Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 304

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 304 · Rāma answers Bharata · Verses 1–दोहा 304

तात भरत तुम्ह धरम धुरीना

Bharata's nature is not easy even for the Vedas, and the poet asks pardon for his rash small mind. Whoever hears the true account of Bharata cannot fail to love the feet of Sītā and Rāma. Whoever lacks love for Rāma when remembering Bharata is perverse beyond others. Rāma, seeing everyone's state, speaks: he bears the burden of dharma, is patient and skilled in policy, an ocean of truth, love, gentleness and happiness, reading place, time and company, a keeper of policy and love. His words are the whole of everything, with a good result, and sweet to hear like the essence of the moon. He tells Bharata that he is a bearer of dharma, knowing the world and the Vedas, skilled in love, as pure in deed, word and mind as only himself; but in front of the guru, the assembly and the younger brother, at a bad time, how can his virtues be said? भरत का स्वभाव वेदों को भी सुगम नहीं; कवि अपनी छोटी बुद्धि की चपलता क्षमा करें। भरत का सच्चा भाव कहते-सुनते कौन सीता-राम के चरणों में अनुरक्त न होगा? भरत को याद करके जिसे राम का प्रेम सुलभ नहीं हुआ, उसके समान उलटा कौन है? सबकी दशा देखकर दयालु, सुजान राम, जो अपने जनों के जी की बात जानते हैं, धर्म की धुरी को धारण करने वाले, धीर, नीति में निपुण, सत्य, स्नेह, शील और सुख के सागर हैं, देश, काल, समय और समाज देखकर नीति और प्रीति का पालन करने वाले रघुराज, ऐसे वचन बोले जो मानो सर्वस्व थे और जिनका परिणाम हितकारी था, सुनने में चन्द्रमा के रस जैसे। राम बोले: भाई भरत, तुम धर्म की धुरी को धारण करने वाले हो, लोक और वेद के जानकार और प्रेम में निपुण हो। कर्म, वचन और मन से तुम्हारे समान तुम ही निर्मल हो; गुरु, समाज और छोटे भाई के सामने, बुरे समय में, तुम्हारे गुण कैसे कहे जाएँ?

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:08

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ ॥ कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को ॥

bharata subhāu na sugama nigamahūm̐ laghu mati cāpalatā kabi chamahūm̐ | kahata sunata sati bhāu bharata ko sīya rāma pada hoi na rata ko ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 304.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-304-rama-answers-bharata#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत का स्वभाव वेदों को भी सुगम नहीं; कवि अपनी छोटी बुद्धि की चपलता क्षमा करें। भरत का सच्चा भाव कहते-सुनते कौन सीता-राम के चरणों में अनुरक्त न होगा?

Bharata's nature is not easy even for the Vedas; let the poet forgive his small, rash mind. Who, telling and hearing the true account of Bharata, would not come to love the feet of Sītā and Rāma?

Verse 2

२2 सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को ॥ देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की ॥

sumirata bharatahi premu rāma ko jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko | dekhi dayāla dasā sabahī kī rāma sujāna jāni jana jī kī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 304.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-304-rama-answers-bharata#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत को याद करके जिसे राम का प्रेम सुलभ नहीं, उसके समान उलटा कौन है? सबकी दशा देखकर दयालु और सुजान राम ने अपने जनों के हृदय की बात जान ली।

Who, remembering Bharata, has not easy access to Rāma's love? Who is more perverse than he? Seeing the state of them all, wise and merciful Rāma knew the heart of his people.

Verse 3

३3 धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर ॥ देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू ॥

dharama dhurīna dhīra naya nāgara satya saneha sīla sukha sāgara | desu kāla lakhi samau samājū nīti prīti pālaka raghurājū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 304.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-304-rama-answers-bharata#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

धर्म की धुरी को धारण करने वाले, धीर, नीति में निपुण, सत्य, स्नेह, शील और सुख के सागर रघुराज देश, काल, समय और समाज देखकर नीति और प्रीति का पालन करने वाले हैं।

Bearer of dharma, patient and skilled in policy, an ocean of truth, love, gentleness and happiness, reading place, time, occasion and company, the Raghu king keeps policy and love.

Verse 4

४4 बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से ॥ तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना ॥

bole bacana bāni sarabasu se hita parināma sunata sasi rasu se | tāta bharata tumha dharama dhurīnā loka beda bida prema prabīnā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 304.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-304-rama-answers-bharata#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने ऐसे वचन कहे जो सर्वस्व-जैसे थे और जिनका हितकारी परिणाम सुनने में चन्द्रमा के रस-सा था: 'भाई भरत, तुम धर्म की धुरी को धारण करने वाले, लोक और वेद के जानकार और प्रेम में निपुण हो।

He spoke words that were like everything, whose good result, heard, was like the essence of the moon: 'Dear Bharata, you are a bearer of dharma, a knower of the world and the Vedas, skilled in love.

Verse दोहा 304

दोहा ३०४दोहा 304 करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात ॥ ३०४ ॥

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu baṃdhu guna kusamayam̐ kimi kahi jāta ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 304.दोहा 304. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-304-rama-answers-bharata#vदोहा 304. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कर्म, वचन और मन से तुम निर्मल हो, तात, तुम्हारे समान तुम्हीं हो। गुरु, समाज और छोटे भाई के सामने, बुरे समय में, तुम्हारे गुण कैसे कहे जाएँ?'

In deed, word and mind you are pure, dear, and like yourself alone. In front of the guru, the assembly and your younger brother, at a bad time, how can your virtues be spoken?'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.