Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 289

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 289 · Bharata's boundless greatness · Verses 1–दोहा 289

भरत अमित महिमा

Janaka says Bharata is beyond description for everyone, as land is out of reach for a fish out of water. Bharata's boundless greatness is known to Rāma but he cannot tell it. Seeing his wife's wish, the king says that if Lakṣmaṇa went back and Bharata went to the forest, it would seem good to all. But the love and trust between Bharata and Raghubar cannot be argued over. Bharata is the limit of love and attachment, while Rāma is the limit of equanimity. Bharata has never even in dream looked at gain or comfort. His practice and his fulfilment are love for Rāma's feet, and so he will never, even by mistake or in thought, turn away from Rāma's order. The king says this with tears and tells the queen not to be troubled in love. जनक कहते हैं कि भरत का वर्णन सबके लिए कठिन है, जैसे जलहीन मछली के लिए भूमि पर चलना। भरत की अपार महिमा राम जानते हैं पर कह नहीं सकते। पत्नी के मन की इच्छा देखकर राजा ने कहा कि लक्ष्मण लौटें और भरत वन जाएँ — यह सबके मन में सबके हित का मत है। पर भरत और रघुवर की प्रीति और विश्वास पर तर्क नहीं चलता। भरत स्नेह और ममता की सीमा हैं, तो राम समता की सीमा हैं। भरत ने परमार्थ और स्वार्थ के सुख सपने में भी नहीं देखे। साधन और सिद्धि राम के चरणों का प्रेम है, इसलिए भरत भूलकर भी, मन से भी, राम की आज्ञा नहीं टालेंगे। राजा ने आँसू भरकर कहा कि प्रेम के वश चिन्ता मत करो।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:27

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 अगम सबहि बरनत बरबरनी। जिमि जलहीन मीन गमु धरनी ॥ भरत अमित महिमा सुनु रानी। जानहिं रामु न सकहिं बखानी ॥

agama sabahi baranata barabaranī jimi jalahīna mīna gamu dharanī | bharata amita mahimā sunu rānī jānahiṃ rāmu na sakahiṃ bakhānī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 289.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-289-bharata-will-not-turn-from-rama#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका वर्णन सबके लिए कठिन है, हे सुवर्णा, जैसे जलहीन मछली का भूमि पर चलना। रानी, भरत की अपार महिमा सुनो: राम जानते हैं पर कह नहीं सकते।

Describing him is hard for all, fair-complexioned one, as for a fish out of water to move on land. Listen, queen, to Bharata's boundless greatness: Rāma knows it but cannot tell it.

Verse 2

२2 बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ। तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ ॥ बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं। सब कर भल सब के मन माहीं ॥

barani saprema bharata anubhāū tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū | bahurahiṃ lakhanu bharatu bana jāhīṃ saba kara bhala saba ke mana māhīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 289.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-289-bharata-will-not-turn-from-rama#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रेम से भरत का प्रभाव कहकर और पत्नी के मन की रुचि देखकर राजा ने कहा, 'लक्ष्मण लौटें और भरत वन जाएँ: इसमें सबका भला है, और सबके मन में यही है।

Telling Bharata's power with love, and seeing his wife's heart's wish, the king said, 'Let Lakṣmaṇa return and Bharata go to the forest: it would be good for all, and all have this in their minds.

Verse 3

३3 देबि परंतु भरत रघुबर की। प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी ॥ भरतु अवधि सनेह ममता की। जद्यपि रामु सीम समता की ॥

debi paraṃtu bharata raghubara kī prīti pratīti jāi nahiṃ tarakī | bharatu avadhi saneha mamatā kī jadyapi rāmu sīma samatā kī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 289.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-289-bharata-will-not-turn-from-rama#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर देवी, भरत और रघुवर की प्रीति और विश्वास पर तर्क नहीं चल सकता। भरत स्नेह और ममता की सीमा हैं, और राम समता की सीमा हैं।

But lady, the love and trust between Bharata and Raghubar cannot be reasoned over. Bharata is the limit of love and attachment, while Rāma is the limit of equanimity.

Verse 4

४4 परमारथ स्वारथ सुख सारे। भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे ॥ साधन सिद्ध राम पग नेहू । मोहि लखि परत भरत मत एहू ॥

paramāratha svāratha sukha sāre bharata na sapanehum̐ manahum̐ nihāre | sādhana siddha rāma paga nehū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 289.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-289-bharata-will-not-turn-from-rama#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत ने परमार्थ और स्वार्थ के सुख सपने में भी नहीं देखे। उनका साधन और सिद्धि राम के चरणों का प्रेम है; मुझे भरत का यही मत जान पड़ता है.'

Bharata has not seen, even in dream, the pleasures of the highest good or of self-interest. His practice and his fulfilment are love for Rāma's feet; this is how it seems to me Bharata thinks.'

Verse दोहा 289

दोहा २८९दोहा 289 भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ। करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ ॥ २८९ ॥

bhorehum̐ bharata na pelihahiṃ manasahum̐ rāma rajāi | karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 289.दोहा 289. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-289-bharata-will-not-turn-from-rama#vदोहा 289. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'भरत भूलकर भी, मन से भी, राम की आज्ञा को नहीं टालेंगे; प्रेम के वश चिन्ता मत करो,' राजा ने रोते हुए कहा।

'Bharata will not push aside Rāma's wish even by mistake, even in thought; do not worry out of love,' said the king, weeping.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.