Chapter 309·Atri points to a well·Verses 1–दोहा 309
अत्रि कहेउ तब भरत सन
The gods cry, "Blessed Bharata! Victory to Rāma!" and are glad in spite of themselves. The sage, the lord of Mithilā and the whole assembly are cheered at Bharata's words. King Videha lovingly praises, with a thrill, the qualities and love of Rāma and Bharata, and the lovely natures of servant and master, whose vow and love are purer than the pure. Ministers and members of the assembly praise them each by his understanding. Hearing the Rāma and Bharata talk again and again, both companies feel joy and sorrow at once. Rāma's mother, knowing pain and pleasure to be the same, tells Rāma's virtues and consoles the queens. Some praise Raghuvīra's greatness and some Bharata's goodness. Atri then tells Bharata that near the hill there is a fine well, where he may keep the holy water."धन्य भरत! जय राम!" देवता कहते हैं और विवश होकर हर्षित होते हैं। मुनि, मिथिलेश और सारी सभा भरत की बातें सुनकर उत्साहित हुए। राजा विदेह पुलकित होकर प्रेम से राम और भरत के गुणों और स्नेह की प्रशंसा करते हैं; सेवक और स्वामी का सुहावना स्वभाव, उनका नियम और प्रेम पवित्र से भी पवित्र है। मंत्री और सभासद सब अपनी बुद्धि के अनुसार प्रेम से सराहने लगे। राम और भरत का संवाद बार-बार सुनकर दोनों समाजों के हृदय में हर्ष और विषाद दोनों हुए। राम की माता ने दुख और सुख को समान जानकर राम के गुण कहकर रानियों को समझाया। कोई रघुवीर की बड़ाई कहता है, कोई भरत की भलाई सराहता है। तब अत्रि ने भरत से कहा कि पर्वत के पास एक सुन्दर कुआँ है, वहाँ तीर्थों का पवित्र, अनुपम अमृत-जैसा जल रखो।
सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:0002:09
सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है।Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.
Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)
Verse 1
१1धन्य भरत जय राम गोसाईं। कहत देव हरषत बरिआई ॥मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू। भरत बचन सुनि भयउ उछाहू ॥
dhanya bharata jaya rāma gosāīṃ kahata deva haraṣata bariāī |muni mithilesa sabhām̐ saba kāhū bharata bacana suni bhayau uchāhū ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 309.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-309-atri-names-the-well#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
'धन्य भरत! जय राम!' देवता कहते हैं और विवश होकर हर्षित होते हैं। मुनि, मिथिलेश और सारी सभा भरत के वचन सुनकर उत्साहित हुए।
'Blessed Bharata! Victory to Rāma!' the gods cry, glad in spite of themselves. The sage, the lord of Mithilā and the whole assembly were cheered by Bharata's words.
Verse 2
२2भरत राम गुन ग्राम सनेहू। पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू ॥सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन। नेमु पेमु अति पावन पावन ॥
bharata rāma guna grāma sanehū pulaki prasaṃsata rāu bidehū |sevaka svāmi subhāu suhāvana nemu pemu ati pāvana pāvana ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 309.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-309-atri-names-the-well#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
राजा विदेह पुलकित होकर प्रेम से राम और भरत के गुणों और स्नेह की प्रशंसा करने लगे; सेवक और स्वामी का सुहावना स्वभाव, उनका नियम और प्रेम पवित्र से भी पवित्र है।
King Videha, thrilled, lovingly praised the virtues and love of Rāma and Bharata, the lovely natures of servant and master, whose vow and love are purer than pure.
Verse 3
३3मति अनुसार सराहन लागे। सचिव सभासद सब अनुरागे ॥सुनि सुनि राम भरत संबादू। दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू ॥
mati anusāra sarāhana lāge saciva sabhāsada saba anurāge |suni suni rāma bharata saṃbādū duhu samāja hiyam̐ haraṣu biṣādū ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 309.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-309-atri-names-the-well#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
मंत्री और सभासद सब प्रेम से भरे अपनी बुद्धि के अनुसार सराहने लगे। राम और भरत का संवाद सुन-सुनकर दोनों समाजों के हृदय में हर्ष और विषाद हुआ।
Ministers and members of the assembly, all full of love, began to praise them each according to his understanding. Hearing the Rāma–Bharata talk again and again, both companies felt joy and sorrow in their hearts.
Verse 4
४4राम मातु दुखु सुखु सम जानी। कहि गुन राम प्रबोधीं रानी ॥एक कहहिं रघुबीर बड़ाई। एक सराहत भरत भलाई ॥
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 309.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-309-atri-names-the-well#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
राम की माता ने दुख और सुख को समान जानकर राम के गुण कहकर रानियों को समझाया। कोई रघुवीर की बड़ाई कहता, कोई भरत की भलाई सराहता।
Rāma's mother, knowing pain and pleasure to be the same, told Rāma's virtues and consoled the queens. Some praised Raghuvīra's greatness, some Bharata's goodness.
Verse दोहा 309
दोहा ३०९दोहा 309अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप ॥ ३०९ ॥
atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa |rākhia tīratha toya taham̐ pāvana amia anūpa ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 309.दोहा 309. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-309-atri-names-the-well#vदोहा 309. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
तब अत्रि ने भरत से कहा, 'पर्वत के पास एक सुन्दर कुआँ है। वहाँ तीर्थों का जल रखो, पवित्र, अनुपम अमृत-जैसा।'
Then Atri said to Bharata, 'Near the hill there is a fine well. Keep the holy water there, pure, a nectar without equal.'
Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method.
The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation
and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें।
संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ
CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.