्नं प्रजपेन्मनुम् ॥ ५६ ॥

tasya siddhyanti te mantrā nānyasya tu kathaṃcana | brāhmaṃ muhūrtamārabhyāmadhyāhnaṃ prajapenmanum ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.56. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v56. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे मन्त्र उसी के लिए सिद्ध होते हैं, दूसरे के लिए किसी तरह नहीं। ब्राह्म मुहूर्त से शुरू करके वह दोपहर तक मन्त्र जपे।

Those mantras succeed for him, and in no way for another. Beginning at the Brahma hour, he should recite the mantra until midday.

Explanationव्याख्या

ब्राह्म मुहूर्त भोर से ठीक पहले का समय है।

The Brahma hour is the time just before dawn.

Word by wordपदार्थ

तस्य (tasya) — for himउसके लिएसिद्ध्यन्ति (siddhyanti) — succeedसिद्ध होते हैंते (te) — thoseवेमन्त्राः (mantrāḥ) — mantrasमन्त्रन (na) — notनहींअन्यस्य (anyasya) — for anotherदूसरे केतु (tu) — butपरकथंचन (kathaṃcana) — in any wayकिसी तरहब्राह्मम् (brāhmam) — the Brahmaब्राह्ममुहूर्तम् (muhūrtam) — hourमुहूर्तआरभ्य (ārabhya) — beginningसे शुरू करकेआमध्याह्नम् (āmadhyāhnam) — until middayदोपहर तकप्रजपेत् (prajapet) — he should reciteजपेमनुम् (manum) — the mantraमन्त्र को

Verse 57

५७57 अत ऊर्ध्वं कृते जाप्ये विनाशो भवति ध्रुवम् । पुरश्चर्याविधावेवं सर्वकाम्यफलेष्वपि ॥ ५७ ॥

ata ūrdhvaṃ kṛte jāpye vināśo bhavati dhruvam | puraścaryāvidhāvevaṃ sarvakāmyaphaleṣvapi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.57. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v57. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसके आगे जप किया जाए तो नाश निश्चित है। यह पुरश्चरण की विधि में और इच्छा से किए गए सब फलों वाले कर्मों में भी है।

If the recitation is done beyond that, ruin surely comes. This holds in the rule of the preliminary rite and in all rites done for a wished-for fruit.

Word by wordपदार्थ

अतः (ataḥ) — than thisइससेऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — beyondआगेकृते (kṛte) — when doneकरने परजाप्ये (jāpye) — the recitationजपविनाशः (vināśaḥ) — ruinनाशभवति (bhavati) — comesहोता हैध्रुवम् (dhruvam) — surelyनिश्चितपुरश्चर्या (puraścaryā) — of the preliminary riteपुरश्चरण कीविधौ (vidhau) — in the ruleविधि मेंएवम् (evam) — soऐसासर्व (sarva) — in allसबकाम्य (kāmya) — wished-forइच्छा से किए गएफलेषु (phaleṣu) — fruitsफलों मेंअपि (api) — alsoभी

Verse 58

५८58 नित्ये नैमित्तिके वापि तपश्चर्यासु वा पुनः । सर्वदैव जपः कार्यो न दोषस्तत्र कश्चन ॥ ५८ ॥

nitye naimittike vāpi tapaścaryāsu vā punaḥ | sarvadaiva japaḥ kāryo na doṣastatra kaścana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.58. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v58. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

नित्य कर्म, नैमित्तिक कर्म या तप के कर्मों में जप किसी भी समय किया जा सकता है। उसमें कोई दोष नहीं।

In a daily rite, an occasional rite or acts of austerity, recitation may be done at any time at all. There is no fault in it.

Word by wordपदार्थ

नित्ये (nitye) — in a daily riteनित्य कर्म मेंनैमित्तिके (naimittike) — in an occasional riteनैमित्तिक कर्म मेंवा (vā) — orयाअपि (api) — alsoभीतपश्चर्यासु (tapaścaryāsu) — in acts of austerityतप के कर्मों मेंवा (vā) — orयापुनः (punaḥ) — againफिरसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाएव (eva) — indeedहीजपः (japaḥ) — recitationजपकार्यः (kāryaḥ) — may be doneकिया जा सकता हैन (na) — noनहींदोषः (doṣaḥ) — faultदोषतत्र (tatra) — in thatउसमेंकश्चन (kaścana) — anyकोई

Verse 59

५९59 यस्तु रुद्रं जपेन्नित्यं ध्यायमानो ममाकृतिम् । षडक्षरं वा प्रणवं निष्कामो निर्जितेन्द्रियः ॥ ५९ ॥

yastu rudraṃ japennityaṃ dhyāyamāno mamākṛtim | ṣaḍakṣaraṃ vā praṇavaṃ niṣkāmo nirjitendriyaḥ ||

Doubtful readingनिर्जितेन्द्रियः: another reading विजितेन्द्रियः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.59. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v59. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मेरी आकृति का ध्यान करते हुए रोज़ रुद्र का, या छह अक्षर के मन्त्र का, या ॐ का जप करता है, निष्काम और इन्द्रियों को जीते हुए,

One who daily recites Rudra, meditating on my form, or the six-syllable mantra or Om, without desire, with his senses conquered,

Word by wordपदार्थ

यः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔररुद्रम् (rudram) — Rudraरुद्र काजपेत् (japet) — recitesजप करता हैनित्यम् (nityam) — dailyरोज़ध्यायमानः (dhyāyamānaḥ) — meditatingध्यान करता हुआमम (mama) — myमेरीआकृतिम् (ākṛtim) — formआकृति काषडक्षरम् (ṣaḍakṣaram) — the six-syllable mantraछह अक्षर का मन्त्रवा (vā) — orयाप्रणवम् (praṇavam) — Omॐनिष्कामः (niṣkāmaḥ) — without desireनिष्कामनिर्जित (nirjita) — conqueredजीती हुईइन्द्रियः (indriyaḥ) — whose sensesइन्द्रियों वाला

Verse 60

६०60 तथाथर्वशिरोमन्त्रं कैवल्यं वा रघूत्तम । स तेनैव च देहेन शिवः संजायते स्वयम् ॥ ६० ॥

tathātharvaśiromantraṃ kaivalyaṃ vā raghūttama | sa tenaiva ca dehena śivaḥ saṃjāyate svayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.60. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v60. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

या अथर्वशिरस् मन्त्र या कैवल्य का, हे रघुश्रेष्ठ, वह उसी शरीर में स्वयं शिव बन जाता है।

or the Atharvaśiras mantra or the Kaivalya, O best of the Raghus, becomes Śiva himself in that very body.

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — andऔरअथर्वशिरः (atharvaśiraḥ) — the Atharvaśirasअथर्वशिरस्मन्त्रम् (mantram) — mantraमन्त्रकैवल्यम् (kaivalyam) — the Kaivalyaकैवल्यवा (vā) — orयारघूत्तम (raghūttama) — O best of the Raghusहे रघुश्रेष्ठसः (saḥ) — heवहतेन (tena) — by thatउसीएव (eva) — veryहीच (ca) — andऔरदेहेन (dehena) — bodyशरीर सेशिवः (śivaḥ) — Śivaशिवसञ्जायते (sañjāyate) — becomesबन जाता हैस्वयम् (svayam) — himselfस्वयं

Verse 61

६१61 अधीते शिवगीतां यो नित्यमेतां जपेत्तु यः । शृणुयाद्वा स मुक्तः स्यात्संसारान्नात्र संशयः ॥ ६१ ॥

adhīte śivagītāṃ yo nityametāṃ japettu yaḥ | śṛṇuyādvā sa muktaḥ syātsaṃsārānnātra saṃśayaḥ ||

Doubtful readingours: नित्यमेतां जपेत्तु यः; variant नित्यमेतां जितेन्द्रियः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.61. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v61. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो रोज़ शिवगीता पढ़ता है, या इसका जप करता है, या सुनता है, वह संसार से मुक्त हो जाता है। इसमें संदेह नहीं।

One who studies the Śiva Gītā daily, or recites it, or hears it, is freed from saṃsāra. There is no doubt in this.

Word by wordपदार्थ

अधीते (adhīte) — studiesपढ़ता हैशिवगीताम् (śivagītām) — the Śiva Gītāशिवगीतायः (yaḥ) — whoजोनित्यम् (nityam) — dailyरोज़एताम् (etām) — thisइसकाजपेत् (japet) — recitesजप करता हैतु (tu) — andऔरयः (yaḥ) — whoजोशृणुयात् (śṛṇuyāt) — hearsसुनता हैवा (vā) — orयासः (saḥ) — heवहमुक्तः (muktaḥ) — freedमुक्तस्यात् (syāt) — isहो जाता हैसंसारात् (saṃsārāt) — from saṃsāraसंसार सेन (na) — noनहींअत्र (atra) — in thisइसमेंसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंदेह

सूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 62

६२62 एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । रामः कृतार्थमात्मानममन्यत तथैव सः ॥ ६२ ॥

evamuktvā mahādevastatraivāntaradhīyata | rāmaḥ kṛtārthamātmānamamanyata tathaiva saḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.62. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v62. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऐसा कहकर महादेव वहीं अन्तर्धान हो गए। और राम ने अपने को कृतार्थ माना।

Having spoken thus, Mahādeva vanished right there. And Rāma thought himself to have fulfilled his purpose.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusऐसाउक्त्वा (uktvā) — having spokenकहकरमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaमहादेवतत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — itselfहीअन्तरधीयत (antaradhīyata) — vanishedअन्तर्धान हो गएरामः (rāmaḥ) — Rāmaराम नेकृतार्थम् (kṛtārtham) — with his purpose fulfilledकृतार्थआत्मानम् (ātmānam) — himselfअपने कोअमन्यत (amanyata) — thoughtमानातथा (tathā) — soवैसेएव (eva) — indeedहीसः (saḥ) — heवह

Verse 63

६३63 एवं मया समासेन शिवगीता समीरिता । एतां यः प्रजपेन्नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः ॥ ६३ ॥

evaṃ mayā samāsena śivagītā samīritā | etāṃ yaḥ prajapennityaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.63. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v63. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार मैंने संक्षेप में शिवगीता कही। जो रोज़ इसका जप करता है, या एकाग्र होकर सुनता है,

Thus I have told the Śiva Gītā in brief. Whoever recites it daily, or hears it with a collected mind,

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस प्रकारमया (mayā) — by meमैंनेसमासेन (samāsena) — in briefसंक्षेप मेंशिवगीता (śivagītā) — the Śiva Gītāशिवगीतासमीरिता (samīritā) — has been toldकहीएताम् (etām) — thisइसेयः (yaḥ) — whoजोप्रजपेत् (prajapet) — recitesजपता हैनित्यम् (nityam) — dailyरोज़शृणुयात् (śṛṇuyāt) — hearsसुनता हैवा (vā) — orयासमाहितः (samāhitaḥ) — with a collected mindएकाग्र होकर

Verse 64

६४64 एकाग्रचित्तो यो मर्त्यस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता । अतः शृणुध्वं मुनयो नित्यमेतां समाहिताः ॥ ६४ ॥

ekāgracitto yo martyastasya muktiḥ kare sthitā | ataḥ śṛṇudhvaṃ munayo nityametāṃ samāhitāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.64. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v64. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह मनुष्य, एकाग्र मन से, मुक्ति को अपने हाथ में पाता है। इसलिए हे मुनियो, एकाग्र होकर इसे रोज़ सुनो।

that mortal, one-pointed in mind, has freedom in his hand. Therefore, O sages, listen to this daily with collected minds.

Word by wordपदार्थ

एकाग्र (ekāgra) — one-pointedएकाग्रचित्तः (cittaḥ) — in mindमन वालायः (yaḥ) — whoजोमर्त्यः (martyaḥ) — a mortalमनुष्यतस्य (tasya) — for himउसकेमुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिकरे (kare) — in the handहाथ मेंस्थिता (sthitā) — standsहैअतः (ataḥ) — thereforeइसलिएशृणुध्वम् (śṛṇudhvam) — listenसुनोमुनयः (munayaḥ) — O sagesहे मुनियोनित्यम् (nityam) — dailyरोज़एताम् (etām) — thisइसेसमाहिताः (samāhitāḥ) — with collected mindsएकाग्र होकर

Verse 65

६५65 अनायासेनैव मुक्तिर्भविता नात्र संशयः । कायक्लेशो मनःक्षोभो धनहानिर्न चात्मनः ॥ ६५ ॥

anāyāsenaiva muktirbhavitā nātra saṃśayaḥ | kāyakleśo manaḥkṣobho dhanahānirna cātmanaḥ ||

Doubtful readingअनायासेनैव: another reading अनायासेन वो

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.65. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v65. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुक्ति बिना कष्ट के ही होगी। इसमें संदेह नहीं। शरीर का कष्ट नहीं, मन की बेचैनी नहीं, और अपना धन-नाश नहीं।

Freedom will come without effort. There is no doubt in this. There is no strain on the body, no disturbance of the mind, and no loss of wealth to oneself.

Word by wordपदार्थ

अनायासेन (anāyāsena) — without effortबिना कष्ट केएव (eva) — aloneहीमुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिभविता (bhavitā) — will comeहोगीन (na) — noनहींअत्र (atra) — in thisइसमेंसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंदेहकाय (kāya) — of the bodyशरीर काक्लेशः (kleśaḥ) — strainकष्टमनः (manaḥ) — of the mindमन कीक्षोभः (kṣobhaḥ) — disturbanceबेचैनीधन (dhana) — of wealthधन कीहानिः (hāniḥ) — lossहानिन (na) — notनहींच (ca) — andऔरआत्मनः (ātmanaḥ) — to oneselfअपनी

Verse 66

६६66 न पीडा श्रवणादेव यस्मात्कैवल्यमाप्नुयात् । शिवगीतामतो नित्यं शृणुध्वमृषिसत्तमाः ॥ ६६ ॥

na pīḍā śravaṇādeva yasmātkaivalyamāpnuyāt | śivagītāmato nityaṃ śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ ||

Doubtful readingन पीडा: another reading पीडास्ति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.66. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v66. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

केवल सुनने से कोई पीड़ा नहीं, क्योंकि मनुष्य कैवल्य पाता है। इसलिए हे ऋषिश्रेष्ठो, शिवगीता को रोज़ सुनो।

There is no pain from hearing alone, since one reaches kaivalya. Therefore listen to the Śiva Gītā daily, O best of sages.

Word by wordपदार्थ

न (na) — noनहींपीडा (pīḍā) — painपीड़ाश्रवणात् (śravaṇāt) — from hearingसुनने सेएव (eva) — aloneहीयस्मात् (yasmāt) — sinceक्योंकिकैवल्यम् (kaivalyam) — kaivalyaकैवल्यआप्नुयात् (āpnuyāt) — one reachesपाता हैशिवगीताम् (śivagītām) — the Śiva Gītāशिवगीताअतः (ataḥ) — thereforeइसलिएनित्यम् (nityam) — dailyरोज़शृणुध्वम् (śṛṇudhvam) — listenसुनोऋषि (ṛṣi) — among sagesऋषियों मेंसत्तमाः (sattamāḥ) — O bestहे श्रेष्ठ

ऋषय ऊचुः — The sages said: ऋषि बोले:

Verse 67

६७67 अद्यप्रभृति नः सूत त्वमाचार्यः पिता गुरुः । अविद्यायाः परं पारं यस्मात्तारयितासि नः ॥ ६७ ॥

adyaprabhṛti naḥ sūta tvamācāryaḥ pitā guruḥ | avidyāyāḥ paraṃ pāraṃ yasmāttārayitāsi naḥ ||

Doubtful readingपिता गुरुः: another reading परमो गुरुः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.67. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v67. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे सूत, आज से आप हमारे आचार्य, पिता और गुरु हैं, क्योंकि आप हमें अविद्या के पार के तट तक पहुँचाने वाले हैं।

From today, O Sūta, you are our teacher, father and guru, since you are the one who carries us across to the far shore of ignorance.

Word by wordपदार्थ

अद्य (adya) — todayआजप्रभृति (prabhṛti) — fromसेनः (naḥ) — ourहमारेसूत (sūta) — O Sūtaहे सूतत्वम् (tvam) — youआपआचार्यः (ācāryaḥ) — teacherआचार्यपिता (pitā) — fatherपितागुरुः (guruḥ) — guruगुरुअविद्यायाः (avidyāyāḥ) — of ignoranceअविद्या केपरम् (param) — farदूसरेपारम् (pāram) — shoreतट तकयस्मात् (yasmāt) — sinceक्योंकितारयिता (tārayitā) — one who carries acrossपार कराने वालेअसि (asi) — you areहैंनः (naḥ) — usहमें

Verse 68

६८68 उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता । तस्मात्सूतात्मज त्वत्तः सत्यं नान्योऽस्ति नो गुरुः ॥ ६८ ॥

utpādakabrahmadātrorgarīyānbrahmadaḥ pitā | tasmātsūtātmaja tvattaḥ satyaṃ nānyo'sti no guruḥ ||

Doubtful readingत्वत्तः: another reading त्वं नः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.68. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v68. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जन्म देने वाले और वेद देने वाले में वेद देने वाला पिता बड़ा है। इसलिए, हे सूत के पुत्र, सचमुच आपसे दूसरा हमारा कोई गुरु नहीं।

Of the one who begets and the one who gives the Veda, the father who gives the Veda is the greater. Therefore, O son of Sūta, truly we have no other guru than you.

Word by wordपदार्थ

उत्पादक (utpādaka) — the begetterजन्म देने वालेब्रह्मदात्रोः (brahmadātroḥ) — and the giver of the Veda, of the twoऔर वेद देने वाले में सेगरीयान् (garīyān) — the greaterबड़ाब्रह्म (brahma) — the Vedaवेददः (daḥ) — giverदेने वालापिता (pitā) — fatherपितातस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएसूत (sūta) — of Sūtaसूत केआत्मज (ātmaja) — O sonहे पुत्रत्वत्तः (tvattaḥ) — than youआपसेसत्यम् (satyam) — trulyसचमुचन (na) — noनहींअन्यः (anyaḥ) — otherदूसराअस्ति (asti) — isहैनः (naḥ) — ourहमारागुरुः (guruḥ) — guruगुरु

व्यास उवाच — Vyāsa said: व्यास बोले:

Verse 69

६९69 इत्युक्त्वा प्रययुः सर्वे सायंसंध्यामुपासितुम् । स्तुवन्तः सूतपुत्रं ते संतुष्टा गोमतीतटम् ॥ ६९ ॥

ityuktvā prayayuḥ sarve sāyaṃsaṃdhyāmupāsitum | stuvantaḥ sūtaputraṃ te saṃtuṣṭā gomatītaṭam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 16.69. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-16-gita-adhikari-nirupana#v69. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऐसा कहकर वे सब सायं सन्ध्या करने के लिए, सूत के पुत्र की स्तुति करते हुए और सन्तुष्ट होकर, गोमती के तट पर चल दिए।

Having said this, they all went to perform the evening twilight prayer, praising the son of Sūta, satisfied, to the bank of the Gomatī.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusऐसाउक्त्वा (uktvā) — having saidकहकरप्रययुः (prayayuḥ) — wentचल दिएसर्वे (sarve) — allसबसायम् (sāyam) — eveningसायंसन्ध्याम् (sandhyām) — twilight prayerसन्ध्या कीउपासितुम् (upāsitum) — to performउपासना करनेस्तुवन्तः (stuvantaḥ) — praisingस्तुति करते हुएसूत (sūta) — of Sūtaसूत केपुत्रम् (putram) — the sonपुत्र कीते (te) — theyवेसन्तुष्टाः (santuṣṭāḥ) — satisfiedसन्तुष्टगोमती (gomatī) — of the Gomatīगोमती केतटम् (taṭam) — to the bankतट पर

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.