Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 232

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 232 · Bharata the swan of the solar lake · Verses 1–दोहा 232

भरतु हंस रबिबंस तड़ागा

Rāma says that darkness may swallow the young sun, the sky may sink and mingle with the clouds, Agastya may drown in a cow's hoofprint of water and the earth leave its natural patience; a mosquito's puff may blow away Mount Meru; but kingly pride cannot touch Bharata. On Lakṣmaṇa's oath and their father's, no pure brother is equal to Bharata. Virtue is milk and vice is water; Brahmā mixes them in his creation. Bharata is a swan born in the lake of the solar line, who separated the two. Taking the milk of virtue and leaving the water of vice, he has lit the world with his fame. As Bharata's virtue, character and nature are told, Rāma sinks in an ocean of love. Seeing his love for Bharata, the gods praise Rāma, a lord who is the abode of mercy. राम कहते हैं कि अंधकार चाहे तरुण सूर्य को निगल ले, आकाश चाहे मेघ में डूबकर मिल जाए, अगस्त्य चाहे गोखुर भर जल में डूब जाएँ और पृथ्वी चाहे अपनी सहज क्षमा छोड़ दे, मच्छर की फूँक चाहे सुमेरु को उड़ा दे, पर हे भाई, राजमद भरत को नहीं हो सकता। लक्ष्मण, तुम्हारी और पिता की शपथ: भरत के समान पवित्र भाई नहीं है। हे तात, गुण दूध है और अवगुण जल; विधाता प्रपंच रचकर उन्हें मिला देता है। भरत सूर्यवंश के सरोवर के हंस हैं जिन्होंने जन्म लेकर गुण और दोष को अलग कर दिया। गुण रूपी दूध लेकर और अवगुण रूपी जल छोड़कर उन्होंने अपने यश से जगत को उजागर किया। भरत के गुण, शील और स्वभाव कहते हुए राम प्रेम के सागर में डूब गए। राम की वाणी सुनकर और भरत पर उनका स्नेह देखकर सब देवता सराहने लगे कि राम जैसा कृपा का धाम स्वामी कौन है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 01:57

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई। गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई ॥ गोपद जल बूड़हिं घटजोनी। सहज छमा बरु छाड़ै छोनी ॥

timiru taruna taranihi maku gilaī gaganu magana maku meghahiṃ milaī | gopada jala būṛahiṃ ghaṭajonī sahaja chamā baru chāṛai chonī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 232.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-232-bharata-the-swan#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अंधकार चाहे तरुण सूर्य को निगल ले, आकाश चाहे मेघ में डूबकर मिल जाए; अगस्त्य गोखुर भर जल में डूब जाएँ और पृथ्वी अपनी सहज क्षमा छोड़ दे,

Darkness may swallow the young sun, the sky may sink and merge with the clouds; Agastya may be drowned in a cow's hoofprint of water, and the earth may give up its natural patience.

Verse 2

२2 मसक फूँक मकु मेरु उड़ाई। होइ न नृपमदु भरतहि भाई ॥ लखन तुम्हार सपथ पितु आना। सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना ॥

masaka phūm̐ka maku meru uṛāī hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī | lakhana tumhāra sapatha pitu ānā suci subaṃdhu nahiṃ bharata samānā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 232.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-232-bharata-the-swan#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मच्छर की फूँक चाहे सुमेरु को उड़ा दे, पर हे भाई, राजमद भरत को नहीं हो सकता। लक्ष्मण, तुम्हारी और पिता की शपथ: भरत के समान पवित्र भाई नहीं है।

A mosquito's puff may blow away Meru, but kingly pride cannot come to Bharata, brother. Lakṣmaṇa, on your oath and on our father's, there is no pure brother equal to Bharata.

Explanationव्याख्या

अगस्त्य ने समुद्र पी लिया था; भाव यह कि वे गोखुर के जल में डूब जाएँ तो डूब जाएँ, पर भरत को राजमद नहीं हो सकता।

Agastya drank the ocean dry; the sense is that even he could be drowned in a hoofprint before Bharata would turn proud.

Verse 3

३3 सगुन खीरु अवगुन जलु ताता। मिलइ रचइ परपंचु बिधाता ॥ भरतु हंस रबिबंस तड़ागा। जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा ॥

saguna khīru avaguna jalu tātā milai racai parapaṃcu bidhātā | bharatu haṃsa rabibaṃsa taṛāgā janami kīnha guna doṣa bibhāgā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 232.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-232-bharata-the-swan#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे तात, गुण दूध है और अवगुण जल; विधाता प्रपंच रचकर उन्हें मिला देता है। भरत सूर्यवंश के सरोवर के हंस हैं, जिन्होंने जन्म लेकर गुण और दोष को अलग कर दिया।

Virtue is milk and vice is water, dear one; the Creator mixes them in his making. Bharata is a swan born in the lake of the solar line, who set apart virtue and vice.

Verse 4

४4 गहि गुन पय तजि अवगुन बारी। निज जस जगत कीन्हि उजिआरी ॥ कहत भरत गुन सीलु सुभाऊ। पेम पयोधि मगन रघुराऊ ॥

gahi guna paya taji avaguna bārī nija jasa jagata kīnhi ujiārī | kahata bharata guna sīlu subhāū pema payodhi magana raghurāū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 232.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-232-bharata-the-swan#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

गुण रूपी दूध लेकर और अवगुण रूपी जल छोड़कर उन्होंने अपने यश से जगत को उजागर किया।' भरत के गुण, शील और स्वभाव कहते हुए रघुराय प्रेम के सागर में डूब गए।

Taking the milk of virtue and leaving the water of vice, he lit the world with his own fame.' As Bharata's virtue, character and nature were told, Raghurāī sank in an ocean of love.

Verse दोहा 232

दोहा २३२दोहा 232 सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु। सकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु ॥ २३२ ॥

suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu | sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 232.दोहा 232. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-232-bharata-the-swan#vदोहा 232. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रघुवर की वाणी सुनकर और भरत पर उनका स्नेह देखकर सब देवता सराहने लगे, 'राम जैसा कृपा का धाम स्वामी कौन है?'

Hearing Raghubar's words and seeing his love for Bharata, all the gods praised him: 'Who is a lord like Rāma, an abode of mercy?'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.