Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 290

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 290 · Vasiṣṭha and Rāma · Verses 1–दोहा 290

तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा

The night passes for Janaka and his queen, counting Rāma's and Bharata's virtues, like a wink. At dawn the royal company wakes, bathes and worships the gods. Rāma goes to the guru after bathing, bows at his feet and, reading his mood, says that Bharata, the townsfolk and the mothers are grieving and troubled by his forest life, and Janaka and his company have borne trouble many days. He asks the guru to do what is fit, since the good of all is in his hands. Rāma is very reserved as he speaks, and the sage is thrilled to see his gentle nature. Vasiṣṭha says that without Rāma all comforts are like hell for both companies. Rāma is the life of lives, soul of souls, joy of joys, and fate is against those who leave him and like home. राम और भरत के गुण गिनते-गिनते दम्पति की रात पलक की तरह बीत गई। सवेरे राजसमाज जागा और नहा-नहाकर देवताओं की पूजा करने लगा। रघुराई नहाकर गुरु के पास गए, चरणों की वन्दना की और रुख पाकर बोले कि प्रभु, भरत, नगरवासी और माताएँ मेरे वनवास के शोक से व्याकुल और दुखी हैं, और जनक समाज सहित बहुत दिनों से कष्ट सह रहे हैं। जो उचित हो वही कीजिए, सबका हित आपके हाथ में है। यह कहकर राम बहुत सकुचाए, और उनका शील और स्वभाव देखकर मुनि पुलकित हुए। वसिष्ठ ने कहा कि राम, तुम्हारे बिना दोनों राजसमाजों के लिए सारे सुख-साज नरक के समान हैं। राम प्राणों के प्राण, जीव के जीव और सुख के सुख हैं; तुम्हें छोड़कर जिन्हें घर सुहाता है, उनके विपरीत विधाता है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:12

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 राम भरत गुन गनत सप्रीती। निसि दंपतिहि पलक सम बीती ॥ राज समाज प्रात जुग जागे। न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे ॥

rāma bharata guna ganata saprītī nisi daṃpatihi palaka sama bītī | rāja samāja prāta juga jāge nhāi nhāi sura pūjana lāge ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 290.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-290-vasishtha-and-rama#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम और भरत के गुण प्रेम से गिनते हुए राजा-रानी की रात पलक की तरह बीत गई। राजसमाज सवेरे जागे और नहा-नहाकर देवताओं की पूजा करने लगे।

Counting Rāma's and Bharata's virtues with love, the night passed for the royal couple like a wink. The royal companies woke at dawn and, bathing, began to worship the gods.

Verse 2

२2 गे नहाइ गुर पहीं रघुराई। बंदि चरन बोले रुख पाई ॥ नाथ भरतु पुरजन महतारी। सोक बिकल बनबास दुखारी ॥

ge nahāi gura pahīṃ raghurāī baṃdi carana bole rukha pāī | nātha bharatu purajana mahatārī soka bikala banabāsa dukhārī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 290.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-290-vasishtha-and-rama#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रघुराई नहाकर गुरु के पास गए, चरणों की वन्दना की और रुख पाकर बोले: 'प्रभु, भरत, नगरवासी और माताएँ मेरे वनवास से शोक में व्याकुल और दुखी हैं।

Raghurāī went after bathing to the guru, bowed at his feet and, reading his mood, said: 'Lord, Bharata, the townsfolk and the mothers are sorrowful, troubled by my forest life.

Verse 3

३3 सहित समाज राउ मिथिलेसू। बहुत दिवस भए सहत कलेसू ॥ उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा। हित सबही कर रौरें हाथा ॥

sahita samāja rāu mithilesū bahuta divasa bhae sahata kalesū | ucita hoi soi kījia nāthā hita sabahī kara raureṃ hāthā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 290.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-290-vasishtha-and-rama#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मिथिला के राजा समाज सहित बहुत दिनों से कष्ट सह रहे हैं। जो उचित हो वही कीजिए, प्रभु; सबका हित आपके हाथ में है.'

The king of Mithilā, with his company, has borne trouble for many days. Do whatever is fit, Lord; the good of all is in your hands.'

Verse 4

४4 अस कहि अति सकुचे रघुराऊ। मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ ॥ तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा। नरक सरिस दुहु राज समाजा ॥

asa kahi ati sakuce raghurāū muni pulake lakhi sīlu subhāū | tumha binu rāma sakala sukha sājā naraka sarisa duhu rāja samājā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 290.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-290-vasishtha-and-rama#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह कहकर रघुराई बहुत सकुचाए; उनका शील और स्वभाव देखकर मुनि पुलकित हुए। 'राम, तुम्हारे बिना दोनों राजसमाजों के लिए सारे सुख के साज नरक के समान हैं।

Saying so, Raghurāī was very shy; the sage thrilled to see his gentle nature. 'Without you, Rāma, all the comforts are like hell for both royal companies.

Verse दोहा 290

दोहा २९०दोहा 290 प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम। तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम ॥ २९० ॥

prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma | tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṃ bidhi bāma ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 290.दोहा 290. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-290-vasishtha-and-rama#vदोहा 290. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम, तुम प्राणों के प्राण, जीव के जीव और सुख के सुख हो। प्रिय, तुम्हें छोड़कर जिन्हें घर सुहाता है, उनके विपरीत विधाता है।'

Rāma, you are the life of lives, the soul of souls, the joy of joys. Dear one, to those who like home after leaving you, fate is against them.'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.