Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 148

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 148 · The king on the floor · Verses 1–दोहा 148

राम राम कह राम सनेही

The queens ask Sumantra in great distress, but he cannot answer and his voice fails. He hears nothing and sees nothing. They ask each other where the king is. The maids see the minister's state and take him to Kausalyā's house. There Sumantra sees the king like the moon that has lost its nectar. The king has no seat, no bed and no jewels, and lies on the ground, very dull. He sighs again and again, as Yayāti did after falling from heaven, and as Sampāti did with burnt wings. He calls 'Rāma, Rāma', and then 'Rāma, Lakṣmaṇa, Vaidehī'. The minister says 'Victory, long life' and bows full length. Hearing it, the king rises in distress and asks where Rāma is. रानियाँ बड़ी पीड़ा से सुमन्त्र से पूछती हैं, पर वह उत्तर नहीं दे पाता; उसकी वाणी रुक जाती है। उसे न सुनाई देता है, न सूझता है। वे एक-दूसरे से पूछती हैं कि राजा कहाँ हैं। दासियाँ मन्त्री की दशा देखकर उसे कौसल्या के भवन ले जाती हैं। वहाँ सुमन्त्र राजा को ऐसा देखता है जैसे अमृत से रहित चन्द्रमा। राजा के पास न आसन है, न शय्या, न गहने; वे अत्यन्त मलिन होकर भूमि पर पड़े हैं। वे बार-बार साँस लेते हैं, जैसे स्वर्ग से गिरा हुआ ययाति, या पंख जल जाने पर गिरा सम्पाती। वे 'राम, राम' कहते हैं और फिर 'राम, लक्ष्मण, वैदेही'। मन्त्री 'जय हो, जीते रहिए' कहकर दण्डवत करता है। सुनकर राजा व्याकुल उठते हैं और पूछते हैं कि राम कहाँ हैं।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:17

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 अति आरति सब पूँछहिं रानी। उतरु न आव बिकल भइ बानी ॥ सुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा। कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा ॥

ati ārati saba pūm̐chahiṃ rānī utaru na āva bikala bhai bānī | sunai na śravana nayana nahiṃ sūjhā kahahu kahām̐ nṛpa tehi tehi būjhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 148.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-148-the-king-on-the-floor#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बड़ी पीड़ा से सब रानियाँ उससे पूछती हैं, पर उत्तर नहीं आता, उसकी वाणी रुक गई है। उसे न कान से सुनता है, न आँखों से सूझता है। वे एक-दूसरे से पूछती हैं कि राजा कहाँ हैं।

In great distress all the queens asked him, but no answer came and his voice failed. He heard nothing and his eyes saw nothing. They asked each other where the king was.

Verse 2

२2 दासिन्ह दीख सचिव बिकलाई। कौसल्या गृहँ गईं लवाई ॥ जाइ सुमंत्र दीख कस राजा। अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा ॥

dāsinha dīkha saciva bikalāī kausalyā gṛham̐ gaīṃ lavāī | jāi sumaṃtra dīkha kasa rājā amia rahita janu caṃdu birājā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 148.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-148-the-king-on-the-floor#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दासियों ने मन्त्री की दशा देखी और उसे कौसल्या के भवन ले गईं। वहाँ जाकर सुमन्त्र ने राजा को ऐसे देखा जैसे अमृत से रहित चन्द्रमा शोभित हो।

The maids saw the minister's state and led him to Kausalyā's house. Going there, Sumantra saw the king like the moon without its nectar.

Verse 3

३3 आसन सयन बिभूषन हीना। परेउ भूमितल निपट मलीना ॥ लेइ उसासु सोच एहि भाँती। सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती ॥

āsana sayana bibhūṣana hīnā pareu bhūmitala nipaṭa malīnā | lei usāsu soca ehi bhām̐tī surapura teṃ janu kham̐seu jajātī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 148.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-148-the-king-on-the-floor#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बिना आसन, शय्या और गहनों के राजा भूमि पर पड़े थे, अत्यन्त मलिन। वे साँस लेते हुए इस प्रकार सोच रहे थे, जैसे स्वर्ग से गिरा हुआ ययाति।

Without seat, bed or ornaments, the king lay on the ground, very dull and faded. He sighed deeply, thinking, like Yayāti fallen from heaven.

Verse 4

४4 लेत सोच भरि छिनु छिनु छाती। जनु जरि पंख परेउ संपाती ॥ राम राम कह राम सनेही। पुनि कह राम लखन बैदेही ॥

leta soca bhari chinu chinu chātī janu jari paṃkha pareu saṃpātī | rāma rāma kaha rāma sanehī puni kaha rāma lakhana baidehī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 148.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-148-the-king-on-the-floor#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पल-पल उनकी छाती शोक से भरती थी, जैसे पंख जल जाने पर गिरा सम्पाती। वे 'राम, राम, प्यारे राम' कहते थे, और फिर 'राम, लक्ष्मण, वैदेही'।

Every moment his chest was full of grief, like Sampāti fallen with burnt wings. He cried 'Rāma, Rāma, my beloved Rāma!', and then 'Rāma, Lakṣmaṇa, Vaidehī!'

Verse दोहा 148

दोहा १४८दोहा 148 देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु। सुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु ॥ १४८ ॥

dekhi sacivam̐ jaya jīva kahi kīnheu daṃḍa pranāmu | sunata uṭheu byākula nṛpati kahu sumaṃtra kaham̐ rāmu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 148.दोहा 148. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-148-the-king-on-the-floor#vदोहा 148. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन्त्री ने देखकर 'जय हो, जीते रहिए' कहा और भूमि पर दण्डवत किया। सुनते ही राजा व्याकुल होकर उठे और बोले: 'सुमन्त्र, कहो, राम कहाँ हैं?'

The minister saw him, said 'Victory! Long life!' and bowed full length on the ground. Hearing it, the king rose in distress and said: 'Tell me, Sumantra, where is Rāma?'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.