Kausalyā says her sons and daughter-in-law are as pure as Gaṅgā water, by God's grace and the queens' blessing. She says she has never before sworn by Rāma, and swears now that she speaks truly. Bharata's gentleness, virtue, humility, greatness, brotherliness, devotion, trust and goodness are such that even Sarasvatī's mind falters in telling them, as a sea cannot be bailed into a shell. She has always known him as the lamp of his house, as the king told her again and again. Gold is tested by the touchstone and a man by time and nature. She says it is not right for her to say so much, grieved and loving as she is, and the queens are overcome with love. She tells Sītā's mother to take heart, for who could advise her?कौसल्या कहती हैं कि ईश्वर की कृपा और आप सबके आशीर्वाद से मेरे पुत्र और पुत्रवधू गंगाजल जैसे पवित्र हैं। वे कहती हैं कि मैंने पहले कभी राम की शपथ नहीं खाई, आज खाकर सत्य कहती हूँ। भरत का शील, गुण, विनय, बड़ाई, भाईपन, भक्ति, विश्वास और भलाई ऐसी है कि सरस्वती की बुद्धि भी कहने में हिचकती है, जैसे सीप से सागर नहीं उलीचा जाता। वे सदा से भरत को कुल का दीपक जानती हैं, जैसा राजा ने भी बार-बार कहा था। कसौटी पर सोना और जौहरी के पास मणि परखी जाती है, और पुरुष समय और स्वभाव से। वे कहती हैं कि आज मेरा इतना कहना उचित नहीं, शोक और स्नेह में समझ थोड़ी रहती है; सुनकर सब रानियाँ स्नेह से व्याकुल हो गईं। फिर वे मिथिलेश की रानी से कहती हैं कि धीरज रखिए, आपको कौन उपदेश दे सकता है?
सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:0002:34
सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है।Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.
Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)
Verse 1
१1ईस प्रसाद असीस तुम्हारी। सुत सुतबधू देवसरि बारी ॥राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ। सो करि कहउँ सखी सति भाऊ ॥
īsa prasāda asīsa tumhārī suta sutabadhū devasari bārī |rāma sapatha maiṃ kīnha na kāū so kari kahaum̐ sakhī sati bhāū ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 283.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-283-kausalya-speaks-of-bharata#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
'ईश्वर की कृपा और आपके आशीर्वाद से मेरे पुत्र और पुत्रवधू गंगाजल की तरह पवित्र हैं। मैंने कभी राम की शपथ नहीं खाई थी; आज शपथ खाकर, सखी, सच कहती हूँ।
'By God's grace and your blessing, my sons and my daughter-in-law are as pure as Gaṅgā water. I have never before sworn by Rāma; swearing by him now, friend, I tell you the truth.
Verse 2
२2भरत सील गुन बिनय बड़ाई। भायप भगति भरोस भलाई ॥कहत सारदहु कर मति हीचे। सागर सीप कि जाहिं उलीचे ॥
bharata sīla guna binaya baṛāī bhāyapa bhagati bharosa bhalāī |kahata sāradahu kara mati hīce sāgara sīpa ki jāhiṃ ulīce ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 283.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-283-kausalya-speaks-of-bharata#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
भरत का शील, गुण, विनय और बड़ाई, उनका भाईपन, भक्ति, विश्वास और भलाई — कहने में सरस्वती की बुद्धि भी हिचक जाती है। क्या सीप से सागर उलीचा जा सकता है?
Bharata's gentle ways, virtue, humility and greatness, his brotherliness, devotion, trust and goodness — even Sarasvatī's mind falters in telling them. Can a sea be bailed into an oyster shell?
Verse 3
३3जानउँ सदा भरत कुलदीपा। बार बार मोहि कहेउ महीपा ॥कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ। पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ ॥
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 283.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-283-kausalya-speaks-of-bharata#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
मैं सदा से भरत को कुल का दीपक जानती हूँ; राजा ने भी मुझसे बार-बार यही कहा। कसौटी पर सोना और जौहरी के पास रत्न परखा जाता है; पुरुष समय और स्वभाव से परखे जाते हैं।
I have always known Bharata as the lamp of his house; the king told me so again and again. Gold is tested on the touchstone, and a jewel by a jeweller; men are tested by time and nature.
anucita āju kahaba asa morā soka saneham̐ sayānapa thorā |suni surasari sama pāvani bānī bhaīṃ saneha bikala saba rānī ||
✓Citeउद्धृत करें
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 283.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-283-kausalya-speaks-of-bharata#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
आज मेरा ऐसा कहना उचित नहीं; शोक और स्नेह में समझ थोड़ी रहती है।' गंगा जैसी पवित्र वाणी सुनकर सब रानियाँ स्नेह से व्याकुल हो गईं।
It is not right for me to say this today; in grief and love there is little sense.' Hearing words as pure as the Gaṅgā, all the queens were overcome with love.
OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 283.दोहा 283. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-283-kausalya-speaks-of-bharata#vदोहा 283. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.
कौसल्या ने कहा, 'धीरज धरकर सुनिए, मिथिलेश की रानी। विवेक की निधि और प्रिय आपको कौन उपदेश दे सकता है?'
Kausalyā said, 'Take heart and listen, lady of Mithilā. Who can advise you, a treasure of discernment and so dear?'
Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method.
The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation
and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें।
संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ
CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.