Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 13

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Thirteen · The Description of Freedom · Verses 1–38

मोक्षनिरूपणम्

Having heard all this, Rāma asks Śiva for the mark of freedom. Śiva names five kinds: sālokya, sārūpya, sārṣṭi, sāyujya and kaivalya. One who worships him without desire but without knowledge reaches his world and enjoys it. One who knows him, and offers him everything he does, eats, gives and practises, takes a form like his and is honoured there. The highest freedom belongs to one who sees Śiva as his own self: that is Brahman alone, without a second, beyond mind and speech, and staying in one's own nature is freedom. The world is only imagined in it, like a city of gandharvas in the sky, and when ignorance perishes only the one remains. Rāma asks how this pure knowledge can arise, and Śiva gives the means: turning away from everything, going with faith and an offering to a teacher who knows Brahman, serving him, and then hearing, reflecting and deeply contemplating. Old actions perish by knowledge, new ones do not smear the knower, and the action already begun runs out by being enjoyed. Freedom has no dwelling place; it is the cutting of the knot of ignorance in the heart, and it comes wherever the body falls. Whoever reads or hears the chapter daily is freed without effort. यह सब सुनकर राम शिव से मुक्ति का लक्षण पूछते हैं। शिव पाँच प्रकार बताते हैं: सालोक्य, सारूप्य, सार्ष्टि, सायुज्य और कैवल्य। जो बिना कामना के पर बिना ज्ञान के उनकी पूजा करता है, वह उनके लोक में पहुँचकर भोग भोगता है। जो उन्हें जानता है और जो कुछ करता, खाता, देता और तप करता है, सब उन्हें अर्पित करता है, वह उनके जैसा रूप पाकर वहाँ आदर पाता है। सबसे ऊँची मुक्ति उसकी है जो शिव को अपना ही आत्मा देखता है: वही अकेला, अद्वैत ब्रह्म है, मन और वाणी से परे, और अपने स्वरूप में टिकना ही मुक्ति है। संसार उसी में केवल कल्पित है, जैसे आकाश में गन्धर्वनगर, और अविद्या नष्ट होने पर केवल वही एक रह जाता है। राम पूछते हैं कि यह शुद्ध ज्ञान कैसे होता है, और शिव उपाय बताते हैं: सबसे विरक्त होकर, श्रद्धा और भेंट लेकर ब्रह्म को जानने वाले गुरु के पास जाना, उनकी सेवा करना, फिर श्रवण, मनन और निदिध्यासन करना। पुराने कर्म ज्ञान से नष्ट होते हैं, नए कर्म ज्ञानी को लिप्त नहीं करते, और जो कर्म शुरू हो चुका है वह भोगने से समाप्त होता है। मोक्ष का कोई निवास नहीं; वह हृदय में अज्ञान की गाँठ का कटना है, और जहाँ भी शरीर गिरे वहीं हो जाता है। जो इस अध्याय को रोज़ पढ़ता या सुनता है, वह बिना कष्ट के मुक्त हो जाता है।

Begin verses ↓

सूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 1

१1 एवं श्रुत्वा कौसलेयस्तुष्टो मतिमतां वरः । पप्रच्छ गिरिजाकान्तं सुभगं मुक्तिलक्षणम् ॥ १ ॥

evaṃ śrutvā kausaleyastuṣṭo matimatāṃ varaḥ | papraccha girijākāntaṃ subhagaṃ muktilakṣaṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह सुनकर कौसल्या के पुत्र, समझदारों में श्रेष्ठ, प्रसन्न होकर गिरिजा के प्रिय से मुक्ति का शुभ लक्षण पूछने लगे।

Having heard this, the son of Kausalyā, pleased and the best of the wise, asked the beloved of Girijā for the good mark of freedom.

Explanationव्याख्या

कौसल्या के पुत्र राम हैं।

The son of Kausalyā is Rāma.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस प्रकारश्रुत्वा (śrutvā) — having heardसुनकरकौसलेयः (kausaleyaḥ) — the son of Kausalyāकौसल्या के पुत्रतुष्टः (tuṣṭaḥ) — pleasedप्रसन्नमतिमताम् (matimatām) — of the wiseसमझदारों मेंवरः (varaḥ) — the bestश्रेष्ठपप्रच्छ (papraccha) — askedपूछागिरिजा (girijā) — of Girijāगिरिजा केकान्तम् (kāntam) — the belovedप्रिय सेसुभगम् (subhagam) — goodशुभमुक्ति (mukti) — of freedomमुक्ति कालक्षणम् (lakṣaṇam) — the markलक्षण

राम उवाच — Rāma said: राम बोले:

Verse 2

२2 भगवन्करुणाविष्टहृदय त्वं प्रसीद मे । स्वरूपलक्षणं मुक्तेः प्रब्रूहि परमेश्वर ॥ २ ॥

bhagavankaruṇāviṣṭahṛdaya tvaṃ prasīda me | svarūpalakṣaṇaṃ mukteḥ prabrūhi parameśvara ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे भगवान, करुणा से भरे हृदय वाले, मुझ पर कृपा कीजिए। मुक्ति के स्वरूप का लक्षण बताइए, हे परमेश्वर।

O Lord, whose heart is filled with compassion, be gracious to me. Tell me the mark of the nature of freedom, O supreme lord.

Word by wordपदार्थ

भगवन् (bhagavan) — O Lordहे भगवानकरुणा (karuṇā) — with compassionकरुणा सेआविष्ट (āviṣṭa) — filledभरेहृदय (hṛdaya) — O heartहृदय वालेत्वम् (tvam) — youआपप्रसीद (prasīda) — be graciousकृपा कीजिएमे (me) — to meमुझ परस्वरूप (svarūpa) — of the natureस्वरूप कालक्षणम् (lakṣaṇam) — markलक्षणमुक्तेः (mukteḥ) — of freedomमुक्ति केप्रब्रूहि (prabrūhi) — tellबताइएपरमेश्वर (parameśvara) — O supreme lordहे परमेश्वर

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 3

३3 सालोक्यमपि सारूप्यं सार्ष्ट्यं सायुज्यमेव च । कैवल्यं चेति तां विद्धि मुक्तिं राघव पञ्चधा ॥ ३ ॥

sālokyamapi sārūpyaṃ sārṣṭyaṃ sāyujyameva ca | kaivalyaṃ ceti tāṃ viddhi muktiṃ rāghava pañcadhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सालोक्य, सारूप्य, सार्ष्टि, सायुज्य और कैवल्य: हे राघव, मुक्ति को इन पाँच प्रकार की जानो।

Sālokya, sārūpya, sārṣṭi, sāyujya and kaivalya: know freedom to be of these five kinds, O Rāghava.

Explanationव्याख्या

सालोक्य प्रभु के लोक में रहना है, सारूप्य उनके जैसा रूप पाना, सार्ष्टि उनके जैसा ऐश्वर्य पाना, सायुज्य उनसे जुड़ जाना, और कैवल्य अकेले, केवल आत्मा, रह जाना।

Sālokya is living in the same world as the lord, sārūpya having the same form, sārṣṭi having the same power, sāyujya being joined with him, and kaivalya being alone, as the self.

Word by wordपदार्थ

सालोक्यम् (sālokyam) — sālokyaसालोक्यअपि (api) — alsoभीसारूप्यम् (sārūpyam) — sārūpyaसारूप्यसार्ष्ट्यम् (sārṣṭyam) — sārṣṭyaसार्ष्टिसायुज्यम् (sāyujyam) — sāyujyaसायुज्यएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरकैवल्यम् (kaivalyam) — kaivalyaकैवल्यच (ca) — andऔरइति (iti) — thusइस प्रकारताम् (tām) — thatउसविद्धि (viddhi) — knowजानोमुक्तिम् (muktim) — freedomमुक्ति कोराघव (rāghava) — O Rāghavaहे राघवपञ्चधा (pañcadhā) — in five waysपाँच प्रकार की

Verse 4

४4 मां पूजयति निष्कामः सर्वदा ज्ञानवर्जितः । स मे लोकं समासाद्य भुङ्क्ते भोगान्यथेप्सितान् ॥ ४ ॥

māṃ pūjayati niṣkāmaḥ sarvadā jñānavarjitaḥ | sa me lokaṃ samāsādya bhuṅkte bhogānyathepsitān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो निष्काम होकर सदा मेरी पूजा करता है, पर ज्ञान से रहित है, वह मेरे लोक को पाकर मनचाहे भोग भोगता है।

One who always worships me without desire, but without knowledge, reaches my world and enjoys the pleasures he wishes.

Word by wordपदार्थ

माम् (mām) — meमुझेपूजयति (pūjayati) — worshipsपूजता हैनिष्कामः (niṣkāmaḥ) — free of desireनिष्कामसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाज्ञान (jñāna) — of knowledgeज्ञान सेवर्जितः (varjitaḥ) — withoutरहितसः (saḥ) — heवहमे (me) — myमेरेलोकम् (lokam) — worldलोक कोसमासाद्य (samāsādya) — reachingपाकरभुङ्क्ते (bhuṅkte) — enjoysभोगता हैभोगान् (bhogān) — pleasuresभोगयथा (yathā) — asजैसेईप्सितान् (īpsitān) — wishedचाहे

Verse 5

५5 ज्ञात्वा मां पूजयेद्यस्तु सर्वकामविवर्जितः । मया समानरूपः सन्मम लोके महीयते ॥ ५ ॥

jñātvā māṃ pūjayedyastu sarvakāmavivarjitaḥ | mayā samānarūpaḥ sanmama loke mahīyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जो मुझे जानकर पूजता है और सब कामनाओं से रहित है, वह मेरे जैसा रूप पाकर मेरे लोक में आदर पाता है।

But one who knows me and worships me, free of all desires, takes a form like mine and is honoured in my world.

Word by wordपदार्थ

ज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरमाम् (mām) — meमुझेपूजयेत् (pūjayet) — worshipsपूजता हैयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरसर्व (sarva) — allसबकाम (kāma) — of desiresकामनाओं सेविवर्जितः (vivarjitaḥ) — freeरहितमया (mayā) — with meमेरेसमान (samāna) — sameसमानरूपः (rūpaḥ) — in formरूप वालासन् (san) — beingहोकरमम (mama) — myमेरेलोके (loke) — in the worldलोक मेंमहीयते (mahīyate) — is honouredआदर पाता है

Verse 6

६6 इष्टापूर्तादिकर्माणि मत्प्रीत्यै कुरुते तु यः । यत्करोति यदश्नाति यज्जुहोति ददाति यत् ॥ ६ ॥

iṣṭāpūrtādikarmāṇi matprītyai kurute tu yaḥ | yatkaroti yadaśnāti yajjuhoti dadāti yat ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो यज्ञ, दान-पुण्य आदि कर्म मेरी प्रसन्नता के लिए करता है, और जो कुछ करता है, जो कुछ खाता है, जो कुछ हवन करता है, जो कुछ देता है,

One who does acts of sacrifice, charity and the like for my pleasure, and whatever he does, whatever he eats, whatever he offers in the fire, whatever he gives,

Word by wordपदार्थ

इष्ट (iṣṭa) — sacrificeयज्ञआपूर्त (āpūrta) — and charityऔर दान-पुण्यआदि (ādi) — and the restआदिकर्माणि (karmāṇi) — actsकर्ममत् (mat) — myमेरीप्रीत्यै (prītyai) — for the pleasureप्रसन्नता के लिएकुरुते (kurute) — doesकरता हैतु (tu) — andऔरयः (yaḥ) — whoजोयत् (yat) — whateverजोकरोति (karoti) — he doesकरता हैयत् (yat) — whateverजोअश्नाति (aśnāti) — he eatsखाता हैयत् (yat) — whateverजोजुहोति (juhoti) — he offersहवन करता हैददाति (dadāti) — he givesदेता हैयत् (yat) — whateverजो

Verse 7

७7 यत्तपस्यति तत्सर्वं यः करोति मदर्पणम् । मल्लोके स श्रियं भुङ्क्ते मत्तुल्यं प्राभवं भजन् ॥ ७ ॥

yattapasyati tatsarvaṃ yaḥ karoti madarpaṇam | malloke sa śriyaṃ bhuṅkte mattulyaṃ prābhavaṃ bhajan ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और जो कुछ तप करता है, उस सबको मुझे अर्पित कर देता है, वह मेरे लोक में वैभव भोगता है और मेरे बराबर ऐश्वर्य पाता है।

and whatever austerity he practises, who makes all of it an offering to me, enjoys glory in my world, sharing a power equal to mine.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whateverजोतपस्यति (tapasyati) — he practises as austerityतप करता हैतत् (tat) — thatवहसर्वम् (sarvam) — allसबयः (yaḥ) — whoजोकरोति (karoti) — makesबनाता हैमत् (mat) — to meमुझेअर्पणम् (arpaṇam) — an offeringअर्पितमत् (mat) — myमेरेलोके (loke) — in the worldलोक मेंसः (saḥ) — heवहश्रियम् (śriyam) — gloryवैभवभुङ्क्ते (bhuṅkte) — enjoysभोगता हैमत् (mat) — like mineमेरेतुल्यम् (tulyam) — equalबराबरप्राभवम् (prābhavam) — powerऐश्वर्यभजन् (bhajan) — sharingपाता हुआ

Verse 8

८8 यस्तु शान्त्यादियुक्तः सन्मामात्मत्वेन पश्यति । स जायते परं ज्योतिरद्वैतं ब्रह्म केवलम् । अतः स्वरूपावस्थानं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥ ८ ॥

yastu śāntyādiyuktaḥ sanmāmātmatvena paśyati | sa jāyate paraṃ jyotiradvaitaṃ brahma kevalam | ataḥ svarūpāvasthānaṃ muktirityabhidhīyate ||

Doubtful readingअतः स्वरूपावस्थानम्: another reading आत्मस्वरूपावस्थानम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जो शान्ति आदि से युक्त होकर मुझे अपने आत्मा के रूप में देखता है, वह परम ज्योति, अद्वैत और अकेला ब्रह्म बन जाता है। इसलिए अपने स्वरूप में टिके रहना मुक्ति कही जाती है।

But one who, joined with calm and the other qualities, sees me as his own self, becomes the highest light, Brahman without a second, alone. So staying in one's own nature is called freedom.

Word by wordपदार्थ

यः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरशान्ति (śānti) — calmशान्तिआदि (ādi) — and the restआदि सेयुक्तः (yuktaḥ) — joinedयुक्तसन् (san) — beingहोकरमाम् (mām) — meमुझेआत्मत्वेन (ātmatvena) — as his own selfअपने आत्मा के रूप मेंपश्यति (paśyati) — seesदेखता हैसः (saḥ) — heवहजायते (jāyate) — becomesबन जाता हैपरम् (param) — highestपरमज्योतिः (jyotiḥ) — lightज्योतिअद्वैतम् (advaitam) — without a secondअद्वैतब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मकेवलम् (kevalam) — aloneअकेलाअतः (ataḥ) — thereforeइसलिएस्वरूप (svarūpa) — in own natureअपने स्वरूप मेंअवस्थानम् (avasthānam) — stayingटिकनामुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिइति (iti) — thusइस प्रकारअभिधीयते (abhidhīyate) — is calledकही जाती है

Verse 9

९9 सत्यं ज्ञानमनन्तं यदानन्दं ब्रह्म केवलम् । सर्वधर्मविहीनं च मनोवाचामगोचरम् ॥ ९ ॥

satyaṃ jñānamanantaṃ yadānandaṃ brahma kevalam | sarvadharmavihīnaṃ ca manovācāmagocaram ||

Doubtful readingयदानन्दम्: another reading सदानन्दम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सत्य, ज्ञान, अनन्त, आनन्द: ब्रह्म अकेला, सब गुणों से रहित और मन तथा वाणी की पहुँच से परे।

Truth, knowing, endless, bliss: Brahman alone, free of all qualities and beyond the reach of mind and speech.

Word by wordपदार्थ

सत्यम् (satyam) — truthसत्यज्ञानम् (jñānam) — knowingज्ञानअनन्तम् (anantam) — endlessअनन्तयत् (yat) — whichजोआनन्दम् (ānandam) — blissआनन्दब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मकेवलम् (kevalam) — aloneअकेलासर्व (sarva) — allसबधर्म (dharma) — qualitiesगुणों सेविहीनम् (vihīnam) — freeरहितच (ca) — andऔरमनः (manaḥ) — of the mindमनवाचाम् (vācām) — and speechऔर वाणी कीअगोचरम् (agocaram) — beyond reachपहुँच से परे

Verse 10

१०10 सजातीयविजातीयपदार्थानामसम्भवात् । अन्तस्तद्व्यतिरिक्तानामद्वैतमिति संज्ञितम् ॥ १० ॥

sajātīyavijātīyapadārthānāmasambhavāt | antastadvyatiriktānāmadvaitamiti saṃjñitam ||

Doubtful readingअन्तः: another reading अतः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि उसी जाति या दूसरी जाति के कोई पदार्थ नहीं हो सकते, और भीतर कुछ उससे अलग नहीं है, इसलिए उसे अद्वैत कहा गया है।

Because there can be no things of its own kind or of another kind, nothing within that is other than it, it is called without a second.

Word by wordपदार्थ

सजातीय (sajātīya) — of the same kindएक ही जाति केविजातीय (vijātīya) — of a different kindदूसरी जाति केपदार्थानाम् (padārthānām) — of thingsपदार्थों केअसम्भवात् (asambhavāt) — because they cannot beन होने सेअन्तः (antaḥ) — withinभीतरतद् (tad) — from itउससेव्यतिरिक्तानाम् (vyatiriktānām) — that are otherअलगअद्वैतम् (advaitam) — without a secondअद्वैतइति (iti) — thusइस प्रकारसंज्ञितम् (saṃjñitam) — is calledकहा गया है

Verse 11

११11 मत्वा रूपमिदं राम शुद्धं यदभिधीयते । मय्येव दृश्यते रूपं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ११ ॥

matvā rūpamidaṃ rāma śuddhaṃ yadabhidhīyate | mayyeva dṛśyate rūpaṃ jagatsthāvarajaṅgamam ||

Doubtful readingरूपम्: another reading सर्वम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राम, इस रूप को समझ लो जिसे शुद्ध कहा जाता है: मुझमें ही संसार का रूप, स्थिर और चलने वाले सबका, दिखता है।

Having understood this form, which is called pure, O Rāma: in me alone is seen the form of the world, of what stands still and what moves.

Word by wordपदार्थ

मत्वा (matvā) — having understoodसमझकररूपम् (rūpam) — formरूपइदम् (idam) — thisयहराम (rāma) — O Rāmaहे रामशुद्धम् (śuddham) — pureशुद्धयत् (yat) — whichजोअभिधीयते (abhidhīyate) — is calledकहा जाता हैमयि (mayi) — in meमुझमेंएव (eva) — aloneहीदृश्यते (dṛśyate) — is seenदिखता हैरूपम् (rūpam) — formरूपजगत् (jagat) — worldसंसारस्थावर (sthāvara) — of things that stand stillस्थिरजङ्गमम् (jaṅgamam) — and things that moveऔर चलने वाले

Verse 12

१२12 व्योम्नि गन्धर्वनगरं यथा दृष्टं न दृश्यते । अनाद्यविद्यया विश्वं सर्वं मय्येव कल्प्यते ॥ १२ ॥

vyomni gandharvanagaraṃ yathā dṛṣṭaṃ na dṛśyate | anādyavidyayā viśvaṃ sarvaṃ mayyeva kalpyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे आकाश में दिखा गन्धर्वनगर फिर नहीं दिखता, वैसे ही आदि-रहित अविद्या से सारा संसार मुझमें ही कल्पित होता है।

As a city of gandharvas seen in the sky is no longer seen, so through beginningless ignorance the whole world is imagined in me alone.

Explanationव्याख्या

गन्धर्वनगर बादलों का वह नगर है जो आकाश में उठता है और घुल जाता है, मृगतृष्णा जैसा।

A city of gandharvas is a city of clouds that rises in the sky and melts away, like a mirage.

Word by wordपदार्थ

व्योम्नि (vyomni) — in the skyआकाश मेंगन्धर्वनगरम् (gandharvanagaram) — a city of gandharvasगन्धर्वनगरयथा (yathā) — asजैसेदृष्टम् (dṛṣṭam) — seenदिखा हुआन (na) — notनहींदृश्यते (dṛśyate) — is seenदिखताअनादि (anādi) — beginninglessआदि-रहितअविद्यया (avidyayā) — through ignoranceअविद्या सेविश्वम् (viśvam) — the worldसंसारसर्वम् (sarvam) — allसारामयि (mayi) — in meमुझमेंएव (eva) — aloneहीकल्प्यते (kalpyate) — is imaginedकल्पित होता है

Verse 13

१३13 मम स्वरूपज्ञानेन यदाविद्या प्रणश्यति । तदैक एव वर्तेऽहं मनोवाचामगोचरः ॥ १३ ॥

mama svarūpajñānena yadāvidyā praṇaśyati | tadaika eva varte'haṃ manovācāmagocaraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जब मेरे स्वरूप के ज्ञान से अविद्या नष्ट हो जाती है, तब मैं अकेला ही रहता हूँ, मन और वाणी की पहुँच से परे।

When ignorance perishes through knowing my own nature, then I remain one alone, beyond the reach of mind and speech.

Word by wordपदार्थ

मम (mama) — myमेरेस्वरूप (svarūpa) — own natureस्वरूप केज्ञानेन (jñānena) — by knowingज्ञान सेयदा (yadā) — whenजबअविद्या (avidyā) — ignoranceअविद्याप्रणश्यति (praṇaśyati) — perishesनष्ट होती हैतदा (tadā) — thenतबएकः (ekaḥ) — oneअकेलाएव (eva) — aloneहीवर्ते (varte) — remainरहता हूँअहम् (aham) — Iमैंमनः (manaḥ) — of mindमनवाचाम् (vācām) — and speechऔर वाणी कीअगोचरः (agocaraḥ) — beyond reachपहुँच से परे

Verse 14

१४14 सदैव परमानन्दः स्वप्रकाशश्चिदात्मना । न कालः पञ्चभूतानि न दिशो विदिशश्च न ॥ १४ ॥

sadaiva paramānandaḥ svaprakāśaścidātmanā | na kālaḥ pañcabhūtāni na diśo vidiśaśca na ||

Doubtful readingचिदात्मना: another reading चिदात्मकः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सदा परम आनन्द, अपने आप प्रकाशित, चेतना के स्वरूप में। न काल है, न पाँच भूत, न दिशाएँ, न उपदिशाएँ।

Always supreme bliss, shining by itself, as awareness. There is no time, no five elements, no directions or in-between directions.

Word by wordपदार्थ

सदा (sadā) — alwaysसदाएव (eva) — indeedहीपरम (parama) — supremeपरमआनन्दः (ānandaḥ) — blissआनन्दस्व (sva) — by itselfअपने आपप्रकाशः (prakāśaḥ) — shiningप्रकाशितचित् (cit) — awarenessचेतनाआत्मना (ātmanā) — as its natureस्वरूप सेन (na) — notनहींकालः (kālaḥ) — timeकालपञ्च (pañca) — fiveपाँचभूतानि (bhūtāni) — elementsभूतन (na) — notनहींदिशः (diśaḥ) — directionsदिशाएँविदिशः (vidiśaḥ) — intermediate directionsउपदिशाएँच (ca) — andऔरन (na) — notनहीं

Verse 15

१५15 मदन्यं नास्ति यत्किंचित्तदा वर्तेऽहमेकलः ॥ १५ ॥

madanyaṃ nāsti yatkiṃcittadā varte'hamekalaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझसे अलग कुछ भी नहीं है। तब मैं अकेला रहता हूँ।

There is nothing at all other than me. Then I remain alone.

Word by wordपदार्थ

मत् (mat) — than meमुझसेअन्यम् (anyam) — otherअलगन (na) — notनहींअस्ति (asti) — isहैयत्किंचित् (yatkiṃcit) — anythingकुछ भीतदा (tadā) — thenतबवर्ते (varte) — I remainरहता हूँअहम् (aham) — Iमैंएकलः (ekalaḥ) — aloneअकेला

Verse 16

१६16 न संदृशे तिष्ठति मे स्वरूपं न चक्षुषा पश्यति मां तु कश्चित् । हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तं ये मां विदुस्ते ह्यमृता भवन्ति ॥ १६ ॥

na saṃdṛśe tiṣṭhati me svarūpaṃ na cakṣuṣā paśyati māṃ tu kaścit | hṛdā manīṣā manasābhikaॢptaṃ ye māṃ viduste hyamṛtā bhavanti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरा स्वरूप देखने के लिए नहीं ठहरता, और मुझे कोई आँख से नहीं देखता। जो मुझे हृदय, बुद्धि और मन से जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

My form does not stand to be seen, and no one sees me with the eye. Those who know me, conceived through the heart, the intellect and the mind, become deathless.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींसन्दृशे (sandṛśe) — for sightदिखने के लिएतिष्ठति (tiṣṭhati) — standsठहरतामे (me) — myमेरास्वरूपम् (svarūpam) — formस्वरूपन (na) — notनहींचक्षुषा (cakṣuṣā) — with the eyeआँख सेपश्यति (paśyati) — seesदेखतामाम् (mām) — meमुझेतु (tu) — butपरकश्चित् (kaścit) — anyoneकोईहृदा (hṛdā) — through the heartहृदय सेमनीषा (manīṣā) — through the intellectबुद्धि सेमनसा (manasā) — through the mindमन सेअभिकॢप्तम् (abhikaॢptam) — conceivedजाना हुआये (ye) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेविदुः (viduḥ) — knowजानते हैंते (te) — theyवेहि (hi) — indeedहीअमृताः (amṛtāḥ) — deathlessअमरभवन्ति (bhavanti) — becomeहो जाते हैं

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 17

१७17 कथं भगवतो ज्ञानं शुद्धं मर्त्यस्य जायते । तत्रोपायं हर ब्रूहि मयि तेऽनुग्रहो यदि ॥ १७ ॥

kathaṃ bhagavato jñānaṃ śuddhaṃ martyasya jāyate | tatropāyaṃ hara brūhi mayi te'nugraho yadi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवान का शुद्ध ज्ञान मनुष्य को कैसे होता है? हे हर, यदि मुझ पर आपकी कृपा है तो उसका उपाय बताइए।

How does pure knowledge of the Lord arise in a mortal? Tell me the means for it, O Hara, if you have grace for me.

Word by wordपदार्थ

कथम् (katham) — howकैसेभगवतः (bhagavataḥ) — of the Lordभगवान काज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानशुद्धम् (śuddham) — pureशुद्धमर्त्यस्य (martyasya) — for a mortalमनुष्य कोजायते (jāyate) — arisesहोता हैतत्र (tatra) — for thatउसके लिएउपायम् (upāyam) — the meansउपायहर (hara) — O Haraहे हरब्रूहि (brūhi) — tellबताइएमयि (mayi) — to meमुझ परते (te) — yourआपकीअनुग्रहः (anugrahaḥ) — graceकृपायदि (yadi) — ifयदि

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 18

१८18 विरज्य सर्वभूतेभ्य आविरिञ्चिपदादपि । घृणां वितत्य सर्वत्र पुत्रमित्रादिकेष्वपि ॥ १८ ॥

virajya sarvabhūtebhya āviriñcipadādapi | ghṛṇāṃ vitatya sarvatra putramitrādikeṣvapi ||

Doubtful readingमोक्षशास्त्रेषु: another reading मुक्तिमार्गेषु

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब प्राणियों से, ब्रह्मा के पद तक से भी, विरक्त होकर और पुत्र, मित्र आदि सबके प्रति भी सब जगह विरक्ति फैलाकर,

Turning away from all beings, even up to the place of Brahmā, and spreading disgust everywhere, even towards sons, friends and the rest,

Word by wordपदार्थ

विरज्य (virajya) — turning awayविरक्त होकरसर्व (sarva) — from allसबभूतेभ्यः (bhūtebhyaḥ) — beingsप्राणियों सेआ (ā) — up toतकविरिञ्चि (viriñci) — of Brahmāब्रह्मा केपदात् (padāt) — the placeपदअपि (api) — evenभीघृणाम् (ghṛṇām) — disgustविरक्तिवितत्य (vitatya) — spreadingफैलाकरसर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगहपुत्र (putra) — sonsपुत्रोंमित्र (mitra) — friendsमित्रोंआदिकेषु (ādikeṣu) — and the restआदि मेंअपि (api) — evenभी

Verse 19

१९19 श्रद्धालुर्मोक्षशास्त्रेषु वेदान्तज्ञानलिप्सया । उपायनकरो भूत्वा गुरुं ब्रह्मविदं व्रजेत् ॥ १९ ॥

śraddhālurmokṣaśāstreṣu vedāntajñānalipsayā | upāyanakaro bhūtvā guruṃ brahmavidaṃ vrajet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मोक्ष के शास्त्रों में श्रद्धा रखकर, वेदान्त का ज्ञान पाने की इच्छा से, हाथ में भेंट लिए, वह ब्रह्म को जानने वाले गुरु के पास जाए।

full of faith in the teachings on freedom, with the wish to gain the knowledge of the Vedānta, and carrying an offering in his hand, he should go to a teacher who knows Brahman.

Word by wordपदार्थ

श्रद्धालुः (śraddhāluḥ) — full of faithश्रद्धावानमोक्ष (mokṣa) — on freedomमोक्ष केशास्त्रेषु (śāstreṣu) — in the teachingsशास्त्रों मेंवेदान्त (vedānta) — of the Vedāntaवेदान्त केज्ञान (jñāna) — knowledgeज्ञान कीलिप्सया (lipsayā) — with the wish to gainपाने की इच्छा सेउपायन (upāyana) — an offeringभेंटकरः (karaḥ) — in handहाथ में लिएभूत्वा (bhūtvā) — beingहोकरगुरुम् (gurum) — a teacherगुरु केब्रह्मविदम् (brahmavidam) — who knows Brahmanब्रह्म को जानने वालेव्रजेत् (vrajet) — he should go toपास जाए

Verse 20

२०20 सेवाभिः परितोष्यैनं चिरकालं समाहितः । सर्ववेदान्तवाक्यार्थं शृणुयात्सुसमाहितः ॥ २० ॥

sevābhiḥ paritoṣyainaṃ cirakālaṃ samāhitaḥ | sarvavedāntavākyārthaṃ śṛṇuyātsusamāhitaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लम्बे समय तक सेवा से उसे प्रसन्न करके, स्थिर मन से, वह एकाग्र होकर वेदान्त के सब वाक्यों का अर्थ सुने।

Pleasing him with service for a long time, with a steady mind, he should hear the meaning of all the sayings of the Vedānta, with a well-collected mind.

Word by wordपदार्थ

सेवाभिः (sevābhiḥ) — with serviceसेवा सेपरितोष्य (paritoṣya) — pleasingप्रसन्न करकेएनम् (enam) — himउसेचिरकालम् (cirakālam) — for a long timeलम्बे समय तकसमाहितः (samāhitaḥ) — with steady mindस्थिर मन सेसर्व (sarva) — of allसबवेदान्त (vedānta) — of the Vedāntaवेदान्त केवाक्य (vākya) — sayingsवाक्यों काअर्थम् (artham) — the meaningअर्थशृणुयात् (śṛṇuyāt) — he should hearसुनेसु (su) — wellभली-भाँतिसमाहितः (samāhitaḥ) — with a collected mindएकाग्र होकर

Verse 21

२१21 सर्ववेदान्तवाक्यानामपि तात्पर्यनिश्चयम् । श्रवणं नाम तत्प्राहुः सर्वे ते ब्रह्मवादिनः ॥ २१ ॥

sarvavedāntavākyānāmapi tātparyaniścayam | śravaṇaṃ nāma tatprāhuḥ sarve te brahmavādinaḥ ||

Doubtful readingसर्ववेदान्तवाक्यानामपि: another reading सर्ववेदान्तवाक्यानां मयि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वेदान्त के सब वाक्यों के तात्पर्य का निश्चय करना, उसे सब ब्रह्मवादी श्रवण कहते हैं।

Settling the purport of all the sayings of the Vedānta: that is what all those who speak of Brahman call hearing.

Word by wordपदार्थ

सर्व (sarva) — of allसबवेदान्त (vedānta) — of the Vedāntaवेदान्त केवाक्यानाम् (vākyānām) — sayingsवाक्यों केअपि (api) — alsoभीतात्पर्य (tātparya) — of the purportतात्पर्य कानिश्चयम् (niścayam) — settlingनिश्चय करनाश्रवणम् (śravaṇam) — hearingश्रवणनाम (nāma) — calledनाम सेतत् (tat) — thatउसेप्राहुः (prāhuḥ) — they sayकहते हैंसर्वे (sarve) — allसबते (te) — thoseवेब्रह्मवादिनः (brahmavādinaḥ) — speakers of Brahmanब्रह्मवादी

Verse 22

२२22 लोहमण्यादिदृष्टान्तैर्युक्तिभिर्यद्विचिन्तनम् । तदेव मननं प्राहुर्वाक्यार्थस्योपबृंहणम् ॥ २२ ॥

lohamaṇyādidṛṣṭāntairyuktibhiryadvicintanam | tadeva mananaṃ prāhurvākyārthasyopabṛṃhaṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लोहा, मणि आदि उदाहरणों और तर्कों से जो चिन्तन करना और वाक्य के अर्थ को पुष्ट करना है, उसे ही मनन कहते हैं।

Thinking over, with examples such as iron and a gem, and with reasons, strengthening the meaning of the saying: that alone they call reflection.

Explanationव्याख्या

लोहा और मणि का उदाहरण यह है कि चुम्बक के पास लोहा हिलता है, पर चुम्बक कुछ नहीं करता; वैसे ही आत्मा कुछ नहीं करता और उसके आसपास सब चलता है।

The example of iron and a gem is that iron moves when a magnet is near, though the magnet does nothing; so the self does nothing while all moves around it.

Word by wordपदार्थ

लोह (loha) — ironलोहामणि (maṇi) — a gemमणिआदि (ādi) — and the restआदिदृष्टान्तैः (dṛṣṭāntaiḥ) — with examplesउदाहरणोंयुक्तिभिः (yuktibhiḥ) — and reasonsऔर तर्कों सेयत् (yat) — whichजोविचिन्तनम् (vicintanam) — thinking overचिन्तनतत् (tat) — thatवहीएव (eva) — aloneहीमननम् (mananam) — reflectionमननप्राहुः (prāhuḥ) — they callकहते हैंवाक्य (vākya) — of the sayingवाक्य केअर्थस्य (arthasya) — meaningअर्थ कोउपबृंहणम् (upabṛṃhaṇam) — strengtheningपुष्ट करना

Verse 23

२३23 निर्ममो निरहंकारः समः सङ्गविवर्जितः । सदा शान्त्यादियुक्तः सन्नात्मन्यात्मानमीक्षते ॥ २३ ॥

nirmamo nirahaṃkāraḥ samaḥ saṅgavivarjitaḥ | sadā śāntyādiyuktaḥ sannātmanyātmānamīkṣate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ममता और अहंकार से रहित, सम, आसक्ति से मुक्त और सदा शान्ति आदि से युक्त होकर वह आत्मा में आत्मा को देखता है।

Free of "mine" and of ego, even-minded, free of attachment, always joined with calm and the other qualities, he sees the self in the self.

Word by wordपदार्थ

निर्ममः (nirmamaḥ) — without mine-nessममता-रहितनिरहंकारः (nirahaṃkāraḥ) — without egoअहंकार-रहितसमः (samaḥ) — evenसमसङ्ग (saṅga) — attachmentआसक्ति सेविवर्जितः (vivarjitaḥ) — freeरहितसदा (sadā) — alwaysसदाशान्ति (śānti) — calmशान्तिआदि (ādi) — and the restआदि सेयुक्तः (yuktaḥ) — joinedयुक्तसन् (san) — beingहोकरआत्मनि (ātmani) — in the selfआत्मा मेंआत्मानम् (ātmānam) — the selfआत्मा कोईक्षते (īkṣate) — he seesदेखता है

Verse 24

२४24 यत्सदा ध्यानयोगेन तन्निदिध्यासनं स्मृतम् ॥ २४ ॥

yatsadā dhyānayogena tannididhyāsanaṃ smṛtam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो सदा ध्यान के अभ्यास से किया जाता है, उसे निदिध्यासन कहा गया है।

What is done always by the practice of meditation is remembered as deep contemplation.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोसदा (sadā) — alwaysसदाध्यान (dhyāna) — of meditationध्यान केयोगेन (yogena) — by the practiceअभ्यास सेतत् (tat) — thatवहनिदिध्यासनम् (nididhyāsanam) — deep contemplationनिदिध्यासनस्मृतम् (smṛtam) — is rememberedकहा गया है

Verse 25

२५25 सर्वकर्मक्षयवशात्साक्षात्कारोऽपि चात्मनः । कस्यचिज्जायते शीघ्रं चिरकालेन कस्यचित् ॥ २५ ॥

sarvakarmakṣayavaśātsākṣātkāro'pi cātmanaḥ | kasyacijjāyate śīghraṃ cirakālena kasyacit ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आत्मा का साक्षात् दर्शन भी सब कर्मों के समाप्त होने से होता है: किसी को जल्दी, किसी को लम्बे समय बाद।

Direct sight of the self also comes because all action has ended: to one soon, to another after a long time.

Word by wordपदार्थ

सर्व (sarva) — of allसबकर्म (karma) — actionकर्म केक्षय (kṣaya) — of the endingसमाप्त होने केवशात् (vaśāt) — becauseकारणसाक्षात्कारः (sākṣātkāraḥ) — direct sightसाक्षात् दर्शनअपि (api) — alsoभीच (ca) — andऔरआत्मनः (ātmanaḥ) — of the selfआत्मा काकस्यचित् (kasyacit) — for oneकिसी कोजायते (jāyate) — comesहोता हैशीघ्रम् (śīghram) — soonजल्दीचिर (cira) — longलम्बेकालेन (kālena) — in timeसमय मेंकस्यचित् (kasyacit) — for anotherकिसी को

Verse 26

२६26 कूटस्थानीह कर्माणि कोटिजन्मार्जितान्यपि । ज्ञानेनैव विनश्यन्ति न तु कर्मायुतैरपि ॥ २६ ॥

kūṭasthānīha karmāṇi koṭijanmārjitānyapi | jñānenaiva vinaśyanti na tu karmāyutairapi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ ढेर हुए कर्म, करोड़ जन्मों में कमाए हुए भी, ज्ञान से ही नष्ट होते हैं, दस हज़ार कर्मों से भी नहीं।

Actions piled up here, even gathered over a crore of births, perish by knowledge alone, and not even by ten thousand actions.

Word by wordपदार्थ

कूटस्थानि (kūṭasthāni) — piled upढेर हुएइह (iha) — hereयहाँकर्माणि (karmāṇi) — actionsकर्मकोटि (koṭi) — a croreकरोड़जन्म (janma) — livesजन्मों मेंअर्जितानि (arjitāni) — gatheredकमाएअपि (api) — evenभीज्ञानेन (jñānena) — by knowledgeज्ञान सेएव (eva) — aloneहीविनश्यन्ति (vinaśyanti) — perishनष्ट होते हैंन (na) — notनहींतु (tu) — butपरकर्म (karma) — by actionsकर्मों सेअयुतैः (ayutaiḥ) — by ten thousandsदस हज़ारअपि (api) — evenभी

Verse 27

२७27 ज्ञानादूर्ध्वं तु यत्किंचित्पुण्यं वा पापमेव वा । क्रियते बहु वाप्यल्पं न तेनायं विलिप्यते ॥ २७ ॥

jñānādūrdhvaṃ tu yatkiṃcitpuṇyaṃ vā pāpameva vā | kriyate bahu vāpyalpaṃ na tenāyaṃ vilipyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ज्ञान के बाद जो कुछ पुण्य या पाप किया जाता है, बहुत या थोड़ा, उससे यह लिप्त नहीं होता।

Whatever merit or sin is done after knowledge, much or little, does not smear him.

Word by wordपदार्थ

ज्ञानात् (jñānāt) — after knowledgeज्ञान केऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — afterwardsबादतु (tu) — andऔरयत्किंचित् (yatkiṃcit) — whateverजो कुछपुण्यम् (puṇyam) — meritपुण्यवा (vā) — orयापापम् (pāpam) — sinपापएव (eva) — indeedहीवा (vā) — orयाक्रियते (kriyate) — is doneकिया जाता हैबहु (bahu) — muchबहुतवा (vā) — orयाअपि (api) — evenभीअल्पम् (alpam) — littleथोड़ान (na) — notनहींतेन (tena) — by itउससेअयम् (ayam) — this oneयहविलिप्यते (vilipyate) — is smearedलिप्त होता

Verse 28

२८28 शरीरारम्भकं यत्तु प्रारब्धं कर्म जन्मिनः । तद्भोगेनैव नष्टं स्यान्न तु ज्ञानेन नश्यति ॥ २८ ॥

śarīrārambhakaṃ yattu prārabdhaṃ karma janminaḥ | tadbhogenaiva naṣṭaṃ syānna tu jñānena naśyati ||

Doubtful readingकर्म जन्मिनः: another reading कर्म तन्मतम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जन्म लेने वाले का जो प्रारब्ध कर्म है, जिसने शरीर शुरू किया, वह भोगने से ही नष्ट होता है, ज्ञान से नहीं।

But the action already begun, which started the body of the one born, perishes only by being enjoyed, and not by knowledge.

Explanationव्याख्या

यह वह कर्म है जिसका फल पहले से शुरू हो चुका है, जैसे यह शरीर। यह शरीर के रहने तक अपना क्रम पूरा करता है, जानने वाले के लिए भी।

This is the action whose fruit has already started, as the present body. It runs its course while the body lasts, even for one who knows.

Word by wordपदार्थ

शरीर (śarīra) — of the bodyशरीर कोआरम्भकम् (ārambhakam) — that startedशुरू करने वालायत् (yat) — whichजोतु (tu) — butपरप्रारब्धम् (prārabdham) — already begunप्रारब्धकर्म (karma) — actionकर्मजन्मिनः (janminaḥ) — of the one bornजन्म लेने वाले कातद् (tad) — itsउसकेभोगेन (bhogena) — by enjoyingभोगने सेएव (eva) — aloneहीनष्टम् (naṣṭam) — perishedनष्टस्यात् (syāt) — it becomesहोता हैन (na) — notनहींतु (tu) — butपरज्ञानेन (jñānena) — by knowledgeज्ञान सेनश्यति (naśyati) — it perishesनष्ट होता

Verse 29

२९29 निर्मोहो निरहंकारो निर्लेपः सङ्गवर्जितः । सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । यः पश्यन्सञ्चरत्येष जीवन्मुक्तोऽभिधीयते ॥ २९ ॥

nirmoho nirahaṃkāro nirlepaḥ saṅgavarjitaḥ | sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | yaḥ paśyansañcaratyeṣa jīvanmukto'bhidhīyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मोह और अहंकार से रहित, अलिप्त और आसक्ति से मुक्त है, और सब प्राणियों में आत्मा को और आत्मा में सब प्राणियों को देखता हुआ घूमता है, वह जीवन्मुक्त कहा जाता है।

Free of confusion and ego, untouched, free of attachment, he who moves about seeing the self in all beings and all beings in the self is called freed while living.

Word by wordपदार्थ

निर्मोहः (nirmohaḥ) — free of confusionमोह-रहितनिरहंकारः (nirahaṃkāraḥ) — free of egoअहंकार-रहितनिर्लेपः (nirlepaḥ) — untouchedअलिप्तसङ्ग (saṅga) — attachmentआसक्ति सेवर्जितः (varjitaḥ) — freeरहितसर्व (sarva) — in allसबभूतेषु (bhūteṣu) — beingsप्राणियों मेंच (ca) — andऔरआत्मानम् (ātmānam) — the selfआत्मा कोसर्व (sarva) — allसबभूतानि (bhūtāni) — beingsप्राणियों कोच (ca) — andऔरआत्मनि (ātmani) — in the selfआत्मा मेंयः (yaḥ) — whoजोपश्यन् (paśyan) — seeingदेखता हुआसञ्चरति (sañcarati) — moves aboutघूमता हैएषः (eṣaḥ) — this oneयहजीवन्मुक्तः (jīvanmuktaḥ) — freed while livingजीवन्मुक्तअभिधीयते (abhidhīyate) — is calledकहा जाता है

Verse 30

३०30 अहिर्निर्ल्वयनी यद्वद्द्रष्टुः पूर्वं भयप्रदा । ततोऽस्य न भयं किंचित्तद्वद्द्रष्टुरयं जनः ॥ ३० ॥

ahirnirlvayanī yadvaddraṣṭuḥ pūrvaṃ bhayapradā | tato'sya na bhayaṃ kiṃcittadvaddraṣṭurayaṃ janaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे साँप की केंचुली देखने वाले को पहले डर देती है और फिर उसे कोई डर नहीं रहता, वैसे ही यह देखने वाला मनुष्य है।

As the cast skin of a snake first gives fear to one who sees it, and then he has no fear of it, so it is with this person who sees.

Explanationव्याख्या

दूर से केंचुली साँप जैसी दिखती है। जब पता चल जाता है कि वह क्या है, तो डर चला जाता है, वैसे ही आत्मा को जानने वाले पर संसार की पकड़ ढीली हो जाती है।

Seen from afar a cast skin looks like a snake. Once it is known for what it is, the fear is gone, as the world loses its hold on one who knows the self.

Word by wordपदार्थ

अहिः (ahiḥ) — of a snakeसाँप कीनिर्ल्वयनी (nirlvayanī) — cast skinकेंचुलीयद्वत् (yadvat) — asजैसेद्रष्टुः (draṣṭuḥ) — for a seerदेखने वाले कोपूर्वम् (pūrvam) — at firstपहलेभयप्रदा (bhayapradā) — giving fearडर देने वालीततः (tataḥ) — thenफिरअस्य (asya) — for himउसेन (na) — noनहींभयम् (bhayam) — fearडरकिंचित् (kiṃcit) — anyकोईतद्वत् (tadvat) — soवैसे हीद्रष्टुः (draṣṭuḥ) — for a seerदेखने वाले काअयम् (ayam) — thisयहजनः (janaḥ) — personमनुष्य

Verse 31

३१31 यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य वशं गताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ ३१ ॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya vaśaṃ gatāḥ | atha martyo'mṛto bhavatyetāvadanuśāsanam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जब वे सब कामनाएँ छूट जाती हैं जो उसे अपने वश में किए हुए थीं, तब मरने वाला अमर हो जाता है। शिक्षा बस इतनी ही है।

When all the desires that had come to hold him are let go, then a mortal becomes deathless. This much is the teaching.

Word by wordपदार्थ

यदा (yadā) — whenजबसर्वे (sarve) — allसबप्रमुच्यन्ते (pramucyante) — are let goछूट जाती हैंकामाः (kāmāḥ) — desiresकामनाएँये (ye) — whichजोअस्य (asya) — hisउसकेवशम् (vaśam) — holdवश मेंगताः (gatāḥ) — have comeआई थींअथ (atha) — thenतबमर्त्यः (martyaḥ) — a mortalमरने वालाअमृतः (amṛtaḥ) — deathlessअमरभवति (bhavati) — becomesहो जाता हैएतावत् (etāvat) — this muchइतना हीअनुशासनम् (anuśāsanam) — is the teachingशिक्षा है

Verse 32

३२32 मोक्षस्य नहि वासोऽस्ति न ग्रामान्तरमेव वा । अज्ञानहृदयग्रन्थिनाशो मोक्ष इति स्मृतः ॥ ३२ ॥

mokṣasya nahi vāso'sti na grāmāntarameva vā | ajñānahṛdayagranthināśo mokṣa iti smṛtaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मोक्ष का कोई निवास नहीं है, और कोई दूसरा गाँव भी नहीं जहाँ जाना हो। हृदय में अज्ञान की गाँठ का नाश ही मोक्ष कहा गया है।

Freedom has no dwelling place, and no other village to go to. The destruction of the knot of ignorance in the heart is what is remembered as freedom.

Word by wordपदार्थ

मोक्षस्य (mokṣasya) — of freedomमोक्ष कानहि (nahi) — there is noनहींवासः (vāsaḥ) — dwellingनिवासअस्ति (asti) — isहैन (na) — norनग्राम (grāma) — villageगाँवअन्तरम् (antaram) — anotherदूसराएव (eva) — indeedहीवा (vā) — orयाअज्ञान (ajñāna) — of ignoranceअज्ञान कीहृदय (hṛdaya) — in the heartहृदय कीग्रन्थि (granthi) — of the knotगाँठ कानाशः (nāśaḥ) — destructionनाशमोक्षः (mokṣaḥ) — freedomमोक्षइति (iti) — thusइस प्रकारस्मृतः (smṛtaḥ) — is rememberedकहा गया है

Verse 33

३३33 वृक्षाग्रच्युतपादो यः स तदैव पतत्यधः । तद्वज्ज्ञानवतो मुक्तिर्जायते निश्चिताऽपि तु ॥ ३३ ॥

vṛkṣāgracyutapādo yaḥ sa tadaiva patatyadhaḥ | tadvajjñānavato muktirjāyate niścitā'pi tu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसका पैर पेड़ के ऊपरी सिरे से फिसल जाता है, वह उसी क्षण नीचे गिरता है। वैसे ही ज्ञानी की मुक्ति होती है, और वह निश्चित है।

One whose foot slips from the top of a tree falls down at that very moment. In the same way, freedom comes to one who knows, and it is sure.

Word by wordपदार्थ

वृक्ष (vṛkṣa) — of a treeपेड़ केअग्र (agra) — at the topऊपरी सिरे सेच्युत (cyuta) — slippedफिसलापादः (pādaḥ) — whose footजिसका पैरयः (yaḥ) — whoजोसः (saḥ) — heवहतदा (tadā) — thenउसी क्षणएव (eva) — itselfहीपतति (patati) — fallsगिरता हैअधः (adhaḥ) — downनीचेतद्वत् (tadvat) — soवैसे हीज्ञानवतः (jñānavataḥ) — for one who knowsज्ञानी कीमुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिजायते (jāyate) — comesहोती हैनिश्चिता (niścitā) — sureनिश्चितअपि (api) — indeedभीतु (tu) — andऔर

Verse 34

३४34 तीर्थे चाण्डालगेहे वा यदि वा नष्टचेतनः । परित्यजन्देहमेवं ज्ञानादेव विमुच्यते ॥ ३४ ॥

tīrthe cāṇḍālagehe vā yadi vā naṣṭacetanaḥ | parityajandehamevaṃ jñānādeva vimucyate ||

Doubtful readingदेहमेवम्: another reading देहमिमम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चाहे तीर्थ में, चाहे चाण्डाल के घर में, या होश खो चुका हो, इस प्रकार शरीर छोड़ता हुआ वह ज्ञान से ही मुक्त हो जाता है।

Whether at a holy place or in the house of an outcaste, or even with his awareness lost, leaving the body, he is freed by knowledge alone.

Word by wordपदार्थ

तीर्थे (tīrthe) — at a holy placeतीर्थ मेंचाण्डाल (cāṇḍāla) — of an outcasteचाण्डाल केगेहे (gehe) — in the houseघर मेंवा (vā) — orयायदि (yadi) — whetherचाहेवा (vā) — orयानष्ट (naṣṭa) — lostखो चुकाचेतनः (cetanaḥ) — in consciousnessहोश वालापरित्यजन् (parityajan) — leavingछोड़ता हुआदेहम् (deham) — the bodyशरीरएवम् (evam) — soइस प्रकारज्ञानात् (jñānāt) — by knowledgeज्ञान सेएव (eva) — aloneहीविमुच्यते (vimucyate) — he is freedमुक्त हो जाता है

Verse 35

३५35 संवीतो येनकेनाश्नन्भक्ष्यं वाऽभक्ष्यमेव वा । शयानो यत्र कुत्रापि सर्वात्मा मुच्यतेऽत्र सः ॥ ३५ ॥

saṃvīto yenakenāśnanbhakṣyaṃ vā'bhakṣyameva vā | śayāno yatra kutrāpi sarvātmā mucyate'tra saḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मिल जाए वही ओढ़े हुए, खाने योग्य या न खाने योग्य जो भी खाता हुआ, कहीं भी सोया हुआ, सबका आत्मा बना हुआ वह यहीं मुक्त हो जाता है।

Clothed in whatever comes, eating what may or may not be eaten, lying down anywhere at all, one who is the self of all is freed right here.

Word by wordपदार्थ

संवीतः (saṃvītaḥ) — clothedओढ़े हुएयेन (yena) — by whateverजिसकेन (kena) — by anyकिसी भीअश्नन् (aśnan) — eatingखाता हुआभक्ष्यम् (bhakṣyam) — what may be eatenखाने योग्यवा (vā) — orयाअभक्ष्यम् (abhakṣyam) — what may not be eatenन खाने योग्यएव (eva) — indeedभीवा (vā) — orयाशयानः (śayānaḥ) — lyingसोया हुआयत्र (yatra) — whereजहाँकुत्र (kutra) — anyकहींअपि (api) — evenभीसर्वात्मा (sarvātmā) — one who is the self of allसबका आत्मामुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त होता हैअत्र (atra) — hereयहींसः (saḥ) — heवह

Verse 36

३६36 क्षीरादुद्धृतमाज्यं यत्क्षिप्तं पयसि तत्पुनः । न तेनैवैकतां याति संसारे ज्ञानवांस्तथा ॥ ३६ ॥

kṣīrāduddhṛtamājyaṃ yatkṣiptaṃ payasi tatpunaḥ | na tenaivaikatāṃ yāti saṃsāre jñānavāṃstathā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दूध से निकाला घी फिर दूध में डाला जाए तो उसके साथ एक नहीं हो जाता। संसार में ज्ञानी भी वैसे ही है।

Ghee drawn out of milk and put into milk again does not become one with it. So it is with one who knows, in saṃsāra.

Word by wordपदार्थ

क्षीरात् (kṣīrāt) — from milkदूध सेउद्धृतम् (uddhṛtam) — drawn outनिकालाआज्यम् (ājyam) — gheeघीयत् (yat) — whichजोक्षिप्तम् (kṣiptam) — thrownडाला जाएपयसि (payasi) — into milkदूध मेंतत् (tat) — thatवहपुनः (punaḥ) — againफिरन (na) — notनहींतेन (tena) — with itउसके साथएव (eva) — indeedहीएकताम् (ekatām) — onenessएक होनायाति (yāti) — goes toपातासंसारे (saṃsāre) — in saṃsāraसंसार मेंज्ञानवान् (jñānavān) — one who knowsज्ञानीतथा (tathā) — soवैसे ही

Verse 37

३७37 नित्यं पठति योऽध्यायमिमं राम शृणोति वा । स मुच्यते देहबन्धादनायासेन राघव ॥ ३७ ॥

nityaṃ paṭhati yo'dhyāyamimaṃ rāma śṛṇoti vā | sa mucyate dehabandhādanāyāsena rāghava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राम, जो इस अध्याय को रोज़ पढ़ता या सुनता है, वह, हे राघव, बिना कष्ट के शरीर के बन्धन से मुक्त हो जाता है।

One who reads this chapter daily, O Rāma, or hears it, is freed from the bond of the body without effort, O Rāghava.

Word by wordपदार्थ

नित्यम् (nityam) — dailyरोज़पठति (paṭhati) — readsपढ़ता हैयः (yaḥ) — whoजोअध्यायम् (adhyāyam) — chapterअध्यायइमम् (imam) — thisयहराम (rāma) — O Rāmaहे रामशृणोति (śṛṇoti) — hearsसुनता हैवा (vā) — orयासः (saḥ) — heवहमुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त हो जाता हैदेह (deha) — of the bodyशरीर केबन्धात् (bandhāt) — from the bondबन्धन सेअनायासेन (anāyāsena) — without effortबिना कष्ट केराघव (rāghava) — O Rāghavaहे राघव

Verse 38

३८38 ततः संशयचित्तस्त्वं नित्यं पठ महीपते । अनायासेन तेनैव सर्वथा मोक्षमाप्स्यसि ॥ ३८ ॥

tataḥ saṃśayacittastvaṃ nityaṃ paṭha mahīpate | anāyāsena tenaiva sarvathā mokṣamāpsyasi ||

Doubtful readingततः संशयचित्तः: another reading अतः संयतचित्तः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 13.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-13-moksha-nirupana#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए, संशय भरे मन से भी, हे राजा, इसे रोज़ पढ़ो। उसी से बिना कष्ट के तुम हर प्रकार से मोक्ष पाओगे।

Therefore, with a mind that is still in doubt, read it daily, O lord of the earth. By that alone, without effort, you will gain freedom in every way.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thereforeइसलिएसंशय (saṃśaya) — doubtingसंशय से भरेचित्तः (cittaḥ) — in mindमन वालेत्वम् (tvam) — youतुमनित्यम् (nityam) — dailyरोज़पठ (paṭha) — readपढ़ोमहीपते (mahīpate) — O lord of the earthहे राजाअनायासेन (anāyāsena) — without effortबिना कष्ट केतेन (tena) — by thatउसी सेएव (eva) — aloneहीसर्वथा (sarvathā) — in every wayहर प्रकार सेमोक्षम् (mokṣam) — freedomमोक्षआप्स्यसि (āpsyasi) — you will gainपाओगे

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.