Seeing her love and hearing her humble words, Janaka's queen holds Kausalyā's pure feet. She says such humility is natural to the wife of Daśaratha and the mother of Rāma. A lord honors even his lowly ones, as fire carries smoke and mountains carry grass on their heads. She says the king is a servant in deed, mind and word, and Śiva and Bhavānī are always his helpers. Who in the world matches Kausalyā? Does a lamp help the sun? Rāma will go to the forest, do the gods' work, and rule Ayodhyā unshaken, and gods, nāgas and men will live in their places by his strength. Yājñavalkya has said so and fixed it, and the sage's word will not be in vain. She falls at Kausalyā's feet, pleads for Sītā's good, and leaves with Sītā, having got leave.स्नेह देखकर और विनम्र वचन सुनकर जनक की प्रिया ने कौसल्या के पवित्र चरण पकड़ लिए। उन्होंने कहा कि दशरथ की गृहिणी और राम की माता को ऐसी विनय उचित है। प्रभु अपने नीचों का भी आदर करते हैं, जैसे अग्नि धुएँ को और पर्वत तिनके को सिर पर धरते हैं। राजा कर्म, मन और वचन से सेवक हैं, और महेश तथा भवानी सदा सहायक हैं। आपके समान जगत में कौन है? क्या दीपक सूर्य का सहायक शोभता है? राम वन जाकर देवताओं का काम करेंगे और अयोध्या में अचल राज करेंगे; राम की भुजा के बल पर देवता, नाग और मनुष्य अपने-अपने स्थान पर सुख से बसेंगे। यह सब याज्ञवल्क्य ने कहकर पक्का कर रखा है; देवी, मुनि की वाणी व्यर्थ नहीं होगी। ऐसा कहकर, प्रेम से पैरों पर पड़कर और सीता के हित की विनती सुनाकर, सीता की माता सीता सहित आज्ञा पाकर चलीं।
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 285.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-285-sunayana-takes-leave#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
उनका स्नेह देखकर और विनीत वचन सुनकर जनक की प्रिया ने उनके पवित्र चरण पकड़ लिए: 'देवी, ऐसी विनय आपको उचित है, आप दशरथ की गृहिणी और राम की माता हैं।
Seeing her love and hearing her humble words, Janaka's queen held her pure feet: 'Lady, such humility is fit for you, wife of Daśaratha and mother of Rāma.
Verse 2
२2प्रभु अपने नीचहु आदरहीं। अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं ॥सेवकु राउ करम मन बानी। सदा सहाय महेसु भवानी ॥
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 285.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-285-sunayana-takes-leave#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
प्रभु अपने नीचों का भी आदर करते हैं: अग्नि धुएँ को और पर्वत तिनके को सिर पर धरता है। राजा कर्म, मन और वचन से सेवक हैं, और महेश और भवानी सदा उनके सहायक हैं।
A lord honors even his lowly ones: fire carries smoke, and a mountain puts grass on its head. The king is a servant in deed, mind and word, and Śiva and Bhavānī are always his helpers.
Verse 3
३3रउरे अंग जोगु जग को है। दीप सहाय कि दिनकर सोहै ॥रामु जाइ बनु करि सुर काजू। अचल अवधपुर करिहहिं राजू ॥
raure aṃga jogu jaga ko hai dīpa sahāya ki dinakara sohai |rāmu jāi banu kari sura kājū acala avadhapura karihahiṃ rājū ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 285.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-285-sunayana-takes-leave#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 285.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-285-sunayana-takes-leave#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
राम की भुजा के बल से देवता, नाग और मनुष्य अपने-अपने स्थान पर सुख से बसेंगे। यह सब याज्ञवल्क्य ने कहकर पक्का कर रखा है; देवी, मुनि की वाणी व्यर्थ नहीं होगी.'
By Rāma's arm gods, nāgas and men will live happy, each in his own place. Yājñavalkya said all this and fixed it; lady, the sage's word will not be in vain.'
Verse दोहा 285
दोहा २८५दोहा 285अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ ॥ २८५ ॥
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 285.दोहा 285. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-285-sunayana-takes-leave#vदोहा 285. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
ऐसा कहकर, बड़े प्रेम से चरणों में पड़कर और सीता के हित की विनती सुनाकर, सीता की माता सीता सहित आज्ञा पाकर चलीं।
Saying this, she fell at her feet in great love and pleaded for Sītā's good. Then Sītā's mother, with Sītā, took leave and went.
Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method.
The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation
and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें।
संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ
CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.