Śaiva stotra · Puṣpadanta

शिवमहिम्नःस्तोत्रम्

Shiva Mahimna Stotram — The greatness of Śiva, beyond all praise

One of the Gandharvas, named Puṣpadanta, fell from his own glory through Shiva's anger, so the closing verses say, and made this hymn. It opens with an argument rather than an invocation: if no one can know the far edge of Śiva's greatness, then every praise falls short, even the gods' own, and so no honest praise can be blamed. From there it moves through the doubters' questions, the many paths that reach him as rivers reach the sea, the old stories of his deeds, his eight names and the syllable Om, and comes to rest in a run of bows to the one who is nearest and farthest, smallest and greatest.

सम्पूर्ण स्तोत्र सुनें · Listen to the full hymn
0:00 23:06

सुनते हुए पढ़ें — हर श्लोक गायन के साथ सामने आता है Read while you listen: each verse comes to you as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१I

महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथावाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥

mahimnaḥ pāraṃ te paramaviduṣo yadyasadṛśī
stutirbrahmādīnāmapi tadavasannāstvayi giraḥ
athāvācyaḥ sarvaḥ svamatipariṇāmāvadhi gṛṇan
mamāpyeṣa stotre hara nirapavādaḥ parikaraḥ

महिम्नःपारम्तेपरम्अविदुषःयदिअसदृशीस्तुतिःब्रह्मादीनाम्अपितत्अवसन्नाःत्वयिगिरःअथअवाच्यःसर्वःस्वमतिपरिणामावधिगृणन्ममअपिएषःस्तोत्रेहरनिरपवादःपरिकरः
हिन्दी अर्थ

हे हर! यदि आपकी महिमा का पार पूरी तरह न जानने वाले की स्तुति आपके योग्य नहीं होती, तो ब्रह्मा आदि देवताओं की वाणी भी आपके आगे थक जाती है। इसलिए जो भी अपनी बुद्धि की पहुँच तक आपकी स्तुति करता है, उसे दोष नहीं दिया जा सकता। तब स्तुति का मेरा यह प्रयास भी निर्दोष है।

English sense

O Hara, if the praise of someone who does not fully know the far edge of your greatness falls short, then even the words of Brahmā and the other gods fall short of you. So anyone who praises you as far as their own mind can reach cannot be blamed. Then this effort of mine to praise you is also beyond blame.

पदार्थ · word by word
महिम्नः
of your greatnessआपकी महिमा का
पारम्
the far edgeपार
ते
yourआपकी
परम्
fullyपूरी तरह
अविदुषः
of someone who does not knowन जानने वाले की
यदि
ifयदि
असदृशी
falls shortयोग्य नहीं होती
स्तुतिः
praiseस्तुति
ब्रह्मादीनाम्
of Brahmā and the other godsब्रह्मा आदि देवताओं की
अपि
evenभी
तत्
thenतो
अवसन्नाः
fall shortथक जाती है
त्वयि
of youआपके आगे
गिरः
wordsवाणी
अथ
soइसलिए
अवाच्यः
cannot be blamedदोष नहीं दिया जा सकता
सर्वः
anyoneजो भी
स्वमतिपरिणामावधि
as far as their own mind can reachअपनी बुद्धि की पहुँच तक
गृणन्
who praisesस्तुति करता है
मम
of mineमेरा
अपि
alsoभी
एषः
thisयह
स्तोत्रे
to praise youस्तुति का
हर
O Haraहे हर
निरपवादः
beyond blameनिर्दोष
परिकरः
effortप्रयास

Verse 2

२II

अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो-
रतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥

atītaḥ panthānaṃ tava ca mahimā vāṅmanasayo-
ratadvyāvṛttyā yaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi
sa kasya stotavyaḥ katividhaguṇaḥ kasya viṣayaḥ
pade tvarvācīne patati na manaḥ kasya na vacaḥ

अतीतःपन्थानम्तवमहिमावाङ्मनसयोःअतद्व्यावृत्त्यायम्चकितम्अभिधत्तेश्रुतिःअपिसःकस्यस्तोतव्यःकतिविधगुणःकस्यविषयःपदेतुअर्वाचीनेपततिनमनःकस्यवचः
हिन्दी अर्थ

आपकी महिमा वाणी और मन के मार्ग से परे है। वेद भी चकित होकर उसे केवल 'यह नहीं, यह नहीं' कहकर ही बताता है। ऐसे की स्तुति कौन कर सकता है? उसके कितने प्रकार के गुण हैं? वह किसकी समझ में आ सकता है? फिर भी, आप जो रूप हमारे पास आकर धारण करते हैं, उस पर किसका मन नहीं टिकता, और किसकी वाणी नहीं?

English sense

Your greatness lies beyond the reach of speech and mind. Even the Veda speaks of it in awe, only by saying what it is not. Who could praise such a one? How many qualities does he have? Whose mind could grasp him? And yet, when it comes to the form you take near us, whose mind does not fall to it, and whose words do not?

पदार्थ · word by word
अतीतः
lies beyondपरे है
पन्थानम्
the reachमार्ग से
तव
yourआपकी
महिमा
greatnessमहिमा
वाङ्मनसयोः
of speech and mindवाणी और मन के
अतद्व्यावृत्त्या
only by saying what it is not'यह नहीं' कहकर ही
यम्
whichजिसे
चकितम्
in aweचकित होकर
अभिधत्ते
speaks ofबताता है
श्रुतिः
the Vedaवेद
अपि
evenभी
सः
such a oneऐसा
कस्य
whoकौन
स्तोतव्यः
could praiseस्तुति कर सकता है
कतिविधगुणः
how many qualities does he haveकितने प्रकार के गुण
कस्य
whoseकिसकी
विषयः
mind could graspसमझ में आ सकता है
पदे
to the formरूप पर
तु
and yetफिर भी
अर्वाचीने
you take near usहमारे पास आकर धारण करते हैं
पतति
fall toटिकता
न
notनहीं
मनः
mindमन
कस्य
whoseकिसका
वचः
wordsवाणी

Verse 3

३III

मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवत-
स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥

madhusphītā vācaḥ paramamamṛtaṃ nirmitavata-
stava brahman kiṃ vāgapi suragurorvismayapadam
mama tvetāṃ vāṇīṃ guṇakathanapuṇyena bhavataḥ
punāmītyarthe'smin puramathana buddhirvyavasitā

मधुस्फीताःवाचःपरमम्अमृतम्निर्मितवतःतवब्रह्मन्किम्वाक्अपिसुरगुरोःविस्मयपदम्ममतुएताम्वाणीम्गुणकथनपुण्येनभवतःपुनामिइतिअर्थेअस्मिन्पुरमथनबुद्धिःव्यवसिता
हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्! आपने मधु जैसी मीठी, परम अमृत रूपी वेद-वाणी रची है। क्या देवताओं के गुरु की वाणी भी आपको चकित कर सकती है? नहीं। पर हे पुरों का नाश करने वाले! मेरी बुद्धि ने यह काम केवल इसलिए ठाना है कि आपके गुणों के कथन के पुण्य से मैं अपनी इस वाणी को पवित्र कर लूँ।

English sense

O Brahman, you made the Vedas, words sweet as honey and the highest nectar. Can even the speech of the gods' own teacher amaze you? No. But, O destroyer of the cities, my mind has set out on this for one reason: to make these words of mine pure by the merit of telling your qualities.

पदार्थ · word by word
मधुस्फीताः
sweet as honeyमधु जैसी मीठी
वाचः
wordsवाणी
परमम्
the highestपरम
अमृतम्
nectarअमृत रूपी
निर्मितवतः
you madeआपने रची है
तव
youआपको
ब्रह्मन्
O Brahmanहे ब्रह्मन्
किम्
canक्या
वाक्
the speechवाणी
अपि
evenभी
सुरगुरोः
of the gods' own teacherदेवताओं के गुरु की
विस्मयपदम्
amazeचकित कर सकती है
मम
of mineमेरी
तु
butपर
एताम्
theseइस
वाणीम्
wordsवाणी को
गुणकथनपुण्येन
by the merit of telling your qualitiesआपके गुणों के कथन के पुण्य से
भवतः
yourआपके
पुनामि
to make pureपवित्र कर लूँ
इति
forइसलिए
अर्थे
one reasonकेवल
अस्मिन्
thisयह
पुरमथन
O destroyer of the citiesहे पुरों का नाश करने वाले
बुद्धिः
my mindमेरी बुद्धि
व्यवसिता
has set outठाना है

Verse 4

४IV

तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
त्रयीवस्तुव्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥

tavaiśvaryaṃ yattajjagadudayarakṣāpralayakṛt
trayīvastuvyastaṃ tisṛṣu guṇabhinnāsu tanuṣu
abhavyānāmasmin varada ramaṇīyāmaramaṇīṃ
vihantuṃ vyākrośīṃ vidadhata ihaike jaḍadhiyaḥ

तवऐश्वर्यम्यत्तत्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्त्रयीवस्तुव्यस्तम्तिसृषुगुणभिन्नासुतनुषुअभव्यानाम्अस्मिन्वरदरमणीयाम्अरमणीम्विहन्तुम्व्याक्रोशीम्विदधतेइहएकेजडधियः
हिन्दी अर्थ

हे वर देने वाले! आपका ऐश्वर्य संसार की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है। तीनों वेद उसी का वर्णन करते हैं, और वह तीन गुणों से भिन्न तीन शरीरों में बँटा है। यहाँ कुछ मन्द बुद्धि वाले अभागे लोग उसे काटने के लिए ज़ोर-ज़ोर से बकवाद करते हैं। ऐसी बात अभागों को अच्छी लगती है, पर वह सुन्दर नहीं है।

English sense

O giver of boons, your power makes the world arise, keeps it, and ends it. The three Vedas teach it, and it is shared out among three bodies that differ by the three qualities. Some dull-minded people here, ill-fated, raise loud talk against it to tear it down. Such talk pleases the unlucky, but it is not pleasing at all.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपका
ऐश्वर्यम्
powerऐश्वर्य
यत्
thatजो
तत्
itवह
जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
makes the world arise, keeps it, and ends itसंसार की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है
त्रयीवस्तु
the three Vedas teach itतीनों वेद उसी का वर्णन करते हैं
व्यस्तम्
shared outबँटा है
तिसृषु
among threeतीन
गुणभिन्नासु
that differ by the three qualitiesतीन गुणों से भिन्न
तनुषु
bodiesशरीरों में
अभव्यानाम्
the unluckyअभागों को
अस्मिन्
against itउसे
वरद
O giver of boonsहे वर देने वाले
रमणीयाम्
pleasesअच्छी लगती है
अरमणीम्
not pleasing at allसुन्दर नहीं
विहन्तुम्
to tear it downकाटने के लिए
व्याक्रोशीम्
loud talkज़ोर-ज़ोर से बकवाद
विदधते
raiseकरते हैं
इह
hereयहाँ
एके
someकुछ
जडधियः
dull-minded peopleमन्द बुद्धि वाले

Verse 5

५V

किमीहः किं कायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥

kimīhaḥ kiṃ kāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ
kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca
atarkyaiśvarye tvayyanavasaraduḥstho hatadhiyaḥ
kutarko'yaṃ kāṃścinmukharayati mohāya jagataḥ

किमीहःकिम्कायःसःकिमुपायःत्रिभुवनम्किमाधारःधातासृजतिकिमुपादानःइतिअतर्क्यैश्वर्येत्वयिअनवसरदुःस्थःहतधियःकुतर्कःअयम्कांश्चित्मुखरयतिमोहायजगतः
हिन्दी अर्थ

"वह क्या चाहता है? उसका शरीर कैसा है? उसके साधन क्या हैं? उसका आधार क्या है? वह रचने वाला किस सामग्री से तीनों लोक बनाता है?" आपका ऐश्वर्य तर्क से परे है, और ऐसे प्रश्नों की आप में कोई जगह नहीं। फिर भी यह कुतर्क कुछ मूर्खों को वाचाल बना देता है, ताकि संसार भ्रम में पड़े।

English sense

"What does he want? What body does he have? What means does he use? What does he stand on? From what material does the maker make the three worlds?" Your power is beyond reasoning, and such questions find no place in you. Yet this bad reasoning makes some foolish people talk loudly, to lead the world astray.

पदार्थ · word by word
किमीहः
what does he wantवह क्या चाहता है
किम्
whatकैसा
कायः
bodyशरीर
सः
heवह
किमुपायः
what means does he useउसके साधन क्या हैं
त्रिभुवनम्
the three worldsतीनों लोक
किमाधारः
what does he stand onउसका आधार क्या है
धाता
the makerरचने वाला
सृजति
makeबनाता है
किमुपादानः
from what materialकिस सामग्री से
इति
such questionsऐसे प्रश्न
अतर्क्यैश्वर्ये
your power is beyond reasoningआपका ऐश्वर्य तर्क से परे है
त्वयि
in youआप में
अनवसरदुःस्थः
find no placeकोई जगह नहीं
हतधियः
foolish peopleमूर्खों को
कुतर्कः
bad reasoningकुतर्क
अयम्
thisयह
कांश्चित्
someकुछ
मुखरयति
makes talk loudlyवाचाल बना देता है
मोहाय
to lead astrayभ्रम में पड़े
जगतः
the worldसंसार

Verse 6

६VI

अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगता-
मधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥

ajanmāno lokāḥ kimavayavavanto'pi jagatā-
madhiṣṭhātāraṃ kiṃ bhavavidhiranādṛtya bhavati
anīśo vā kuryād bhuvanajanane kaḥ parikaro
yato mandāstvāṃ pratyamaravara saṃśerata ime

अजन्मानःलोकाःकिम्अवयववन्तःअपिजगताम्अधिष्ठातारम्किम्भवविधिःअनादृत्यभवतिअनीशःवाकुर्यात्भुवनजननेकःपरिकरःयतःमन्दाःत्वाम्प्रतिअमरवरसंशेरतेइमे
हिन्दी अर्थ

क्या अंगों वाले होकर भी ये लोक बिना जन्म के हैं? क्या संसार की रचना उसके अधिष्ठाता को छोड़कर हो सकती है? और यदि ईश्वर के सिवा कोई और इसे बनाए, तो लोकों को रचने के लिए उसके पास क्या साधन होगा? हे देवताओं में श्रेष्ठ! इन्हीं बातों के कारण मन्द बुद्धि वाले आपके बारे में सन्देह करते हैं।

English sense

Are the worlds unborn, even though they have parts? Can the making of the world happen with no one to rule over it? And if someone other than the Lord were to make it, what means would he have to make the worlds? O best of the gods, these questions are why the slow-minded have doubts about you.

पदार्थ · word by word
अजन्मानः
unbornबिना जन्म के
लोकाः
the worldsये लोक
किम्
areक्या
अवयववन्तः
they have partsअंगों वाले
अपि
even thoughहोकर भी
जगताम्
over the worldसंसार के
अधिष्ठातारम्
one to ruleअधिष्ठाता को
किम्
canक्या
भवविधिः
the making of the worldसंसार की रचना
अनादृत्य
with noछोड़कर
भवति
happenहो सकती है
अनीशः
someone other than the Lordईश्वर के सिवा कोई और
वा
and ifऔर यदि
कुर्यात्
were to make itइसे बनाए
भुवनजनने
to make the worldsलोकों को रचने के लिए
कः
whatक्या
परिकरः
meansसाधन
यतः
whyकारण
मन्दाः
the slow-mindedमन्द बुद्धि वाले
त्वाम्
youआपके
प्रति
aboutके बारे में
अमरवर
O best of the godsहे देवताओं में श्रेष्ठ
संशेरते
doubtसन्देह करते हैं
इमे
theseये

Verse 7

७VII

त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥

trayī sāṃkhyaṃ yogaḥ paśupatimataṃ vaiṣṇavamiti
prabhinne prasthāne paramidamadaḥ pathyamiti ca
rucīnāṃ vaicitryādṛjukuṭilanānāpathajuṣāṃ
nṛṇāmeko gamyastvamasi payasāmarṇava iva

त्रयीसांख्यम्योगःपशुपतिमतम्वैष्णवम्इतिप्रभिन्नेप्रस्थानेपरम्इदम्अदःपथ्यम्रुचीनाम्वैचित्र्यात्ऋजुकुटिलनानापथजुषाम्नृणाम्एकःगम्यःत्वम्असिपयसाम्अर्णवःइव
हिन्दी अर्थ

तीनों वेद, सांख्य, योग, पशुपति का मत, वैष्णव मत: मार्ग अलग-अलग हैं, और लोग कहते हैं 'यह श्रेष्ठ है' या 'वह मेरे लिए हितकर है'। रुचियाँ अलग-अलग हैं, इसलिए लोग सीधे और टेढ़े अनेक रास्तों पर चलते हैं। फिर भी सबके पहुँचने का स्थान केवल आप हैं, जैसे सारे जल का ठिकाना समुद्र है।

English sense

The three Vedas, Sāṅkhya, Yoga, the teaching of Paśupati, the Vaiṣṇava way: the paths differ, and people say "this one is best" or "that one is right for me". Tastes vary, so people walk many roads, some straight and some winding. Yet you alone are where they all arrive, as the ocean is for every stream of water.

पदार्थ · word by word
त्रयी
the three Vedasतीनों वेद
सांख्यम्
Sāṅkhyaसांख्य
योगः
Yogaयोग
पशुपतिमतम्
the teaching of Paśupatiपशुपति का मत
वैष्णवम्
the Vaiṣṇava wayवैष्णव मत
इति
thusये
प्रभिन्ने
differअलग-अलग हैं
प्रस्थाने
the pathsमार्ग
परम्
bestश्रेष्ठ
इदम्
this oneयह
अदः
that oneवह
पथ्यम्
right for meमेरे लिए हितकर
रुचीनाम्
tastesरुचियाँ
वैचित्र्यात्
vary, soअलग-अलग हैं, इसलिए
ऋजुकुटिलनानापथजुषाम्
walk many roads, some straight and some windingसीधे और टेढ़े अनेक रास्तों पर चलते हैं
नृणाम्
peopleलोग
एकः
aloneकेवल
गम्यः
where they all arriveपहुँचने का स्थान
त्वम्
youआप
असि
areहैं
पयसाम्
for every stream of waterसारे जल का
अर्णवः
the oceanसमुद्र
इव
asजैसे

Verse 8

८VIII

महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति च भवद्भ्रूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥

mahokṣaḥ khaṭvāṅgaṃ paraśurajinaṃ bhasma phaṇinaḥ
kapālaṃ cetīyattava varada tantropakaraṇam
surāstāṃ tāmṛddhiṃ dadhati ca bhavadbhrūpraṇihitāṃ
na hi svātmārāmaṃ viṣayamṛgatṛṣṇā bhramayati

महोक्षःखट्वाङ्गम्परशुःअजिनम्भस्मफणिनःकपालम्चइतिइयत्तववरदतन्त्रोपकरणम्सुराःताम् ताम्ऋद्धिम्दधतिचभवद्भ्रूप्रणिहिताम्न हिस्वात्मारामम्विषयमृगतृष्णाभ्रमयति
हिन्दी अर्थ

हे वर देने वाले! एक बूढ़ा बैल, खट्वाङ्ग, फरसा, मृगचर्म, भस्म, साँप और कपाल: बस इतनी ही आपकी गृहस्थी की सामग्री है। फिर भी देवता जो बड़ा वैभव पाए हुए हैं, वह आपकी भौंह के इशारे से ही मिला है। जो आत्मा में ही रमता है, उसे विषयों की मृगतृष्णा भटका नहीं सकती।

English sense

O giver of boons, an old bull, a club topped with a skull, an axe, a deerskin, ash, snakes and a skull bowl: that is all you keep for your household. Yet the gods hold their great riches only because you turned your brow toward them. One who delights in the Self is not led about by the mirage of sense pleasures.

Variant reading दधति तु ("but hold") for दधति च; many chanting texts read तु.
पदार्थ · word by word
महोक्षः
an old bullएक बूढ़ा बैल
खट्वाङ्गम्
a club topped with a skullखट्वाङ्ग
परशुः
an axeफरसा
अजिनम्
a deerskinमृगचर्म
भस्म
ashभस्म
फणिनः
snakesसाँप
कपालम्
a skull bowlकपाल
च
andऔर
इति
thatबस
इयत्
is allइतनी ही
तव
youआपकी
वरद
O giver of boonsहे वर देने वाले
तन्त्रोपकरणम्
keep for your householdगृहस्थी की सामग्री
सुराः
the godsदेवता
ताम् ताम्
theirवह-वह
ऋद्धिम्
great richesबड़ा वैभव
दधति
holdपाए हुए हैं
च
yetफिर भी
भवद्भ्रूप्रणिहिताम्
because you turned your brow toward themआपकी भौंह के इशारे से ही मिला
न हि
notनहीं
स्वात्मारामम्
one who delights in the Selfजो आत्मा में ही रमता है
विषयमृगतृष्णा
the mirage of sense pleasuresविषयों की मृगतृष्णा
भ्रमयति
is led aboutभटका सकती

Verse 9

९IX

ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।
समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवञ्जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९ ॥

dhruvaṃ kaścit sarvaṃ sakalamaparastvadhruvamidaṃ
paro dhrauvyādhrauvye jagati gadati vyastaviṣaye
samaste'pyetasmin puramathana tairvismita iva
stuvañjihremi tvāṃ na khalu nanu dhṛṣṭā mukharatā

ध्रुवम्कश्चित्सर्वम्सकलम्अपरःअध्रुवम्इदम्परःध्रौव्याध्रौव्येजगतिगदतिव्यस्तविषयेसमस्तेअपिएतस्मिन्पुरमथनतैःविस्मितःइवस्तुवन्जिह्रेमित्वाम्न खलुननुधृष्टामुखरता
हिन्दी अर्थ

कोई कहता है कि यह सारा जगत् स्थायी है। दूसरा कहता है कि यह सब नश्वर है। तीसरा कहता है कि जगत् की अलग-अलग चीज़ों में कुछ स्थायी है और कुछ नश्वर। हे पुरों का नाश करने वाले! इन सब मतों से मानो चकित होकर भी मैं आपकी स्तुति करते हुए बिल्कुल लज्जित नहीं होता। सचमुच, बोलने की आदत ढीठ ही होती है।

English sense

One thinker says this whole world is lasting. Another says all of it is passing. A third says that in the world, with its many separate things, some things last and some pass. O destroyer of the cities, all these views leave me amazed, yet I am not at all ashamed to praise you. Surely a ready tongue is bold.

पदार्थ · word by word
ध्रुवम्
lastingस्थायी
कश्चित्
one thinkerकोई
सर्वम्
wholeसारा
सकलम्
all of itयह सब
अपरः
anotherदूसरा
अध्रुवम्
passingनश्वर
इदम्
this worldयह जगत्
परः
a thirdतीसरा
ध्रौव्याध्रौव्ये
some things last and some passकुछ स्थायी है और कुछ नश्वर
जगति
in the worldजगत् की
गदति
saysकहता है
व्यस्तविषये
with its many separate thingsअलग-अलग चीज़ों में
समस्ते
allसब
अपि
yetभी
एतस्मिन्
these viewsइन मतों से
पुरमथन
O destroyer of the citiesहे पुरों का नाश करने वाले
तैः
by themउनसे
विस्मितः
amazedचकित
इव
as ifमानो
स्तुवन्
to praiseस्तुति करते हुए
जिह्रेमि
I am ashamedलज्जित होता
त्वाम्
youआपकी
न खलु
not at allबिल्कुल नहीं
ननु
surelyसचमुच
धृष्टा
boldढीठ
मुखरता
a ready tongueबोलने की आदत

Verse 10

१०X

तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चो हरिरधः
परिच्छेत्तुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥

tavaiśvaryaṃ yatnād yadupari viriñco hariradhaḥ
paricchettuṃ yātāvanalamanalaskandhavapuṣaḥ
tato bhaktiśraddhābharagurugṛṇadbhyāṃ giriśa yat
svayaṃ tasthe tābhyāṃ tava kimanuvṛttirna phalati

तवऐश्वर्यम्यत्नात्यत्उपरिविरिञ्चःहरिःअधःपरिच्छेत्तुम्यातौअनलम्अनलस्कन्धवपुषःततःभक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्याम्गिरिशयत्स्वयम्तस्थेताभ्याम्तवकिम्अनुवृत्तिःन फलति
हिन्दी अर्थ

जब आपने अग्नि के स्तम्भ का रूप लिया, तब आपके ऐश्वर्य को नापने के लिए विरिञ्च ऊपर गए और हरि नीचे। दोनों ने बड़ा यत्न किया, पर नाप न सके। तब हे गिरिश! भक्ति और श्रद्धा के भार से भरकर दोनों ने आपकी स्तुति की, और आप स्वयं उनके सामने प्रकट हो गए। क्या आपकी सेवा कभी निष्फल होती है?

English sense

When you took the form of a pillar of fire, Viriñca went up and Hari went down, striving to measure your power, and neither could. Then, O Giriśa, the two praised you, heavy with devotion and faith, and you yourself stood before them. Does serving you ever fail to bear fruit?

Variant reading विरिञ्चिर्हरिरधः, with the other form of the same name (Viriñci); most chanting texts read so.
पदार्थ · word by word
तव
yourआपके
ऐश्वर्यम्
powerऐश्वर्य को
यत्नात्
strivingबड़ा यत्न किया
यत्
whenजब
उपरि
upऊपर
विरिञ्चः
Viriñcaविरिञ्च
हरिः
Hariहरि
अधः
downनीचे
परिच्छेत्तुम्
to measureनापने के लिए
यातौ
wentगए
अनलम्
neither couldनाप न सके
अनलस्कन्धवपुषः
the form of a pillar of fireअग्नि के स्तम्भ का रूप
ततः
thenतब
भक्तिश्रद्धाभरगुरु
heavy with devotion and faithभक्ति और श्रद्धा के भार से भरकर
गृणद्भ्याम्
the two praised youदोनों ने आपकी स्तुति की
गिरिश
O Giriśaहे गिरिश
यत्
thatजो
स्वयम्
yourselfस्वयं
तस्थे
stoodप्रकट हो गए
ताभ्याम्
before themउनके सामने
तव
youआपकी
किम्
doesक्या
अनुवृत्तिः
servingसेवा
न फलति
fail to bear fruitनिष्फल होती

Verse 11

११XI

अयत्नादापाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यद् बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् ।
शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥

ayatnādāpādya tribhuvanamavairavyatikaraṃ
daśāsyo yad bāhūnabhṛta raṇakaṇḍūparavaśān
śiraḥpadmaśreṇīracitacaraṇāmbhoruhabaleḥ
sthirāyāstvadbhaktestripurahara visphūrjitamidam

अयत्नात्आपाद्यत्रिभुवनम्अवैरव्यतिकरम्दशास्यःयत्बाहून्अभृतरणकण्डूपरवशान्शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबलेःस्थिरायाःत्वद्भक्तेःत्रिपुरहरविस्फूर्जितम्इदम्
हिन्दी अर्थ

दस मुख वाले ने बिना यत्न के तीनों लोकों को शत्रुओं से खाली कर दिया, फिर भी उसकी भुजाएँ युद्ध की खुजली से बेचैन रहीं। हे त्रिपुर का नाश करने वाले! यह उसकी उस अटल भक्ति का ही प्रताप था, जिसमें उसने अपने सिरों की पंक्ति कमलों की तरह आपके चरण-कमलों पर चढ़ा दी थी।

English sense

The ten-headed one made the three worlds free of any enemy without effort, and still he bore arms that itched for battle. O destroyer of the three cities, that was the force of his firm devotion to you, when he offered the row of his own heads like lotuses at your lotus feet.

Variant reading अयत्नादासाद्य ("having gained … without effort") for अयत्नादापाद्य; many chanting texts read so.
पदार्थ · word by word
अयत्नात्
without effortबिना यत्न के
आपाद्य
madeकर दिया
त्रिभुवनम्
the three worldsतीनों लोकों को
अवैरव्यतिकरम्
free of any enemyशत्रुओं से खाली
दशास्यः
the ten-headed oneदस मुख वाले ने
यत्
thatजो
बाहून्
armsभुजाएँ
अभृत
boreरहीं
रणकण्डूपरवशान्
that itched for battleयुद्ध की खुजली से बेचैन
शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबलेः
when he offered the row of his own heads like lotuses at your lotus feetजिसमें उसने अपने सिरों की पंक्ति कमलों की तरह आपके चरण-कमलों पर चढ़ा दी थी
स्थिरायाः
firmअटल
त्वद्भक्तेः
devotion to youभक्ति का
त्रिपुरहर
O destroyer of the three citiesहे त्रिपुर का नाश करने वाले
विस्फूर्जितम्
the forceप्रताप
इदम्
thatयह

Verse 12

१२XII

अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं भुजवनं
बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।
अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२ ॥

amuṣya tvatsevāsamadhigatasāraṃ bhujavanaṃ
balāt kailāse'pi tvadadhivasatau vikramayataḥ
alabhyā pātāle'pyalasacalitāṅguṣṭhaśirasi
pratiṣṭhā tvayyāsīd dhruvamupacito muhyati khalaḥ

अमुष्यत्वत्सेवासमधिगतसारम्भुजवनम्बलात्कैलासेअपित्वदधिवसतौविक्रमयतःअलभ्यापातालेअपिअलसचलिताङ्गुष्ठशिरसिप्रतिष्ठात्वयिआसीत्ध्रुवम्उपचितःमुह्यतिखलः
हिन्दी अर्थ

उसकी भुजाओं के वन ने आपकी सेवा से ही बल पाया था। फिर भी उसने वह बल ज़ोर से आपके निवास कैलास पर भी आज़माया। जब आपने आलस्य से अपने अँगूठे की नोक हिलाई, तो उसे पाताल में भी टिकने की जगह न मिली। सचमुच, दुष्ट समृद्ध होकर मोह में पड़ जाता है।

English sense

His forest of arms had won its strength by serving you. Yet he tried that strength by force even on Kailāsa, your own home. When you idly moved the tip of your toe, he could not find a footing even in the underworld. Surely a wicked person, once grown rich, loses his head.

पदार्थ · word by word
अमुष्य
hisउसकी
त्वत्सेवासमधिगतसारम्
had won its strength by serving youआपकी सेवा से ही बल पाया था
भुजवनम्
forest of armsभुजाओं के वन ने
बलात्
by forceज़ोर से
कैलासे
on Kailāsaकैलास पर
अपि
evenभी
त्वदधिवसतौ
your own homeआपके निवास
विक्रमयतः
he tried that strengthउसने वह बल आज़माया
अलभ्या
could not findन मिली
पाताले
in the underworldपाताल में
अपि
evenभी
अलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि
idly moved the tip of your toeआलस्य से अँगूठे की नोक हिलाई
प्रतिष्ठा
a footingटिकने की जगह
त्वयि
when youजब आपने
आसीत्
wasथी
ध्रुवम्
surelyसचमुच
उपचितः
once grown richसमृद्ध होकर
मुह्यति
loses his headमोह में पड़ जाता है
खलः
a wicked personदुष्ट

Verse 13

१३XIII

यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सती-
मधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ।
न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयो-
र्न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥

yadṛddhiṃ sutrāmṇo varada paramoccairapi satī-
madhaścakre bāṇaḥ parijanavidheyatribhuvanaḥ
na taccitraṃ tasmin varivasitari tvaccaraṇayo-
rna kasyāpyunnatyai bhavati śirasastvayyavanatiḥ

यत्ऋद्धिम्सुत्राम्णःवरदपरमोच्चैःअपिसतीम्अधःचक्रेबाणःपरिजनविधेयत्रिभुवनःनतत्चित्रम्तस्मिन्वरिवसितरित्वच्चरणयोःनकस्यअपिउन्नत्यैभवतिशिरसःत्वयिअवनतिः
हिन्दी अर्थ

हे वर देने वाले! बाण, जिसकी आज्ञा तीनों लोक सेवकों की तरह मानते थे, उसने सुत्रामा के वैभव को, अत्यन्त ऊँचा होते हुए भी, नीचा कर दिया। आपके चरणों की सेवा करने वाले में यह कोई अचरज नहीं। आपके आगे सिर झुकाना किसकी उन्नति नहीं करता?

English sense

O giver of boons, Bāṇa, who had the three worlds at his service like household servants, brought low the wealth of Sutrāman, high as it was. That is no wonder in one who served at your feet. To whom does bowing the head to you not bring a rise?

पदार्थ · word by word
यत्
thatजो
ऋद्धिम्
the wealthवैभव को
सुत्राम्णः
of Sutrāman (Indra)सुत्रामा (इन्द्र) के
वरद
O giver of boonsहे वर देने वाले
परमोच्चैः
highअत्यन्त ऊँचा
अपि
evenभी
सतीम्
as it wasहोते हुए
अधः
lowनीचा
चक्रे
broughtकर दिया
बाणः
Bāṇaबाण
परिजनविधेयत्रिभुवनः
who had the three worlds at his service like household servantsजिसकी आज्ञा तीनों लोक सेवकों की तरह मानते थे
न
noकोई नहीं
तत्
thatयह
चित्रम्
wonderअचरज
तस्मिन्
in oneउसमें
वरिवसितरि
who servedसेवा करने वाले
त्वच्चरणयोः
at your feetआपके चरणों की
न
notनहीं
कस्य
to whomकिसकी
अपि
everभी
उन्नत्यै
bring a riseउन्नति
भवति
doesकरता
शिरसः
the headसिर
त्वयि
to youआपके आगे
अवनतिः
bowingझुकाना

Verse 14

१४XIV

अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवासुरकृपा-
विधेयस्यासीद्यस्त्रिनयनविषं संहृतवतः ।
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥

akāṇḍabrahmāṇḍakṣayacakitadevāsurakṛpā-
vidheyasyāsīdyastrinayanaviṣaṃ saṃhṛtavataḥ
sa kalmāṣaḥ kaṇṭhe tava na kurute na śriyamaho
vikāro'pi ślāghyo bhuvanabhayabhaṅgavyasaninaḥ

अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवासुरकृपाविधेयस्यआसीत्यःत्रिनयनविषम्संहृतवतःसःकल्माषःकण्ठेतवनकुरुतेनश्रियम्अहोविकारःअपिश्लाघ्यःभुवनभयभङ्गव्यसनिनः
हिन्दी अर्थ

हे तीन नेत्रों वाले! देवता और असुर डर गए थे कि ब्रह्माण्ड असमय नष्ट हो जाएगा। उन पर दया के वश होकर आपने विष पी लिया, और आपके कण्ठ पर एक काला दाग़ रह गया। क्या वह दाग़ आपकी शोभा नहीं बढ़ाता? अवश्य बढ़ाता है। जिसे संसार का भय मिटाने की लगन है, उसका विकार भी प्रशंसा के योग्य है।

English sense

O three-eyed one, the gods and demons were terrified that the universe would end before its time. Moved by pity for them, you swallowed the poison, and a dark stain was left on your throat. Does that stain not add to your beauty? Indeed it does. In one whose passion is to break the fears of the world, even a flaw is worthy of praise.

पदार्थ · word by word
अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवासुर
the gods and demons were terrified that the universe would end before its timeदेवता और असुर डर गए थे कि ब्रह्माण्ड असमय नष्ट हो जाएगा
कृपाविधेयस्य
moved by pity for themउन पर दया के वश होकर
आसीत्
was leftरह गया
यः
whichजो
त्रिनयन
O three-eyed oneहे तीन नेत्रों वाले
विषम्
the poisonविष
संहृतवतः
you swallowedआपने पी लिया
सः
thatवह
कल्माषः
a dark stainकाला दाग़
कण्ठे
on your throatकण्ठ पर
तव
yourआपकी
न
notनहीं
कुरुते
add toबढ़ाता
न
notनहीं
श्रियम्
beautyशोभा
अहो
indeedअवश्य
विकारः
a flawविकार
अपि
evenभी
श्लाघ्यः
worthy of praiseप्रशंसा के योग्य
भुवनभयभङ्गव्यसनिनः
one whose passion is to break the fears of the worldजिसे संसार का भय मिटाने की लगन है

Verse 15

१५XV

असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा नहि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५ ॥

asiddhārthā naiva kvacidapi sadevāsuranare
nivartante nityaṃ jagati jayino yasya viśikhāḥ
sa paśyannīśa tvāmitarasurasādhāraṇamabhūt
smaraḥ smartavyātmā nahi vaśiṣu pathyaḥ paribhavaḥ

असिद्धार्थाःनैवक्वचिदपिसदेवासुरनरेनिवर्तन्तेनित्यम्जगतिजयिनःयस्यविशिखाःसःपश्यन्ईशत्वाम्इतरसुरसाधारणम्अभूत्स्मरःस्मर्तव्यात्मानहिवशिषुपथ्यःपरिभवः
हिन्दी अर्थ

उसके बाण सदा जीतते हैं। देवताओं, असुरों और मनुष्यों वाले इस संसार में वे कभी भी अपना लक्ष्य चूककर नहीं लौटते। फिर भी, हे ईश! जब स्मर ने आपको दूसरे देवताओं जैसा ही समझकर देखा, तो वह केवल स्मृति बनकर रह गया। जिन्होंने अपने आप को वश में कर लिया है, उनका अपमान किसी का भला नहीं करता।

English sense

His arrows always win. In this world of gods, demons and humans they never once come back with their aim missed. Yet, O Lord, when Smara looked on you as if you were like any other god, he became a mere memory. Insulting those who master themselves does no one any good.

पदार्थ · word by word
असिद्धार्थाः
with their aim missedअपना लक्ष्य चूककर
नैव
neverनहीं
क्वचिदपि
onceकभी भी
सदेवासुरनरे
of gods, demons and humansदेवताओं, असुरों और मनुष्यों वाले
निवर्तन्ते
come backलौटते
नित्यम्
alwaysसदा
जगति
in this worldइस संसार में
जयिनः
winजीतते हैं
यस्य
hisउसके
विशिखाः
arrowsबाण
सः
heवह
पश्यन्
looked onदेखा
ईश
O Lordहे ईश
त्वाम्
youआपको
इतरसुरसाधारणम्
as if you were like any other godदूसरे देवताओं जैसा ही समझकर
अभूत्
becameबनकर रह गया
स्मरः
Smaraस्मर
स्मर्तव्यात्मा
a mere memoryकेवल स्मृति
नहि
does noनहीं करता
वशिषु
those who master themselvesजिन्होंने अपने आप को वश में कर लिया है
पथ्यः
goodभला
परिभवः
insultingअपमान

Verse 16

१६XVI

मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् ।
मुहुर्द्यौर्दौःस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६ ॥

mahī pādāghātād vrajati sahasā saṃśayapadaṃ
padaṃ viṣṇorbhrāmyadbhujaparigharugṇagrahagaṇam
muhurdyaurdauḥsthyaṃ yātyanibhṛtajaṭātāḍitataṭā
jagadrakṣāyai tvaṃ naṭasi nanu vāmaiva vibhutā

महीपादाघातात्व्रजतिसहसासंशयपदम्पदम्विष्णोःभ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम्मुहुःद्यौःदौःस्थ्यम्यातिअनिभृतजटाताडिततटाजगद्रक्षायैत्वम्नटसिननुवामाएवविभुता
हिन्दी अर्थ

जब आप नाचते हैं, तो आपके पैरों की चोट से पृथ्वी अचानक संकट में पड़ जाती है। आकाश में, जो विष्णु का पद है, आपकी घूमती हुई, परिघ जैसी भुजाओं से ग्रहों के झुण्ड चोट खाकर टूट जाते हैं। आपकी खुली, उड़ती जटाओं की मार से स्वर्ग के किनारे बार-बार कष्ट में पड़ जाते हैं। आप संसार की रक्षा के लिए नाचते हैं, फिर भी आपकी महानता उस पर भारी ही पड़ती है।

English sense

When you dance, the earth is suddenly put in danger by the blows of your feet. In the sky, the realm of Viṣṇu's stride, the planets are struck and broken by your whirling, club-like arms. Heaven is thrown into distress again and again as your loose, flying locks strike its edges. You dance to protect the world, yet your greatness itself is hard on it.

पदार्थ · word by word
मही
the earthपृथ्वी
पादाघातात्
by the blows of your feetपैरों की चोट से
व्रजति
is putपड़ जाती है
सहसा
suddenlyअचानक
संशयपदम्
in dangerसंकट में
पदम्
the realmपद
विष्णोः
of Viṣṇu's strideविष्णु का
भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम्
the planets are struck and broken by your whirling, club-like armsघूमती हुई, परिघ जैसी भुजाओं से ग्रहों के झुण्ड चोट खाकर टूट जाते हैं
मुहुः
again and againबार-बार
द्यौः
heavenस्वर्ग
दौःस्थ्यम्
distressकष्ट में
याति
is thrown intoपड़ जाते हैं
अनिभृतजटाताडिततटा
as your loose, flying locks strike its edgesखुली, उड़ती जटाओं की मार से किनारे
जगद्रक्षायै
to protect the worldसंसार की रक्षा के लिए
त्वम्
youआप
नटसि
danceनाचते हैं
ननु
yetफिर भी
वामा
hard on itउस पर भारी
एव
itselfही
विभुता
greatnessमहानता

Verse 17

१७XVII

वियद्व्यापी तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगद् द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि-
त्यनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १७ ॥

viyadvyāpī tārāgaṇaguṇitaphenodgamaruciḥ
pravāho vārāṃ yaḥ pṛṣatalaghudṛṣṭaḥ śirasi te
jagad dvīpākāraṃ jaladhivalayaṃ tena kṛtami-
tyanenaivonneyaṃ dhṛtamahima divyaṃ tava vapuḥ

वियद्व्यापीतारागणगुणितफेनोद्गमरुचिःप्रवाहःवाराम्यःपृषतलघुदृष्टःशिरसितेजगत्द्वीपाकारम्जलधिवलयम्तेनकृतम्इतिअनेनएवउन्नेयम्धृतमहिमदिव्यम्तववपुः
हिन्दी अर्थ

जल की वह धारा पूरे आकाश में फैली है, और तारों के समूह उसके उठते फेन की चमक को और बढ़ाते हैं। फिर भी आपके सिर पर वह एक बूँद जितनी छोटी दिखी। और उसी धारा ने संसार को समुद्रों से घिरे द्वीपों का रूप दे दिया। केवल इसी से अनुमान लगाया जा सकता है कि आपका दिव्य शरीर कितनी महिमा धारण करता है।

English sense

The stream of waters spreads across the whole sky, its rising foam made brighter by the hosts of stars. Yet on your head it looked as small as a drop. And that same stream made the world into islands ringed by seas. From this alone one can guess how much greatness your divine body bears.

पदार्थ · word by word
वियद्व्यापी
spreads across the whole skyपूरे आकाश में फैली
तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः
its rising foam made brighter by the hosts of starsतारों के समूह उसके उठते फेन की चमक को और बढ़ाते हैं
प्रवाहः
streamधारा
वाराम्
of watersजल की
यः
thatवह
पृषतलघुदृष्टः
looked as small as a dropएक बूँद जितनी छोटी दिखी
शिरसि
on headसिर पर
ते
yourआपके
जगत्
the worldसंसार को
द्वीपाकारम्
into islandsद्वीपों का रूप
जलधिवलयम्
ringed by seasसमुद्रों से घिरे
तेन
that same streamउसी धारा ने
कृतम्
madeदे दिया
इति
thusइस प्रकार
अनेन
from thisइसी से
एव
aloneकेवल
उन्नेयम्
one can guessअनुमान लगाया जा सकता है
धृतमहिम
how much greatness bearsकितनी महिमा धारण करता है
दिव्यम्
divineदिव्य
तव
yourआपका
वपुः
bodyशरीर

Verse 18

१८XVIII

रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो
रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि-
र्विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥

rathaḥ kṣoṇī yantā śatadhṛtiragendro dhanuratho
rathāṅge candrārkau rathacaraṇapāṇiḥ śara iti
didhakṣoste ko'yaṃ tripuratṛṇamāḍambaravidhi-
rvidheyaiḥ krīḍantyo na khalu paratantrāḥ prabhudhiyaḥ

रथःक्षोणीयन्ताशतधृतिःअगेन्द्रःधनुःअथोरथाङ्गेचन्द्रार्कौरथचरणपाणिःशरःदिधक्षोःतेकःअयम्त्रिपुरतृणम्आडम्बरविधिःविधेयैःक्रीडन्त्यःन खलुपरतन्त्राःप्रभुधियः
हिन्दी अर्थ

पृथ्वी आपका रथ बनी, शतधृति सारथी, पर्वतों का राजा धनुष, चन्द्रमा और सूर्य पहिये, और चक्र धारण करने वाले बाण। आप तो तिनके जैसे त्रिपुर को जलाना चाहते थे। फिर यह सारा आडम्बर क्यों? सचमुच, अपने वश में रहने वाली चीज़ों से खेलती हुई प्रभु की बुद्धि किसी और के अधीन नहीं होती।

English sense

The earth was your chariot, Śatadhṛti your charioteer, the king of mountains your bow, the moon and the sun your wheels, and the one who holds the discus your arrow. You only wanted to burn the three cities, which to you were a blade of grass. Why all this show? Surely the mind of the Lord, playing with things that obey it, does not depend on anything else.

पदार्थ · word by word
रथः
chariotरथ
क्षोणी
the earthपृथ्वी
यन्ता
charioteerसारथी
शतधृतिः
Śatadhṛti (Brahmā)शतधृति (ब्रह्मा)
अगेन्द्रः
the king of mountainsपर्वतों का राजा
धनुः
bowधनुष
अथो
andऔर
रथाङ्गे
wheelsपहिये
चन्द्रार्कौ
the moon and the sunचन्द्रमा और सूर्य
रथचरणपाणिः
the one who holds the discusचक्र धारण करने वाले
शरः
arrowबाण
दिधक्षोः
wanted to burnजलाना चाहते थे
ते
youआप
कः
whyक्यों
अयम्
thisयह
त्रिपुरतृणम्
the three cities, which to you were a blade of grassतिनके जैसे त्रिपुर को
आडम्बरविधिः
all this showसारा आडम्बर
विधेयैः
with things that obey itअपने वश में रहने वाली चीज़ों से
क्रीडन्त्यः
playingखेलती हुई
न खलु
surely does notसचमुच नहीं
परतन्त्राः
depend on anything elseकिसी और के अधीन
प्रभुधियः
the mind of the Lordप्रभु की बुद्धि

Verse 19

१९XIX

हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय पदयो-
र्यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥

hariste sāhasraṃ kamalabalimādhāya padayo-
ryadekone tasmin nijamudaharannetrakamalam
gato bhaktyudrekaḥ pariṇatimasau cakravapuṣā
trayāṇāṃ rakṣāyai tripurahara jāgarti jagatām

हरिःतेसाहस्रम्कमलबलिम्आधायपदयोःयत्एकोनेतस्मिन्निजम्उदहरत्नेत्रकमलम्गतःभक्त्युद्रेकःपरिणतिम्असौचक्रवपुषात्रयाणाम्रक्षायैत्रिपुरहरजागर्तिजगताम्
हिन्दी अर्थ

हरि ने आपके चरणों में एक हज़ार कमलों की भेंट रखी। जब उसमें एक कमल कम पड़ा, तो उन्होंने अपना कमल जैसा नेत्र ही निकालकर चढ़ा दिया। हे त्रिपुर का नाश करने वाले! भक्ति का वही उफान चक्र के रूप में बदल गया, और तीनों लोकों की रक्षा के लिए जागता रहता है।

English sense

Hari laid an offering of a thousand lotuses at your feet. When it came up one short, he plucked out his own lotus eye and offered it. O destroyer of the three cities, that surge of devotion took the shape of a discus, and it stays awake to guard the three worlds.

पदार्थ · word by word
हरिः
Hariहरि
ते
yourआपके
साहस्रम्
a thousandएक हज़ार
कमलबलिम्
an offering of lotusesकमलों की भेंट
आधाय
laidरखी
पदयोः
at feetचरणों में
यत्
whenजब
एकोने
one shortएक कम पड़ा
तस्मिन्
itउसमें
निजम्
his ownअपना
उदहरत्
plucked outनिकालकर
नेत्रकमलम्
lotus eyeकमल जैसा नेत्र
गतः
tookबदल गया
भक्त्युद्रेकः
surge of devotionभक्ति का उफान
परिणतिम्
the shapeरूप में
असौ
thatवही
चक्रवपुषा
of a discusचक्र के
त्रयाणाम्
threeतीनों
रक्षायै
to guardरक्षा के लिए
त्रिपुरहर
O destroyer of the three citiesहे त्रिपुर का नाश करने वाले
जागर्ति
stays awakeजागता रहता है
जगताम्
worldsलोकों की

Verse 20

२०XX

क्रतौ सुप्ते जाग्रत्त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥

kratau supte jāgrattvamasi phalayoge kratumatāṃ
kva karma pradhvastaṃ phalati puruṣārādhanamṛte
atastvāṃ samprekṣya kratuṣu phaladānapratibhuvaṃ
śrutau śraddhāṃ baddhvā dṛḍhaparikaraḥ karmasu janaḥ

क्रतौसुप्तेजाग्रत्त्वम्असिफलयोगेक्रतुमताम्क्वकर्मप्रध्वस्तम्फलतिपुरुषाराधनम्ऋतेअतःत्वाम्सम्प्रेक्ष्यक्रतुषुफलदानप्रतिभुवम्श्रुतौश्रद्धाम्बद्ध्वादृढपरिकरःकर्मसुजनः
हिन्दी अर्थ

जब यज्ञ समाप्त होकर सो जाता है, तब यज्ञ करने वालों को उसका फल दिलाने के लिए आप जागते रहते हैं। परम पुरुष की आराधना के बिना, नष्ट हो चुका कर्म भला कहाँ फल देता है? इसलिए लोग आपको हर यज्ञ के फल का ज़मानतदार मानते हैं। वे वेद में श्रद्धा रखकर, दृढ़ संकल्प से अपने कर्मों में लगते हैं।

English sense

When a sacrifice is over and asleep, you stay awake to join those who offered it with its fruit. Without worship of the Person, how could a rite that has passed away bear fruit? So people see you as the one who stands surety for the fruit of every sacrifice. They place their faith in the Veda and set to their rites with firm resolve.

पदार्थ · word by word
क्रतौ
a sacrificeयज्ञ
सुप्ते
is over and asleepसमाप्त होकर सो जाता है
जाग्रत्
awakeजागते
त्वम्
youआप
असि
stayरहते हैं
फलयोगे
to join with its fruitफल दिलाने के लिए
क्रतुमताम्
those who offered itयज्ञ करने वालों को
क्व
howभला कहाँ
कर्म
a riteकर्म
प्रध्वस्तम्
that has passed awayनष्ट हो चुका
फलति
bear fruitफल देता है
पुरुषाराधनम्
worship of the Personपरम पुरुष की आराधना
ऋते
withoutके बिना
अतः
soइसलिए
त्वाम्
youआपको
सम्प्रेक्ष्य
seeमानते हैं
क्रतुषु
of every sacrificeहर यज्ञ के
फलदानप्रतिभुवम्
the one who stands surety for the fruitफल का ज़मानतदार
श्रुतौ
in the Vedaवेद में
श्रद्धाम्
faithश्रद्धा
बद्ध्वा
placeरखकर
दृढपरिकरः
with firm resolveदृढ़ संकल्प से
कर्मसु
to their ritesअपने कर्मों में
जनः
peopleलोग

Verse 21

२१XXI

क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृता-
मृषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ।
क्रतुभ्रेषस्त्वत्तः क्रतुफलविधानव्यसनिनो
ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१ ॥

kriyādakṣo dakṣaḥ kratupatiradhīśastanubhṛtā-
mṛṣīṇāmārtvijyaṃ śaraṇada sadasyāḥ suragaṇāḥ
kratubhreṣastvattaḥ kratuphalavidhānavyasanino
dhruvaṃ kartuḥ śraddhāvidhuramabhicārāya hi makhāḥ

क्रियादक्षःदक्षःक्रतुपतिःअधीशःतनुभृताम्ऋषीणाम्आर्त्विज्यम्शरणदसदस्याःसुरगणाःक्रतुभ्रेषःत्वत्तःक्रतुफलविधानव्यसनिनःध्रुवम्कर्तुःश्रद्धाविधुरम्अभिचारायहिमखाः
हिन्दी अर्थ

हे शरण देने वाले! कर्म में कुशल, देहधारियों के स्वामी दक्ष उस यज्ञ के यजमान थे। ऋषि उसके पुरोहित थे और देवताओं के समूह उसके सदस्य। फिर भी, यज्ञ का फल देना ही जिनकी लगन है, उन आपसे वह यज्ञ नष्ट हो गया। सचमुच, श्रद्धा के बिना किए गए यज्ञ करने वाले का ही अनिष्ट करते हैं।

English sense

O giver of refuge, Dakṣa, skilled in rites and lord of embodied beings, was the master of the sacrifice. The sages were its priests and the hosts of gods sat as its members. Yet that sacrifice was ruined by you, whose delight is to grant the fruit of sacrifice. Surely, sacrifices done without faith turn to harm for the one who does them.

Variant reading क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः ("the fall of the sacrifice") for क्रतुभ्रेषस्त्वत्तः, with the same sense; many chanting texts read so.
पदार्थ · word by word
क्रियादक्षः
skilled in ritesकर्म में कुशल
दक्षः
Dakṣaदक्ष
क्रतुपतिः
the master of the sacrificeयज्ञ के यजमान
अधीशः
lordस्वामी
तनुभृताम्
of embodied beingsदेहधारियों के
ऋषीणाम्
the sagesऋषि
आर्त्विज्यम्
its priestsउसके पुरोहित
शरणद
O giver of refugeहे शरण देने वाले
सदस्याः
its membersसदस्य
सुरगणाः
the hosts of godsदेवताओं के समूह
क्रतुभ्रेषः
that sacrifice was ruinedवह यज्ञ नष्ट हो गया
त्वत्तः
by youआपसे
क्रतुफलविधानव्यसनिनः
whose delight is to grant the fruit of sacrificeयज्ञ का फल देना ही जिनकी लगन है
ध्रुवम्
surelyसचमुच
कर्तुः
for the one who does themकरने वाले का
श्रद्धाविधुरम्
without faithश्रद्धा के बिना
अभिचाराय
turn to harmअनिष्ट करते हैं
हि
indeedही
मखाः
sacrificesयज्ञ

Verse 22

२२XXII

प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं
गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं
त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२ ॥

prajānāthaṃ nātha prasabhamabhikaṃ svāṃ duhitaraṃ
gataṃ rohidbhūtāṃ riramayiṣumṛṣyasya vapuṣā
dhanuṣpāṇeryātaṃ divamapi sapatrākṛtamamuṃ
trasantaṃ te'dyāpi tyajati na mṛgavyādharabhasaḥ

प्रजानाथम्नाथप्रसभम्अभिकम्स्वाम्दुहितरम्गतम्रोहिद्भूताम्रिरमयिषुम्ऋष्यस्यवपुषाधनुष्पाणेःयातम्दिवम्अपिसपत्राकृतम्अमुम्त्रसन्तम्तेअद्यापित्यजति नमृगव्याधरभसः
हिन्दी अर्थ

हे नाथ! प्रजाओं का स्वामी कामातुर होकर अपनी ही बेटी के साथ रमण चाहता था। जब वह हिरनी बन गई, तब उसने हिरन का रूप लिया और ज़बरदस्ती उसके पीछे गया। तब धनुष हाथ में लिए शिकारी, आपके वेग ने उसे बेध डाला। वह भागकर आकाश तक गया, पर आज भी काँपता है, और वह वेग उसे नहीं छोड़ता।

English sense

O Lord, the lord of creatures, lustful, wanted to enjoy his own daughter. When she became a doe, he took the form of a stag and went after her by force. The fury of you, the hunter with bow in hand, pierced him through. He fled even to the sky, yet today he still trembles, and that fury has not let him go.

पदार्थ · word by word
प्रजानाथम्
the lord of creaturesप्रजाओं का स्वामी
नाथ
O Lordहे नाथ
प्रसभम्
by forceज़बरदस्ती
अभिकम्
lustfulकामातुर
स्वाम्
his ownअपनी ही
दुहितरम्
daughterबेटी
गतम्
went after herउसके पीछे गया
रोहिद्भूताम्
when she became a doeजब वह हिरनी बन गई
रिरमयिषुम्
wanted to enjoyरमण चाहता था
ऋष्यस्य
of a stagहिरन का
वपुषा
took the formरूप लिया
धनुष्पाणेः
with bow in handधनुष हाथ में लिए
यातम्
fledभागकर गया
दिवम्
to the skyआकाश तक
अपि
evenभी
सपत्राकृतम्
pierced throughबेध डाला
अमुम्
himउसे
त्रसन्तम्
tremblesकाँपता है
ते
of youआपके
अद्यापि
still todayआज भी
त्यजति न
has not let him goनहीं छोड़ता
मृगव्याधरभसः
the fury of the hunterशिकारी का वेग

Verse 23

२३XXIII

स्वलावण्याशंसाधृतधनुषमह्नाय तृणवत्
पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरतदेहार्धघटना-
दवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २३ ॥

svalāvaṇyāśaṃsādhṛtadhanuṣamahnāya tṛṇavat
puraḥ pluṣṭaṃ dṛṣṭvā puramathana puṣpāyudhamapi
yadi straiṇaṃ devī yamaniratadehārdhaghaṭanā-
davaiti tvāmaddhā bata varada mugdhā yuvatayaḥ

स्वलावण्याशंसाधृतधनुषम्अह्नायतृणवत्पुरःप्लुष्टम्दृष्ट्वापुरमथनपुष्पायुधम्अपियदिस्त्रैणम्देवीयमनिरतदेहार्धघटनात्अवैतित्वाम्अद्धाबतवरदमुग्धाःयुवतयः
हिन्दी अर्थ

हे पुरों का नाश करने वाले! पुष्पों के अस्त्र वाले देव ने देवी के सौन्दर्य के भरोसे धनुष उठाया था। देवी ने उसे अपने सामने ही तिनके की तरह तुरन्त जलते देखा। फिर भी, यदि तप में लगी देवी, आपके आधे शरीर से जुड़ जाने के कारण, सचमुच मानती हैं कि आप स्त्री के वश में हैं, तो हे वर देने वाले! युवतियाँ बड़ी भोली होती हैं।

English sense

O destroyer of the cities, the flower-armed god took up his bow, trusting in the Goddess's beauty. She saw him burned up in an instant before her, like a blade of grass. If even so, because she, devoted to austerity, was joined to half your body, she truly thinks a woman rules you, then, O giver of boons, young women are simple indeed.

पदार्थ · word by word
स्वलावण्याशंसाधृतधनुषम्
took up his bow, trusting in the Goddess's beautyदेवी के सौन्दर्य के भरोसे धनुष उठाया था
अह्नाय
in an instantतुरन्त
तृणवत्
like a blade of grassतिनके की तरह
पुरः
before herअपने सामने
प्लुष्टम्
burned upजलते
दृष्ट्वा
sawदेखा
पुरमथन
O destroyer of the citiesहे पुरों का नाश करने वाले
पुष्पायुधम्
the flower-armed godपुष्पों के अस्त्र वाले देव
अपि
even soफिर भी
यदि
ifयदि
स्त्रैणम्
a woman rulesस्त्री के वश में
देवी
the Goddessदेवी
यमनिरतदेहार्धघटनात्
because she, devoted to austerity, was joined to half your bodyतप में लगी, आपके आधे शरीर से जुड़ जाने के कारण
अवैति
thinksमानती हैं
त्वाम्
youआप
अद्धा
trulyसचमुच
बत
indeedबड़ी
वरद
O giver of boonsहे वर देने वाले
मुग्धाः
simpleभोली
युवतयः
young womenयुवतियाँ

Verse 24

२४XXIV

श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचरा-
श्चिताभस्मालेपः स्रगपि नृकरोटीपरिकरः ।
अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४ ॥

śmaśāneṣvākrīḍā smarahara piśācāḥ sahacarā-
ścitābhasmālepaḥ sragapi nṛkaroṭīparikaraḥ
amaṅgalyaṃ śīlaṃ tava bhavatu nāmaivamakhilaṃ
tathāpi smartṝṇāṃ varada paramaṃ maṅgalamasi

श्मशानेषुआक्रीडास्मरहरपिशाचाःसहचराःचिताभस्मालेपःस्रक्अपिनृकरोटीपरिकरःअमङ्गल्यम्शीलम्तवभवतु नामएवम्अखिलम्तथापिस्मर्तॄणाम्वरदपरमम्मङ्गलम्असि
हिन्दी अर्थ

हे स्मर का नाश करने वाले! आप श्मशानों में क्रीड़ा करते हैं। पिशाच आपके साथी हैं। चिता की भस्म आपका लेप है, और आपकी माला भी मनुष्यों की खोपड़ियों की है। ठीक है, आपका यह सारा स्वभाव अमङ्गल ही कहा जाए। फिर भी, हे वर देने वाले! जो आपका स्मरण करते हैं, उनके लिए आप परम मङ्गल हैं।

English sense

O destroyer of Smara, you play in cremation grounds. Ghouls are your companions. Ash from funeral pyres is your body paint, and your garland too is a string of human skulls. Let all your ways be called unlucky, then. Still, O giver of boons, for those who remember you, you are the highest good fortune.

पदार्थ · word by word
श्मशानेषु
in cremation groundsश्मशानों में
आक्रीडा
you playक्रीड़ा करते हैं
स्मरहर
O destroyer of Smaraहे स्मर का नाश करने वाले
पिशाचाः
ghoulsपिशाच
सहचराः
companionsसाथी
चिताभस्मालेपः
ash from funeral pyres is your body paintचिता की भस्म आपका लेप है
स्रक्
garlandमाला
अपि
tooभी
नृकरोटीपरिकरः
a string of human skullsमनुष्यों की खोपड़ियों की
अमङ्गल्यम्
unluckyअमङ्गल
शीलम्
waysस्वभाव
तव
yourआपका
भवतु नाम
let it be called, thenठीक है, कहा जाए
एवम्
thusयह
अखिलम्
allसारा
तथापि
stillफिर भी
स्मर्तॄणाम्
for those who remember youजो आपका स्मरण करते हैं, उनके लिए
वरद
O giver of boonsहे वर देने वाले
परमम्
the highestपरम
मङ्गलम्
good fortuneमङ्गल
असि
you areआप हैं

Verse 25

२५XXV

मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः ।
यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्ज्यामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान् ॥ २५ ॥

manaḥ pratyakcitte savidhamavadhāyāttamarutaḥ
prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgitadṛśaḥ
yadālokyāhlādaṃ hrada iva nimajjyāmṛtamaye
dadhatyantastattvaṃ kimapi yaminastat kila bhavān

मनःप्रत्यक्चित्तेसविधम्अवधायआत्तमरुतःप्रहृष्यद्रोमाणःप्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशःयत्आलोक्यआह्लादम्ह्रदेइवनिमज्ज्यअमृतमयेदधतिअन्तःतत्त्वम्किमपियमिनःतत्किलभवान्
हिन्दी अर्थ

संयमी योगी प्राण को रोककर, विधि के अनुसार मन को भीतर की आत्मा में टिकाते हैं। उनके रोंगटे खड़े हो जाते हैं और आँखें आनन्द के आँसुओं से भर जाती हैं। भीतर किसी तत्त्व को देखकर वे ऐसा आनन्द पाते हैं मानो अमृत के सरोवर में डुबकी लगा ली हो। वह तत्त्व निश्चय ही आप हैं।

English sense

Self-restrained yogis hold their breath and, following the rules, set the mind on the inner self. Their hair stands on end and their eyes fill with tears of joy. Seeing some reality within, they feel a delight as if they had plunged into a lake of nectar. That reality, surely, is you.

पदार्थ · word by word
मनः
the mindमन को
प्रत्यक्चित्ते
on the inner selfभीतर की आत्मा में
सविधम्
following the rulesविधि के अनुसार
अवधाय
setटिकाते हैं
आत्तमरुतः
hold their breathप्राण को रोककर
प्रहृष्यद्रोमाणः
their hair stands on endरोंगटे खड़े हो जाते हैं
प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः
their eyes fill with tears of joyआँखें आनन्द के आँसुओं से भर जाती हैं
यत्
whichजिसे
आलोक्य
seeingदेखकर
आह्लादम्
delightआनन्द
ह्रदे
a lakeसरोवर में
इव
as ifमानो
निमज्ज्य
had plungedडुबकी लगा ली हो
अमृतमये
of nectarअमृत के
दधति
feelपाते हैं
अन्तः
withinभीतर
तत्त्वम्
realityतत्त्व
किमपि
someकिसी
यमिनः
self-restrained yogisसंयमी योगी
तत्
thatवह
किल
surelyनिश्चय ही
भवान्
youआप

Verse 26

२६XXVI

त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह-
स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत्त्वं न भवसि ॥ २६ ॥

tvamarkastvaṃ somastvamasi pavanastvaṃ hutavaha-
stvamāpastvaṃ vyoma tvamu dharaṇirātmā tvamiti ca
paricchinnāmevaṃ tvayi pariṇatā bibhratu giraṃ
na vidmastattattvaṃ vayamiha tu yattvaṃ na bhavasi

त्वम्अर्कःसोमःअसिपवनःहुतवहःआपःव्योमउधरणिःआत्माइति चपरिच्छिन्नाम्एवम्त्वयिपरिणताःबिभ्रतुगिरम्नविद्मःतत्तत्त्वम्वयम्इहतुयत्त्वम्न भवसि
हिन्दी अर्थ

"आप सूर्य हैं, आप चन्द्रमा हैं, आप वायु हैं, आप अग्नि हैं, आप जल हैं, आप आकाश हैं, आप ही पृथ्वी हैं, और आप आत्मा हैं": ज्ञान में परिपक्व लोग आपके बारे में ऐसी सीमित बातें कहते रहें। हम तो इस संसार में ऐसी कोई वस्तु नहीं जानते जो आप न हों।

English sense

"You are the sun, you are the moon, you are the wind, you are fire, you are water, you are space, you are the earth, and you are the self": let the wise, ripe in knowledge, say such limited things about you. We, for our part, know of no thing in this world that you are not.

Variant reading बिभ्रति गिरं ("they speak") for बिभ्रतु गिरं ("let them speak"); many chanting texts read so.
पदार्थ · word by word
त्वम्
youआप
अर्कः
the sunसूर्य
सोमः
the moonचन्द्रमा
असि
areहैं
पवनः
the windवायु
हुतवहः
fireअग्नि
आपः
waterजल
व्योम
spaceआकाश
उ
andही
धरणिः
the earthपृथ्वी
आत्मा
the selfआत्मा
इति च
such thingsऐसी बातें
परिच्छिन्नाम्
limitedसीमित
एवम्
thusइस तरह
त्वयि
about youआपके बारे में
परिणताः
the wise, ripe in knowledgeज्ञान में परिपक्व लोग
बिभ्रतु
let sayकहते रहें
गिरम्
thingsबातें
न
noनहीं
विद्मः
knowजानते
तत्
thatऐसी
तत्त्वम्
thingवस्तु
वयम्
weहम
इह
in this worldइस संसार में
तु
for our partतो
यत्
thatजो
त्वम्
youआप
न भवसि
are notन हों

Verse 27

२७XXVII

त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरा-
नकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति ।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७ ॥

trayīṃ tisro vṛttīstribhuvanamatho trīnapi surā-
nakārādyairvarṇaistribhirabhidadhat tīrṇavikṛti
turīyaṃ te dhāma dhvanibhiravarundhānamaṇubhiḥ
samastaṃ vyastaṃ tvāṃ śaraṇada gṛṇātyomiti padam

त्रयीम्तिस्रःवृत्तीःत्रिभुवनम्अथोत्रीन्सुरान्अकाराद्यैःवर्णैःत्रिभिःअभिदधत्तीर्णविकृतितुरीयम्तेधामध्वनिभिःअवरुन्धानम्अणुभिःसमस्तम्व्यस्तम्त्वाम्शरणदगृणातिओम्पदम्
हिन्दी अर्थ

हे शरण देने वाले! 'ॐ' शब्द अपने अ आदि तीन अक्षरों से तीनों वेदों, मन की तीनों अवस्थाओं, तीनों लोकों और तीनों देवताओं को कहता है। अपनी सूक्ष्म ध्वनियों से वह आपके चौथे धाम को, जो हर विकार से परे है, धारण करता है। पूरा और अलग-अलग, दोनों तरह से वह आपका ही वर्णन करता है।

English sense

O giver of refuge, with its three letters, a and the rest, the word Om names the three Vedas, the three states of mind, the three worlds and the three gods. With its subtle sounds it holds your fourth state, beyond all change. Whole and in its parts, it speaks of you.

पदार्थ · word by word
त्रयीम्
the three Vedasतीनों वेदों
तिस्रः
threeतीनों
वृत्तीः
states of mindमन की अवस्थाओं
त्रिभुवनम्
the three worldsतीनों लोकों
अथो
andऔर
त्रीन्
threeतीनों
सुरान्
godsदेवताओं को
अकाराद्यैः
a and the restअ आदि
वर्णैः
lettersअक्षरों से
त्रिभिः
threeतीन
अभिदधत्
namesकहता है
तीर्णविकृति
beyond all changeहर विकार से परे
तुरीयम्
fourthचौथे
ते
yourआपके
धाम
stateधाम को
ध्वनिभिः
soundsध्वनियों से
अवरुन्धानम्
holdsधारण करता है
अणुभिः
subtleसूक्ष्म
समस्तम्
wholeपूरा
व्यस्तम्
in its partsअलग-अलग
त्वाम्
youआपका
शरणद
O giver of refugeहे शरण देने वाले
गृणाति
speaks ofवर्णन करता है
ओम्
Omॐ
पदम्
the wordशब्द

Verse 28

२८XXVIII

भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहां-
स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि
प्रियायास्मै धाम्ने प्रविहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २८ ॥

bhavaḥ śarvo rudraḥ paśupatirathograḥ sahamahāṃ-
stathā bhīmeśānāviti yadabhidhānāṣṭakamidam
amuṣmin pratyekaṃ pravicarati deva śrutirapi
priyāyāsmai dhāmne pravihitanamasyo'smi bhavate

भवःशर्वःरुद्रःपशुपतिःउग्रःसहमहान्तथाभीमेशानौइतिअभिधानाष्टकम्अमुष्मिन्प्रत्येकम्प्रविचरतिदेवश्रुतिःअपिप्रियायअस्मैधाम्नेप्रविहितनमस्यःअस्मिभवते
हिन्दी अर्थ

भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, साथ में महान्, तथा भीम और ईशान: ये आपके आठ नाम हैं। हे देव! वेद भी इनमें से हर एक नाम में विचरता है। आप, इस प्रिय तेज को, मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

Bhava, Śarva, Rudra, Paśupati, Ugra, along with Mahān, and Bhīma and Īśāna: these are your eight names. O God, the Veda too moves through each one of them. To you, this dear radiance, I offer my bow.

पदार्थ · word by word
भवः
Bhavaभव
शर्वः
Śarvaशर्व
रुद्रः
Rudraरुद्र
पशुपतिः
Paśupatiपशुपति
उग्रः
Ugraउग्र
सह
along withसाथ में
महान्
Mahānमहान्
तथा
andतथा
भीमेशानौ
Bhīma and Īśānaभीम और ईशान
इति
theseये
अभिधानाष्टकम्
eight namesआठ नाम
अमुष्मिन्
of themइनमें से
प्रत्येकम्
each oneहर एक
प्रविचरति
moves throughविचरता है
देव
O Godहे देव
श्रुतिः
the Vedaवेद
अपि
tooभी
प्रियाय
dearप्रिय
अस्मै
thisइस
धाम्ने
radianceतेज को
प्रविहितनमस्यः
I offer my bowप्रणाम करता हूँ
अस्मि
Iमैं
भवते
to youआप

Verse 29

२९XXIX

नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो
नमः सर्वस्मै ते तदिदमिति शर्वाय च नमः ॥ २९ ॥

namo nediṣṭhāya priyadava daviṣṭhāya ca namo
namaḥ kṣodiṣṭhāya smarahara mahiṣṭhāya ca namaḥ
namo varṣiṣṭhāya trinayana yaviṣṭhāya ca namo
namaḥ sarvasmai te tadidamiti śarvāya ca namaḥ

नमःनेदिष्ठायप्रियदवदविष्ठायचक्षोदिष्ठायस्मरहरमहिष्ठायवर्षिष्ठायत्रिनयनयविष्ठायसर्वस्मैतेतत्इदम्इतिशर्वाय
हिन्दी अर्थ

हे वन-प्रेमी! सबसे निकट रहने वाले आपको नमस्कार है, और सबसे दूर रहने वाले आपको नमस्कार है। हे स्मर का नाश करने वाले! सबसे सूक्ष्म आपको नमस्कार है, और सबसे महान् आपको नमस्कार है। हे तीन नेत्रों वाले! सबसे वृद्ध आपको नमस्कार है, और सबसे युवा आपको नमस्कार है। जो सब कुछ हैं, 'वह' भी और 'यह' भी, उन आपको नमस्कार है, और शर्व को नमस्कार है।

English sense

O lover of the forest, I bow to you, the nearest, and I bow to you, the farthest. O destroyer of Smara, I bow to you, the smallest, and I bow to you, the greatest. O three-eyed one, I bow to you, the oldest, and I bow to you, the youngest. I bow to you who are all things, both 'that' and 'this', and I bow to Śarva.

Variant reading तदिदमतिसर्वाय ("to you, who are this and that and beyond all") for तदिदमिति शर्वाय; widely chanted.
पदार्थ · word by word
नमः
I bowनमस्कार है
नेदिष्ठाय
the nearestसबसे निकट रहने वाले
प्रियदव
O lover of the forestहे वन-प्रेमी
दविष्ठाय
the farthestसबसे दूर रहने वाले
च
andऔर
क्षोदिष्ठाय
the smallestसबसे सूक्ष्म
स्मरहर
O destroyer of Smaraहे स्मर का नाश करने वाले
महिष्ठाय
the greatestसबसे महान्
वर्षिष्ठाय
the oldestसबसे वृद्ध
त्रिनयन
O three-eyed oneहे तीन नेत्रों वाले
यविष्ठाय
the youngestसबसे युवा
सर्वस्मै
who are all thingsजो सब कुछ हैं
ते
to youआपको
तत्
'that''वह'
इदम्
'this''यह'
इति
bothभी
शर्वाय
to Śarvaशर्व को

Verse 30

३०XXX

बहुलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः
प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः ।
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ ३० ॥

bahularajase viśvotpattau bhavāya namo namaḥ
prabalatamase tatsaṃhāre harāya namo namaḥ
janasukhakṛte sattvodriktau mṛḍāya namo namaḥ
pramahasi pade nistraiguṇye śivāya namo namaḥ

बहुलरजसेविश्वोत्पत्तौभवायनमो नमःप्रबलतमसेतत्संहारेहरायजनसुखकृतेसत्त्वोद्रिक्तौमृडायप्रमहसिपदेनिस्त्रैगुण्येशिवाय
हिन्दी अर्थ

संसार की उत्पत्ति में रजोगुण से भरे भव को बार-बार नमस्कार है। उसके संहार में प्रबल तमोगुण वाले हर को बार-बार नमस्कार है। सत्त्वगुण के बढ़ने पर लोगों को सुख देने वाले मृड को बार-बार नमस्कार है। तीनों गुणों से परे, तेजोमय पद में स्थित शिव को बार-बार नमस्कार है।

English sense

Again and again I bow to Bhava, full of rajas, as the world comes into being. Again and again I bow to Hara, strong in tamas, as it is ended. Again and again I bow to Mṛḍa, who makes people happy, as sattva rises high. Again and again I bow to Śiva, in the radiant state beyond the three qualities.

पदार्थ · word by word
बहुलरजसे
full of rajasरजोगुण से भरे
विश्वोत्पत्तौ
as the world comes into beingसंसार की उत्पत्ति में
भवाय
to Bhavaभव को
नमो नमः
again and again I bowबार-बार नमस्कार है
प्रबलतमसे
strong in tamasप्रबल तमोगुण वाले
तत्संहारे
as it is endedउसके संहार में
हराय
to Haraहर को
जनसुखकृते
who makes people happyलोगों को सुख देने वाले
सत्त्वोद्रिक्तौ
as sattva rises highसत्त्वगुण के बढ़ने पर
मृडाय
to Mṛḍaमृड को
प्रमहसि
radiantतेजोमय
पदे
in the stateपद में स्थित
निस्त्रैगुण्ये
beyond the three qualitiesतीनों गुणों से परे
शिवाय
to Śivaशिव को

Verse 31

३१XXXI

कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं
क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः ।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद्
वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ ३१ ॥

kṛśapariṇati cetaḥ kleśavaśyaṃ kva cedaṃ
kva ca tava guṇasīmollaṅghinī śaśvadṛddhiḥ
iti cakitamamandīkṛtya māṃ bhaktirādhād
varada caraṇayoste vākyapuṣpopahāram

कृशपरिणतिचेतःक्लेशवश्यम्क्वचइदम्तवगुणसीमोल्लङ्घिनीशश्वत्ऋद्धिःइतिचकितम्अमन्दीकृत्यमाम्भक्तिःआधात्वरदचरणयोःतेवाक्यपुष्पोपहारम्
हिन्दी अर्थ

कहाँ मेरा यह चित्त, जो कम विकसित है और क्लेशों के वश में है, और कहाँ आपकी सदा रहने वाली समृद्धि, जो गुणों की हर सीमा को लाँघ जाती है! यह सोचकर मैं डर गया था। पर भक्ति ने मुझे साहस दिया, और हे वर देने वाले! मुझसे आपके चरणों में शब्दों के फूलों की यह भेंट चढ़वा दी।

English sense

How far apart they are: this mind of mine, poor in growth and ruled by troubles, and your endless glory that passes every bound of qualities! I was afraid at the thought. But devotion roused me, O giver of boons, and laid this offering of word-flowers at your feet.

पदार्थ · word by word
कृशपरिणति
poor in growthकम विकसित
चेतः
mindचित्त
क्लेशवश्यम्
ruled by troublesक्लेशों के वश में
क्व
how far apartकहाँ
च
andऔर
इदम्
thisयह
तव
yourआपकी
गुणसीमोल्लङ्घिनी
that passes every bound of qualitiesगुणों की हर सीमा को लाँघ जाती है
शश्वत्
endlessसदा रहने वाली
ऋद्धिः
gloryसमृद्धि
इति
at the thoughtयह सोचकर
चकितम्
afraidडर गया
अमन्दीकृत्य
rousedसाहस दिया
माम्
meमुझे
भक्तिः
devotionभक्ति
आधात्
laidचढ़वा दी
वरद
O giver of boonsहे वर देने वाले
चरणयोः
at feetचरणों में
ते
yourआपके
वाक्यपुष्पोपहारम्
this offering of word-flowersशब्दों के फूलों की यह भेंट

Verse 32

३२XXXII

असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३२ ॥

asitagirisamaṃ syāt kajjalaṃ sindhupātre
surataruvaraśākhā lekhanī patramurvī
likhati yadi gṛhītvā śāradā sarvakālaṃ
tadapi tava guṇānāmīśa pāraṃ na yāti

असितगिरिसमम्स्यात्कज्जलम्सिन्धुपात्रेसुरतरुवरशाखालेखनीपत्रम्उर्वीलिखतियदिगृहीत्वाशारदासर्वकालम्तदपितवगुणानाम्ईशपारम्न याति
हिन्दी अर्थ

मान लीजिए स्याही काले पर्वत जितनी हो, समुद्र उसकी दवात हो, देवताओं के श्रेष्ठ वृक्ष की डाल कलम हो, और पृथ्वी कागज़। यदि शारदा इन्हें लेकर सदा लिखती रहें, तब भी, हे ईश! वे आपके गुणों का पार नहीं पा सकेंगी।

English sense

Suppose the ink were a mountain of black, the ocean its pot, a branch of the best tree of heaven the pen, and the earth the page. If Śāradā took these and wrote for all time, even then, O Lord, she would not reach the end of your qualities.

पदार्थ · word by word
असितगिरिसमम्
a mountain of blackकाले पर्वत जितनी
स्यात्
suppose wereमान लीजिए हो
कज्जलम्
the inkस्याही
सिन्धुपात्रे
the ocean its potसमुद्र उसकी दवात
सुरतरुवरशाखा
a branch of the best tree of heavenदेवताओं के श्रेष्ठ वृक्ष की डाल
लेखनी
the penकलम
पत्रम्
the pageकागज़
उर्वी
the earthपृथ्वी
लिखति
wroteलिखती रहें
यदि
ifयदि
गृहीत्वा
took theseइन्हें लेकर
शारदा
Śāradāशारदा
सर्वकालम्
for all timeसदा
तदपि
even thenतब भी
तव
yourआपके
गुणानाम्
qualitiesगुणों का
ईश
O Lordहे ईश
पारम्
the endपार
न याति
would not reachनहीं पा सकेंगी

फलश्रुतिःThe fruits of recitation

Verse 33

३३XXXIII

असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौले-
र्ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।
सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो
रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३ ॥

asurasuramunīndrairarcitasyendumaule-
rgrathitaguṇamahimno nirguṇasyeśvarasya
sakalagaṇavariṣṭhaḥ puṣpadantābhidhāno
ruciramalaghuvṛttaiḥ stotrametaccakāra

असुरसुरमुनीन्द्रैःअर्चितस्यइन्दुमौलेःग्रथितगुणमहिम्नःनिर्गुणस्यईश्वरस्यसकलगणवरिष्ठःपुष्पदन्ताभिधानःरुचिरम्अलघुवृत्तैःस्तोत्रम्एतत्चकार
हिन्दी अर्थ

असुरों, देवताओं और मुनियों के श्रेष्ठ जन चन्द्रमा को सिर पर धारण करने वाले ईश्वर की पूजा करते हैं। वे गुणों से परे हैं, फिर भी उनकी महिमा गुणों से गुँथी हुई है। सब गणों में श्रेष्ठ, पुष्पदन्त नाम वाले ने बड़े छन्दों में उनका यह सुन्दर स्तोत्र रचा।

English sense

The moon-crested Lord is worshipped by the chiefs of demons, gods and sages. He is beyond qualities, yet his greatness is woven from qualities. The foremost of all the gaṇas, named Puṣpadanta, made this lovely hymn to him in long metres.

पदार्थ · word by word
असुरसुरमुनीन्द्रैः
by the chiefs of demons, gods and sagesअसुरों, देवताओं और मुनियों के श्रेष्ठ जन
अर्चितस्य
worshippedपूजा करते हैं
इन्दुमौलेः
the moon-crestedचन्द्रमा को सिर पर धारण करने वाले
ग्रथितगुणमहिम्नः
his greatness is woven from qualitiesउनकी महिमा गुणों से गुँथी हुई है
निर्गुणस्य
beyond qualitiesगुणों से परे
ईश्वरस्य
the Lordईश्वर
सकलगणवरिष्ठः
the foremost of all the gaṇasसब गणों में श्रेष्ठ
पुष्पदन्ताभिधानः
named Puṣpadantaपुष्पदन्त नाम वाले ने
रुचिरम्
lovelyसुन्दर
अलघुवृत्तैः
in long metresबड़े छन्दों में
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र
एतत्
thisयह
चकार
madeरचा

Verse 34

३४XXXIV

अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथात्र
प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३४ ॥

aharaharanavadyaṃ dhūrjaṭeḥ stotrametat
paṭhati paramabhaktyā śuddhacittaḥ pumān yaḥ
sa bhavati śivaloke rudratulyastathātra
pracurataradhanāyuḥ putravān kīrtimāṃśca

अहरहःअनवद्यम्धूर्जटेःस्तोत्रम्एतत्पठतिपरमभक्त्याशुद्धचित्तःपुमान्यःसःभवतिशिवलोकेरुद्रतुल्यःतथाअत्रप्रचुरतरधनायुःपुत्रवान्कीर्तिमान्च
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य शुद्ध मन से, परम भक्ति के साथ, धूर्जटि के इस निर्दोष स्तोत्र का प्रतिदिन पाठ करता है, वह शिवलोक में रुद्र के समान हो जाता है। और यहाँ भी उसे भरपूर धन, लम्बी आयु, पुत्र और यश मिलते हैं।

English sense

Whoever, with a pure heart and deep devotion, recites this flawless hymn to Dhūrjaṭi day after day becomes equal to Rudra in Śiva's world. And here too he has plenty of wealth, a long life, sons and a good name.

पदार्थ · word by word
अहरहः
day after dayप्रतिदिन
अनवद्यम्
flawlessनिर्दोष
धूर्जटेः
to Dhūrjaṭiधूर्जटि के
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र
एतत्
thisइस
पठति
recitesपाठ करता है
परमभक्त्या
with deep devotionपरम भक्ति के साथ
शुद्धचित्तः
with a pure heartशुद्ध मन से
पुमान्
a personमनुष्य
यः
whoeverजो
सः
heवह
भवति
becomesहो जाता है
शिवलोके
in Śiva's worldशिवलोक में
रुद्रतुल्यः
equal to Rudraरुद्र के समान
तथा
andऔर
अत्र
here tooयहाँ भी
प्रचुरतरधनायुः
plenty of wealth, a long lifeभरपूर धन, लम्बी आयु
पुत्रवान्
sonsपुत्र
कीर्तिमान्
a good nameयश
च
andऔर

Verse 35

३५XXXV

महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।
अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५ ॥

maheśānnāparo devo mahimno nāparā stutiḥ
aghorānnāparo mantro nāsti tattvaṃ guroḥ param

महेशात्नअपरःदेवःमहिम्नःअपरास्तुतिःअघोरात्मन्त्रःनास्तितत्त्वम्गुरोःपरम्
हिन्दी अर्थ

महेश से बढ़कर कोई देवता नहीं, महिम्न से बढ़कर कोई स्तुति नहीं। अघोर से बढ़कर कोई मन्त्र नहीं, और गुरु से ऊँचा कोई तत्त्व नहीं।

English sense

There is no god beyond Maheśa, no hymn beyond the Mahimna. There is no mantra beyond Aghora, and no truth higher than the guru.

पदार्थ · word by word
महेशात्
than Maheśaमहेश से
न
noनहीं
अपरः
beyondबढ़कर
देवः
godदेवता
महिम्नः
than the Mahimnaमहिम्न से
अपरा
beyondबढ़कर
स्तुतिः
hymnस्तुति
अघोरात्
than Aghoraअघोर से
मन्त्रः
mantraमन्त्र
नास्ति
there is noकोई नहीं
तत्त्वम्
truthतत्त्व
गुरोः
than the guruगुरु से
परम्
higherऊँचा

Verse 36

३६XXXVI

दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नः स्तवपाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३६ ॥

dīkṣā dānaṃ tapastīrthaṃ jñānaṃ yāgādikāḥ kriyāḥ
mahimnaḥ stavapāṭhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

दीक्षादानम्तपःतीर्थम्ज्ञानम्यागादिकाःक्रियाःमहिम्नःस्तवपाठस्यकलाम्नार्हन्तिषोडशीम्
हिन्दी अर्थ

दीक्षा, दान, तप, तीर्थ, ज्ञान, और यज्ञ जैसे कर्म: इनमें से कोई भी महिम्न स्तोत्र के पाठ के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं।

English sense

Initiation, giving, austerity, pilgrimage, knowledge, and rites such as sacrifice: none of these is worth even a sixteenth part of reciting the Mahimna hymn.

Variant reading महिम्नस्तव पाठस्य ("of reciting your Mahimna") for महिम्नः स्तवपाठस्य; widely chanted.
पदार्थ · word by word
दीक्षा
initiationदीक्षा
दानम्
givingदान
तपः
austerityतप
तीर्थम्
pilgrimageतीर्थ
ज्ञानम्
knowledgeज्ञान
यागादिकाः
such as sacrificeयज्ञ जैसे
क्रियाः
ritesकर्म
महिम्नः
the Mahimnaमहिम्न
स्तवपाठस्य
of reciting the hymnस्तोत्र के पाठ के
कलाम्
partभाग के
नार्हन्ति
is not worth evenबराबर भी नहीं
षोडशीम्
a sixteenthसोलहवें

Verse 37

३७XXXVII

कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः
शिशुशशिधरमौलेर्देवदेवस्य दासः ।
स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्
स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३७ ॥

kusumadaśananāmā sarvagandharvarājaḥ
śiśuśaśidharamaulerdevadevasya dāsaḥ
sa khalu nijamahimno bhraṣṭa evāsya roṣāt
stavanamidamakārṣīd divyadivyaṃ mahimnaḥ

कुसुमदशननामासर्वगन्धर्वराजःशिशुशशिधरमौलेःदेवदेवस्यदासःसःखलुनिजमहिम्नःभ्रष्टःएवअस्यरोषात्स्तवनम्इदम्अकार्षीत्दिव्यदिव्यम्महिम्नः
हिन्दी अर्थ

सब गन्धर्वों का राजा, कुसुमदशन नाम वाला, बाल-चन्द्र को सिर पर धारण करने वाले देवों के देव का दास था। उन्हीं के क्रोध से वह अपनी महिमा से गिर गया। तब उसने उनकी महिमा का यह परम दिव्य स्तोत्र रचा।

English sense

The king of all the gandharvas, named Kusumadaśana, was a servant of the god of gods, who wears the young moon on his head. Through that god's anger he fell from his own glory. Then he made this most divine hymn on his greatness.

Variant reading शशिधरवरमौलेः ("of the great moon-crested one") for शिशुशशिधरमौलेः; many chanting texts read so.
पदार्थ · word by word
कुसुमदशननामा
named Kusumadaśana ("flower-tooth", Puṣpadanta)कुसुमदशन (पुष्पदन्त) नाम वाला
सर्वगन्धर्वराजः
the king of all the gandharvasसब गन्धर्वों का राजा
शिशुशशिधरमौलेः
who wears the young moon on his headबाल-चन्द्र को सिर पर धारण करने वाले
देवदेवस्य
of the god of godsदेवों के देव का
दासः
a servantदास
सः
heवह
खलु
thenतब
निजमहिम्नः
from his own gloryअपनी महिमा से
भ्रष्टः
fellगिर गया
एव
indeedही
अस्य
that god'sउन्हीं के
रोषात्
through angerक्रोध से
स्तवनम्
hymnस्तोत्र
इदम्
thisयह
अकार्षीत्
madeरचा
दिव्यदिव्यम्
most divineपरम दिव्य
महिम्नः
on his greatnessउनकी महिमा का

Verse 38

३८XXXVIII

सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं
पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः ।
व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः
स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३८ ॥

suravaramunipūjyaṃ svargamokṣaikahetuṃ
paṭhati yadi manuṣyaḥ prāñjalirnānyacetāḥ
vrajati śivasamīpaṃ kinnaraiḥ stūyamānaḥ
stavanamidamamoghaṃ puṣpadantapraṇītam

सुरवरमुनिपूज्यम्स्वर्गमोक्षैकहेतुम्पठतियदिमनुष्यःप्राञ्जलिःनान्यचेताःव्रजतिशिवसमीपम्किन्नरैःस्तूयमानःस्तवनम्इदम्अमोघम्पुष्पदन्तप्रणीतम्
हिन्दी अर्थ

पुष्पदन्त का रचा यह स्तोत्र कभी निष्फल नहीं होता। श्रेष्ठ देवता और मुनि इसका आदर करते हैं, और यही स्वर्ग और मोक्ष का एकमात्र कारण है। यदि कोई मनुष्य हाथ जोड़कर, मन को और कहीं न लगाकर इसका पाठ करे, तो वह किन्नरों से स्तुति पाता हुआ शिव के पास पहुँच जाता है।

English sense

This hymn, made by Puṣpadanta, never fails. The best of gods and sages honour it, and it is the one cause of heaven and of release. If a person recites it with joined palms and a mind on nothing else, he goes near to Śiva, praised by the kinnaras.

पदार्थ · word by word
सुरवरमुनिपूज्यम्
the best of gods and sages honour itश्रेष्ठ देवता और मुनि इसका आदर करते हैं
स्वर्गमोक्षैकहेतुम्
the one cause of heaven and of releaseस्वर्ग और मोक्ष का एकमात्र कारण
पठति
recitesपाठ करे
यदि
ifयदि
मनुष्यः
a personमनुष्य
प्राञ्जलिः
with joined palmsहाथ जोड़कर
नान्यचेताः
a mind on nothing elseमन को और कहीं न लगाकर
व्रजति
goesपहुँच जाता है
शिवसमीपम्
near to Śivaशिव के पास
किन्नरैः
by the kinnarasकिन्नरों से
स्तूयमानः
praisedस्तुति पाता हुआ
स्तवनम्
hymnस्तोत्र
इदम्
thisयह
अमोघम्
never failsकभी निष्फल नहीं
पुष्पदन्तप्रणीतम्
made by Puṣpadantaपुष्पदन्त का रचा

Verse 39

३९XXXIX

आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् ।
अनौपम्यं मनोहारि शिवमीश्वरवर्णनम् ॥ ३९ ॥

āsamāptamidaṃ stotraṃ puṇyaṃ gandharvabhāṣitam
anaupamyaṃ manohāri śivamīśvaravarṇanam

आसमाप्तम्इदम्स्तोत्रम्पुण्यम्गन्धर्वभाषितम्अनौपम्यम्मनोहारिशिवम्ईश्वरवर्णनम्
हिन्दी अर्थ

गन्धर्व का कहा यह स्तोत्र आदि से अन्त तक पवित्र है। इसकी कोई उपमा नहीं, यह मन को हर लेता है, यह मङ्गलमय है, और इसमें ईश्वर का वर्णन है।

English sense

This hymn, spoken by the gandharva, is holy from beginning to end. It has no equal, it delights the heart, it is auspicious, and it describes the Lord.

Variant reading सर्वमीश्वरवर्णनम् ("all of it describes the Lord") for शिवमीश्वरवर्णनम्; widely chanted.
पदार्थ · word by word
आसमाप्तम्
from beginning to endआदि से अन्त तक
इदम्
thisयह
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र
पुण्यम्
holyपवित्र
गन्धर्वभाषितम्
spoken by the gandharvaगन्धर्व का कहा
अनौपम्यम्
has no equalइसकी कोई उपमा नहीं
मनोहारि
delights the heartमन को हर लेता है
शिवम्
auspiciousमङ्गलमय
ईश्वरवर्णनम्
describes the Lordईश्वर का वर्णन

Verse 40

४०XL

इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः ।
अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ४० ॥

ityeṣā vāṅmayī pūjā śrīmacchaṅkarapādayoḥ
arpitā tena deveśaḥ prīyatāṃ me sadāśivaḥ

इतिएषावाङ्मयीपूजाश्रीमच्छङ्करपादयोःअर्पितातेनदेवेशःप्रीयताम्मेसदाशिवः
हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शब्दों से बनी यह पूजा श्रीमान् शङ्कर के चरणों में अर्पित है। इससे देवताओं के स्वामी सदाशिव मुझ पर प्रसन्न हों।

English sense

So this worship made of words is offered at the feet of the glorious Śaṅkara. By it may Sadāśiva, the lord of the gods, be pleased with me.

पदार्थ · word by word
इति
soइस प्रकार
एषा
thisयह
वाङ्मयी
made of wordsशब्दों से बनी
पूजा
worshipपूजा
श्रीमच्छङ्करपादयोः
at the feet of the glorious Śaṅkaraश्रीमान् शङ्कर के चरणों में
अर्पिता
is offeredअर्पित है
तेन
by itइससे
देवेशः
the lord of the godsदेवताओं के स्वामी
प्रीयताम्
may be pleasedप्रसन्न हों
मे
with meमुझ पर
सदाशिवः
Sadāśivaसदाशिव

Verse 41

४१XLI

तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर ।
यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ४१ ॥

tava tattvaṃ na jānāmi kīdṛśo'si maheśvara
yādṛśo'si mahādeva tādṛśāya namo namaḥ

तवतत्त्वम्नजानामिकीदृशःअसिमहेश्वरयादृशःमहादेवतादृशायनमो नमः
हिन्दी अर्थ

हे महेश्वर! मैं आपका तत्त्व नहीं जानता, कि आप कैसे हैं। हे महादेव! आप जैसे भी हैं, वैसे ही आपको बार-बार नमस्कार है।

English sense

O Maheśvara, I do not know your true nature, or what you are like. O Mahādeva, whatever you are, to you as you are I bow again and again.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपका
तत्त्वम्
true natureतत्त्व
न
notनहीं
जानामि
I knowमैं जानता
कीदृशः
what you are likeकैसे
असि
areहैं
महेश्वर
O Maheśvaraहे महेश्वर
यादृशः
whateverजैसे भी
महादेव
O Mahādevaहे महादेव
तादृशाय
to you as you areवैसे ही आपको
नमो नमः
I bow again and againबार-बार नमस्कार है

Verse 42

४२XLII

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४२ ॥

ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ yaḥ paṭhennaraḥ
sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

एककालम्द्विकालम्वात्रिकालम्यःपठेत्नरःसर्वपापविनिर्मुक्तःशिवलोकेमहीयते
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य इसका दिन में एक बार, दो बार या तीन बार पाठ करता है, वह सब पापों से छूटकर शिवलोक में सम्मान पाता है।

English sense

A person who recites it once a day, twice, or three times is set free from every sin and is honoured in Śiva's world.

पदार्थ · word by word
एककालम्
once a dayदिन में एक बार
द्विकालम्
twiceदो बार
वा
orया
त्रिकालम्
three timesतीन बार
यः
whoजो
पठेत्
recitesपाठ करता है
नरः
a personमनुष्य
सर्वपापविनिर्मुक्तः
set free from every sinसब पापों से छूटकर
शिवलोके
in Śiva's worldशिवलोक में
महीयते
is honouredसम्मान पाता है

Verse 43

४३XLIII

श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन
स्तोत्रेण किल्बिषहरेण हरप्रियेण ।
कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन
सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ४३ ॥

śrīpuṣpadantamukhapaṅkajanirgatena
stotreṇa kilbiṣahareṇa harapriyeṇa
kaṇṭhasthitena paṭhitena samāhitena
suprīṇito bhavati bhūtapatirmaheśaḥ

श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेनस्तोत्रेणकिल्बिषहरेणहरप्रियेणकण्ठस्थितेनपठितेनसमाहितेनसुप्रीणितःभवतिभूतपतिःमहेशः
हिन्दी अर्थ

यह स्तोत्र श्री पुष्पदन्त के कमल जैसे मुख से निकला है। यह पाप हरता है और हर को प्रिय है। जब इसे कण्ठस्थ करके, एकाग्र मन से इसका पाठ किया जाता है, तो प्राणियों के स्वामी महेश बहुत प्रसन्न होते हैं।

English sense

This hymn came forth from the lotus mouth of Śrī Puṣpadanta. It takes away sin and is dear to Hara. When it is learned by heart and recited with a settled mind, Maheśa, the lord of beings, is well pleased.

पदार्थ · word by word
श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन
came forth from the lotus mouth of Śrī Puṣpadantaश्री पुष्पदन्त के कमल जैसे मुख से निकला
स्तोत्रेण
this hymnयह स्तोत्र
किल्बिषहरेण
takes away sinपाप हरता है
हरप्रियेण
dear to Haraहर को प्रिय
कण्ठस्थितेन
learned by heartकण्ठस्थ करके
पठितेन
recitedपाठ किया जाता है
समाहितेन
with a settled mindएकाग्र मन से
सुप्रीणितः
well pleasedबहुत प्रसन्न
भवति
isहोते हैं
भूतपतिः
the lord of beingsप्राणियों के स्वामी
महेशः
Maheśaमहेश
॥ इति शिवमहिम्नःस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Mahadeva महादेव An epithet of Shiva, "the great god";
Gandharvas गन्धर्व Celestial musicians and attendants in Vedic and Puranic cosmology.
Bhasma भस्म Sacred ash, used as a substitute for milk in a Shivling's abhishekam when milk isn't available.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Pranav प्रणव The sacred syllable "Om," considered the primordial sound of creation.
Phalashruti फलश्रुति The closing section of a hymn or scripture that lists the benefits and results promised to whoever recites it.
Stotra स्तोत्र A hymn of praise to a deity, recitable without initiation, as distinct from a mantra which is not.
Kailash कैलाश The mountain abode of Shiva and Parvati.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras