Devī stotra · aṅga of the Durgā Saptaśatī

कीलकस्तोत्रम्

Kilaka Stotram — The pin that unlocks the Seven Hundred

A kīlaka is a pin or peg. The story told here is that people doubted which means was best, so Shiva declared this hymn the best of all and then pinned it, so that its fruit would not come cheaply. The pin comes out with the right offering and the right understanding, and then the Durga Saptashati gives what it promises: fearlessness, good fortune, health and, in the end, liberation.

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच — मार्कण्डेय बोले Mārkaṇḍeya said

ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे ।
श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥ १ ॥

oṃ viśuddhajñānadehāya trivedīdivyacakṣuṣe
śreyaḥprāptinimittāya namaḥ somārdhadhāriṇe

ॐविशुद्धज्ञानदेहायत्रिवेदीदिव्यचक्षुषेश्रेयःप्राप्तिनिमित्तायनमःसोम-अर्ध-धारिणे
हिन्दी अर्थ

ॐ। उन शिव को नमस्कार, जो सिर पर अर्धचन्द्र धारण करते हैं, जिनका शरीर विशुद्ध ज्ञान है, तीनों वेद जिनके दिव्य नेत्र हैं, और जिनसे कल्याण की प्राप्ति होती है।

English sense

Om. Salutation to Śiva, who bears the half-moon, whose body is pure knowledge, whose divine eyes are the three Vedas, and through whom the highest good is reached.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
विशुद्धज्ञानदेहाय
to him whose body is pure knowledgeजिनका शरीर विशुद्ध ज्ञान है
त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे
whose divine eyes are the three Vedasतीनों वेद जिनके दिव्य नेत्र हैं
श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय
who is the means of reaching the highest goodजो कल्याण की प्राप्ति के हेतु हैं
नमः
salutationनमस्कार
सोम-अर्ध-धारिणे
to the bearer of the half-moonअर्धचन्द्र धारण करने वाले को

Verse 2

सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामभिकीलकम् ।
सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जाप्यतत्परः ॥ २ ॥

sarvametadvijānīyānmantrāṇāmabhikīlakam
so'pi kṣemamavāpnoti satataṃ jāpyatatparaḥ

सर्वम्एतत्विजानीयात्मन्त्राणाम्अभिकीलकम्सःअपिक्षेमम्अवाप्नोतिसततम्जाप्यतत्परः
हिन्दी अर्थ

इस स्तोत्र को पूरी तरह जानना चाहिए; यह सब मन्त्रों की कील खोलने वाला है। फिर भी जो दूसरे मन्त्रों के जप में सदा लगा रहता है, वह भी कल्याण पाता है।

English sense

One should know this hymn fully as the key that unpins all mantras. Yet even one always devoted to reciting other mantras gains welfare.

Variant reading मन्त्राणामपि कीलकम् (another text has "of mantras too, the pin" in place of "of mantras, the pin that unpins")
पदार्थ · word by word
सर्वम्
whollyपूरी तरह
एतत्
thisइसे
विजानीयात्
one should knowजानना चाहिए
मन्त्राणाम्
of mantrasमन्त्रों का
अभिकीलकम्
the unpinningकीलक खोलने वाला
सः
heवह
अपि
tooभी
क्षेमम्
welfareकल्याण
अवाप्नोति
gainsपाता है
सततम्
alwaysसदा
जाप्यतत्परः
devoted to recitationजप में लगा हुआ

Verse 3

सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि वस्तूनि सकलान्यपि ।
एतेन स्तुवतां देवी स्तोत्रमात्रेण सिद्ध्यति ॥ ३ ॥

siddhyantyuccāṭanādīni vastūni sakalānyapi
etena stuvatāṃ devī stotramātreṇa siddhyati

सिद्ध्यन्तिउच्चाटन-आदीनिवस्तूनिसकलानिअपिएतेनस्तुवताम्देवीस्तोत्रमात्रेणसिद्ध्यति
हिन्दी अर्थ

उनके भी उच्चाटन आदि कर्म सिद्ध होते हैं और सब वस्तुएँ मिलती हैं। परन्तु जो इस स्तोत्र से स्तुति करते हैं, उनके लिए केवल स्तुति से ही देवी सिद्ध हो जाती हैं।

English sense

For them too, rites such as driving away a foe succeed, and all things are gained. But for those who praise with this hymn, the Goddess herself is won by the hymn alone.

Variant reading स्तुवतां देवीं स्तोत्रमात्रेण सिद्ध्यति (another text has the Goddess in the accusative: "those who praise the Goddess succeed by the hymn alone")
पदार्थ · word by word
सिद्ध्यन्ति
succeedसिद्ध होते हैं
उच्चाटन-आदीनि
rites of driving away and the likeउच्चाटन आदि कर्म
वस्तूनि
thingsवस्तुएँ
सकलानि
allसब
अपि
alsoभी
एतेन
by thisइससे
स्तुवताम्
for those who praiseस्तुति करने वालों के लिए
देवी
the Goddessदेवी
स्तोत्रमात्रेण
by the hymn aloneकेवल स्तोत्र से
सिद्ध्यति
is wonसिद्ध होती हैं

Verse 4

न मन्त्रो नौषधं तत्र न किञ्चिदपि विद्यते ।
विना जाप्येन सिद्ध्येत सर्वमुच्चाटनादिकम् ॥ ४ ॥

na mantro nauṣadhaṃ tatra na kiñcidapi vidyate
vinā jāpyena siddhyeta sarvamuccāṭanādikam

नमन्त्रःनऔषधम्तत्रनकिञ्चित्अपिविद्यतेविनाजाप्येनसिद्ध्येतसर्वम्उच्चाटन-आदिकम्
हिन्दी अर्थ

उन्हें न किसी दूसरे मन्त्र की, न औषधि की, न किसी और साधन की ज़रूरत होती है। बिना दूसरे जप के ही उनके उच्चाटन आदि सब कर्म सिद्ध हो जाते हैं।

English sense

For them no other mantra, no herb, nothing else is needed. Without any other recitation, every rite, driving away and the rest, succeeds.

पदार्थ · word by word
न
noन
मन्त्रः
mantraमन्त्र
न
noन
औषधम्
herbऔषधि
तत्र
thereवहाँ
न
notन
किञ्चित्
anythingकुछ
अपि
elseभी
विद्यते
is neededआवश्यक है
विना
withoutबिना
जाप्येन
other recitationदूसरे जप के
सिद्ध्येत
succeedsसिद्ध हो जाता है
सर्वम्
allसब
उच्चाटन-आदिकम्
driving away and the restउच्चाटन आदि

Verse 5

समग्राण्यपि सिद्ध्यन्ति लोकशङ्कामिमां हरः ।
कृत्वा निमन्त्रयामास सर्वमेवमिदं शुभम् ॥ ५ ॥

samagrāṇyapi siddhyanti lokaśaṅkāmimāṃ haraḥ
kṛtvā nimantrayāmāsa sarvamevamidaṃ śubham

समग्राणिअपिसिद्ध्यन्तिलोक-शङ्काम्इमाम्हरःकृत्वानिमन्त्रयामाससर्वम्एवम्इदम्शुभम्
हिन्दी अर्थ

उनके सब कार्य सिद्ध होते हैं। लोगों को शंका थी कि जब इस स्तोत्र से भी और दूसरे मन्त्रों से भी सब सिद्ध होता है, तो श्रेष्ठ साधन कौन है। इस शंका को सामने रखकर शिव ने अपने पास आए लोगों को बताया कि यह पूरा स्तोत्र ही सबसे श्रेष्ठ और कल्याणमय है।

English sense

All their aims are met. People doubted which means was best, since everything succeeds by this hymn and also by other mantras. Taking up this doubt, Śiva told those who came to him that this whole hymn is the best and most auspicious.

पदार्थ · word by word
समग्राणि
all thingsसब वस्तुएँ
अपि
alsoभी
सिद्ध्यन्ति
succeedसिद्ध होती हैं
लोक-शङ्काम्
the people's doubtलोगों की शंका
इमाम्
thisइस
हरः
Śivaशिव ने
कृत्वा
taking upसामने रखकर
निमन्त्रयामास
declaredबताया
सर्वम्
wholeसम्पूर्ण
एवम्
thusइस प्रकार
इदम्
thisयह
शुभम्
auspiciousकल्याणमय

Verse 6

स्तोत्रं वै चण्डिकायास्तु तच्च गुप्तं चकार सः ।
समाप्तिर्न च पुण्यस्य तां यथावन्नियन्त्रणाम् ॥ ६ ॥

stotraṃ vai caṇḍikāyāstu tacca guptaṃ cakāra saḥ
samāptirna ca puṇyasya tāṃ yathāvanniyantraṇām

स्तोत्रम्वैचण्डिकायाःतुतत्चगुप्तम्चकारसःसमाप्तिःनचपुण्यस्यताम्यथावत्नियन्त्रणाम्
हिन्दी अर्थ

फिर शिव ने चण्डिका के उस स्तोत्र को गुप्त कर दिया। इसके पाठ के पुण्य का कभी अन्त नहीं होता; और उनके लगाए इस नियन्त्रण को ठीक-ठीक समझना चाहिए।

English sense

Then he hid that hymn of Caṇḍikā. The merit of reciting it has no end, and that restriction he set should be rightly understood.

पदार्थ · word by word
स्तोत्रम्
the hymnस्तोत्र
वै
indeedही
चण्डिकायाः
of Caṇḍikāचण्डिका का
तु
thenफिर
तत्
thatउसे
च
andऔर
गुप्तम्
hiddenगुप्त
चकार
madeकर दिया
सः
heउन्होंने
समाप्तिः
endसमाप्ति
न
noनहीं
च
andऔर
पुण्यस्य
of its meritउसके पुण्य की
ताम्
thatउस
यथावत्
rightlyठीक-ठीक
नियन्त्रणाम्
restrictionनियन्त्रण को

Verse 7

सोऽपि क्षेममवाप्नोति सर्वमेवं न संशयः ।
कृष्णायां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः ॥ ७ ॥

so'pi kṣemamavāpnoti sarvamevaṃ na saṃśayaḥ
kṛṣṇāyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā samāhitaḥ

सःअपिक्षेमम्अवाप्नोतिसर्वम्एवम्नसंशयःकृष्णायाम्वाचतुर्दश्याम्अष्टम्याम्वासमाहितः
हिन्दी अर्थ

दूसरे मन्त्रों का जप करने वाला भी यदि इस स्तोत्र का पाठ करे, तो पूरा कल्याण पाता है; इसमें सन्देह नहीं। कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी या अष्टमी को एकाग्र होकर,

English sense

One who recites other mantras, if he also takes up this hymn, gains full welfare; there is no doubt. On the fourteenth or the eighth day of the dark fortnight, with a steady mind,

Variant reading सर्वमेव न संशयः (another text has सर्वमेव for सर्वमेवं; the sense is the same)
पदार्थ · word by word
सः
heवह
अपि
tooभी
क्षेमम्
welfareकल्याण
अवाप्नोति
gainsपाता है
सर्वम्
fullyपूर्ण रूप से
एवम्
thusइस प्रकार
न
noनहीं
संशयः
doubtसन्देह
कृष्णायाम्
in the dark fortnightकृष्ण पक्ष की
वा
eitherया
चतुर्दश्याम्
on the fourteenth dayचतुर्दशी को
अष्टम्याम्
on the eighth dayअष्टमी को
वा
orया
समाहितः
with a steady mindएकाग्रचित्त होकर

Verse 8

ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति ।
इत्थंरूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम् ॥ ८ ॥

dadāti pratigṛhṇāti nānyathaiṣā prasīdati
itthaṃrūpeṇa kīlena mahādevena kīlitam

ददातिप्रतिगृह्णातिनअन्यथाएषाप्रसीदतिइत्थम्-रूपेणकीलेनमहादेवेनकीलितम्
हिन्दी अर्थ

वह अपना सब कुछ देवी को अर्पण करता है और फिर उसे उनका प्रसाद मानकर ग्रहण करता है। तभी ये प्रसन्न होती हैं, अन्यथा नहीं। ऐसी ही कील से महादेव ने इस स्तोत्र को कील दिया है।

English sense

he offers all he has to her and takes it back as her gift. Only then is she pleased, not otherwise. With a pin of this kind Mahādeva locked the hymn.

पदार्थ · word by word
ददाति
he givesअर्पण करता है
प्रतिगृह्णाति
takes backवापस ग्रहण करता है
न
notनहीं
अन्यथा
otherwiseअन्यथा
एषा
sheये देवी
प्रसीदति
is pleasedप्रसन्न होती हैं
इत्थम्-रूपेण
of this kindइस प्रकार के
कीलेन
by a pinकील से
महादेवेन
by Mahādevaमहादेव ने
कीलितम्
was pinnedकील दिया

Verse 9

यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति संस्फुटम् ।
स सिद्धः स गणः सोऽपि गन्धर्वो जायते नरः ॥ ९ ॥

yo niṣkīlāṃ vidhāyaināṃ nityaṃ japati saṃsphuṭam
sa siddhaḥ sa gaṇaḥ so'pi gandharvo jāyate naraḥ

यःनिष्कीलाम्विधायएनाम्नित्यम्जपतिसंस्फुटम्सःसिद्धःसःगणःसःअपिगन्धर्वःजायतेनरः
हिन्दी अर्थ

जो इस प्रकार कील खोलकर प्रतिदिन इसका स्पष्ट उच्चारण से पाठ करता है, वह मनुष्य सिद्ध हो जाता है। वह देवी का पार्षद होता है और गन्धर्व भी।

English sense

Whoever unpins it in this way and recites it daily, pronouncing it clearly, becomes perfected. He becomes an attendant of the Goddess, and a gandharva too.

Variant reading गन्धर्वो जायते वने (another text ends "and he becomes a gandharva in the forest")
पदार्थ · word by word
यः
whoजो
निष्कीलाम्
unpinnedकीलरहित
विधाय
having madeकरके
एनाम्
itइसे
नित्यम्
dailyप्रतिदिन
जपति
recitesपाठ करता है
संस्फुटम्
clearlyस्पष्ट उच्चारण से
सः
heवह
सिद्धः
perfectedसिद्ध
सः
heवह
गणः
attendantदेवी का पार्षद
सः
heवह
अपि
alsoभी
गन्धर्वः
a gandharvaगन्धर्व
जायते
becomesहोता है
नरः
the manमनुष्य

Verse 10

न चैवाप्यटतस्तस्य भयं क्वापीह जायते ।
नापमृत्युवशं याति मृतो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १० ॥

na caivāpyaṭatastasya bhayaṃ kvāpīha jāyate
nāpamṛtyuvaśaṃ yāti mṛto mokṣamavāpnuyāt

नचएवअपिअटतःतस्यभयम्क्व-अपिइहजायतेनअपमृत्यु-वशम्यातिमृतःमोक्षम्अवाप्नुयात्
हिन्दी अर्थ

इस संसार में वह कहीं भी घूमे, उसे कोई भय नहीं होता। वह अकाल मृत्यु के वश में नहीं पड़ता और देह छोड़ने पर मोक्ष पाता है।

English sense

Wherever he wanders in this world, he feels no fear. He does not fall to untimely death, and when he dies he gains liberation.

Variant reading भयं क्वापि हि जायते (another text has क्वापि हि for क्वापीह; the sense is the same)
पदार्थ · word by word
न
notनहीं
च
andऔर
एव
indeedही
अपि
evenभी
अटतः
while wanderingघूमते हुए
तस्य
for himउसे
भयम्
fearभय
क्व-अपि
anywhereकहीं भी
इह
hereइस संसार में
जायते
arisesहोता है
न
notनहीं
अपमृत्यु-वशम्
into the power of untimely deathअकाल मृत्यु के वश में
याति
goesजाता
मृतः
having diedमरकर
मोक्षम्
liberationमोक्ष
अवाप्नुयात्
gainsपाता है

Verse 11

ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत न कुर्वाणो विनश्यति ।
ततो ज्ञात्वैव सम्पन्नमिदं प्रारभ्यते बुधैः ॥ ११ ॥

jñātvā prārabhya kurvīta na kurvāṇo vinaśyati
tato jñātvaiva sampannamidaṃ prārabhyate budhaiḥ

ज्ञात्वाप्रारभ्यकुर्वीतनकुर्वाणःविनश्यतिततःज्ञात्वाएवसम्पन्नम्इदम्प्रारभ्यतेबुधैः
हिन्दी अर्थ

पहले कील और उसके खोलने को जानो, फिर पाठ आरम्भ करो। जो ऐसा नहीं करता, उसका नाश होता है। इसलिए विद्वान् इसे जानकर ही, जब यह पूर्ण और दोषरहित हो, आरम्भ करते हैं।

English sense

Know the pin and its release first, and only then begin. One who does not do so comes to ruin. So the wise begin this hymn only after knowing it, when it is whole and free of fault.

Variant reading ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत ह्यकुर्वाणो विनश्यति (another text has "for one who does not do so comes to ruin", with हि and अकुर्वाणः in place of न कुर्वाणः)
पदार्थ · word by word
ज्ञात्वा
having knownजानकर
प्रारभ्य
beginningआरम्भ करके
कुर्वीत
one should doकरना चाहिए
न
notन
कुर्वाणः
doing soऐसा करने वाला
विनश्यति
comes to ruinनष्ट होता है
ततः
soइसलिए
ज्ञात्वा
having knownजानकर
एव
onlyही
सम्पन्नम्
completeपूर्ण
इदम्
thisयह
प्रारभ्यते
is begunआरम्भ किया जाता है
बुधैः
by the wiseविद्वानों द्वारा

Verse 12

सौभाग्यादि च यत्किञ्चिद् दृश्यते ललनाजने ।
तत्सर्वं तत्प्रसादेन तेन जाप्यमिदं शुभम् ॥ १२ ॥

saubhāgyādi ca yatkiñcid dṛśyate lalanājane
tatsarvaṃ tatprasādena tena jāpyamidaṃ śubham

सौभाग्य-आदिचयत्-किञ्चित्दृश्यतेललनाजनेतत्सर्वम्तत्प्रसादेनतेनजाप्यम्इदम्शुभम्
हिन्दी अर्थ

स्त्रियों में जो कुछ भी सौभाग्य आदि दिखायी देता है, वह सब देवी की कृपा का ही फल है। इसलिए इस कल्याणमय स्तोत्र का जप करना चाहिए।

English sense

Whatever good fortune and grace is seen in women, all of it comes by her grace. So this auspicious hymn should be recited.

पदार्थ · word by word
सौभाग्य-आदि
good fortune and the likeसौभाग्य आदि
च
andऔर
यत्-किञ्चित्
whateverजो कुछ भी
दृश्यते
is seenदिखायी देता है
ललनाजने
among womenस्त्रियों में
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
तत्प्रसादेन
by her graceउनकी कृपा से
तेन
thereforeइसलिए
जाप्यम्
should be recitedजपना चाहिए
इदम्
thisयह
शुभम्
auspiciousकल्याणमय

Verse 13

शनैस्तु जप्यमानेऽस्मिन् स्तोत्रे सम्पत्तिरुच्चकैः ।
भवत्येव समग्रापि ततः प्रारभ्यमेव तत् ॥ १३ ॥

śanaistu japyamāne'smin stotre sampattiruccakaiḥ
bhavatyeva samagrāpi tataḥ prārabhyameva tat

शनैःतुजप्यमानेअस्मिन्स्तोत्रेसम्पत्तिःउच्चकैःभवतिएवसमग्राअपिततःप्रारभ्यम्एवतत्
हिन्दी अर्थ

धीमे स्वर में पाठ करने पर इस स्तोत्र का थोड़ा फल मिलता है; ऊँचे स्वर में पाठ करने पर पूरा फल निश्चय ही मिलता है। इसलिए ऊँचे स्वर से ही इसका पाठ आरम्भ करना चाहिए।

English sense

Recited softly, this hymn gives a small fruit; recited aloud, it surely gives the complete fruit. So it should be begun aloud.

पदार्थ · word by word
शनैः
softlyधीरे से
तु
butपरन्तु
जप्यमाने
being recitedपाठ किए जाने पर
अस्मिन्
thisइस
स्तोत्रे
hymnस्तोत्र के
सम्पत्तिः
attainmentसिद्धि
उच्चकैः
aloudऊँचे स्वर से
भवति
comesहोती है
एव
surelyही
समग्रा
completeपूर्ण
अपि
indeedभी
ततः
thereforeइसलिए
प्रारभ्यम्
should be begunआरम्भ करना चाहिए
एव
onlyही
तत्
thatवह

Verse 14

ऐश्वर्यं यत्प्रसादेन सौभाग्यारोग्यसम्पदः ।
शत्रुहानिः परो मोक्षः स्तूयते सा न किं जनैः ॥ ॐ ॥ १४ ॥

aiśvaryaṃ yatprasādena saubhāgyārogyasampadaḥ
śatruhāniḥ paro mokṣaḥ stūyate sā na kiṃ janaiḥ, oṃ

ऐश्वर्यम्यत्प्रसादेनसौभाग्य-आरोग्य-सम्पदःशत्रुहानिःपरःमोक्षःस्तूयतेसानकिम्जनैःॐ
हिन्दी अर्थ

जिनकी कृपा से ऐश्वर्य, सौभाग्य, आरोग्य, सम्पत्ति, शत्रुओं का नाश और परम मोक्ष भी मिलता है, लोग उनकी स्तुति क्यों न करें? ॐ।

English sense

By her grace come lordly wealth, good fortune, health and riches, the fall of enemies, and the highest liberation. Why would people not praise her? Om.

पदार्थ · word by word
ऐश्वर्यम्
lordly wealthऐश्वर्य
यत्प्रसादेन
by whose graceजिनकी कृपा से
सौभाग्य-आरोग्य-सम्पदः
good fortune, health and richesसौभाग्य, आरोग्य और सम्पत्ति
शत्रुहानिः
the fall of enemiesशत्रुओं का नाश
परः
highestपरम
मोक्षः
liberationमोक्ष
स्तूयते
is praisedस्तुति की जाती है
सा
sheवे
न
notनहीं
किम्
whyक्यों
जनैः
by peopleलोगों द्वारा
ॐ
Omॐ
इति देव्याः कीलकस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Utkilana उत्कीलन The "un-locking" process, which carries its own specific rules for Sanskrit pronunciation.
Chandi Path चंडी पाठ The complete original recitation (Mool Path) of the Durga Saptashati's 13 chapters together with its six limbs (Shadanga) — Kavach, Argala, Keelak, the three Rahasyas, Ratri Suktam, Atharvashirsha, Saptashati Nyasa, and Navarna Vidhi — enclosed by the Navarna Mantra and taking roughly 3.5-4 hours; also called Durga Saptashati Path or Chandi Charitra.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Durga दुर्गा One of the principal deities of Hinduism - The warrior Goddess.
Durga Saptashati दुर्गा सप्तशती The 700-verse scripture (also called Chandi Path or Devi Mahatmya) recounting the Goddess's victories over demons.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras