Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 64

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 64 · Sītā's first answer · Verses 1–दोहा 64

प्राननाथ करुनायतन

Hearing her beloved's gentle, charming words, Sītā's lovely eyes filled with water. His cool advice burned her, as the autumn moon burns the cakravāka at night. Vaidehī could find no answer; she was distressed that her pure, loving lord wished to leave her. Forcing back her tears, the earth's daughter steadied her heart. She fell at her mother-in-law's feet and said with folded hands: Forgive me, Goddess, my great want of humility. My lord has given me the advice that is for my highest good. But I have thought it over in my mind: there is no grief in the world like parting from one's beloved. Lord of my life, ocean of kindness, handsome, giver of joy, wise one: without you, moon of the Raghus' water-lily, heaven itself is like hell to me. प्रिय के कोमल और मनोहर वचन सुनकर सीता की सुन्दर आँखों में जल भर आया। शीतल सीख उनके लिए जलाने वाली हो गई, जैसे शरद की चाँदनी रात चकवी को। विकल वैदेही को उत्तर नहीं सूझा; पवित्र, स्नेही स्वामी उन्हें छोड़ना चाहते थे। आँखों के जल को ज़बरदस्ती रोककर पृथ्वी की पुत्री ने हृदय में धीरज धरा। सास के पाँव लगकर उन्होंने हाथ जोड़कर कहा: देवी, मेरी बड़ी ढिठाई क्षमा कीजिए। प्राणपति ने मुझे वही सीख दी है जिससे मेरा परम हित हो। पर मैंने मन में समझकर देख लिया है कि संसार में प्रिय के वियोग के समान कोई दुख नहीं। प्राणनाथ, करुणा के घर, सुन्दर, सुख देने वाले और सुजान: आपके बिना, रघुकुल रूपी कुमुद के चन्द्रमा, मेरे लिए स्वर्ग भी नरक के समान है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:13

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के। लोचन ललित भरे जल सिय के ॥ सीतल सिख दाहक भइ कैंसें। चकइहि सरद चंद निसि जैंसें ॥

suni mṛdu bacana manohara piya ke locana lalita bhare jala siya ke | sītala sikha dāhaka bhai kaiṃseṃ cakaihi sarada caṃda nisi jaiṃseṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 64.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-64-sitas-reply#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रिय के कोमल और मनोहर वचन सुनकर सीता की सुन्दर आँखों में जल भर आया। उनकी शीतल सीख उन्हें जलाने वाली हो गई, जैसे शरद की चाँदनी रात चकवी को।

Hearing the gentle, charming words of her beloved, Sītā's lovely eyes filled with water. His cool advice burned her, as the moon of autumn night burns the cakravāka.

Verse 2

२2 उतरु न आव बिकल बैदेही। तजन चहत सुचि स्वामि सनेही ॥ बरबस रोकि बिलोचन बारी। धरि धीरजु उर अवनिकुमारी ॥

utaru na āva bikala baidehī tajana cahata suci svāmi sanehī | barabasa roki bilocana bārī dhari dhīraju ura avanikumārī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 64.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-64-sitas-reply#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विकल वैदेही को उत्तर नहीं सूझा; पवित्र, स्नेही स्वामी उन्हें छोड़ना चाहते थे। आँखों के जल को ज़बरदस्ती रोककर पृथ्वी की पुत्री ने हृदय में धीरज धरा।

Vaidehī, distressed, could find no answer; her pure, loving lord wished to leave her. Forcing back the tears from her eyes, the earth's daughter steadied her heart.

Verse 3

३3 लागि सासु पग कह कर जोरी। छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी ॥ दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई। जेहि बिधि मोर परम हित होई ॥

lāgi sāsu paga kaha kara jorī chamabi debi baṛi abinaya morī | dīnhi prānapati mohi sikha soī jehi bidhi mora parama hita hoī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 64.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-64-sitas-reply#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सास के पाँव लगकर उन्होंने हाथ जोड़कर कहा: 'देवी, मेरी बड़ी अविनय क्षमा कीजिए। प्राणपति ने मुझे वही सीख दी है जिससे मेरा परम हित हो।

Touching her mother-in-law's feet, she spoke with folded hands: 'Forgive me, Goddess, my great want of humility. My lord of life has given me the advice that is for my highest good.

Verse 4

४4 मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं। पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं ॥

maiṃ puni samujhi dīkhi mana māhīṃ piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 64.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-64-sitas-reply#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर मैंने मन में समझकर देख लिया है: संसार में प्रिय के वियोग के समान कोई दुख नहीं।'

But I have thought it over in my mind: there is no grief in the world like parting from one's beloved.'

Verse दोहा 64

दोहा ६४दोहा 64 प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान। तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान ॥ ६४ ॥

prānanātha karunāyatana suṃdara sukhada sujāna | tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 64.दोहा 64. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-64-sitas-reply#vदोहा 64. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'प्राणनाथ, करुणा के घर, सुन्दर, सुख देने वाले और सुजान: आपके बिना, रघुकुल रूपी कुमुद के चन्द्रमा, मेरे लिए स्वर्ग भी नरक के समान है।'

'Lord of my life, home of kindness, handsome, giver of joy, wise: without you, moon of the Raghus' lily-pond, heaven is like hell.'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.