Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 233

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 233 · Bharata fears how Rāma will receive him · Verses 1–दोहा 233

मातु मते महुँ मानि मोहि

A voice says that if Bharata had not been born, no one could bear the load of all dharma on earth; the tale of his virtues is beyond poets, and only Rāma can know it. Hearing it, Lakṣmaṇa, Rāma and Sītā are very happy. Meanwhile Bharata bathes in the holy Mandākinī with all his people. He leaves the people near the river, takes leave of his mothers, teacher and minister, and goes where Sītā and Raghurāī are, with Guha and his younger brother. Thinking of his mother's deed, he shrinks, and a crore of doubts rise in his mind: hearing his name, Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā may rise and leave the place. Whatever they do, taking him as part of his mother's plan, is little; but if they forgive his sin and fault and honour him, thinking of their own nature, it is their kindness. आकाशवाणी कहती है कि यदि जगत में भरत का जन्म न होता तो पृथ्वी पर सब धर्मों की धुरी को कौन धारण करता? भरत के गुणों की कथा कवि-कुल की पहुँच से परे है; हे रघुनाथ, तुम्हारे बिना उसे कौन जान सकता है? देवताओं की वाणी सुनकर लक्ष्मण, राम और सीता को इतना सुख हुआ कि कहा नहीं जा सकता। यहाँ भरत ने सबके साथ सहज ही पवित्र मन्दाकिनी में स्नान किया। नदी के पास सब लोगों को रखकर, माताओं, गुरु और मन्त्री से आज्ञा लेकर भरत वहाँ चले जहाँ सीता और रघुराई हैं; साथ निषादराज और छोटे भाई हैं। माता की करनी समझकर वे सकुचाते हैं और मन में करोड़ों कुतर्क करते हैं कि मेरा नाम सुनकर राम, लक्ष्मण और सीता कहीं स्थान छोड़कर दूसरी जगह न चले जाएँ। मुझे माता की सलाह में शामिल मानकर वे जो कुछ करें वह थोड़ा है; पर यदि वे मेरे पाप और अवगुण क्षमा करके अपनी ओर देखकर आदर करें, तो यह उनकी कृपा है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:19

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 जौं न होत जग जनम भरत को। सकल धरम धुर धरनि धरत को ॥ कबि कुल अगम भरत गुन गाथा। को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा ॥

jauṃ na hota jaga janama bharata ko sakala dharama dhura dharani dharata ko | kabi kula agama bharata guna gāthā ko jānai tumha binu raghunāthā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 233.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-233-bharata-crosses-the-mandakini#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'यदि जगत में भरत का जन्म न होता तो पृथ्वी पर सब धर्मों की धुरी को कौन धारण करता? भरत के गुणों की कथा कवि-कुल की पहुँच से परे है; हे रघुनाथ, तुम्हारे बिना उसे कौन जान सकता है?'

'If Bharata had not been born in the world, who would bear the burden of all dharma on earth? The tale of Bharata's virtues is beyond the family of poets; who but you, Raghunātha, can know it?'

Verse 2

२2 लखन राम सियँ सुनि सुर बानी। अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी ॥ इहाँ भरतु सब सहित सहाए। मंदाकिनीं पुनीत नहाए ॥

lakhana rāma siyam̐ suni sura bānī ati sukhu laheu na jāi bakhānī | ihām̐ bharatu saba sahita sahāe maṃdākinīṃ punīta nahāe ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 233.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-233-bharata-crosses-the-mandakini#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

देवताओं की वाणी सुनकर लक्ष्मण, राम और सीता को ऐसा सुख हुआ जो कहा नहीं जाता। यहाँ भरत ने सब लोगों के साथ पवित्र मन्दाकिनी में सहज ही स्नान किया।

Hearing the gods' words, Lakṣmaṇa, Rāma and Sītā had a joy that cannot be told. Here Bharata, with all his people, bathed with ease in the holy Mandākinī.

Verse 3

३3 सरित समीप राखि सब लोगा। मागि मातु गुर सचिव नियोगा ॥ चले भरतु जहँ सिय रघुराई। साथ निषादनाथु लघु भाई ॥

sarita samīpa rākhi saba logā māgi mātu gura saciva niyogā | cale bharatu jaham̐ siya raghurāī sātha niṣādanāthu laghu bhāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 233.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-233-bharata-crosses-the-mandakini#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब लोगों को नदी के पास रखकर और माताओं, गुरु और मन्त्री की आज्ञा माँगकर भरत वहाँ चले जहाँ सीता और रघुराई हैं; साथ निषादराज और छोटे भाई थे।

Leaving all the people by the river and taking leave of his mothers, teacher and minister, Bharata went to where Sītā and Raghurāī were, with Guha and his younger brother.

Verse 4

४4 समुझि मातु करतब सकुचाहीं। करत कुतरक कोटि मन माहीं ॥ रामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ। उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ ॥

samujhi mātu karataba sakucāhīṃ karata kutaraka koṭi mana māhīṃ | rāmu lakhanu siya suni mama nāūm̐ uṭhi jani anata jāhiṃ taji ṭhāūm̐ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 233.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-233-bharata-crosses-the-mandakini#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माता की करनी समझकर वे सकुचाते हैं और मन में करोड़ों कुतर्क करते हैं, 'मेरा नाम सुनकर राम, लक्ष्मण और सीता कहीं यह स्थान छोड़कर दूसरी जगह न चले जाएँ।

Thinking of his mother's deed he shrank, and a crore of doubts rose in his mind: 'Hearing my name, Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā may rise and leave this place for another.

Verse दोहा 233

दोहा २३३दोहा 233 मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर। अघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर ॥ २३३ ॥

mātu mate mahum̐ māni mohi jo kachu karahiṃ so thora | agha avaguna chami ādarahiṃ samujhi āpanī ora ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 233.दोहा 233. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-233-bharata-crosses-the-mandakini#vदोहा 233. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझे माता की सलाह में शामिल मानकर वे जो कुछ करें वह थोड़ा है; पर यदि वे मेरे पाप और अवगुण क्षमा करके, अपनी ओर देखकर आदर करें, तो यह उनकी कृपा है।'

Whatever they do, counting me in my mother's plan, is little. But if they forgive my sin and faults and honour me, thinking of their own side, it is their kindness.'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.