Rāmcaritmānas बालकाण्ड Chapter 79

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

बालकाण्ड
Chapter 79 · The sages speak against Śiva · Verses 1–दोहा 79

ऋषियों का शिव की निन्दा करना

The sages say Nārada taught Dakṣa's sons, who never saw home again; he ruined Citraketu's house and Hiraṇyakaśipu's too. Whoever hears Nārada's teaching, man or woman, becomes a beggar and leaves home. He has a crooked mind in a good-looking body, and wants to make everyone like himself. Trusting his word, you want a husband who is naturally indifferent, without qualities, shameless, ill-dressed, with a skull-bowl, no family, no house, naked and snake-wearing. What joy can such a husband bring? You were fooled by a cheat's ravings. On the advice of five men Śiva married Satī, and then threw her away and let her die. Now he sleeps without worry, begging his food; do women ever thrive in the houses of those who live alone? ऋषि कहते हैं कि नारद ने दक्ष के पुत्रों को उपदेश दिया, तो उन्होंने फिर कभी घर नहीं देखा; चित्रकेतु का घर उसने उजाड़ा और हिरण्यकशिपु का भी यही हाल किया। नारद की सीख जो भी स्त्री-पुरुष सुनते हैं, वे अवश्य घर त्यागकर भिखारी हो जाते हैं। उसका मन कपटी है और तन सज्जन जैसा; वह सबको अपने जैसा बनाना चाहता है। उसके वचन पर विश्वास कर तुम सहज उदासीन, निर्गुण, निर्लज्ज, बुरे वेष वाले, कपाली, कुलहीन, घरहीन, नंगे और साँप लपेटे पति को चाहती हो। ऐसा वर पाकर कौन-सा सुख होगा? ठग की बकवास में पड़कर तुम खूब भूलीं। पाँच लोगों के कहने पर शिव ने सती से विवाह किया और फिर उसे छोड़कर मरवा दिया। अब वे बेफिक्र सोते हैं और भीख माँगकर खाते हैं; अकेले रहने वालों के घर में क्या स्त्रियाँ कभी टिकती हैं?

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:00

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 दच्छसुतन्ह उपदेसेन्हि जाई। तिन्ह फिरि भवनु न देखा आई ॥ चित्रकेतु कर घरु उन घाला। कनककसिपु कर पुनि अस हाला ॥

dacchasutanha upadesenhi jāī tinha phiri bhavanu na dekhā āī | citraketu kara gharu una ghālā kanakakasipu kara puni asa hālā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 79.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-79-the-sages-speak-against-shiva#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'नारद ने जाकर दक्ष के पुत्रों को उपदेश दिया, तो उन्होंने फिर लौटकर घर नहीं देखा। चित्रकेतु का घर उसने उजाड़ दिया, और हिरण्यकशिपु का भी ऐसा ही हाल हुआ।

'Nārada gave advice to Dakṣa's sons, and they never came back to see their home. He ruined Citraketu's house, and Hiraṇyakaśipu met the same fate.

Verse 2

२2 नारद सिख जे सुनहिं नर नारी। अवसि होहिं तजि भवनु भिखारी ॥ मन कपटी तन सज्जन चीन्हा। आपु सरिस सबही चह कीन्हा ॥

nārada sikha je sunahiṃ nara nārī avasi hohiṃ taji bhavanu bhikhārī | mana kapaṭī tana sajjana cīnhā āpu sarisa sabahī caha kīnhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 79.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-79-the-sages-speak-against-shiva#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो भी स्त्री-पुरुष नारद की सीख सुनते हैं, वे अवश्य घर छोड़कर भिखारी हो जाते हैं। उसका मन कपटी और शरीर सज्जन जैसा दिखता है; वह सबको अपने जैसा बनाना चाहता है।

Any man or woman who hears Nārada's teaching must give up home and become a beggar. He has a crooked mind in a gentle-looking body, and wants to make everyone like himself.

Verse 3

३3 तेहि कें बचन मानि बिस्वासा। तुम्ह चाहहु पति सहज उदासा ॥ निर्गुन निलज कुबेष कपाली। अकुल अगेह दिगंबर ब्याली ॥

tehi keṃ bacana māni bisvāsā tumha cāhahu pati sahaja udāsā | nirguna nilaja kubeṣa kapālī akula ageha digaṃbara byālī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 79.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-79-the-sages-speak-against-shiva#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसकी बात का विश्वास करके तुम ऐसा पति चाहती हो जो स्वभाव से उदासीन, गुणहीन, निर्लज्ज, बुरे वेष वाला, कपाल धारण करने वाला, कुलहीन, घरहीन, नंगा और साँपों से लिपटा हुआ है।

Believing his words, you want a husband who is by nature indifferent, without qualities, shameless, ill-dressed, with a skull in hand, without family or house, naked and wearing snakes.

Verse 4

४4 कहहु कवन सुखु अस बरु पाएँ। भल भूलिहु ठग के बौराएँ ॥ पंच कहें सिवँ सती बिबाही। पुनि अवडेरि मराएन्हि ताही ॥

kahahu kavana sukhu asa baru pāem̐ bhala bhūlihu ṭhaga ke baurāem̐ | paṃca kaheṃ sivam̐ satī bibāhī puni avaḍeri marāenhi tāhī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 79.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-79-the-sages-speak-against-shiva#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कहो, ऐसा वर पाकर कौन-सा सुख होगा? एक ठग की बकवास में पड़कर तुम खूब भूलीं। पाँच लोगों के कहने पर शिव ने सती से विवाह किया और फिर उसे त्यागकर मरवा दिया।

Tell me, what joy comes from getting such a husband? You were badly fooled by a cheat's ravings. On the word of five, Śiva married Satī, and then threw her away and had her die.

Explanationव्याख्या

'पाँच' का अर्थ कुछ लोग हैं जिनकी बात मानी गई; आशय यह है कि विवाह उनका अपना निश्चय नहीं था।

'Five' means a few people whose word he took; the meaning is that the marriage was not his own plan.

Verse दोहा 79

दोहा ७९दोहा 79 अब सुख सोवत सोचु नहि भीख मागि भव खाहिं। सहज एकाकिन्ह के भवन कबहुँ कि नारि खटाहिं ॥ ७९ ॥

aba sukha sovata socu nahi bhīkha māgi bhava khāhiṃ | sahaja ekākinha ke bhavana kabahum̐ ki nāri khaṭāhiṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 79.दोहा 79. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-79-the-sages-speak-against-shiva#vदोहा 79. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब वह बेफिक्र सोता है और भीख माँगकर खाता है। जो स्वभाव से अकेले रहते हैं, क्या उनके घर में कभी स्त्रियाँ टिकती हैं?

Now he sleeps without a worry, begging his food. Do women ever thrive in the houses of those who live alone by nature?

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.