Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 12

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Twelve · The Teaching of Worship in Full · Verses 1–41

उपासनाप्रपञ्चयोगः

Rāma bows and asks for the method of worship, with its place and time. Śiva answers that those who worship other gods also worship him, since the whole world is not apart from him; he gives to each in the form in which he is worshipped, by the rule or without it, and even one of bad conduct who worships him alone is to be thought good. He names four methods of worship, sampat, āropa, saṃvarga and adhyāsa, which are outward, and the inward worship, which is an unbroken flow of one thought in which one becomes one with the god. For practice he advises leaving aside travel to holy places, sitting at ease in a quiet place on a blanket or tiger skin with the body straight, and holding back the senses. The mind and senses are compared to a charioteer and his horses. He describes the form to meditate on in the heart: calm, bright as a crystal, with Umā as half his body, blue-throated, three-eyed and smeared with ash. Meditation is the fire-drill, with oneself as the lower stick and Om as the upper. Knowing 'I am that Brahman' frees one from all bonds, and the one who knows him in truth dissolves into him at the end. राम प्रणाम करके उपासना की विधि, उसका स्थान और समय पूछते हैं। शिव उत्तर देते हैं कि जो दूसरे देवताओं को पूजते हैं वे भी उन्हें ही पूजते हैं, क्योंकि सारा संसार उनसे अलग नहीं; वे हर किसी को उसी रूप में देते हैं जिस रूप में उनकी उपासना हुई, विधि से या बिना विधि के, और बहुत बुरे आचरण वाला भी यदि उन्हें ही भजे तो उसे अच्छा मानना चाहिए। वे उपासना की चार विधियाँ बताते हैं: सम्पत्, आरोप, संवर्ग और अध्यास, जो बाहरी हैं, और भीतर की उपासना, जो एक विचार की अटूट धारा है जिसमें मनुष्य देवता के साथ एक हो जाता है। अभ्यास के लिए वे तीर्थयात्रा छोड़ने, एकान्त में कम्बल या बाघ की खाल पर शरीर सीधा करके आराम से बैठने और इन्द्रियों को रोकने को कहते हैं। मन और इन्द्रियों की तुलना सारथी और उसके घोड़ों से की गई है। हृदय में ध्यान के लिए रूप बताया गया है: शान्त, स्फटिक जैसा उजला, उमा को आधा शरीर देने वाला, नीले गले और तीन आँखों वाला और भस्म लगाए। ध्यान अरणि-मन्थन है, जिसमें स्वयं नीचे की लकड़ी और ॐ ऊपर की है। 'मैं वही ब्रह्म हूँ' यह जानने से सब बन्धन छूट जाते हैं, और जो उन्हें सच में जानता है वह अन्त में उनमें लीन हो जाता है।

Begin verses ↓

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 1

१1 भगवन्देवदेवेश नमस्तेऽस्तु महेश्वर । उपासनविधिं ब्रूहि देशं कालं च तस्य तु ॥ १ ॥

bhagavandevadeveśa namaste'stu maheśvara | upāsanavidhiṃ brūhi deśaṃ kālaṃ ca tasya tu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे भगवान, देवों के देव, हे महेश्वर, आपको नमस्कार। मुझे उपासना की विधि, और उसका स्थान और समय बताइए।

O Lord, lord of the gods, O great lord, I bow to you. Tell me the method of worship, and its place and time.

Word by wordपदार्थ

भगवन् (bhagavan) — O Lordहे भगवानदेव (deva) — of the godsदेवताओं केदेवेश (deveśa) — O lord of godsहे देवों के देवनमः (namaḥ) — bowनमस्कारते (te) — to youआपकोअस्तु (astu) — let there beहोमहेश्वर (maheśvara) — O great lordहे महेश्वरउपासना (upāsanā) — of worshipउपासना कीविधिम् (vidhim) — the methodविधिब्रूहि (brūhi) — tellबताइएदेशम् (deśam) — the placeस्थानकालम् (kālam) — the timeसमयच (ca) — andऔरतस्य (tasya) — for itउसकातु (tu) — andऔर

ईश्वर उवाच — Īśvara said: ईश्वर बोले:

Verse 2

२2 शृणु राम प्रवक्ष्यामि देशकालमुपासनम् । मदंशेन परिच्छिन्ना देहाः सर्वदिवौकसाम् ॥ २ ॥

śṛṇu rāma pravakṣyāmi deśakālamupāsanam | madaṃśena paricchinnā dehāḥ sarvadivaukasām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सुनो राम, मैं तुम्हें स्थान, समय और उपासना बताऊँगा। स्वर्ग में रहने वाले सब देवताओं के शरीर मेरे अंश से अलग किए गए हैं।

Listen, Rāma. I will tell you the place, the time and the worship. The bodies of all who dwell in heaven are marked off by a part of me.

Word by wordपदार्थ

शृणु (śṛṇu) — listenसुनोराम (rāma) — Rāmaरामप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I will tellकहूँगादेश (deśa) — the placeस्थानकाल (kāla) — the timeसमयउपासनम् (upāsanam) — and the worshipऔर उपासनामत् (mat) — myमेरेअंशेन (aṃśena) — by a partअंश सेपरिच्छिन्नाः (paricchinnāḥ) — marked offबँटे हुएदेहाः (dehāḥ) — the bodiesशरीरसर्व (sarva) — of allसबदिवौकसाम् (divaukasām) — those who live in heavenदेवताओं के

Verse 3

३3 ये त्वन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव राजेन्द्र यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ३ ॥

ye tvanyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te'pi māmeva rājendra yajantyavidhipūrvakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो दूसरे देवताओं के भक्त हैं और श्रद्धा से भरकर उन्हें पूजते हैं, वे भी, हे राजाओं में श्रेष्ठ, मुझे ही पूजते हैं, पर विधि के बिना।

Those who are devotees of other gods and worship them full of faith also worship me alone, O best of kings, though not by the rule.

Word by wordपदार्थ

ये (ye) — whoजोतु (tu) — butपरअन्य (anya) — otherदूसरेदेवता (devatā) — godsदेवताओं केभक्ताः (bhaktāḥ) — devoteesभक्तयजन्ते (yajante) — worshipपूजते हैंश्रद्धया (śraddhayā) — with faithश्रद्धा सेअन्विताः (anvitāḥ) — filledभरे हुएते (te) — theyवेअपि (api) — alsoभीमाम् (mām) — meमुझेएव (eva) — aloneहीराजेन्द्र (rājendra) — O best of kingsहे राजाओं में श्रेष्ठयजन्ति (yajanti) — worshipपूजते हैंअविधि (avidhi) — not by the ruleविधि के बिनापूर्वकम् (pūrvakam) — in a wayसे

Verse 4

४4 यस्मात्सर्वमिदं विश्वं मत्तो न व्यतिरिच्यते । सर्वक्रियाणां भोक्ताहं सर्वस्याहं फलप्रदः ॥ ४ ॥

yasmātsarvamidaṃ viśvaṃ matto na vyatiricyate | sarvakriyāṇāṃ bhoktāhaṃ sarvasyāhaṃ phalapradaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि यह सारा संसार मुझसे अलग नहीं है, इसलिए मैं सब कर्मों का भोगने वाला और सबके फल का देने वाला हूँ।

Since this whole world is not apart from me, I am the enjoyer of all acts and the giver of the fruit of all.

Word by wordपदार्थ

यस्मात् (yasmāt) — sinceक्योंकिसर्वम् (sarvam) — allसाराइदम् (idam) — thisयहविश्वम् (viśvam) — worldसंसारमत्तः (mattaḥ) — from meमुझसेन (na) — notनहींव्यतिरिच्यते (vyatiricyate) — is apartअलग हैसर्व (sarva) — of allसबक्रियाणाम् (kriyāṇām) — actsकर्मों काभोक्ता (bhoktā) — the enjoyerभोगने वालाअहम् (aham) — Iमैंसर्वस्य (sarvasya) — of allसबकाअहम् (aham) — Iमैंफल (phala) — of fruitफलप्रदः (pradaḥ) — the giverदेने वाला

Verse 5

५5 येनाकारेण ये मर्त्या मामेवैकमुपासते । तेनाकारेण तेभ्योऽहं प्रसन्नो वाञ्छितं ददे ॥ ५ ॥

yenākāreṇa ye martyā māmevaikamupāsate | tenākāreṇa tebhyo'haṃ prasanno vāñchitaṃ dade ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मनुष्य जिस रूप से मुझ एक की ही उपासना करते हैं, उसी रूप से मैं उन पर प्रसन्न होकर उन्हें मनचाहा देता हूँ।

Whatever form mortals use to worship me alone, in that same form I am pleased with them and give them what they wish.

Word by wordपदार्थ

येन (yena) — by whichजिसआकारेण (ākāreṇa) — formरूप सेये (ye) — whoजोमर्त्याः (martyāḥ) — mortalsमनुष्यमाम् (mām) — meमुझएव (eva) — aloneहीएकम् (ekam) — oneएक कीउपासते (upāsate) — worshipउपासना करते हैंतेन (tena) — by thatउसीआकारेण (ākāreṇa) — formरूप सेतेभ्यः (tebhyaḥ) — to themउन्हेंअहम् (aham) — Iमैंप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्न होकरवाञ्छितम् (vāñchitam) — what they wishमनचाहाददे (dade) — giveदेता हूँ

Verse 6

६6 विधिनाऽविधिना वापि भक्त्या ये मामुपासते । तेभ्यः फलं प्रयच्छामि प्रसन्नोऽहं न संशयः ॥ ६ ॥

vidhinā'vidhinā vāpi bhaktyā ye māmupāsate | tebhyaḥ phalaṃ prayacchāmi prasanno'haṃ na saṃśayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो भक्ति से मेरी उपासना करते हैं, विधि से या बिना विधि के, मैं उन पर प्रसन्न होकर उन्हें फल देता हूँ। इसमें संदेह नहीं।

Those who worship me with devotion, by the rule or without it, I am pleased with them and give them the fruit. There is no doubt.

Word by wordपदार्थ

विधिना (vidhinā) — by the ruleविधि सेअविधिना (avidhinā) — without the ruleबिना विधि केवा (vā) — orयाअपि (api) — evenभीभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेये (ye) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेउपासते (upāsate) — worshipपूजते हैंतेभ्यः (tebhyaḥ) — to themउन्हेंफलम् (phalam) — fruitफलप्रयच्छामि (prayacchāmi) — I giveदेता हूँप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नअहम् (aham) — Iमैंन (na) — noनहींसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंदेह

Verse 7

७7 अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ७ ॥

api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk | sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बहुत बुरे आचरण वाला भी यदि किसी और को न मानकर मुझे भजता है, तो उसे साधु ही मानना चाहिए, क्योंकि उसका निश्चय ठीक है।

Even if one of very bad conduct worships me with no one else in mind, he is to be thought of as good, for he has resolved rightly.

Word by wordपदार्थ

अपि (api) — evenभीचेत् (cet) — ifयदिसु (su) — veryबहुतदुराचारः (durācāraḥ) — of bad conductबुरे आचरण वालाभजते (bhajate) — worshipsभजता हैमाम् (mām) — meमुझेअनन्यभाक् (ananyabhāk) — with no otherअनन्य होकरसाधुः (sādhuḥ) — goodसाधुएव (eva) — indeedहीसः (saḥ) — heउसेमन्तव्यः (mantavyaḥ) — is to be thoughtमानना चाहिएसम्यक् (samyak) — rightlyठीकव्यवसितः (vyavasitaḥ) — resolvedनिश्चय वालाहि (hi) — forक्योंकिसः (saḥ) — heवह

Verse 8

८8 स्वजीवत्वेन यो वेत्ति मामेवैकमनन्यधीः । तं न पश्यन्ति पापानि ब्रह्महत्यादिकान्यपि ॥ ८ ॥

svajīvatvena yo vetti māmevaikamananyadhīḥ | taṃ na paśyanti pāpāni brahmahatyādikānyapi ||

Doubtful readingours: तं न पश्यन्ति; variant तं न स्पृशन्ति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो एकाग्र बुद्धि से मुझ एक को ही अपने जीव के रूप में जानता है, उसे ब्रह्महत्या आदि पाप भी नहीं देखते।

One who, with an undivided mind, knows me alone as his own soul, is not even seen by sins such as the killing of a brahmin.

Word by wordपदार्थ

स्व (sva) — ownअपनेजीवत्वेन (jīvatvena) — as the soulजीव के रूप मेंयः (yaḥ) — whoजोवेत्ति (vetti) — knowsजानता हैमाम् (mām) — meमुझेएव (eva) — aloneहीएकम् (ekam) — oneएकअनन्य (ananya) — undividedएकाग्रधीः (dhīḥ) — mindबुद्धि वालातम् (tam) — himउसेन (na) — notनहींपश्यन्ति (paśyanti) — seeदेखतेपापानि (pāpāni) — sinsपापब्रह्महत्या (brahmahatyā) — the killing of a brahminब्रह्महत्याआदिकानि (ādikāni) — and the likeआदिअपि (api) — evenभी

Verse 9

९9 उपासाविधयस्तत्र चत्वारः परिकीर्तिताः । संपदारोपसंवर्गाध्यासा इति मनीषिभिः ॥ ९ ॥

upāsāvidhayastatra catvāraḥ parikīrtitāḥ | saṃpadāropasaṃvargādhyāsā iti manīṣibhiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसमें ज्ञानियों ने उपासना की चार विधियाँ बताई हैं: सम्पत्, आरोप, संवर्ग और अध्यास।

Four methods of worship are told there by the wise: sampat, āropa, saṃvarga and adhyāsa.

Word by wordपदार्थ

उपासा (upāsā) — of worshipउपासना कीविधयः (vidhayaḥ) — methodsविधियाँतत्र (tatra) — thereउसमेंचत्वारः (catvāraḥ) — fourचारपरिकीर्तिताः (parikīrtitāḥ) — are toldकही गई हैंसम्पत् (sampat) — sampatसम्पत्आरोप (āropa) — āropaआरोपसंवर्ग (saṃvarga) — saṃvargaसंवर्गअध्यासाः (adhyāsāḥ) — and adhyāsaऔर अध्यासइति (iti) — thusइस प्रकारमनीषिभिः (manīṣibhiḥ) — by the wiseज्ञानियों द्वारा

Verse 10

१०10 अल्पस्य चाधिकत्वेन गुणयोगाद्विचिन्तनम् । अनन्तं वै मन इति संपद्विधिरुदीरितः ॥ १० ॥

alpasya cādhikatvena guṇayogādvicintanam | anantaṃ vai mana iti saṃpadvidhirudīritaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

किसी गुण के समान होने से छोटी वस्तु को बड़ी मानकर चिन्तन करना, जैसे "मन अनन्त है", सम्पत् की विधि कही गई है।

Thinking of a small thing as a greater one because they share a quality, as in "The mind is endless", is stated as the method of sampat.

Word by wordपदार्थ

अल्पस्य (alpasya) — of a small thingछोटी वस्तु काच (ca) — andऔरअधिकत्वेन (adhikatvena) — as something greaterबड़ी मानकरगुण (guṇa) — a qualityगुण केयोगात् (yogāt) — through the sharingसमान होने सेविचिन्तनम् (vicintanam) — thinkingचिन्तनअनन्तम् (anantam) — endlessअनन्तवै (vai) — indeedनिश्चयमनः (manaḥ) — mindमनइति (iti) — thusइस प्रकारसम्पत् (sampat) — of sampatसम्पत् कीविधिः (vidhiḥ) — the methodविधिउदीरितः (udīritaḥ) — is statedकही गई है

Verse 11

११11 विधावारोप्य योपासा सारोपः परिकीर्तितः । यद्वदोंकारमुद्गीथमुपासीतेत्युदाहृतः ॥ ११ ॥

vidhāvāropya yopāsā sāropaḥ parikīrtitaḥ | yadvadoṃkāramudgīthamupāsītetyudāhṛtaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

किसी विधि में एक वस्तु को दूसरी पर आरोपित करके जो उपासना की जाती है, उसे आरोप कहा गया है। उसका उदाहरण है: "ॐ को उद्गीथ मानकर उपासना करे।"

The worship done by laying one thing on another in a rite is told as āropa. It is cited like this: "One should worship the syllable Om as the udgītha."

Word by wordपदार्थ

विधौ (vidhau) — in a riteविधि मेंआरोप्य (āropya) — laying onआरोपित करकेया (yā) — whichजोउपासा (upāsā) — worshipउपासनासः (saḥ) — thatवहआरोपः (āropaḥ) — āropaआरोपपरिकीर्तितः (parikīrtitaḥ) — is toldकहा गया हैयद्वत् (yadvat) — asजैसेओंकारम् (oṃkāram) — the syllable Omॐ कोउद्गीथम् (udgītham) — as the udgīthaउद्गीथ मानकरउपासीत (upāsīta) — one should worshipउपासना करेइति (iti) — thusइस प्रकारउदाहृतः (udāhṛtaḥ) — it is citedउदाहरण दिया गया है

Verse 12

१२12 आरोपो बुद्धिपूर्वेण य उपासाविधिश्च सः । योषित्यग्निमतिर्यत्तदध्यासः स उदाहृतः ॥ १२ ॥

āropo buddhipūrveṇa ya upāsāvidhiśca saḥ | yoṣityagnimatiryattadadhyāsaḥ sa udāhṛtaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो आरोप जान-बूझकर किया जाता है, वह भी उपासना की विधि है। जब स्त्री पर अग्नि की बुद्धि की जाती है, तो उसे अध्यास कहा गया है।

The laying on that is done knowingly is itself a method of worship. When a woman is thought of as fire, that is cited as adhyāsa.

Word by wordपदार्थ

आरोपः (āropaḥ) — laying onआरोपबुद्धि (buddhi) — with intentसमझ-बूझकरपूर्वेण (pūrveṇa) — done firstपहले सेयः (yaḥ) — whichजोउपासा (upāsā) — of worshipउपासना कीविधिः (vidhiḥ) — methodविधिच (ca) — andऔरसः (saḥ) — thatवह हैयोषिति (yoṣiti) — on a womanस्त्री परअग्नि (agni) — of fireअग्नि कीमतिः (matiḥ) — thoughtबुद्धियत् (yat) — whichजोतत् (tat) — thatवहअध्यासः (adhyāsaḥ) — adhyāsaअध्याससः (saḥ) — itवहउदाहृतः (udāhṛtaḥ) — is citedकहा गया है

Verse 13

१३13 क्रियायोगेन चोपासाविधिः संवर्ग उच्यते । संवर्तवायुः प्रलये भूतान्येकोऽवसीदति ॥ १३ ॥

kriyāyogena copāsāvidhiḥ saṃvarga ucyate | saṃvartavāyuḥ pralaye bhūtānyeko'vasīdati ||

Doubtful readingसंवर्तवायुः: another reading संहृत्य वायुः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कर्म के योग से की गई उपासना की विधि संवर्ग कही जाती है। वह प्रलय की उस वायु जैसी है जो प्रलय में अकेली सब प्राणियों को अपने में डुबा लेती है।

The method of worship joined with action is called saṃvarga. It is like the wind of dissolution, which alone makes all beings sink into itself at the dissolving.

Word by wordपदार्थ

क्रिया (kriyā) — of actionकर्म केयोगेन (yogena) — through the joiningयोग सेच (ca) — andऔरउपासा (upāsā) — of worshipउपासना कीविधिः (vidhiḥ) — methodविधिसंवर्गः (saṃvargaḥ) — saṃvargaसंवर्गउच्यते (ucyate) — is calledकही जाती हैसंवर्त (saṃvarta) — of dissolutionसंहार कीवायुः (vāyuḥ) — the windवायुप्रलये (pralaye) — at the dissolvingप्रलय मेंभूतानि (bhūtāni) — beingsप्राणियों कोएकः (ekaḥ) — aloneअकेलीअवसीदति (avasīdati) — makes sinkअपने में डुबा लेती है

Verse 14

१४14 उपसंगम्य बुद्ध्या यदासनं देवतात्मना । तदुपासनमन्तः स्यात्तद्वहिः संपदादयः ॥ १४ ॥

upasaṃgamya buddhyā yadāsanaṃ devatātmanā | tadupāsanamantaḥ syāttadvahiḥ saṃpadādayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन से पास जाकर देवता के साथ एक होकर बैठना, वह भीतर की उपासना है। सम्पत् आदि बाहर की हैं।

Drawing near with the mind and sitting as one with the god: that is the inward worship. Sampat and the rest are outward.

Word by wordपदार्थ

उपसंगम्य (upasaṃgamya) — drawing nearपास जाकरबुद्ध्या (buddhyā) — with the mindमन सेयत् (yat) — whichजोआसनम् (āsanam) — sittingबैठनादेवता (devatā) — the godदेवता केआत्मना (ātmanā) — as one withरूप सेतत् (tat) — thatवहउपासनम् (upāsanam) — worshipउपासनाअन्तः (antaḥ) — inwardभीतर कीस्यात् (syāt) — isहैतत् (tat) — thatउससेबहिः (bahiḥ) — outwardबाहर कीसम्पत् (sampat) — sampatसम्पत्आदयः (ādayaḥ) — and the restआदि

Verse 15

१५15 ज्ञानान्तरानन्तरितसजातिज्ञानसंततेः । संपन्नदेवतात्मत्वमुपासनमुदीरितम् ॥ १५ ॥

jñānāntarānantaritasajātijñānasaṃtateḥ | saṃpannadevatātmatvamupāsanamudīritam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बिना किसी दूसरे विचार के बीच में आए, एक ही प्रकार के विचारों की अटूट धारा से देवता के साथ एक होने की स्थिति उपासना कही गई है।

Worship is told to be the state of being one with the god, achieved through an unbroken flow of thoughts of the same kind, with no other thought coming between.

Word by wordपदार्थ

ज्ञान (jñāna) — by a thoughtविचार सेअन्तर (antara) — of anotherदूसरेअनन्तरित (anantarita) — not brokenबिना टूटीसजाति (sajāti) — of the same kindएक ही प्रकार केज्ञान (jñāna) — of thoughtsविचारों कीसन्ततेः (santateḥ) — from the flowधारा सेसम्पन्न (sampanna) — achievedपाया हुआदेवता (devatā) — with the godदेवता केआत्मत्वम् (ātmatvam) — being oneसाथ एक होनाउपासनम् (upāsanam) — worshipउपासनाउदीरितम् (udīritam) — is toldकही गई है

Verse 16

१६16 संपदादिषु बाह्येषु दृढबुद्धिरुपासनम् । कर्मकाले तदङ्गेषु दृष्टिमात्रमुपासनम् । उपासनमिति प्रोक्तं तदङ्गानि ब्रुवे शृणु ॥ १६ ॥

saṃpadādiṣu bāhyeṣu dṛḍhabuddhirupāsanam | karmakāle tadaṅgeṣu dṛṣṭimātramupāsanam | upāsanamiti proktaṃ tadaṅgāni bruve śṛṇu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सम्पत् आदि बाहरी बातों में दृढ़ बुद्धि उपासना है। किसी कर्म के समय उसके अंगों पर केवल दृष्टि रखना भी उपासना है। इस तरह उपासना कही गई। अब मैं उसके अंग कहता हूँ। सुनो।

A firm mind fixed on the outward things such as sampat is worship. At the time of a rite, only looking at its parts is worship. So worship is described. Now I tell its aids. Listen.

Word by wordपदार्थ

सम्पत् (sampat) — sampatसम्पत्आदिषु (ādiṣu) — and the restआदिबाह्येषु (bāhyeṣu) — outward thingsबाहरी बातों मेंदृढ (dṛḍha) — firmदृढ़बुद्धिः (buddhiḥ) — mindबुद्धिउपासनम् (upāsanam) — is worshipउपासना हैकर्म (karma) — of a riteकर्म केकाले (kāle) — at the timeसमयतद् (tad) — itsउसकेअङ्गेषु (aṅgeṣu) — partsअंगों परदृष्टि (dṛṣṭi) — lookingदेखनामात्रम् (mātram) — onlyभरउपासनम् (upāsanam) — is worshipउपासना हैउपासनम् (upāsanam) — worshipउपासनाइति (iti) — thusइस प्रकारप्रोक्तम् (proktam) — is describedकही गईतद् (tad) — itsउसकेअङ्गानि (aṅgāni) — aidsअंगब्रुवे (bruve) — I tellकहता हूँशृणु (śṛṇu) — listenसुनो

Verse 17

१७17 तीर्थक्षेत्रादिगमनं श्रद्धां तत्र परित्यजेत् । स्वचित्तैकाग्रता यत्र तत्रासीत सुखं द्विजः ॥ १७ ॥

tīrthakṣetrādigamanaṃ śraddhāṃ tatra parityajet | svacittaikāgratā yatra tatrāsīta sukhaṃ dvijaḥ ||

Doubtful readingश्रद्धां: another reading श्राद्धं

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह तीर्थ, क्षेत्र आदि में जाने और उसमें श्रद्धा को छोड़ दे। द्विज जहाँ अपने मन की एकाग्रता पाए, वहीं आराम से बैठे।

He should give up going to holy places and sacred fields, and his faith in doing so. A twice-born should sit at ease wherever his own mind becomes one-pointed.

Word by wordपदार्थ

तीर्थ (tīrtha) — to holy placesतीर्थक्षेत्र (kṣetra) — sacred fieldsक्षेत्रआदि (ādi) — and the restआदि कोगमनम् (gamanam) — goingजानाश्रद्धाम् (śraddhām) — faithश्रद्धातत्र (tatra) — in thatउसमेंपरित्यजेत् (parityajet) — he should give upछोड़ देस्व (sva) — ownअपनेचित्त (citta) — of mindमन कीएकाग्रता (ekāgratā) — one-pointednessएकाग्रतायत्र (yatra) — whereजहाँतत्र (tatra) — thereवहाँआसीत (āsīta) — he should sitबैठेसुखम् (sukham) — at easeआराम सेद्विजः (dvijaḥ) — the twice-bornद्विज

Verse 18

१८18 कम्बले मृदुतल्पे वा व्याघ्रचर्मणि वास्थितः । विविक्ते देशे नियतः समग्रीवशिरस्तनूः ॥ १८ ॥

kambale mṛdutalpe vā vyāghracarmaṇi vāsthitaḥ | vivikte deśe niyataḥ samagrīvaśirastanūḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कम्बल, नरम बिछौने या बाघ की खाल पर बैठा, एकान्त स्थान में, संयमी, गर्दन, सिर और शरीर को सीधा रखे हुए,

Seated on a blanket, a soft bed or a tiger skin, in a secluded place, restrained, with neck, head and body in a straight line,

Word by wordपदार्थ

कम्बले (kambale) — on a blanketकम्बल परमृदु (mṛdu) — softनरमतल्पे (talpe) — on a bedबिछौने परवा (vā) — orयाव्याघ्र (vyāghra) — tigerबाघ कीचर्मणि (carmaṇi) — on the skinखाल परवा (vā) — orयास्थितः (sthitaḥ) — seatedबैठाविविक्ते (vivikte) — secludedएकान्तदेशे (deśe) — in a placeस्थान मेंनियतः (niyataḥ) — restrainedसंयमीसम (sama) — straightसीधेग्रीवा (grīvā) — neckगर्दनशिरः (śiraḥ) — headसिरतनूः (tanūḥ) — and bodyऔर शरीर वाला

Verse 19

१९19 अत्याश्रमस्थः सकलानीन्द्रियाणि निरुध्य च । भक्त्याथ स्वगुरुं नत्वा योगं विद्वांश्च योजयेत् ॥ १९ ॥

atyāśramasthaḥ sakalānīndriyāṇi nirudhya ca | bhaktyātha svaguruṃ natvā yogaṃ vidvāṃśca yojayet ||

Doubtful readingविद्वांश्च योजयेत्: another reading विद्वान्प्रयोजयेत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आश्रमों से परे स्थित होकर, सब इन्द्रियों को रोककर और भक्ति से अपने गुरु को प्रणाम करके, जानने वाला फिर योग करे।

standing beyond the stages of life, holding back all the senses, and bowing to his own teacher with devotion, the knowing one should then practise yoga.

Word by wordपदार्थ

अति (ati) — beyondसे परेआश्रम (āśrama) — the stages of lifeआश्रमोंस्थः (sthaḥ) — standingस्थितसकलानि (sakalāni) — allसबइन्द्रियाणि (indriyāṇi) — sensesइन्द्रियों कोनिरुध्य (nirudhya) — holding backरोककरच (ca) — andऔरभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेअथ (atha) — thenफिरस्व (sva) — ownअपनेगुरुम् (gurum) — teacherगुरु कोनत्वा (natvā) — having bowedप्रणाम करकेयोगम् (yogam) — yogaयोगविद्वान् (vidvān) — the knowing oneजानने वालाच (ca) — andऔरयोजयेत् (yojayet) — should practiseकरे

Verse 20

२०20 यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यव्यक्तमनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ २० ॥

yastvavijñānavānbhavatyavyaktamanasā sadā | tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ ||

Doubtful readingअव्यक्तमनसा: another reading अयुक्तमनसा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसमें विवेक नहीं है और जिसका मन सदा अस्थिर है, उसकी इन्द्रियाँ वश में नहीं रहतीं, जैसे सारथी के बिगड़े घोड़े।

One who has no discernment and whose mind is always unsteady, his senses are out of control, like a charioteer's bad horses.

Word by wordपदार्थ

यः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरअविज्ञानवान् (avijñānavān) — without discernmentविवेक रहितभवति (bhavati) — isहैअव्यक्त (avyakta) — unsteadyअस्थिरमनसा (manasā) — with a mindमन वालासदा (sadā) — alwaysसदातस्य (tasya) — hisउसकीइन्द्रियाणि (indriyāṇi) — sensesइन्द्रियाँअवश्यानि (avaśyāni) — not under controlवश में नहींदुष्ट (duṣṭa) — badबिगड़ेअश्वाः (aśvāḥ) — horsesघोड़ेइव (iva) — likeजैसेसारथेः (sāratheḥ) — of a charioteerसारथी के

Verse 21

२१21 विज्ञानिनस्तु भवति यत्नेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ २१ ॥

vijñāninastu bhavati yatnena manasā saha | tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ ||

Doubtful readingours: विज्ञानिनस्तु भवति यत्नेन मनसा सह. Variant: विज्ञानी यस्तु भवति युक्तेन मनसा सदा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर विवेकी के लिए यत्न से मन के साथ ऐसा होता है: उसकी इन्द्रियाँ वश में रहती हैं, जैसे सारथी के अच्छे घोड़े।

But for one with discernment it is so with effort, together with the mind: his senses are under control, like a charioteer's good horses.

Word by wordपदार्थ

विज्ञानिनः (vijñāninaḥ) — of one with discernmentविवेकी के लिएतु (tu) — butपरभवति (bhavati) — it isहोता हैयत्नेन (yatnena) — with effortयत्न सेमनसा (manasā) — the mindमनसह (saha) — together withके साथतस्य (tasya) — hisउसकीइन्द्रियाणि (indriyāṇi) — sensesइन्द्रियाँवश्यानि (vaśyāni) — under controlवश मेंसत् (sat) — goodअच्छेअश्वाः (aśvāḥ) — horsesघोड़ेइव (iva) — likeजैसेसारथेः (sāratheḥ) — of a charioteerसारथी के

Verse 22

२२22 यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारमपि गच्छति ॥ २२ ॥

yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ | na sa tatpadamāpnoti saṃsāramapi gacchati ||

Doubtful readingसंसारमपि गच्छति: another reading संसारमधिगच्छति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जिसमें विवेक नहीं, जिसका मन स्थिर नहीं और जो सदा अशुद्ध है, वह उस पद को नहीं पाता, और संसार में ही जाता है।

But one who has no discernment, no steady mind and is always impure does not reach that place, and goes on in saṃsāra.

Word by wordपदार्थ

यः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरअविज्ञानवान् (avijñānavān) — without discernmentविवेक रहितभवति (bhavati) — isहैअमनस्कः (amanaskaḥ) — without a steady mindस्थिर मन के बिनासदा (sadā) — alwaysसदाअशुचिः (aśuciḥ) — impureअशुद्धन (na) — notनहींसः (saḥ) — heवहतत् (tat) — thatउसपदम् (padam) — placeपद कोआप्नोति (āpnoti) — reachesपातासंसारम् (saṃsāram) — saṃsāraसंसार मेंअपि (api) — evenभीगच्छति (gacchati) — goesजाता है

Verse 23

२३23 विज्ञानी यस्तु भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ २३ ॥

vijñānī yastu bhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ | sa tatpadamavāpnoti yasmādbhūyo na jāyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जिसमें विवेक है, जिसका मन स्थिर है और जो सदा शुद्ध है, वह उस पद को पाता है जहाँ से फिर जन्म नहीं लेता।

But one who has discernment, a steady mind and is always pure reaches that place, from which he is not born again.

Word by wordपदार्थ

विज्ञानी (vijñānī) — with discernmentविवेकीयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरभवति (bhavati) — isहैसमनस्कः (samanaskaḥ) — with a steady mindस्थिर मन वालासदा (sadā) — alwaysसदाशुचिः (śuciḥ) — pureशुद्धसः (saḥ) — heवहतत् (tat) — thatउसपदम् (padam) — placeपद कोअवाप्नोति (avāpnoti) — reachesपाता हैयस्मात् (yasmāt) — from whichजहाँ सेभूयः (bhūyaḥ) — againफिरन (na) — notनहींजायते (jāyate) — is bornजन्म लेता

Verse 24

२४24 विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रह एव च । सोऽध्वनः पारमाप्नोति ममैव परमं पदम् ॥ २४ ॥

vijñānasārathiryastu manaḥpragraha eva ca | so'dhvanaḥ pāramāpnoti mamaiva paramaṃ padam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसका सारथी विवेक है और जिसकी लगाम मन है, वह रास्ते के पार पहुँचता है, मेरे ही परम पद पर।

One whose charioteer is discernment and whose rein is the mind reaches the far end of the road, my own highest place.

Word by wordपदार्थ

विज्ञान (vijñāna) — discernmentविवेकसारथिः (sārathiḥ) — whose charioteerसारथी वालायः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — butपरमनः (manaḥ) — the mindमनप्रग्रहः (pragrahaḥ) — the reinलगामएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरसः (saḥ) — heवहअध्वनः (adhvanaḥ) — of the roadरास्ते केपारम् (pāram) — the far endपार कोआप्नोति (āpnoti) — reachesपाता हैमम (mama) — myमेराएव (eva) — ownहीपरमम् (paramam) — highestपरमपदम् (padam) — placeपद

Verse 25

२५25 हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विशदं तथा । विशोकं च विचिन्त्यात्र ध्यायेन्मां परमेश्वरम् ॥ २५ ॥

hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ viśadaṃ tathā | viśokaṃ ca vicintyātra dhyāyenmāṃ parameśvaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ हृदय-कमल को निर्मल, अत्यन्त शुद्ध, स्वच्छ और शोक-रहित सोचकर मुझ परमेश्वर का ध्यान करे।

Having pictured here the lotus of the heart as free of dust, very pure, clear and free of sorrow, one should meditate on me as the supreme lord.

Word by wordपदार्थ

हृत् (hṛt) — of the heartहृदय कापुण्डरीकम् (puṇḍarīkam) — the lotusकमलविरजम् (virajam) — free of dustनिर्मलविशुद्धम् (viśuddham) — very pureअत्यन्त शुद्धविशदम् (viśadam) — clearस्वच्छतथा (tathā) — andऔरविशोकम् (viśokam) — free of sorrowशोक-रहितच (ca) — andऔरविचिन्त्य (vicintya) — having thought ofसोचकरअत्र (atra) — hereयहाँध्यायेत् (dhyāyet) — one should meditateध्यान करेमाम् (mām) — on meमेरापरमेश्वरम् (parameśvaram) — the supreme lordपरमेश्वर

Verse 26

२६26 अचिन्त्यरूपमव्यक्तमनन्तममृतं शिवम् । आदिमध्यान्तरहितं प्रशान्तं ब्रह्म कारणम् ॥ २६ ॥

acintyarūpamavyaktamanantamamṛtaṃ śivam | ādimadhyāntarahitaṃ praśāntaṃ brahma kāraṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसका रूप सोच से परे है, अव्यक्त, अनन्त, अमर, शिव, आदि, मध्य और अन्त से रहित, शान्त, ब्रह्म, कारण,

Of a form beyond thought, unmanifest, endless, deathless, auspicious, without beginning, middle or end, perfectly calm, Brahman, the cause,

Word by wordपदार्थ

अचिन्त्य (acintya) — beyond thoughtसोच से परेरूपम् (rūpam) — formरूप वालाअव्यक्तम् (avyaktam) — unmanifestअव्यक्तअनन्तम् (anantam) — endlessअनन्तअमृतम् (amṛtam) — deathlessअमरशिवम् (śivam) — auspiciousशिवआदि (ādi) — beginningआदिमध्य (madhya) — middleमध्यअन्त (anta) — endअन्तरहितम् (rahitam) — withoutरहितप्रशान्तम् (praśāntam) — perfectly calmशान्तब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मकारणम् (kāraṇam) — the causeकारण

Verse 27

२७27 एवं विभुं चिदानन्दमरूपमजमद्भुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशमुमादेहार्धधारिणम् ॥ २७ ॥

evaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamajamadbhutam | śuddhasphaṭikasaṃkāśamumādehārdhadhāriṇam ||

Doubtful readingएवं विभुम्: another reading एकं विभुम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार सर्वव्यापी, चेतना और आनन्द रूप, रूप-रहित, अजन्मा, अद्भुत, शुद्ध स्फटिक जैसा, उमा के शरीर का आधा भाग धारण करने वाला,

all-pervading, awareness and bliss, formless, unborn, wonderful, like a pure crystal, holding half the body of Umā as his own,

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस प्रकारविभुम् (vibhum) — all-pervadingसर्वव्यापीचित् (cit) — awarenessचेतनाआनन्दम् (ānandam) — and blissऔर आनन्द रूपअरूपम् (arūpam) — formlessरूप-रहितअजम् (ajam) — unbornअजन्माअद्भुतम् (adbhutam) — wonderfulअद्भुतशुद्ध (śuddha) — pureशुद्धस्फटिक (sphaṭika) — crystalस्फटिक केसंकाशम् (saṃkāśam) — likeजैसाउमा (umā) — of Umāउमा केदेह (deha) — bodyशरीर केअर्ध (ardha) — halfआधे भाग कोधारिणम् (dhāriṇam) — holdingधारण करने वाला

Verse 28

२८28 व्याघ्रचर्माम्बरधरं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् । जटाधरं चन्द्रमौलिं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ २८ ॥

vyāghracarmāmbaradharaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam | jaṭādharaṃ candramauliṃ nāgayajñopavītinam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बाघ की खाल को वस्त्र की तरह पहने, नीले गले वाला, तीन आँखों वाला, जटा धारण किए, सिर पर चन्द्रमा और साँप का जनेऊ पहने,

wearing a tiger skin as his cloth, blue-throated, three-eyed, bearing matted hair, with the moon on his head and a snake for his sacred thread,

Word by wordपदार्थ

व्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालअम्बर (ambara) — as clothवस्त्रधरम् (dharam) — wearingपहनेनील (nīla) — blueनीलाकण्ठम् (kaṇṭham) — throatedगले वालात्रि (tri) — threeतीनलोचनम् (locanam) — eyedआँखों वालाजटा (jaṭā) — matted hairजटाधरम् (dharam) — bearingधारण किएचन्द्र (candra) — the moonचन्द्रमामौलिम् (maulim) — on his headसिर परनाग (nāga) — a snakeसाँप कायज्ञोपवीतिनम् (yajñopavītinam) — having the sacred threadजनेऊ पहने

Verse 29

२९29 व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च वरेण्यमभयप्रदम् । पराभ्यामूर्ध्वहस्ताभ्यां बिभ्राणं परशुं मृगम् । भूतिभूषितसर्वाङ्गं सर्वाभरणभूषितम् ॥ २९ ॥

vyāghracarmottarīyaṃ ca vareṇyamabhayapradam | parābhyāmūrdhvahastābhyāṃ bibhrāṇaṃ paraśuṃ mṛgam | bhūtibhūṣitasarvāṅgaṃ sarvābharaṇabhūṣitam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बाघ की खाल को ओढ़नी की तरह लिए, श्रेष्ठ, निर्भयता देने वाला, ऊपर के दो हाथों में फरसा और हिरण धारण किए, सारे शरीर पर भस्म और सब आभूषणों से सजा हुआ।

with a tiger skin as his upper cloth, the choicest, giving freedom from fear, holding an axe and a deer in his two upper hands, his whole body adorned with ash and with all ornaments.

Explanationव्याख्या

चित्र श्लोक 26 से 29 तक चलता है: इसमें बताया गया है कि ध्यान में प्रभु की छवि कैसी बनानी है।

The picture runs on through verses 26 to 29: it describes how the lord is to be pictured in meditation.

Word by wordपदार्थ

व्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालउत्तरीयम् (uttarīyam) — as upper clothओढ़नीच (ca) — andऔरवरेण्यम् (vareṇyam) — the choicestश्रेष्ठअभय (abhaya) — fearlessnessनिर्भयताप्रदम् (pradam) — givingदेने वालापराभ्याम् (parābhyām) — with the otherदो अन्यऊर्ध्व (ūrdhva) — upperऊपर केहस्ताभ्याम् (hastābhyām) — two handsहाथों सेबिभ्राणम् (bibhrāṇam) — holdingधारण करतापरशुम् (paraśum) — an axeफरसामृगम् (mṛgam) — and a deerऔर हिरणभूति (bhūti) — with ashभस्म सेभूषित (bhūṣita) — adornedसजासर्व (sarva) — wholeसाराअङ्गम् (aṅgam) — bodyशरीरसर्व (sarva) — with allसबआभरण (ābharaṇa) — ornamentsआभूषणों सेभूषितम् (bhūṣitam) — adornedसजा

Verse 30

३०30 एवमात्मारणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात्साक्षात्पश्यति मां जनः ॥ ३० ॥

evamātmāraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim | dhyānanirmathanābhyāsātsākṣātpaśyati māṃ janaḥ ||

Doubtful readingध्याननिर्मथन: another reading ज्ञाननिर्मथन

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार अपने आप को नीचे की अरणि और प्रणव को ऊपर की अरणि बनाकर, ध्यान के मथने के अभ्यास से मनुष्य मुझे सीधे देखता है।

So, making his own self the lower fire-stick and Om the upper fire-stick, by the practice of churning in meditation, a person sees me directly.

Explanationव्याख्या

दो लकड़ियाँ रगड़कर आग निकाली जाती है। उसी तरह ध्यान का अभ्यास, आत्मा को ॐ से रगड़ना, उस प्रकाश को प्रकट करने के लिए है जो पहले से है।

Two sticks are rubbed together to make fire. In the same way the practice of meditation, rubbing the self against Om, is meant to bring out the light that is already there.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soइस प्रकारआत्मा (ātmā) — the selfअपने आप कोअरणिम् (araṇim) — the lower fire-stickनीचे की अरणिकृत्वा (kṛtvā) — makingबनाकरप्रणवम् (praṇavam) — Omप्रणव कोच (ca) — andऔरउत्तर (uttara) — upperऊपर कीअरणिम् (araṇim) — fire-stickअरणिध्यान (dhyāna) — of meditationध्यान केनिर्मथन (nirmathana) — of churningमथने केअभ्यासात् (abhyāsāt) — by practiceअभ्यास सेसाक्षात् (sākṣāt) — directlyसीधेपश्यति (paśyati) — seesदेखता हैमाम् (mām) — meमुझेजनः (janaḥ) — a personमनुष्य

Verse 31

३१31 वेदवाक्यैरलभ्योऽहं न शास्त्रैर्नापि चेतसा । ध्यानेन वृणुते यो मां सर्वदाहं वृणोमि तम् ॥ ३१ ॥

vedavākyairalabhyo'haṃ na śāstrairnāpi cetasā | dhyānena vṛṇute yo māṃ sarvadāhaṃ vṛṇomi tam ||

Doubtful readingवृणुते: another reading शृणुते

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझे वेद के वाक्यों से नहीं पाया जा सकता, न शास्त्रों से, न मन से। जो ध्यान से मुझे चुनता है, उसे मैं सदा चुनता हूँ।

I cannot be got by the words of the Veda, nor by the scriptures, nor by the mind. Whoever chooses me through meditation, I always choose him.

Word by wordपदार्थ

वेद (veda) — of the Vedaवेद केवाक्यैः (vākyaiḥ) — by the wordsवाक्यों सेअलभ्यः (alabhyaḥ) — not to be gotन पाया जा सकने वालाअहम् (aham) — Iमैंन (na) — notनहींशास्त्रैः (śāstraiḥ) — by the scripturesशास्त्रों सेन (na) — notनहींअपि (api) — alsoभीचेतसा (cetasā) — by the mindमन सेध्यानेन (dhyānena) — by meditationध्यान सेवृणुते (vṛṇute) — choosesचुनता हैयः (yaḥ) — whoजोमाम् (mām) — meमुझेसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाअहम् (aham) — Iमैंवृणोमि (vṛṇomi) — chooseचुनता हूँतम् (tam) — himउसे

Verse 32

३२32 नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेन लभेत माम् ॥ ३२ ॥

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ | nāśāntamānaso vāpi prajñānena labheta mām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो बुरे आचरण से हटा नहीं, जो शान्त नहीं, जो एकाग्र नहीं, या जिसका मन शान्त नहीं, वह ज्ञान से भी मुझे नहीं पा सकता।

One who has not turned away from wrong conduct, one who is not calm, one who is not collected, or one whose mind is not calm cannot gain me even by knowledge.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींअविरतः (avirataḥ) — one who has not turned awayजो हटा नहींदुश्चरितात् (duścaritāt) — from wrong conductबुरे आचरण सेन (na) — notनहींअशान्तः (aśāntaḥ) — one who is not calmजो शान्त नहींन (na) — notनहींअसमाहितः (asamāhitaḥ) — one who is not collectedजो एकाग्र नहींन (na) — notनहींअशान्त (aśānta) — not calmअशान्तमानसः (mānasaḥ) — in mindमन वालावा (vā) — orयाअपि (api) — evenभीप्रज्ञानेन (prajñānena) — by knowledgeज्ञान सेलभेत (labheta) — can gainपा सकतामाम् (mām) — meमुझे

Verse 33

३३33 जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चो यः प्रकाशते । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ३३ ॥

jāgratsvapnasuṣuptyādiprapañco yaḥ prakāśate | tadbrahmāhamiti jñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जागने, स्वप्न, गहरी नींद आदि का जो संसार प्रकट होता है, "वह ब्रह्म है और मैं वही हूँ" यह जानकर मनुष्य सब बन्धनों से मुक्त हो जाता है।

The world of waking, dream, deep sleep and the rest that shines out: knowing "That is Brahman, and I am that", one is freed from all bonds.

Word by wordपदार्थ

जाग्रत् (jāgrat) — wakingजागनास्वप्न (svapna) — dreamस्वप्नसुषुप्ति (suṣupti) — deep sleepगहरी नींदआदि (ādi) — and the restआदि काप्रपञ्चः (prapañcaḥ) — worldसंसारयः (yaḥ) — whichजोप्रकाशते (prakāśate) — shines outप्रकट होता हैतत् (tat) — thatवहब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मअहम् (aham) — Iमैं हूँइति (iti) — thusऐसाज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरसर्व (sarva) — from allसबबन्धैः (bandhaiḥ) — bondsबन्धनों सेप्रमुच्यते (pramucyate) — is freedमुक्त हो जाता है

Verse 34

३४34 त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तज्ज्योतिर्लक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ ३४ ॥

triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet | tajjyotirlakṣaṇaḥ sākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ ||

Doubtful readingतज्ज्योतिर्लक्षणः: another reading तेभ्यो विलक्षणः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तीनों अवस्थाओं में जो भोगा जाता है, भोगने वाला और भोग, जो भी हो: मैं उसकी ज्योति के लक्षण वाला साक्षी हूँ, केवल चेतना, सदाशिव।

Whatever is enjoyed in the three states, and the enjoyer and the enjoyment, whatever there is: I am the witness whose mark is the light of that, awareness only, always Śiva.

Explanationव्याख्या

तीन अवस्थाएँ जागना, स्वप्न और गहरी नींद हैं।

The three states are waking, dream and deep sleep.

Word by wordपदार्थ

त्रिषु (triṣu) — in the threeतीनोंधामसु (dhāmasu) — statesअवस्थाओं मेंयत् (yat) — whatजोभोग्यम् (bhogyam) — is enjoyedभोगा जाता हैभोक्ता (bhoktā) — the enjoyerभोगने वालाभोगः (bhogaḥ) — the enjoymentभोगच (ca) — andऔरयत् (yat) — whateverजो भीभवेत् (bhavet) — there isहोतत् (tat) — of thatउसकीज्योतिः (jyotiḥ) — lightज्योतिलक्षणः (lakṣaṇaḥ) — whose markजिसका लक्षण हैसाक्षी (sākṣī) — witnessसाक्षीचित् (cit) — awarenessचेतनामात्रः (mātraḥ) — onlyभरअहम् (aham) — Iमैंसदाशिवः (sadāśivaḥ) — Sadāśivaसदाशिव

Verse 35

३५35 कोटिमध्याह्नसूर्याभं चन्द्रकोटिसुशीतलम् । सूर्यचन्द्राग्निनयनं स्मेरवक्त्रसरोरुहम् ॥ ३५ ॥

koṭimadhyāhnasūryābhaṃ candrakoṭisuśītalam | sūryacandrāgninayanaṃ smeravaktrasaroruham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

करोड़ दोपहर के सूर्यों की आभा वाला और करोड़ चन्द्रमाओं जितना शीतल, सूर्य, चन्द्र और अग्नि को नेत्र बनाए, मुस्कुराते मुख-कमल वाला।

bright as a crore of midday suns and cool as a crore of moons, with the sun, moon and fire as his eyes, a lotus of a smiling face.

Word by wordपदार्थ

कोटि (koṭi) — a croreकरोड़मध्याह्न (madhyāhna) — middayदोपहर केसूर्य (sūrya) — sunsसूर्यों कीआभम् (ābham) — bright asआभा वालाचन्द्र (candra) — moonsचन्द्रमाओं कीकोटि (koṭi) — a croreकरोड़सुशीतलम् (suśītalam) — very coolबहुत शीतलसूर्य (sūrya) — sunसूर्यचन्द्र (candra) — moonचन्द्रअग्नि (agni) — and fireऔर अग्निनयनम् (nayanam) — as eyesनेत्रों वालास्मेर (smera) — smilingमुस्कुरातावक्त्र (vaktra) — faceमुखसरोरुहम् (saroruham) — lotusकमल जैसा

Verse 36

३६36 एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । सर्वाध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवली निर्गुणश्च ॥ ३६ ॥

eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā | sarvādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalī nirguṇaśca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

एक देव, सब प्राणियों में छिपा, सर्वव्यापी, सब प्राणियों का भीतरी आत्मा, सबका निरीक्षक, सब प्राणियों का निवास, साक्षी, चेतना देने वाला, अकेला और गुण-रहित।

The one god, hidden in all beings, all-pervading, the inner self of all beings, the overseer of all, the dwelling of all beings, the witness, the awareness, alone and without qualities.

Word by wordपदार्थ

एकः (ekaḥ) — oneएकदेवः (devaḥ) — godदेवसर्व (sarva) — in allसबभूतेषु (bhūteṣu) — beingsप्राणियों मेंगूढः (gūḍhaḥ) — hiddenछिपासर्व (sarva) — allसब मेंव्यापी (vyāpī) — pervadingफैलासर्व (sarva) — of allसबभूत (bhūta) — beingsप्राणियों काअन्तरात्मा (antarātmā) — inner selfभीतरी आत्मासर्व (sarva) — of allसबकाअध्यक्षः (adhyakṣaḥ) — overseerनिरीक्षकसर्व (sarva) — of allसबभूत (bhūta) — beingsप्राणियों काअधिवासः (adhivāsaḥ) — dwellingनिवाससाक्षी (sākṣī) — witnessसाक्षीचेता (cetā) — knowingचेतना देने वालाकेवली (kevalī) — aloneअकेलानिर्गुणः (nirguṇaḥ) — without qualitiesगुण-रहितच (ca) — andऔर

Verse 37

३७37 एको वशी सर्वभूतान्तरात्माऽप्येकं बीजं नित्यदा यः करोति । तं मां नित्यं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ३७ ॥

eko vaśī sarvabhūtāntarātmā'pyekaṃ bījaṃ nityadā yaḥ karoti | taṃ māṃ nityaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

एक नियन्ता, सब प्राणियों का भीतरी आत्मा, जो एक होकर भी सदा एक बीज बनाता है। जो धीर मुझे सदा ऐसा देखते हैं, उन्हीं के लिए शाश्वत शान्ति है, दूसरों के लिए नहीं।

The one controller, the inner self of all beings, who though one always makes the one seed. The steady who always see me so have lasting peace, and no one else.

Explanationव्याख्या

बीज माया की शक्ति है, जिससे संसार उगता है।

The seed is the power of illusion, from which the world grows.

Word by wordपदार्थ

एकः (ekaḥ) — the oneएकवशी (vaśī) — controllerनियन्तासर्व (sarva) — of allसबभूत (bhūta) — beingsप्राणियों काअन्तरात्मा (antarātmā) — inner selfभीतरी आत्माअपि (api) — thoughभीएकम् (ekam) — oneएकबीजम् (bījam) — seedबीजनित्यदा (nityadā) — alwaysसदायः (yaḥ) — whoजोकरोति (karoti) — makesबनाता हैतम् (tam) — himउसेमाम् (mām) — meमुझेनित्यम् (nityam) — alwaysसदाये (ye) — whoजोअनुपश्यन्ति (anupaśyanti) — seeदेखते हैंधीराः (dhīrāḥ) — the steadyधीरतेषाम् (teṣām) — for themउनके लिएशान्तिः (śāntiḥ) — peaceशान्तिशाश्वती (śāśvatī) — lastingशाश्वतन (na) — notनहींइतरेषाम् (itareṣām) — for othersदूसरों के लिए

Verse 38

३८38 अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ३८ ॥

agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva | ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे एक ही अग्नि संसार में घुसकर हर रूप के अनुरूप हो गई है, वैसे ही सब प्राणियों का एक भीतरी आत्मा संसार के दुःख से छुआ नहीं जाता, क्योंकि वह उससे बाहर है।

As one fire, having entered the world, has become a likeness of each form, so the one inner self of all beings is not touched by the world's sorrow, being outside it.

Word by wordपदार्थ

अग्निः (agniḥ) — fireअग्नियथा (yathā) — asजैसेएकः (ekaḥ) — oneएकभुवनम् (bhuvanam) — the worldसंसार मेंप्रविष्टः (praviṣṭaḥ) — enteredघुसीरूपम् (rūpam) — each formहर रूप केरूपम् (rūpam) — each formहर रूप केप्रतिरूपः (pratirūpaḥ) — a likenessअनुरूपबभूव (babhūva) — has becomeहो गईएकः (ekaḥ) — oneएकतथा (tathā) — soवैसे हीसर्व (sarva) — of allसबभूत (bhūta) — beingsप्राणियों काअन्तरात्मा (antarātmā) — inner selfभीतरी आत्मान (na) — notनहींलिप्यते (lipyate) — is touchedछुआ जातालोक (loka) — of the worldसंसार केदुःखेन (duḥkhena) — by sorrowदुःख सेबाह्यः (bāhyaḥ) — being outsideबाहर रहकर

Verse 39

३९39 वेदेह मां यः पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । स एव विद्वानमृतोऽत्र भूयान्नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ ३९ ॥

vedeha māṃ yaḥ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | sa eva vidvānamṛto'tra bhūyānnānyaḥ panthā ayanāya vidyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो यहाँ मुझे महान पुरुष, सूर्य के रंग वाला और अन्धकार से परे जानता है, वही जानने वाला यहीं अमर हो जाता है। जाने के लिए कोई दूसरा मार्ग नहीं है।

He who knows me here as the great person, of the colour of the sun, beyond darkness, he alone, knowing, becomes deathless right here. There is no other path to go by.

Word by wordपदार्थ

वेद (veda) — knowsजानता हैइह (iha) — hereयहाँमाम् (mām) — meमुझेयः (yaḥ) — whoजोपुरुषम् (puruṣam) — the personपुरुषमहान्तम् (mahāntam) — greatमहानआदित्य (āditya) — of the sunसूर्य केवर्णम् (varṇam) — colourरंग कातमसः (tamasaḥ) — than darknessअन्धकार सेपरस्तात् (parastāt) — beyondपरेसः (saḥ) — heवहएव (eva) — aloneहीविद्वान् (vidvān) — who knowsजानने वालाअमृतः (amṛtaḥ) — deathlessअमरअत्र (atra) — hereयहींभूयात् (bhūyāt) — becomesहो जाता हैन (na) — noनहींअन्यः (anyaḥ) — otherदूसरापन्थाः (panthāḥ) — pathमार्गअयनाय (ayanāya) — to goजाने के लिएविद्यते (vidyate) — existsहै

Verse 40

४०40 हिरण्यगर्भं विदधामि पूर्वं वेदांश्च तस्मै प्रहिणोमि योऽहम् । तदेवमीड्यं पुरुषं पुराणं निश्चित्य मां मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥ ४० ॥

hiraṇyagarbhaṃ vidadhāmi pūrvaṃ vedāṃśca tasmai prahiṇomi yo'ham | tadevamīḍyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ niścitya māṃ mṛtyumukhātpramucyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मैं पहले हिरण्यगर्भ को रचता हूँ और उसे वेद भेजता हूँ: मुझे वही स्तुति के योग्य पुराना पुरुष निश्चय करके मनुष्य मृत्यु के मुख से छूट जाता है।

I who first create Hiraṇyagarbha and send the Vedas to him: having settled on me as that ancient person worthy of praise, one is freed from the mouth of death.

Word by wordपदार्थ

हिरण्यगर्भम् (hiraṇyagarbham) — Hiraṇyagarbhaहिरण्यगर्भ कोविदधामि (vidadhāmi) — I createरचता हूँपूर्वम् (pūrvam) — firstपहलेवेदान् (vedān) — the Vedasवेदच (ca) — andऔरतस्मै (tasmai) — to himउसेप्रहिणोमि (prahiṇomi) — I sendभेजता हूँयः (yaḥ) — whoजोअहम् (aham) — Iमैं हूँतत् (tat) — thatवहीएवम् (evam) — soइस प्रकारईड्यम् (īḍyam) — worthy of praiseस्तुति के योग्यपुरुषम् (puruṣam) — personपुरुषपुराणम् (purāṇam) — ancientपुरानानिश्चित्य (niścitya) — having settledनिश्चय करकेमाम् (mām) — meमुझेमृत्यु (mṛtyu) — of deathमृत्यु केमुखात् (mukhāt) — from the mouthमुख सेप्रमुच्यते (pramucyate) — is freedछूट जाता है

Verse 41

४१41 एवं शान्त्यादियुक्तः सन्वेत्ति मां यस्तु तत्त्वतः । निर्मुक्तदुःखसंतानः सोऽन्ते मय्येव लीयते ॥ ४१ ॥

evaṃ śāntyādiyuktaḥ sanvetti māṃ yastu tattvataḥ | nirmuktaduḥkhasaṃtānaḥ so'nte mayyeva līyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 12.41. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-12-upasana-prapancha-yoga#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो इस प्रकार शान्ति आदि से युक्त होकर मुझे सच में जानता है, वह दुःखों की शृंखला से छूटकर अन्त में मुझमें ही लीन हो जाता है।

One who, joined with calm and the other qualities, knows me thus in truth, freed from the whole chain of sorrows, dissolves at the end in me alone.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस प्रकारशान्ति (śānti) — calmशान्तिआदि (ādi) — and the restआदि सेयुक्तः (yuktaḥ) — joinedयुक्तसन् (san) — beingहोकरवेत्ति (vetti) — knowsजानता हैमाम् (mām) — meमुझेयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — andऔरतत्त्वतः (tattvataḥ) — in truthसच मेंनिर्मुक्त (nirmukta) — freedछूटी हुईदुःख (duḥkha) — of sorrowsदुःखों कीसन्तानः (santānaḥ) — the chainशृंखला वालासः (saḥ) — heवहअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंमयि (mayi) — in meमुझमेंएव (eva) — aloneहीलीयते (līyate) — dissolvesलीन हो जाता है

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.