Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 150

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 150 · The minister's comfort · Verses 1–दोहा 150

धीरज धरहु बिबेकु बिचारी

The king asks the minister again and again for the message of his dearest sons and asks him to do whatever will let him see Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā with his eyes. Sumantra takes heart and speaks gently. He reminds the king that he is wise, brave and steady, a pillar of his house, and has always served the company of holy men. Birth and death, all sorrow and joy, loss and gain, meeting and parting, come by time and karma, as day and night come by force. Fools are glad in joy and cry in sorrow; the steady keep both the same in mind. He asks the king to take courage and let go of grief. In the closing dohā he begins his report: the first night they stayed at the Tamasā, the second on the bank of the Gaṅgā, where the two brothers and Sītā bathed and only drank water. राजा बार-बार मन्त्री से प्रियतम पुत्रों का सन्देश पूछते हैं और कहते हैं कि कोई ऐसा उपाय शीघ्र करो कि मैं राम, लक्ष्मण और सीता को अपनी आँखों से देख लूँ। सुमन्त्र धीरज धरकर कोमल वाणी में कहता है। वह राजा को याद दिलाता है कि वे पंडित, वीर और धैर्यवान हैं, अपने कुल के स्तम्भ हैं और सदा साधुओं की सेवा करते आए हैं। जन्म-मरण, सब दुख-सुख, हानि-लाभ, प्रिय का मिलना और बिछुड़ना, काल और कर्म के वश में आते हैं, जैसे रात और दिन ज़बरदस्ती आते हैं। मूर्ख सुख में प्रसन्न होते हैं और दुख में रोते हैं; धीर दोनों को मन में समान रखते हैं। वह राजा से धीरज धरने और शोक छोड़ने को कहता है। अन्तिम दोहे में वह अपना वृत्तान्त आरम्भ करता है: पहली रात तमसा पर बीती, दूसरी गंगा के किनारे, जहाँ दोनों भाइयों और सीता ने स्नान करके केवल जल पिया।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:04

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ। प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ ॥ करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ। रामु लखनु सिय नयन देखाऊ ॥

puni puni pūm̐chata maṃtrahi rāū priyatama suana sam̐desa sunāū | karahi sakhā soi begi upāū rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 150.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-150-the-ministers-comfort#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राजा बार-बार मन्त्री से पूछते हैं: 'प्रियतम पुत्रों का सन्देश सुनाओ। सखा, शीघ्र ही कोई ऐसा उपाय करो कि मेरी आँखें राम, लक्ष्मण और सीता को देख लें।'

The king asked the minister again and again: 'Tell me the message of my dearest sons. Friend, quickly find some way to let my eyes see Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā.'

Verse 2

२2 सचिव धीर धरि कह मुदु बानी। महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी ॥ बीर सुधीर धुरंधर देवा। साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा ॥

saciva dhīra dhari kaha mudu bānī mahārāja tumha paṃḍita gyānī | bīra sudhīra dhuraṃdhara devā sādhu samāju sadā tumha sevā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 150.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-150-the-ministers-comfort#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन्त्री ने धीरज धरकर कोमल वाणी में कहा: 'महाराज, आप पंडित और ज्ञानी हैं। आप वीर, धीर और कुल के स्तम्भ हैं, और आपने सदा साधुओं के समाज की सेवा की है।

The minister took courage and said in a gentle voice: 'Great king, you are wise and learned. You are brave and steady, a pillar of your house, and you have always served the company of good men.

Verse 3

३3 जनम मरन सब दुख भोगा। हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा ॥ काल करम बस हौहिं गोसाईं। बरबस राति दिवस की नाईं ॥

janama marana saba dukha bhogā hāni lābha priya milana biyogā | kāla karama basa hauhiṃ gosāīṃ barabasa rāti divasa kī nāīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 150.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-150-the-ministers-comfort#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जन्म और मरण, सब दुख और भोग, हानि और लाभ, प्रिय का मिलना और बिछुड़ना, ये सब काल और कर्म के वश में, हे स्वामी, रात और दिन की तरह ज़बरदस्ती आते हैं।

Birth and death, all sorrow and enjoyment, loss and gain, meeting dear ones and parting, all come under time and karma, lord, as night and day come by force.

Verse 4

४4 सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं। दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं ॥ धीरज धरहु बिबेकु बिचारी। छाड़िअ सोच सकल हितकारी ॥

sukha haraṣahiṃ jaṛa dukha bilakhāhīṃ dou sama dhīra dharahiṃ mana māhīṃ | dhīraja dharahu bibeku bicārī chāṛia soca sakala hitakārī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 150.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-150-the-ministers-comfort#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मूर्ख सुख में हर्षित होते हैं और दुख में रोते हैं। धीर दोनों को मन में समान रखते हैं। विवेक से सोचकर धीरज धरिए और शोक छोड़ दीजिए; यह सबका हित करने वाला है।'

Fools are glad in joy and cry out in sorrow. The steady keep both the same in mind. Take courage, think with wisdom, and put away your grief. It does good to all.'

Verse दोहा 150

दोहा १५०दोहा 150 प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर। न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर ॥ १५० ॥

prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra | nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 150.दोहा 150. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-150-the-ministers-comfort#vदोहा 150. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पहला निवास तमसा पर हुआ, दूसरा गंगा के तीर पर। दोनों वीर सीता सहित स्नान करके और केवल जल पीकर वहाँ रहे।

The first night's stay was at the Tamasā, the second on the bank of the Gaṅgā. The two heroes and Sītā bathed and stayed there, drinking only water.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.