Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 92

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 92 · Lakṣmaṇa on the world as a dream · Verses 1–दोहा 92

सपनें होइ भिखारि

Guha says that Kaikeyī has become an axe to the tree of the Sun's line and made the whole world unhappy. He is full of grief at seeing Rāma and Sītā asleep on the ground. Lakṣmaṇa then spoke gently, in words soaked with knowledge, dispassion and devotion: no one gives another happiness or sorrow; everyone enjoys the fruit of his own deeds. Union and parting, enjoyment, good and bad, friend, enemy and neutral, are all a snare of confusion; birth and death, all the world's web, wealth and woe, karma and time, earth, house, wealth, city, family, heaven and hell, all that is seen, heard or thought in the mind, has delusion as its root, with no real meaning. As a beggar may dream of being a king, or a king a pauper, and on waking has neither gain nor loss, so this world should be understood. गुह कहता है कि कैकेयी सूर्यकुल रूपी वृक्ष के लिए कुल्हाड़ी बनी और उसकी कुमति ने सारे संसार को दुखी कर दिया। राम और सीता को भूमि पर सोता देख निषाद को भारी विषाद हुआ। तब लक्ष्मण ने ज्ञान, वैराग्य और भक्ति के रस में सनी मधुर और कोमल वाणी में कहा: न कोई किसी को सुख देता है न दुख; सब अपने किए कर्म का फल भोगते हैं। संयोग-वियोग, भोग, भला-बुरा, हित-अनहित और मध्यस्थ, ये सब भ्रम के फंदे हैं। जन्म-मरण, जगत के जाल, संपत्ति-विपत्ति, कर्म और काल, धरती, घर, धन, नगर, परिवार, स्वर्ग, नरक, जो भी व्यवहार देखा-सुना और मन में सोचा जाता है, उसका मूल मोह है; परमार्थ नहीं। जैसे सपने में भिखारी राजा बन जाए या राजा रंक या इन्द्र, और जागने पर न लाभ न हानि, वैसे ही संसार के प्रपंच को मन में समझ लो।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 01:59

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी। कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी ॥ भयउ बिषादु निषादहि भारी। राम सीय महि सयन निहारी ॥

bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī kumati kīnha saba bisva dukhārī | bhayau biṣādu niṣādahi bhārī rāma sīya mahi sayana nihārī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 92.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-92-lakshmana-on-the-dream-of-the-world#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह सूर्यकुल रूपी वृक्ष के लिए कुल्हाड़ी बनी; उस कुमति ने सारे संसार को दुखी कर दिया। राम और सीता को भूमि पर सोता देख निषाद को बड़ा विषाद हुआ।

She became an axe to the tree of the Sun's line; her bad thought made the whole world unhappy. Guha was deeply grieved at seeing Rāma and Sītā asleep on the ground.

Verse 2

२2 बोले लखन मधुर मृदु बानी। ग्यान बिराग भगति रस सानी ॥ काहु न कोउ सुख दुख कर दाता। निज कृत करम भोग सबु भ्राता ॥

bole lakhana madhura mṛdu bānī gyāna birāga bhagati rasa sānī | kāhu na kou sukha dukha kara dātā nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 92.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-92-lakshmana-on-the-dream-of-the-world#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लक्ष्मण ने ज्ञान, वैराग्य और भक्ति के रस में सनी हुई कोमल वाणी में कहा, 'कोई किसी को सुख या दुख नहीं देता; भाई, सब अपने किए कर्म का भोग भोगते हैं।

Lakṣmaṇa spoke gently, in words soaked with the sap of knowledge, dispassion and devotion: 'No one gives another pleasure or pain; each enjoys the result of his own deeds, brother.

Verse 3

३3 जोग बियोग भोग भल मंदा। हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा ॥ जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू। संपती बिपति करमु अरु कालू ॥

joga biyoga bhoga bhala maṃdā hita anahita madhyama bhrama phaṃdā | janamu maranu jaham̐ lagi jaga jālū saṃpatī bipati karamu aru kālū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 92.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-92-lakshmana-on-the-dream-of-the-world#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

संयोग-वियोग, भोग, भला-बुरा, हित, अनहित और मध्यस्थ, ये सब भ्रम के फंदे हैं। जन्म-मरण, जगत का जाल, संपत्ति और विपत्ति, कर्म और काल,

Union and parting, enjoyment, good and bad, friend, enemy and neutral, all are a snare of confusion. Birth, death, all the net of the world, wealth and woe, karma and time,

Verse 4

४4 धरनि धामु धनु पुर परिवारू। सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू ॥ देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं। मोह मूल परमारथु नाहीं ॥

dharani dhāmu dhanu pura parivārū saragu naraku jaham̐ lagi byavahārū | dekhia sunia gunia mana māhīṃ moha mūla paramārathu nāhīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 92.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-92-lakshmana-on-the-dream-of-the-world#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

धरती, घर, धन, नगर, परिवार, स्वर्ग, नरक, और जो कुछ देखा-सुना और मन में सोचा जाता है, उन सबका मूल मोह है; उनमें परमार्थ नहीं है।

earth, house, wealth, city, family, heaven, hell and all that is seen, heard or thought in the mind, have delusion as their root; there is nothing real in them.

Verse दोहा 92

दोहा ९२दोहा 92 सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ। जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ ॥ ९२ ॥

sapaneṃ hoi bhikhāri nṛpa raṃku nākapati hoi | jāgeṃ lābhu na hāni kachu timi prapaṃca jiyam̐ joi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 92.दोहा 92. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-92-lakshmana-on-the-dream-of-the-world#vदोहा 92. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे सपने में कोई भिखारी राजा हो जाए, या राजा रंक, या इन्द्र, और जागने पर न लाभ हो न हानि, वैसे ही संसार के प्रपंच को मन में समझो।

As a man may become a beggar in a dream, or a king, or a pauper, or Indra, and on waking has neither gain nor loss, so understand the world's show.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.