Rāmcaritmānas उत्तरकाण्ड Chapter 45

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

उत्तरकाण्ड
Chapter 45 · The road of devotion · Verses 1–दोहा 45

भगति सुतंत्र

Rāma tells those who want happiness in this world and the next to hold his words firmly in their hearts. The way of devotion to him, easy and pleasant, is what the Purāṇas and Śruti sing. Knowledge is hard to reach and has many obstacles; the practices are hard and the mind finds no rest. A man who does much hard work but has no devotion is not dear to me. Devotion is free and a mine of all joy, but without the company of the good, people cannot find it, and without a heap of merit they cannot meet the good. Good company ends birth and death. There is one merit in the world and no second: to honour brahmins in mind, word and deed. The sages and gods are kind to one who serves brahmins without deceit. The dohā adds one more secret opinion: without worshipping Śaṅkara, a man cannot gain devotion to him. राम कहते हैं: यदि तुम परलोक और यहाँ दोनों में सुख चाहते हो तो मेरे वचन सुनकर हृदय में दृढ़ता से पकड़ लो। हे भाई, यह सुलभ और सुख देने वाला मार्ग है; मेरी भक्ति, जिसे पुराण और श्रुति ने गाया है। ज्ञान का मार्ग कठिन है, उसमें अनेक विघ्न हैं, साधन कठिन हैं और मन को कहीं टेक नहीं मिलती। कोई बहुत कष्ट करके ज्ञान पा भी ले तो भक्ति-रहित वह मुझे प्रिय नहीं। भक्ति स्वतन्त्र है और सब सुखों की खान है; पर सत्संग के बिना प्राणी उसे नहीं पाते। पुण्य के पुंज के बिना सन्त नहीं मिलते, और सत्संगति संसार का अन्त कर देती है। संसार में एक ही पुण्य है, दूसरा नहीं: मन, वचन और कर्म से ब्राह्मण के चरणों की पूजा। जो कपट छोड़कर ब्राह्मण की सेवा करता है, उस पर मुनि और देवता अनुकूल रहते हैं। दोहे में राम सबसे हाथ जोड़कर एक और गुप्त मत कहते हैं: शंकर का भजन किए बिना मनुष्य मेरी भक्ति नहीं पाता।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 जौं परलोक इहाँ सुख चहहू। सुनि मम बचन हृदयँ दृढ़ गहहू ॥ सुलभ सुखद मारग यह भाई। भगति मोरि पुरान श्रुति गाई ॥

jauṃ paraloka ihām̐ sukha cahahū suni mama bacana hṛdayam̐ dṛṛha gahahū | sulabha sukhada māraga yaha bhāī bhagati mori purāna śruti gāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 45.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-45-the-road-of-devotion#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'यदि तुम यहाँ और परलोक में सुख चाहते हो तो मेरे वचन सुनकर उन्हें हृदय में दृढ़ता से पकड़ लो। हे भाई, यह सुलभ और सुख देने वाला मार्ग है: मेरी भक्ति, जिसे पुराण और श्रुति ने गाया है।

'If you wish for happiness here and hereafter, hear my words and hold them firmly in your heart. This is an easy and pleasant road, brother: devotion to me, which the Purāṇas and Śruti sing.

Verse 2

२2 ग्यान अगम प्रत्यूह अनेका। साधन कठिन न मन कहुँ टेका ॥ करत कष्ट बहु पावइ कोऊ। भक्ति हीन मोहि प्रिय नहिं सोऊ ॥

gyāna agama pratyūha anekā sādhana kaṭhina na mana kahum̐ ṭekā | karata kaṣṭa bahu pāvai koū bhakti hīna mohi priya nahiṃ soū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 45.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-45-the-road-of-devotion#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ज्ञान अगम है और उसमें अनेक विघ्न हैं। उसके साधन कठिन हैं और मन को कहीं टेक नहीं मिलती। कोई बहुत कष्ट करके उसे पा भी ले, तो भक्ति-रहित वह मुझे प्रिय नहीं।

Knowledge is hard to reach and has many obstacles. Its practices are hard, and the mind finds no resting place. Some one might suffer much and gain it, but without devotion he is not dear to me.

Verse 3

३3 भक्ति सुतंत्र सकल सुख खानी। बिनु सतसंग न पावहिं प्रानी ॥ पुन्य पुंज बिनु मिलहिं न संता। सतसंगति संसृति कर अंता ॥

bhakti sutaṃtra sakala sukha khānī binu satasaṃga na pāvahiṃ prānī | punya puṃja binu milahiṃ na saṃtā satasaṃgati saṃsṛti kara aṃtā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 45.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-45-the-road-of-devotion#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भक्ति स्वतन्त्र है और सब सुखों की खान, पर सत्संग के बिना प्राणी उसे नहीं पाते। पुण्य के पुंज के बिना सन्त नहीं मिलते, और सत्संगति संसार का अन्त कर देती है।

Devotion is free and the mine of every joy, but without the company of the good, people do not find it. Without a heap of merit the good are not met, and good company is the end of the world.

Verse 4

४4 पुन्य एक जग महुँ नहिं दूजा। मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा ॥ सानुकूल तेहि पर मुनि देवा। जो तजि कपटु करइ द्विज सेवा ॥

punya eka jaga mahum̐ nahiṃ dūjā mana krama bacana bipra pada pūjā | sānukūla tehi para muni devā jo taji kapaṭu karai dvija sevā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 45.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-45-the-road-of-devotion#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

संसार में एक ही पुण्य है, दूसरा नहीं: मन, वचन और कर्म से ब्राह्मण के चरणों की पूजा। जो कपट छोड़कर ब्राह्मण की सेवा करता है, उस पर मुनि और देवता अनुकूल रहते हैं।

There is one merit in the world, and no second: to honour the feet of brahmins in mind, word and deed. The sages and gods are kind to one who gives up deceit and serves brahmins.

Verse दोहा 45

दोहा ४५दोहा 45 औरउ एक गुपुत मत सबहि कहउँ कर जोरि। संकर भजन बिना नर भगति न पावइ मोरि ॥ ४५ ॥

aurau eka guputa mata sabahi kahaum̐ kara jori | saṃkara bhajana binā nara bhagati na pāvai mori ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 45.दोहा 45. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-45-the-road-of-devotion#vदोहा 45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं हाथ जोड़कर सबसे एक और गुप्त मत कहता हूँ: शंकर का भजन किए बिना मनुष्य मेरी भक्ति नहीं पाता।

With folded hands I tell you all one more secret opinion: without worshipping Śaṅkara, a man cannot gain devotion to me.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.