Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 141

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 141 · Rāma remembers Ayodhyā · Verses 1–दोहा 141

जब जब रामु अवध सुधि करहीं

Rāma does and says whatever gives Sītā and Lakṣmaṇa joy. He tells old tales and they listen gladly. But whenever he thinks of Ayodhyā, tears fill his eyes. Remembering mother, father, kin, brother, and Bharata's love, goodness and service, he is saddened. The ocean of mercy then steadies himself, thinking the time is bad. Seeing him sad, Sītā and Lakṣmaṇa also grow distressed, as a shadow follows a man. Seeing the state of his beloved and his brother, Rāma, patient and kind, a sandalwood in his devotees' hearts, tells some holy story and they are glad again. The closing dohā compares the three in their hut to Indra in Amarāvatī with Śacī and Jayanta. राम वही करते और कहते हैं जिससे सीता और लक्ष्मण को सुख मिले। वे पुरानी कथा-कहानियाँ कहते हैं और दोनों बड़े सुख से सुनते हैं। पर जब-जब राम को अयोध्या की याद आती है, तब-तब आँखों में आँसू भर आते हैं। माता, पिता, परिवार और भाई को और भरत के स्नेह, शील और सेवा को याद करके वे दुखी हो जाते हैं। तब कृपासागर कुसमय सोचकर धीरज धरते हैं। उन्हें दुखी देखकर सीता और लक्ष्मण भी व्याकुल हो जाते हैं, जैसे परछाईं पुरुष के पीछे चलती है। प्रिया और भाई की यह दशा देखकर धीर, कृपालु राम, जो भक्तों के हृदय के चन्दन हैं, कोई पवित्र कथा कहने लगते हैं और दोनों फिर सुख पाते हैं। अन्तिम दोहा पर्णकुटी में तीनों की शोभा की तुलना अमरावती में शची और जयन्त सहित इन्द्र से करता है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:23

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं। सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं ॥ कहहिं पुरातन कथा कहानी। सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी ॥

sīya lakhana jehi bidhi sukhu lahahīṃ soi raghunātha karahi soi kahahīṃ | kahahiṃ purātana kathā kahānī sunahiṃ lakhanu siya ati sukhu mānī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 141.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-141-rama-remembers-ayodhya#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिस प्रकार सीता और लक्ष्मण को सुख मिले, रघुनाथ वही करते और कहते हैं। वे पुरानी कथा-कहानियाँ कहते हैं और लक्ष्मण और सीता बड़े सुख से सुनते हैं।

Whatever gives Sītā and Lakṣmaṇa joy, Raghunātha does it and says it. He tells old tales and stories, and Lakṣmaṇa and Sītā listen with great pleasure.

Verse 2

२2 जब जब रामु अवध सुधि करहीं। तब तब बारि बिलोचन भरहीं ॥ सुमिरि मातु पितु परिजन भाई। भरत सनेहु सीलु सेवकाई ॥

jaba jaba rāmu avadha sudhi karahīṃ taba taba bāri bilocana bharahīṃ | sumiri mātu pitu parijana bhāī bharata sanehu sīlu sevakāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 141.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-141-rama-remembers-ayodhya#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जब-जब राम को अयोध्या की याद आती है, तब-तब उनकी आँखों में आँसू भर आते हैं। वे माता, पिता, परिवार और भाई को और भरत के स्नेह, शील और सेवा को याद करते हैं।

Whenever Rāma thinks of Ayodhyā, tears fill his eyes. He remembers mother, father, family and brother, and Bharata's love, goodness and service.

Verse 3

३3 कृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी। धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी ॥ लखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं। जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं ॥

kṛpāsiṃdhu prabhu hohiṃ dukhārī dhīraju dharahiṃ kusamau bicārī | lakhi siya lakhanu bikala hoi jāhīṃ jimi puruṣahi anusara parichāhīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 141.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-141-rama-remembers-ayodhya#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कृपा के सागर प्रभु दुखी होते हैं, पर कुसमय सोचकर धीरज धरते हैं। राम को दुखी देखकर सीता और लक्ष्मण व्याकुल हो जाते हैं, जैसे परछाईं पुरुष के पीछे-पीछे चलती है।

The ocean of mercy, the Lord, grows sad, but he steadies himself, thinking it a bad time to grieve. Seeing Rāma sad, Sītā and Lakṣmaṇa are upset, as a shadow follows a man.

Verse 4

४4 प्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु। धीर कृपाल भगत उर चंदनु ॥ लगे कहन कछु कथा पुनीता। सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता ॥

priyā baṃdhu gati lakhi raghunaṃdanu dhīra kṛpāla bhagata ura caṃdanu | lage kahana kachu kathā punītā suni sukhu lahahiṃ lakhanu aru sītā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 141.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-141-rama-remembers-ayodhya#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रिया और भाई की यह दशा देखकर धीर, कृपालु रघुनन्दन, जो भक्तों के हृदय के चन्दन हैं, कोई पवित्र कथा कहने लगे, जिसे सुनकर लक्ष्मण और सीता सुख पाते हैं।

Seeing his beloved's and his brother's state, the joy of the Raghus, patient and kind, the sandalwood of his devotees' hearts, began to tell some holy tale, and Lakṣmaṇa and Sītā were glad to hear it.

Verse दोहा 141

दोहा १४१दोहा 141 रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत। जिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत ॥ १४१ ॥

rāmu lakhana sītā sahita sohata parana niketa | jimi bāsava basa amarapura sacī jayaṃta sameta ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 141.दोहा 141. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-141-rama-remembers-ayodhya#vदोहा 141. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम, लक्ष्मण और सीता पर्णकुटी में ऐसे शोभित हैं जैसे अमरावती में शची और जयन्त सहित इन्द्र।

Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā shine in their leaf hut, as Indra shines in Amarāvatī with Śacī and his son Jayanta.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.