Atharvaveda Upaniṣad · Gaṇapati

गणपत्यथर्वशीर्षम्

Ganapati Atharvashirsha — You alone are the visible truth, Gaṇapati

Fourteen short sections, spoken straight to Ganesha: you are the maker, the holder and the one who takes back; the whole world comes from you and returns to you. It then opens the sounds of his mantra, gaṃ, gives his gāyatrī and a picture of the red, one-tusked god with the mouse on his banner, and closes with what reciting it brings. It begins and ends with a prayer for peace.

शान्तिपाठःInvocation of peace

Verse dh1

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः ।
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhiḥ
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ

ॐभद्रम्कर्णेभिःशृणुयामदेवाःपश्येमअक्षभिःयजत्राःस्थिरैःअङ्गैःतुष्टुवांसःतनूभिःव्यशेमदेवहितम्यत्आयुः
हिन्दी अर्थ

ॐ। हे देवो, हमारे कान जो शुभ है वही सुनें। हे पूजनीयो, हमारी आँखें जो शुभ है वही देखें। स्थिर अंगों और सबल शरीरों से आपकी स्तुति करते हुए हम देवों की सेवा में मिला हुआ अपना जीवन जिएँ।

English sense

Om. O gods, may our ears hear what is good. O worshipful ones, may our eyes see what is good. With steady limbs and strong bodies, praising you, may we live the life that is given to us in the service of the gods.

Variant reading तुष्टुवाग्ं सस्तनूभिः (the same words as chanted in the Vedic tradition, with the nasal sound after वा).
पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
भद्रम्
what is goodजो शुभ है
कर्णेभिः
with the earsकानों से
शृणुयाम
may we hearहम सुनें
देवाः
O godsहे देवो
पश्येम
may we seeहम देखें
अक्षभिः
with the eyesआँखों से
यजत्राः
O worshipful onesहे पूजनीयो
स्थिरैः
steadyस्थिर
अङ्गैः
with limbsअंगों से
तुष्टुवांसः
praisingस्तुति करते हुए
तनूभिः
with bodiesशरीरों से
व्यशेम
may we live outहम जिएँ
देवहितम्
in the service of the godsदेवों की सेवा में
यत्
that whichजो
आयुः
lifeजीवन

Verse dh2

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

svasti na indro vṛddhaśravāḥ
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ
svasti no bṛhaspatirdadhātu

स्वस्तिनःइन्द्रःवृद्धश्रवाःपूषाविश्ववेदाःतार्क्ष्यःअरिष्टनेमिःबृहस्पतिःदधातु
हिन्दी अर्थ

महान यश वाले इन्द्र हमारा कल्याण करें। सब कुछ जानने वाले पूषा हमारा कल्याण करें। जिनके चक्र को कभी हानि नहीं पहुँचती, वे तार्क्ष्य हमारा कल्याण करें। बृहस्पति हमें कल्याण दें।

English sense

May Indra, of great fame, bring us well-being. May Pūṣan, who knows all things, bring us well-being. May Tārkṣya, whose wheel is never harmed, bring us well-being. May Bṛhaspati give us well-being.

पदार्थ · word by word
स्वस्ति
well-beingकल्याण
नः
to usहमारा
इन्द्रः
Indraइन्द्र
वृद्धश्रवाः
of great fameमहान यश वाले
पूषा
Pūṣanपूषा
विश्ववेदाः
who knows all thingsसब कुछ जानने वाले
तार्क्ष्यः
Tārkṣyaतार्क्ष्य
अरिष्टनेमिः
whose wheel is never harmedजिनके चक्र को कभी हानि नहीं पहुँचती
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
दधातु
may he giveदें

Verse dh3

ॐ तन्मामवतु
तद्वक्तारमवतु
अवतु माम्
अवतु वक्तारम् ॥

oṃ tanmāmavatu
tadvaktāramavatu
avatu mām
avatu vaktāram

ॐतत्माम्अवतुवक्तारम्
हिन्दी अर्थ

ॐ। वह परम तत्त्व मेरी रक्षा करे। वह बोलने वाले की रक्षा करे। वह मेरी रक्षा करे। वह वक्ता की रक्षा करे।

English sense

Om. May That protect me. May That protect the one who speaks. May it protect me. May it protect the speaker.

verse doubtful

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
तत्
Thatवह परम तत्त्व
माम्
meमेरी
अवतु
may it protectरक्षा करे
वक्तारम्
the one who speaksबोलने वाले की

Verse dh4

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ

ॐशान्तिः
हिन्दी अर्थ

ॐ। शान्ति, शान्ति, शान्ति।

English sense

Om. Peace, peace, peace.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
शान्तिः
peaceशान्ति

Verse 1

ॐ नमस्ते गणपतये ।
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ।
त्वमेव केवलं कर्ताऽसि ।
त्वमेव केवलं धर्ताऽसि ।
त्वमेव केवलं हर्ताऽसि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ।
त्वं साक्षादात्माऽसि नित्यम् ॥ १ ॥

oṃ namaste gaṇapataye
tvameva pratyakṣaṃ tattvamasi
tvameva kevalaṃ kartā'si
tvameva kevalaṃ dhartā'si
tvameva kevalaṃ hartā'si
tvameva sarvaṃ khalvidaṃ brahmāsi
tvaṃ sākṣādātmā'si nityam

ॐनमःतेगणपतयेत्वम्एवप्रत्यक्षम्तत्त्वम्असिकेवलम्कर्ताधर्ताहर्तासर्वम्खलुइदम्ब्रह्मसाक्षात्आत्मानित्यम्
हिन्दी अर्थ

ॐ, गणपति को नमस्कार। आप ही आँखों के सामने दिखने वाला सत्य हैं। आप ही रचने वाले हैं। आप ही धारण करने वाले हैं। आप ही सब कुछ समेट लेने वाले हैं। यह सब निश्चय ही आप हैं। आप ब्रह्म हैं। आप सदा स्वयं आत्मा हैं।

English sense

Om, salutations to Gaṇapati. You alone are the truth we see before our eyes. You alone are the maker. You alone are the holder. You alone are the one who takes it all back. You are all this, truly. You are Brahman. You are the Self itself, always.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
नमः
salutationsनमस्कार
ते
to youआपको
गणपतये
Gaṇapatiगणपति
त्वम्
youआप
एव
aloneही
प्रत्यक्षम्
seen before our eyesआँखों के सामने दिखने वाला
तत्त्वम्
truthसत्य
असि
areहैं
केवलम्
aloneही
कर्ता
makerरचने वाले
धर्ता
holderधारण करने वाले
हर्ता
the one who takes it all backसब कुछ समेट लेने वाले
सर्वम्
allसब कुछ
खलु
trulyनिश्चय ही
इदम्
thisयह
ब्रह्म
Brahmanब्रह्म
साक्षात्
itselfस्वयं
आत्मा
the Selfआत्मा
नित्यम्
alwaysसदा

Verse 2

ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥ २ ॥

ṛtaṃ vacmi satyaṃ vacmi

ऋतम्वच्मिसत्यम्
हिन्दी अर्थ

मैं जो ठीक है वही कहता हूँ। मैं जो सच है वही कहता हूँ।

English sense

I speak what is right. I speak what is true.

पदार्थ · word by word
ऋतम्
what is rightजो ठीक है
वच्मि
I speakमैं कहता हूँ
सत्यम्
what is trueजो सच है

Verse 3

अव त्वं माम् । अव वक्तारम् ।
अव श्रोतारम् । अव दातारम् ।
अव धातारम् । अवानूचानमव शिष्यम् ।
अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् ।
अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् ।
अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥ ३ ॥

ava tvaṃ mām ava vaktāram
ava śrotāram ava dātāram
ava dhātāram avānūcānamava śiṣyam
ava paścāttāt ava purastāt
avottarāttāt ava dakṣiṇāttāt
ava cordhvāttāt avādharāttāt
sarvato māṃ pāhi pāhi samantāt

अवत्वम्माम्वक्तारम्श्रोतारम्दातारम्धातारम्अनूचानम्शिष्यम्पश्चात्तात्पुरस्तात्उत्तरात्तात्दक्षिणात्तात्ऊर्ध्वात्तात्अधरात्तात्सर्वतःपाहिसमन्तात्
हिन्दी अर्थ

आप मेरी रक्षा करें। बोलने वाले की रक्षा करें। सुनने वाले की रक्षा करें। देने वाले की रक्षा करें। धारण करने वाले की रक्षा करें। ज्ञानी की और शिष्य की रक्षा करें। पीछे से रक्षा करें। आगे से रक्षा करें। उत्तर से रक्षा करें। दक्षिण से रक्षा करें। ऊपर से और नीचे से रक्षा करें। हर ओर से मेरी रक्षा करें, रक्षा करें, चारों तरफ़ से।

English sense

Protect me. Protect the one who speaks. Protect the one who listens. Protect the giver. Protect the one who holds it. Protect the learned one and the pupil. Protect me from behind. Protect me from the front. Protect me from the north. Protect me from the south. Protect me from above and from below. Guard me on every side, guard me, all around.

पदार्थ · word by word
अव
protectरक्षा करें
त्वम्
youआप
माम्
meमेरी
वक्तारम्
the one who speaksबोलने वाले की
श्रोतारम्
the one who listensसुनने वाले की
दातारम्
the giverदेने वाले की
धातारम्
the one who holds itधारण करने वाले की
अनूचानम्
the learned oneज्ञानी की
शिष्यम्
the pupilशिष्य की
पश्चात्तात्
from behindपीछे से
पुरस्तात्
from the frontआगे से
उत्तरात्तात्
from the northउत्तर से
दक्षिणात्तात्
from the southदक्षिण से
ऊर्ध्वात्तात्
from aboveऊपर से
अधरात्तात्
from belowनीचे से
सर्वतः
on every sideहर ओर से
पाहि
guardरक्षा करें
समन्तात्
all aroundचारों तरफ़ से

Verse 4

त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः ।
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ।
त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥ ४ ॥

tvaṃ vāṅmayastvaṃ cinmayaḥ
tvamānandamayastvaṃ brahmamayaḥ
tvaṃ saccidānandādvitīyo'si
tvaṃ pratyakṣaṃ brahmāsi
tvaṃ jñānamayo vijñānamayo'si

त्वम्वाङ्मयःचिन्मयःआनन्दमयःब्रह्ममयःसच्चिदानन्दाद्वितीयःअसिप्रत्यक्षम्ब्रह्मज्ञानमयःविज्ञानमयः
हिन्दी अर्थ

आप वाणी से बने हैं। आप चेतना से बने हैं। आप आनन्द से बने हैं। आप ब्रह्म से बने हैं। आप सत्, चित् और आनन्द हैं, जिनके समान दूसरा कोई नहीं। आप आँखों के सामने दिखने वाले ब्रह्म हैं। आप ज्ञान से भरे हैं और गहरी समझ से भरे हैं।

English sense

You are made of speech. You are made of awareness. You are made of bliss. You are made of Brahman. You are being, awareness and bliss, with no second. You are Brahman seen before our eyes. You are full of knowledge and full of deeper understanding.

पदार्थ · word by word
त्वम्
youआप
वाङ्मयः
made of speechवाणी से बने
चिन्मयः
made of awarenessचेतना से बने
आनन्दमयः
made of blissआनन्द से बने
ब्रह्ममयः
made of Brahmanब्रह्म से बने
सच्चिदानन्दाद्वितीयः
being, awareness and bliss, with no secondसत्, चित् और आनन्द, जिनके समान दूसरा कोई नहीं
असि
areहैं
प्रत्यक्षम्
seen before our eyesआँखों के सामने दिखने वाले
ब्रह्म
Brahmanब्रह्म
ज्ञानमयः
full of knowledgeज्ञान से भरे
विज्ञानमयः
full of deeper understandingगहरी समझ से भरे

Verse 5

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ।
सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।
त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥ ५ ॥

sarvaṃ jagadidaṃ tvatto jāyate
sarvaṃ jagadidaṃ tvattastiṣṭhati
sarvaṃ jagadidaṃ tvayi layameṣyati
sarvaṃ jagadidaṃ tvayi pratyeti
tvaṃ bhūmirāpo'nalo'nilo nabhaḥ
tvaṃ catvāri vākpadāni

सर्वम्जगत्इदम्त्वत्तःजायतेतिष्ठतित्वयिलयम् एष्यतिप्रत्येतिभूमिःआपःअनलःअनिलःनभःचत्वारिवाक्पदानि
हिन्दी अर्थ

यह सारा जगत आपसे जन्म लेता है। यह सारा जगत आपके सहारे टिकता है। यह सारा जगत आप में लीन हो जाएगा। यह सारा जगत आप में ही लौट आता है। आप पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश हैं। आप वाणी के चारों स्तर हैं।

English sense

All this world is born from you. All this world stands because of you. All this world will melt away into you. All this world comes back to you. You are earth, water, fire, air and sky. You are the four levels of speech.

पदार्थ · word by word
सर्वम्
allयह सारा
जगत्
worldजगत
इदम्
thisयह
त्वत्तः
from youआपसे
जायते
is bornजन्म लेता है
तिष्ठति
standsटिकता है
त्वयि
in youआप में
लयम् एष्यति
will melt awayलीन हो जाएगा
प्रत्येति
comes backलौट आता है
भूमिः
earthपृथ्वी
आपः
waterजल
अनलः
fireअग्नि
अनिलः
airवायु
नभः
skyआकाश
चत्वारि
fourचारों
वाक्पदानि
levels of speechवाणी के स्तर

Verse 6

त्वं गुणत्रयातीतः ।
त्वमवस्थात्रयातीतः ।
त्वं देहत्रयातीतः ।
त्वं कालत्रयातीतः ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं
वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥ ६ ॥

tvaṃ guṇatrayātītaḥ
tvamavasthātrayātītaḥ
tvaṃ dehatrayātītaḥ
tvaṃ kālatrayātītaḥ
tvaṃ mūlādhārasthito'si nityam
tvaṃ śaktitrayātmakaḥ
tvāṃ yogino dhyāyanti nityam
tvaṃ brahmā tvaṃ viṣṇustvaṃ rudrastvamindrastvamagnistvaṃ
vāyustvaṃ sūryastvaṃ candramāstvaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom

त्वम्गुणत्रयातीतःअवस्थात्रयातीतःदेहत्रयातीतःकालत्रयातीतःमूलाधारस्थितःअसिनित्यम्शक्तित्रयात्मकःत्वाम्योगिनःध्यायन्तिब्रह्माविष्णुःरुद्रःइन्द्रःअग्निःवायुःसूर्यःचन्द्रमाःब्रह्मभूः भुवः स्वःॐ
हिन्दी अर्थ

आप तीनों गुणों से परे हैं। आप तीनों अवस्थाओं से परे हैं। आप तीनों शरीरों से परे हैं। आप तीनों कालों से परे हैं। आप सदा शरीर के मूल आधार में रहते हैं। आप तीन शक्तियों से बने हैं। योगी सदा आपका ध्यान करते हैं। आप ब्रह्मा हैं, आप विष्णु हैं, आप रुद्र हैं, आप इन्द्र हैं, आप अग्नि हैं, आप वायु हैं, आप सूर्य हैं, आप चन्द्रमा हैं। आप ब्रह्म हैं, और पृथ्वी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग हैं। ॐ।

English sense

You are beyond the three qualities. You are beyond the three states of mind. You are beyond the three bodies. You are beyond the three times. You always dwell at the root support of the body. You are made of the three powers. Yogis meditate on you always. You are Brahmā, you are Viṣṇu, you are Rudra, you are Indra, you are Agni, you are Vāyu, you are Sūrya, you are the moon. You are Brahman, and the earth, the air and the heavens. Om.

पदार्थ · word by word
त्वम्
youआप
गुणत्रयातीतः
beyond the three qualitiesतीनों गुणों से परे
अवस्थात्रयातीतः
beyond the three states of mindतीनों अवस्थाओं से परे
देहत्रयातीतः
beyond the three bodiesतीनों शरीरों से परे
कालत्रयातीतः
beyond the three timesतीनों कालों से परे
मूलाधारस्थितः
dwelling at the root support of the bodyशरीर के मूल आधार में रहने वाले
असि
areहैं
नित्यम्
alwaysसदा
शक्तित्रयात्मकः
made of the three powersतीन शक्तियों से बने
त्वाम्
youआपका
योगिनः
yogisयोगी
ध्यायन्ति
meditateध्यान करते हैं
ब्रह्मा
Brahmāब्रह्मा
विष्णुः
Viṣṇuविष्णु
रुद्रः
Rudraरुद्र
इन्द्रः
Indraइन्द्र
अग्निः
Agniअग्नि
वायुः
Vāyuवायु
सूर्यः
Sūryaसूर्य
चन्द्रमाः
the moonचन्द्रमा
ब्रह्म
Brahmanब्रह्म
भूः भुवः स्वः
the earth, the air and the heavensपृथ्वी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग
ॐ
Omॐ

Verse 7

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादींस्तदनन्तरम् ।
अनुस्वारः परतरः । अर्धेन्दुलसितम् ।
तारेण ऋद्धम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् ।
गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । बिन्दुरुत्तररूपम् ।
नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः ।
सैषा गणेशविद्या । गणक ऋषिः ।
निचृद्गायत्रीच्छन्दः ।
गणपतिर्देवता । ॐ गं गणपतये नमः ॥ ७ ॥

gaṇādiṃ pūrvamuccārya varṇādīṃstadanantaram
anusvāraḥ parataraḥ ardhendulasitam
tāreṇa ṛddham etattava manusvarūpam
gakāraḥ pūrvarūpam akāro madhyamarūpam
anusvāraścāntyarūpam binduruttararūpam
nādaḥ sandhānam saṃhitā sandhiḥ
saiṣā gaṇeśavidyā gaṇaka ṛṣiḥ
nicṛdgāyatrīcchandaḥ
gaṇapatirdevatā oṃ gaṃ gaṇapataye namaḥ

गणादिम्पूर्वम्उच्चार्यवर्णादीन्तदनन्तरम्अनुस्वारःपरतरःअर्धेन्दुलसितम्तारेणऋद्धम्एतत्तवमनुस्वरूपम्गकारःपूर्वरूपम्अकारःमध्यमरूपम्अन्त्यरूपम्बिन्दुःउत्तररूपम्नादःसन्धानम्संहितासन्धिःसा एषागणेशविद्यागणकःऋषिःनिचृद्गायत्रीछन्दःगणपतिःदेवताॐ गं गणपतये नमः
हिन्दी अर्थ

पहले गण शब्द का पहला अक्षर कहें, फिर उसके बाद के वर्णों में से पहला। उसके बाद अनुस्वार आता है। उस पर अर्धचन्द्र चमकता है और ॐ की ध्वनि उसे पूर्ण करती है। यह आपके मन्त्र का रूप है। ग अक्षर पहला भाग है। अ अक्षर बीच का भाग है। अनुस्वार अन्तिम भाग है। ऊपर की बिन्दी उसके बाद का भाग है। ध्वनि की गूँज इन्हें जोड़ती है। इन सबका आपस में मिल जाना ही संयोग है। यह गणेश की विद्या है। इसके ऋषि गणक हैं। छन्द निचृद्-गायत्री है। देवता गणपति हैं। ॐ गं, गणपति को नमस्कार।

English sense

Say the first sound of the word gaṇa first, and then the first of the letters after it. After that comes the nasal dot. The half-moon shines on it, and the sound Om makes it full. This is the form of your mantra. The sound ga is the first part. The sound a is the middle part. The nasal sound is the last part. The dot above is the part that follows. The hum of the sound is what joins them. The joining of all these together is the union. This is the knowledge of Gaṇeśa. The seer is Gaṇaka. The metre is Nicṛd-gāyatrī. The deity is Gaṇapati. Om gaṃ, salutations to Gaṇapati.

पदार्थ · word by word
गणादिम्
the first sound of the word gaṇaगण शब्द का पहला अक्षर
पूर्वम्
firstपहले
उच्चार्य
having saidकहकर
वर्णादीन्
the first of the lettersवर्णों में से पहला
तदनन्तरम्
after thatउसके बाद
अनुस्वारः
the nasal dotअनुस्वार
परतरः
comes afterउसके बाद आता है
अर्धेन्दुलसितम्
the half-moon shines on itउस पर अर्धचन्द्र चमकता है
तारेण
by the sound Omॐ की ध्वनि से
ऋद्धम्
made fullपूर्ण
एतत्
thisयह
तव
yourआपके
मनुस्वरूपम्
form of the mantraमन्त्र का रूप
गकारः
the sound gaग अक्षर
पूर्वरूपम्
the first partपहला भाग
अकारः
the sound aअ अक्षर
मध्यमरूपम्
the middle partबीच का भाग
अन्त्यरूपम्
the last partअन्तिम भाग
बिन्दुः
the dotबिन्दी
उत्तररूपम्
the part that followsबाद का भाग
नादः
the hum of the soundध्वनि की गूँज
सन्धानम्
what joins themजोड़ने वाली
संहिता
the joining togetherआपस में मिल जाना
सन्धिः
the unionसंयोग
सा एषा
thisयह
गणेशविद्या
knowledge of Gaṇeśaगणेश की विद्या
गणकः
Gaṇakaगणक
ऋषिः
the seerऋषि
निचृद्गायत्री
Nicṛd-gāyatrīनिचृद्-गायत्री
छन्दः
the metreछन्द
गणपतिः
Gaṇapatiगणपति
देवता
the deityदेवता
ॐ गं गणपतये नमः
Om gaṃ, salutations to Gaṇapatiॐ गं, गणपति को नमस्कार

Verse 8

एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि ।
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥ ८ ॥

ekadantāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi
tanno dantiḥ pracodayāt

एकदन्तायविद्महेवक्रतुण्डायधीमहितत्नःदन्तिःप्रचोदयात्
हिन्दी अर्थ

हम एक दाँत वाले को जानें। हम टेढ़ी सूँड़ वाले का ध्यान करें। वह दाँत वाला हमें उसी ओर प्रेरित करे।

English sense

May we know the one with a single tusk. May we meditate on the one with the curved trunk. May the tusked one guide us in that.

पदार्थ · word by word
एकदन्ताय
the one with a single tuskएक दाँत वाले को
विद्महे
may we knowहम जानें
वक्रतुण्डाय
the one with the curved trunkटेढ़ी सूँड़ वाले का
धीमहि
may we meditateहम ध्यान करें
तत्
in thatउसी ओर
नः
usहमें
दन्तिः
the tusked oneदाँत वाला
प्रचोदयात्
may he guideप्रेरित करे

Verse 9

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् ।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लंबोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥ ९ ॥

ekadantaṃ caturhastaṃ pāśamaṅkuśadhāriṇam
radaṃ ca varadaṃ hastairbibhrāṇaṃ mūṣakadhvajam
raktaṃ laṃbodaraṃ śūrpakarṇakaṃ raktavāsasam
raktagandhānuliptāṅgaṃ raktapuṣpaiḥ supūjitam
bhaktānukampinaṃ devaṃ jagatkāraṇamacyutam
āvirbhūtaṃ ca sṛṣṭyādau prakṛteḥ puruṣātparam
evaṃ dhyāyati yo nityaṃ sa yogī yogināṃ varaḥ

एकदन्तम्चतुर्हस्तम्पाशमङ्कुशधारिणम्रदम्वरदम्हस्तैःबिभ्राणम्मूषकध्वजम्रक्तम्लंबोदरम्शूर्पकर्णकम्रक्तवाससम्रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गम्रक्तपुष्पैःसुपूजितम्भक्तानुकम्पिनम्देवम्जगत्कारणम्अच्युतम्आविर्भूतम्सृष्ट्यादौप्रकृतेः पुरुषात् परम्एवम्ध्यायतिनित्यम्योगीयोगिनां वरः
हिन्दी अर्थ

उनका एक दाँत है, चार हाथ हैं, और वे पाश और अंकुश धारण करते हैं। अपने हाथों में वे अपना दाँत और वर देने की मुद्रा रखते हैं, और उनकी ध्वजा पर चूहा है। वे लाल हैं, बड़े पेट वाले हैं, सूप जैसे कानों वाले हैं और लाल वस्त्र पहनते हैं। उनके अंगों पर लाल गन्ध लगी है, और लाल फूलों से उनकी अच्छी पूजा हुई है। वे भक्तों पर दया करने वाले हैं। वे जगत के कारण देवता हैं, जो कभी गिरते नहीं। वे सृष्टि के आरम्भ में प्रकट हुए, प्रकृति और पुरुष से परे। जो रोज़ इस प्रकार उनका ध्यान करता है, वह योगी है, योगियों में श्रेष्ठ।

English sense

He has one tusk and four hands, and holds a noose and a goad. In his hands he carries his tusk and the gesture that gives boons, and a mouse is on his banner. He is red, with a big belly, ears like winnowing baskets and red clothes. His limbs are smeared with red scent, and he is well worshipped with red flowers. He is kind to his devotees. He is the god who is the cause of the world, and he never falls. He appeared at the beginning of creation, beyond Nature and the Person. Whoever meditates on him like this every day is a yogi, the best among yogis.

पदार्थ · word by word
एकदन्तम्
one tuskएक दाँत वाले
चतुर्हस्तम्
four handsचार हाथ वाले
पाशमङ्कुशधारिणम्
holding a noose and a goadपाश और अंकुश धारण करने वाले
रदम्
his tuskअपना दाँत
वरदम्
the gesture that gives boonsवर देने की मुद्रा
हस्तैः
in his handsहाथों में
बिभ्राणम्
carryingरखने वाले
मूषकध्वजम्
a mouse on his bannerजिनकी ध्वजा पर चूहा है
रक्तम्
redलाल
लंबोदरम्
with a big bellyबड़े पेट वाले
शूर्पकर्णकम्
with ears like winnowing basketsसूप जैसे कानों वाले
रक्तवाससम्
with red clothesलाल वस्त्र वाले
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गम्
limbs smeared with red scentअंगों पर लाल गन्ध लगी
रक्तपुष्पैः
with red flowersलाल फूलों से
सुपूजितम्
well worshippedअच्छी तरह पूजित
भक्तानुकम्पिनम्
kind to his devoteesभक्तों पर दया करने वाले
देवम्
the godदेवता
जगत्कारणम्
the cause of the worldजगत के कारण
अच्युतम्
who never fallsजो कभी गिरते नहीं
आविर्भूतम्
appearedप्रकट हुए
सृष्ट्यादौ
at the beginning of creationसृष्टि के आरम्भ में
प्रकृतेः पुरुषात् परम्
beyond Nature and the Personप्रकृति और पुरुष से परे
एवम्
like thisइस प्रकार
ध्यायति
meditatesध्यान करता है
नित्यम्
every dayरोज़
योगी
a yogiयोगी
योगिनां वरः
the best among yogisयोगियों में श्रेष्ठ

Verse 10

नमो व्रातपतये । नमो गणपतये । नमः प्रमथपतये ।
नमस्तेऽस्तु लंबोदरायैकदन्ताय
विघ्ननाशिने शिवसुताय । श्रीवरदमूर्तये नमो नमः ॥ १० ॥

namo vrātapataye namo gaṇapataye namaḥ pramathapataye
namaste'stu laṃbodarāyaikadantāya
vighnanāśine śivasutāya śrīvaradamūrtaye namo namaḥ

नमःव्रातपतयेगणपतयेप्रमथपतयेतेअस्तुलंबोदरायएकदन्तायविघ्ननाशिनेशिवसुतायश्रीवरदमूर्तयेनमो नमः
हिन्दी अर्थ

टोलियों के स्वामी को नमस्कार। गणों के स्वामी को नमस्कार। प्रमथों के स्वामी को नमस्कार। आप बड़े पेट वाले, एक दाँत वाले, विघ्नों का नाश करने वाले, शिव के पुत्र, वर देने वाले शोभायुक्त रूप को नमस्कार। बार-बार नमस्कार।

English sense

Salutations to the lord of the troops. Salutations to the lord of the gaṇas. Salutations to the lord of the pramathas. Salutations to you, the big-bellied, the one-tusked, the remover of obstacles, the son of Śiva, the glorious form that gives boons. Salutations again and again.

Variant reading वरदमूर्तये नमः (without श्री and the repeated नमः; another printing).
पदार्थ · word by word
नमः
salutationsनमस्कार
व्रातपतये
to the lord of the troopsटोलियों के स्वामी को
गणपतये
to the lord of the gaṇasगणों के स्वामी को
प्रमथपतये
to the lord of the pramathasप्रमथों के स्वामी को
ते
to youआपको
अस्तु
let there beहो
लंबोदराय
to the big-belliedबड़े पेट वाले को
एकदन्ताय
to the one-tuskedएक दाँत वाले को
विघ्ननाशिने
to the remover of obstaclesविघ्नों का नाश करने वाले को
शिवसुताय
to the son of Śivaशिव के पुत्र को
श्रीवरदमूर्तये
to the glorious form that gives boonsवर देने वाले शोभायुक्त रूप को
नमो नमः
salutations again and againबार-बार नमस्कार

Verse 11

एतदथर्वशीर्षं योऽधीते ।
स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
स सर्वतः सुखमेधते ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ।
स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति ।
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ।
इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् ।
यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ।
सहस्रावर्तनाद्यं यं काममधीते ।
तं तमनेन साधयेत् ॥ ११ ॥

etadatharvaśīrṣaṃ yo'dhīte
sa brahmabhūyāya kalpate
sa sarvataḥ sukhamedhate
sa sarvavighnairna bādhyate
sa pañcamahāpāpāt pramucyate
sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati
prātaradhīyāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati
sāyaṃ prātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpo bhavati
sarvatrādhīyāno'pavighno bhavati
dharmārthakāmamokṣaṃ ca vindati
idamatharvaśīrṣamaśiṣyāya na deyam
yo yadi mohāddāsyati sa pāpīyān bhavati
sahasrāvartanādyaṃ yaṃ kāmamadhīte
taṃ tamanena sādhayet

एतत्अथर्वशीर्षम्यः अधीतेसःब्रह्मभूयाय कल्पतेसर्वतःसुखम् एधतेसर्वविघ्नैः न बाध्यतेपञ्चमहापापात् प्रमुच्यतेसायम् अधीयानःदिवसकृतं पापम्नाशयतिप्रातः अधीयानःरात्रिकृतं पापम्सायं प्रातः प्रयुञ्जानःपापः अपापः भवतिसर्वत्र अधीयानःअपविघ्नःधर्मार्थकाममोक्षम्विन्दतिअशिष्यायन देयम्मोहात्दास्यतिपापीयान्सहस्रावर्तनात्यं यं कामम्तं तम्अनेनसाधयेत्
हिन्दी अर्थ

जो इस अथर्वशीर्ष का पाठ करता है, वह ब्रह्म के साथ एक होने के योग्य बन जाता है। वह हर ओर सुख में बढ़ता है। विघ्न उसे कष्ट नहीं देते। वह पाँच महापापों से छूट जाता है। शाम को पाठ करने पर वह दिन में किया पाप नष्ट करता है। सुबह पाठ करने पर वह रात में किया पाप नष्ट करता है। सुबह-शाम पाठ करने पर पापी भी निष्पाप हो जाता है। सब जगह पाठ करने पर वह विघ्नों से मुक्त हो जाता है। वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष पाता है। यह अथर्वशीर्ष उसे नहीं देना चाहिए जो शिष्य नहीं है। जो भूल से इसे दे दे, वह और अधिक पापी हो जाता है। हज़ार बार पाठ करने से वह जिस-जिस इच्छा के लिए पढ़ता है, उसे इसी से पूरा कर सकता है।

English sense

Whoever studies this Atharvaśīrṣa becomes fit for oneness with Brahman. He prospers in happiness on every side. No obstacles trouble him. He is freed from the five great sins. Reciting it in the evening, he destroys the sin of the day. Reciting it in the morning, he destroys the sin of the night. Reciting it morning and evening, even a sinner becomes sinless. Reciting it everywhere, he is free of obstacles. He gains the four aims of life: duty, wealth, desire and freedom. This Atharvaśīrṣa must not be given to one who is not a pupil. If anyone gives it away out of confusion, he becomes more sinful. By reciting it a thousand times, whatever he wishes for, he can achieve it with this.

Variant reading Another printing has सायं प्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति (he becomes sinless), and puts स सर्वत्र सुखमेधते (he prospers everywhere) before स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते.
पदार्थ · word by word
एतत्
thisइस
अथर्वशीर्षम्
Atharvaśīrṣaअथर्वशीर्ष का
यः अधीते
whoever studiesजो पाठ करता है
सः
heवह
ब्रह्मभूयाय कल्पते
becomes fit for oneness with Brahmanब्रह्म के साथ एक होने के योग्य बनता है
सर्वतः
on every sideहर ओर
सुखम् एधते
prospers in happinessसुख में बढ़ता है
सर्वविघ्नैः न बाध्यते
no obstacles trouble himविघ्न उसे कष्ट नहीं देते
पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते
is freed from the five great sinsपाँच महापापों से छूट जाता है
सायम् अधीयानः
reciting it in the eveningशाम को पाठ करने पर
दिवसकृतं पापम्
the sin of the dayदिन में किया पाप
नाशयति
destroysनष्ट करता है
प्रातः अधीयानः
reciting it in the morningसुबह पाठ करने पर
रात्रिकृतं पापम्
the sin of the nightरात में किया पाप
सायं प्रातः प्रयुञ्जानः
reciting it morning and eveningसुबह-शाम पाठ करने पर
पापः अपापः भवति
even a sinner becomes sinlessपापी भी निष्पाप हो जाता है
सर्वत्र अधीयानः
reciting it everywhereसब जगह पाठ करने पर
अपविघ्नः
free of obstaclesविघ्नों से मुक्त
धर्मार्थकाममोक्षम्
duty, wealth, desire and freedomधर्म, अर्थ, काम और मोक्ष
विन्दति
gainsपाता है
अशिष्याय
to one who is not a pupilजो शिष्य नहीं है उसे
न देयम्
must not be givenनहीं देना चाहिए
मोहात्
out of confusionभूल से
दास्यति
givesदे दे
पापीयान्
more sinfulऔर अधिक पापी
सहस्रावर्तनात्
by reciting it a thousand timesहज़ार बार पाठ करने से
यं यं कामम्
whatever wishजिस-जिस इच्छा के लिए
तं तम्
that and thatउसे
अनेन
with thisइसी से
साधयेत्
he can achieveपूरा कर सकता है

Verse 12

अनेन गणपतिमभिषिञ्चति स वाग्मी भवति ।
चतुर्थ्यामनश्नन् जपति स विद्यावान् भवति ।
स यशोवान् भवति ।
इत्यथर्वणवाक्यम् ।
ब्रह्माद्यावरणं विद्यान्न बिभेति कदाचनेति ॥ १२ ॥

anena gaṇapatimabhiṣiñcati sa vāgmī bhavati
caturthyāmanaśnan japati sa vidyāvān bhavati
sa yaśovān bhavati
ityatharvaṇavākyam
brahmādyāvaraṇaṃ vidyānna bibheti kadācaneti

अनेनगणपतिम्अभिषिञ्चतिवाग्मीभवतिचतुर्थ्याम्अनश्नन्जपतिविद्यावान्यशोवान्इतिअथर्वणवाक्यम्ब्रह्माद्यावरणम्विद्यात्न बिभेतिकदाचन
हिन्दी अर्थ

इससे जो गणपति का अभिषेक करता है, वह वाक्पटु हो जाता है। चतुर्थी के दिन उपवास करके जो इसका जप करता है, वह विद्वान हो जाता है। वह यशस्वी हो जाता है। यह अथर्वण का वचन है। जिसे ब्रह्मा से आरम्भ होने वाले आवरण का ज्ञान हो, वह कभी नहीं डरता।

English sense

With this he bathes Gaṇapati, and he becomes a gifted speaker. Fasting on the fourth day of the moon and reciting it, he becomes learned. He becomes famous. This is the word of Atharvan. One should know the covering that begins with Brahmā. Then one is never afraid.

line doubtful

Variant reading ब्रह्माद्याचरणं विद्यात् (another printing: "conduct" in place of "covering").
पदार्थ · word by word
अनेन
with thisइससे
गणपतिम्
Gaṇapatiगणपति का
अभिषिञ्चति
bathesअभिषेक करता है
वाग्मी
a gifted speakerवाक्पटु
भवति
becomesहो जाता है
चतुर्थ्याम्
on the fourth day of the moonचतुर्थी के दिन
अनश्नन्
fastingउपवास करके
जपति
recitesजप करता है
विद्यावान्
learnedविद्वान
यशोवान्
famousयशस्वी
इति
thusऐसा
अथर्वणवाक्यम्
the word of Atharvanअथर्वण का वचन
ब्रह्माद्यावरणम्
the covering that begins with Brahmāब्रह्मा से आरम्भ होने वाला आवरण
विद्यात्
one should knowज्ञान हो
न बिभेति
is not afraidनहीं डरता
कदाचन
everकभी

Verse 13

यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति ।
यो लाजैर्यजति स यशोवान् भवति ।
स मेधावान् भवति ।
यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति ।
यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते स सर्वं लभते ॥ १३ ॥

yo dūrvāṅkurairyajati sa vaiśravaṇopamo bhavati
yo lājairyajati sa yaśovān bhavati
sa medhāvān bhavati
yo modakasahasreṇa yajati sa vāñchitaphalamavāpnoti
yaḥ sājyasamidbhiryajati sa sarvaṃ labhate sa sarvaṃ labhate

यःदूर्वाङ्कुरैःयजतिवैश्रवणोपमःभवतिलाजैःयशोवान्मेधावान्मोदकसहस्रेणवाञ्छितफलम्अवाप्नोतिसाज्यसमिद्भिःसर्वम्लभते
हिन्दी अर्थ

जो दूर्वा के अंकुरों से पूजा करता है, वह वैश्रवण के समान हो जाता है। जो लाजा से पूजा करता है, वह यशस्वी हो जाता है, और बुद्धिमान हो जाता है। जो हज़ार मोदकों से पूजा करता है, वह मनचाहा फल पाता है। जो घी लगी समिधाओं से पूजा करता है, वह सब कुछ पाता है, वह सब कुछ पाता है।

English sense

Whoever worships with fresh blades of dūrvā grass becomes like Vaiśravaṇa. Whoever worships with puffed rice becomes famous, and becomes wise. Whoever worships with a thousand modakas gets the fruit he wants. Whoever worships with firewood dipped in ghee gets everything, he gets everything.

पदार्थ · word by word
यः
whoeverजो
दूर्वाङ्कुरैः
with fresh blades of dūrvā grassदूर्वा के अंकुरों से
यजति
worshipsपूजा करता है
वैश्रवणोपमः
like Vaiśravaṇaवैश्रवण के समान
भवति
becomesहो जाता है
लाजैः
with puffed riceलाजा से
यशोवान्
famousयशस्वी
मेधावान्
wiseबुद्धिमान
मोदकसहस्रेण
with a thousand modakasहज़ार मोदकों से
वाञ्छितफलम्
the fruit he wantsमनचाहा फल
अवाप्नोति
getsपाता है
साज्यसमिद्भिः
with firewood dipped in gheeघी लगी समिधाओं से
सर्वम्
everythingसब कुछ
लभते
getsपाता है

Verse 14

अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग् ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति ।
सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासन्निधौ वा जप्त्वा सिद्धमन्त्रो भवति ।
महाविघ्नात् प्रमुच्यते । महादोषात् प्रमुच्यते ।
महापापात् प्रमुच्यते । महाप्रत्यवायात् प्रमुच्यते ।
स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति ।
य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ १४ ॥

aṣṭau brāhmaṇān samyag grāhayitvā sūryavarcasvī bhavati
sūryagrahe mahānadyāṃ pratimāsannidhau vā japtvā siddhamantro bhavati
mahāvighnāt pramucyate mahādoṣāt pramucyate
mahāpāpāt pramucyate mahāpratyavāyāt pramucyate
sa sarvavidbhavati sa sarvavidbhavati
ya evaṃ veda ityupaniṣat

अष्टौ ब्राह्मणान्सम्यक् ग्राहयित्वासूर्यवर्चस्वीसूर्यग्रहेमहानद्याम्प्रतिमासन्निधौजप्त्वासिद्धमन्त्रःमहाविघ्नात्महादोषात्महापापात्महाप्रत्यवायात्प्रमुच्यतेसर्वविद्यः एवं वेदउपनिषत्
हिन्दी अर्थ

आठ ब्राह्मणों को अच्छी तरह सिखाकर वह सूर्य के समान तेजस्वी हो जाता है। सूर्यग्रहण में, किसी बड़ी नदी में, या मूर्ति के सामने जप करके उसका मन्त्र सिद्ध हो जाता है। वह बड़े विघ्न से छूट जाता है। वह बड़े दोष से छूट जाता है। वह बड़े पाप से छूट जाता है। वह बड़े अपराध से छूट जाता है। वह सब कुछ जानने वाला हो जाता है, वह सब कुछ जानने वाला हो जाता है। जो इसे इस प्रकार जानता है, यही उपनिषद है।

English sense

Having properly taught it to eight Brahmins, he shines like the sun. Reciting it at an eclipse of the sun, in a great river, or in front of an image, he becomes one whose mantra is perfected. He is freed from a great obstacle. He is freed from a great fault. He is freed from a great sin. He is freed from a great wrong. He becomes all-knowing, he becomes all-knowing. Whoever knows this in this way: this is the Upaniṣad.

पदार्थ · word by word
अष्टौ ब्राह्मणान्
eight Brahminsआठ ब्राह्मणों को
सम्यक् ग्राहयित्वा
having properly taughtअच्छी तरह सिखाकर
सूर्यवर्चस्वी
shining like the sunसूर्य के समान तेजस्वी
सूर्यग्रहे
at an eclipse of the sunसूर्यग्रहण में
महानद्याम्
in a great riverबड़ी नदी में
प्रतिमासन्निधौ
in front of an imageमूर्ति के सामने
जप्त्वा
having recitedजप करके
सिद्धमन्त्रः
one whose mantra is perfectedजिसका मन्त्र सिद्ध हो
महाविघ्नात्
from a great obstacleबड़े विघ्न से
महादोषात्
from a great faultबड़े दोष से
महापापात्
from a great sinबड़े पाप से
महाप्रत्यवायात्
from a great wrongबड़े अपराध से
प्रमुच्यते
is freedछूट जाता है
सर्वविद्
all-knowingसब कुछ जानने वाला
यः एवं वेद
whoever knows this in this wayजो इसे इस प्रकार जानता है
उपनिषत्
the Upaniṣadउपनिषद
॥ इति गणपत्यथर्वशीर्षं समाप्तम् ॥

Terms on this page

Durva Grass दूर्वा A sacred grass offered to deities — especially Ganesha — and included among the items used to formally invite a deity before moving to a new location.
Ganesha गणेश The elephant-headed deity of auspicious beginnings, son of Shiva and Parvati.
Atharvashirsha अथर्वशीर्ष A Vedic Upanishadic hymn drawn from the Atharvaveda (here, to Ganapati) — self-proven (Siddha), but its Vedic mantras demand correct pronunciation.
Modak मोदक The sweet dumpling offered to Ganpati.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras