Rāmcaritmānas उत्तरकाण्ड Chapter 38

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

उत्तरकाण्ड
Chapter 38 · The signs of a saint · Verses 1–दोहा 38

संत लच्छन

Rāma lists the signs of a saint. He is not caught by the senses, is gentle and full of virtue, and is sad at another's pain and glad at another's joy. He is even-minded, has no enemy, no pride, no desire; he is free of greed, anger, joy and fear. His mind is soft, he pities the poor, and he is devoted to Rāma in thought, word and deed with no deceit. He honours all, takes no honour himself, and is as dear to Rāma as Bharata. He has no desire, lives on Rāma's name, and is full of peace, detachment, humility and joy; he is cool, simple and a friend, loves the feet of brahmins, which gives birth to dharma. He is steady in self-control, rules and right conduct, and never speaks harsh words. The dohā says one who takes blame and praise alike and loves Rāma's feet is dear to him, a house of virtue and a heap of joy. राम सन्त के लक्षण बताते हैं: जो विषयों में लोलुप नहीं है, शीलवान और गुणों की खान है, जो दूसरे के दुख से दुखी और सुख से सुखी होता है; जो सबको समान देखता है, जिसका कोई शत्रु नहीं, जो मदरहित और विरक्त है, जिसने लोभ, क्रोध, हर्ष और भय त्याग दिए हैं। उसका मन कोमल है, दीनों पर दया है, मन, वचन और कर्म से मेरी निष्कपट भक्ति है। वह सबको मान देता है और स्वयं मानरहित है; ऐसे प्राणी मुझे भरत के समान प्राणप्रिय हैं। जिसकी कामनाएँ चली गई हैं, जो मेरे नाम में परायण है, जो शान्ति, वैराग्य, विनय और प्रसन्नता का घर है; जिसमें शीतलता, सरलता, मैत्री और धर्म की जननी, ब्राह्मण-चरणों की प्रीति है। जिसके हृदय में ये सब लक्षण बसते हैं, हे तात, उसे सदा सच्चा सन्त जानना। जो शम, दम, नियम और नीति से नहीं डिगता और कठोर वचन कभी नहीं बोलता। दोहे में कहा गया है कि निन्दा और स्तुति में समान, मेरे चरण-कमलों में ममता रखने वाले सज्जन मुझे प्राणप्रिय हैं, वे गुणों के मन्दिर और सुख के पुंज हैं।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 बिषय अलंपट सील गुनाकर। पर दुख दुख सुख सुख देखे पर ॥ सम अभूतरिपु बिमद बिरागी। लोभामरष हरष भय त्यागी ॥

biṣaya alaṃpaṭa sīla gunākara para dukha dukha sukha sukha dekhe para | sama abhūtaripu bimada birāgī lobhāmaraṣa haraṣa bhaya tyāgī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 38.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-38-the-signs-of-a-saint#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो विषयों में लोलुप नहीं, शीलवान और गुणों की खान है; जो दूसरे के दुख से दुखी और सुख से सुखी होता है। वह सबको समान देखता है, उसका कोई शत्रु नहीं, वह मदरहित और विरक्त है, और लोभ, क्रोध, हर्ष तथा भय से मुक्त है।

He is not caught by the senses, is gentle and a mine of virtue. He is sad at another's pain and glad at another's joy. He sees all alike, has no enemy, no pride, and is detached. He has given up greed, anger, joy and fear.

Verse 2

२2 कोमलचित दीनन्ह पर दाया। मन बच क्रम मम भगति अमाया ॥ सबहि मानप्रद आपु अमानी। भरत प्रान सम मम ते प्रानी ॥

komalacita dīnanha para dāyā mana baca krama mama bhagati amāyā | sabahi mānaprada āpu amānī bharata prāna sama mama te prānī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 38.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-38-the-signs-of-a-saint#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका चित्त कोमल है, दीनों पर दया है, और मन, वचन तथा कर्म से मेरी भक्ति निष्कपट है। वह सबको मान देता है और स्वयं मानरहित है; ऐसे प्राणी मुझे भरत के समान प्राणों जैसे प्यारे हैं।

His mind is soft, he pities the poor, and his devotion to me in thought, word and deed is free of deceit. He honours all and takes no honour for himself. Such beings are as dear to me as my own life, like Bharata.

Verse 3

३3 बिगत काम मम नाम परायन। सांति बिरति बिनती मुदितायन ॥ सीतलता सरलता मयत्री। द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री ॥

bigata kāma mama nāma parāyana sāṃti birati binatī muditāyana | sītalatā saralatā mayatrī dvija pada prīti dharma janayatrī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 38.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-38-the-signs-of-a-saint#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसकी कामनाएँ चली गई हैं और जो मेरे नाम में परायण है; जो शान्ति, वैराग्य, विनय और प्रसन्नता का घर है। उसमें शीतलता, सरलता, मैत्री और ब्राह्मणों के चरणों के प्रति प्रीति है, जो धर्म की जननी है।

He is free of desire and lives on my name. He is a home of peace, detachment, humility and joy. He has coolness, simplicity, friendship, and a love for the feet of brahmins, which gives birth to dharma.

Verse 4

४4 ए सब लच्छन बसहिं जासु उर। जानेहु तात संत संतत फुर ॥ सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं। परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिं ॥

e saba lacchana basahiṃ jāsu ura jānehu tāta saṃta saṃtata phura | sama dama niyama nīti nahiṃ ḍolahiṃ paruṣa bacana kabahūm̐ nahiṃ bolahiṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 38.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-38-the-signs-of-a-saint#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे तात, जिसके हृदय में ये सब लक्षण बसते हैं, उसे सदा सच्चा सन्त जानना। वह शम, दम, नियम और नीति से नहीं डिगता और कभी कठोर वचन नहीं बोलता।

Brother, always know as a true saint the one in whose heart all these signs live. He does not waver in self-control, restraint, rules and right conduct, and never speaks a harsh word.

Verse दोहा 38

दोहा ३८दोहा 38 निंदा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कंज। ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मंदिर सुख पुंज ॥ ३८ ॥

niṃdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṃja | te sajjana mama prānapriya guna maṃdira sukha puṃja ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 38.दोहा 38. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-38-the-signs-of-a-saint#vदोहा 38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो निन्दा और स्तुति को समान समझते हैं और मेरे चरण-कमलों में ममता रखते हैं, वे सज्जन मुझे प्राणों जैसे प्रिय हैं; वे गुणों के मन्दिर और सुख के पुंज हैं।

Those who take blame and praise alike, and hold my lotus feet dear, are good men and dear to me as life: houses of virtue and heaps of joy.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.