Devī stotra · ascribed to Śaṅkara by tradition

देव्यपराधक्षमापणस्तोत्रम्

Devi Aparadha Kshamapana Stotram — A bad son may be born, a bad mother never

Often recited at the end of a pūjā or a reading of the Durga Saptashati, to cover whatever was done wrong. The speaker hides nothing: he knows no mantra or yantra, has given nothing, has left the gods and is now past eighty-five. His whole case rests on one line that returns again and again: kuputro jāyeta kvacid api kumātā na bhavati, a bad son may be born, but a bad mother, never.

Verse 1

न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः ।
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम् ॥ १ ॥

na mantraṃ no yantraṃ tadapi ca na jāne stutimaho
na cāhvānaṃ dhyānaṃ tadapi ca na jāne stutikathāḥ |
na jāne mudrāste tadapi ca na jāne vilapanaṃ
paraṃ jāne mātastvadanusaraṇaṃ kleśaharaṇam ||

मन्त्रम्यन्त्रम्स्तुतिम्आह्वानम्ध्यानम्स्तुतिकथाःमुद्राःविलपनम्मातःत्वदनुसरणम्क्लेशहरणम्
हिन्दी अर्थ

मैं न मंत्र जानता हूँ, न यंत्र, न ही स्तुति। न आपको बुलाना जानता हूँ, न ध्यान करना, न ही स्तुति की कथाएँ। न आपकी मुद्राएँ जानता हूँ, न ही आपके आगे रोना। पर हे माँ, इतना जानता हूँ: आपके पीछे चलना सब दुख हर लेता है।

English sense

I know no mantra, no yantra, not even praise. I know neither how to call you nor how to meditate on you, not even the stories of your praise. I know neither your mudrās nor how to cry out to you. But this I know, Mother: to follow you takes away all pain.

पदार्थ · word by word
मन्त्रम्
mantraमंत्र
यन्त्रम्
yantraयंत्र
स्तुतिम्
praiseस्तुति
आह्वानम्
how to call youबुलाना
ध्यानम्
how to meditateध्यान करना
स्तुतिकथाः
stories of your praiseस्तुति की कथाएँ
मुद्राः
mudrāsमुद्राएँ
विलपनम्
how to cry outरोना
मातः
Motherहे माँ
त्वदनुसरणम्
to follow youआपके पीछे चलना
क्लेशहरणम्
takes away all painसब दुख हर लेता है

Verse 2

विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत् ।
तदेतत् क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥ २ ॥

vidherajñānena draviṇaviraheṇālasatayā
vidheyāśakyatvāttava caraṇayoryā cyutirabhūt |
tadetat kṣantavyaṃ janani sakaloddhāriṇi śive
kuputro jāyeta kvacidapi kumātā na bhavati ||

विधेः अज्ञानेनद्रविणविरहेणअलसतयाविधेयाशक्यत्वात्च्युतिःक्षन्तव्यम्जननिसकलोद्धारिणिशिवेकुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति
हिन्दी अर्थ

विधि न जानने से, धन की कमी से, आलस से, और जो करना चाहिए वह मेरे बस में न होने से, मैं आपके चरणों से दूर हो गया। हे माँ, सबका उद्धार करने वाली कल्याणी, यह सब क्षमा करो। बुरा बेटा कभी-कभी हो सकता है, पर बुरी माँ कभी नहीं होती।

English sense

Through not knowing the rules, through lack of money, through laziness, and because what should be done was beyond me, I have fallen away from your feet. Forgive all this, Mother, kind one who lifts up everyone. A bad son may be born now and then, but a bad mother never.

पदार्थ · word by word
विधेः अज्ञानेन
through not knowing the rulesविधि न जानने से
द्रविणविरहेण
through lack of moneyधन की कमी से
अलसतया
through lazinessआलस से
विधेयाशक्यत्वात्
because what should be done was beyond meजो करना चाहिए वह बस में न होने से
च्युतिः
fallen awayदूर हो गया
क्षन्तव्यम्
forgiveक्षमा करो
जननि
Motherहे माँ
सकलोद्धारिणि
who lifts up everyoneसबका उद्धार करने वाली
शिवे
kind oneकल्याणी
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति
a bad son may be born now and then, but a bad mother neverबुरा बेटा कभी-कभी हो सकता है, पर बुरी माँ कभी नहीं होती

Verse 3

पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः ।
मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥ ३ ॥

pṛthivyāṃ putrāste janani bahavaḥ santi saralāḥ
paraṃ teṣāṃ madhye viralataralo'haṃ tava sutaḥ |
madīyo'yaṃ tyāgaḥ samucitamidaṃ no tava śive
kuputro jāyeta kvacidapi kumātā na bhavati ||

पृथिव्याम्पुत्राःबहवःसरलाःविरलतरलःत्यागःसमुचितम् नोकुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति
हिन्दी अर्थ

हे माँ, धरती पर आपके बहुत से सीधे-सच्चे बेटे हैं। उनमें मैं, आपका बेटा, अनोखा चंचल हूँ। फिर भी, हे कल्याणी, मुझे छोड़ देना आपके लिए ठीक नहीं। बुरा बेटा कभी-कभी हो सकता है, पर बुरी माँ कभी नहीं होती।

English sense

Mother, you have many simple, honest sons on this earth. Among them I, your son, am the rare restless one. Yet it is not right for you, kind one, to give me up. A bad son may be born now and then, but a bad mother never.

पदार्थ · word by word
पृथिव्याम्
on this earthधरती पर
पुत्राः
sonsबेटे
बहवः
manyबहुत से
सरलाः
simple, honestसीधे-सच्चे
विरलतरलः
the rare restless oneअनोखा चंचल
त्यागः
to give upछोड़ देना
समुचितम् नो
not rightठीक नहीं
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति
a bad son may be born now and then, but a bad mother neverबुरा बेटा कभी-कभी हो सकता है, पर बुरी माँ कभी नहीं होती

Verse 4

जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता
न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया ।
तथापि त्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥ ४ ॥

jaganmātarmātastava caraṇasevā na racitā
na vā dattaṃ devi draviṇamapi bhūyastava mayā |
tathāpi tvaṃ snehaṃ mayi nirupamaṃ yatprakuruṣe
kuputro jāyeta kvacidapi kumātā na bhavati ||

जगन्मातःचरणसेवाद्रविणम्भूयःस्नेहम्निरुपमम्कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति
हिन्दी अर्थ

हे जगत की माँ, माँ, मैंने आपके चरणों की कोई सेवा नहीं की। न ही हे देवी, आपको बहुत धन दिया। फिर भी आप मुझ पर अनुपम स्नेह करती हैं। बुरा बेटा कभी-कभी हो सकता है, पर बुरी माँ कभी नहीं होती।

English sense

Mother of the world, Mother, I have done no service at your feet. Nor have I given you much wealth, Goddess. And still you show me love beyond compare. A bad son may be born now and then, but a bad mother never.

पदार्थ · word by word
जगन्मातः
Mother of the worldहे जगत की माँ
चरणसेवा
service at your feetचरणों की सेवा
द्रविणम्
wealthधन
भूयः
muchबहुत
स्नेहम्
loveस्नेह
निरुपमम्
beyond compareअनुपम
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति
a bad son may be born now and then, but a bad mother neverबुरा बेटा कभी-कभी हो सकता है, पर बुरी माँ कभी नहीं होती

Verse 5

परित्यक्ता देवा विविधविधसेवाकुलतया
मया पञ्चाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि ।
इदानीं चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता
निरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम् ॥ ५ ॥

parityaktā devā vividhavidhasevākulatayā
mayā pañcāśīteradhikamapanīte tu vayasi |
idānīṃ cenmātastava yadi kṛpā nāpi bhavitā
nirālambo lambodarajanani kaṃ yāmi śaraṇam ||

परित्यक्ताःदेवाःविविधविधसेवाकुलतयापञ्चाशीतेः अधिकम्वयसिकृपानिरालम्बःलम्बोदरजननिशरणम्
हिन्दी अर्थ

तरह-तरह की सेवा में उलझकर मैंने देवताओं को छोड़ दिया। अब पचासी से ज़्यादा बरस बीत गए। हे माँ, अगर अब भी आपकी कृपा न हुई, तो हे लंबोदर की माँ, बिना सहारे मैं किसकी शरण जाऊँ?

English sense

Busy with service of many kinds, I gave up the gods. Now more than eighty-five years have gone by. If even now, Mother, your grace does not come to me, then with no support, O mother of the big-bellied one, to whom shall I go for refuge?

पदार्थ · word by word
परित्यक्ताः
I gave upछोड़ दिया
देवाः
the godsदेवताओं को
विविधविधसेवाकुलतया
busy with service of many kindsतरह-तरह की सेवा में उलझकर
पञ्चाशीतेः अधिकम्
more than eighty-fiveपचासी से ज़्यादा
वयसि
yearsबरस
कृपा
graceकृपा
निरालम्बः
with no supportबिना सहारे
लम्बोदरजननि
mother of the big-bellied oneलंबोदर की माँ
शरणम्
refugeशरण

Verse 6

श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा
निरातङ्को रङ्को विहरति चिरं कोटिकनकैः ।
तवापर्णे कर्णे विशति मनु वर्णे फलमिदं
जनः को जानीते जननि जननीयं जपविधौ ॥ ६ ॥

śvapāko jalpāko bhavati madhupākopamagirā
nirātaṅko raṅko viharati ciraṃ koṭikanakaiḥ |
tavāparṇe karṇe viśati manu varṇe phalamidaṃ
janaḥ ko jānīte janani jananīyaṃ japavidhau ||

श्वपाकःजल्पाकःमधुपाकोपमगिरानिरातङ्कःरङ्कःकोटिकनकैःअपर्णेकर्णे विशतिमनुवर्णेजपविधौ
हिन्दी अर्थ

हे अपर्णा, जब आपके मंत्र का एक अक्षर कान में पड़ता है, तो उसका यह फल है: बकबक करने वाला चांडाल शहद-सी मीठी वाणी वाला बन जाता है, और गरीब करोड़ों का सोना लेकर लंबे समय तक बेखौफ घूमता है। हे माँ, विधि से जप करने पर क्या मिलता है, यह कौन जान सकता है?

English sense

An outcaste who babbles becomes a speaker with words as sweet as honey; a poor man walks about without fear for a long time with millions in gold: this is the fruit, Aparṇā, when a syllable of your mantra enters the ear. Who can know, Mother, what comes from repeating it in the proper way?

Variant reading जपनीयं जपविधौ for जननीयं जपविधौ ("what is to be chanted in the rite of japa").
पदार्थ · word by word
श्वपाकः
an outcasteचांडाल
जल्पाकः
who babblesबकबक करने वाला
मधुपाकोपमगिरा
with words as sweet as honeyशहद-सी मीठी वाणी वाला
निरातङ्कः
without fearबेखौफ
रङ्कः
a poor manगरीब
कोटिकनकैः
with millions in goldकरोड़ों का सोना लेकर
अपर्णे
Aparṇāहे अपर्णा
कर्णे विशति
enters the earकान में पड़ता है
मनुवर्णे
a syllable of your mantraमंत्र का एक अक्षर
जपविधौ
repeating it in the proper wayविधि से जप करने पर

Verse 7

चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो
जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपतिः ।
कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं
भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम् ॥ ७ ॥

citābhasmālepo garalamaśanaṃ dikpaṭadharo
jaṭādhārī kaṇṭhe bhujagapatihārī paśupatiḥ |
kapālī bhūteśo bhajati jagadīśaikapadavīṃ
bhavāni tvatpāṇigrahaṇaparipāṭīphalamidam ||

चिताभस्मालेपःगरलम् अशनम्दिक्पटधरःजटाधारीभुजगपतिहारीपशुपतिःकपालीभूतेशःजगदीशैकपदवीम्त्वत्पाणिग्रहण
हिन्दी अर्थ

चिता की राख लगाए, विष का भोजन, दिशाएँ ही वस्त्र, जटाधारी, गले में नागराज का हार, पशुपति, खोपड़ी लिए, भूतों के स्वामी: फिर भी वे जगदीश्वर का एकमात्र पद पाते हैं। हे भवानी, यह आपका हाथ थामने का फल है।

English sense

Smeared with ash of the pyre, poison for food, the sky for clothing, matted hair, the king of snakes as a necklace on his throat, the lord of beasts, carrying a skull, master of ghosts: yet he holds the one rank of lord of the world. Bhavānī, this is the fruit of taking your hand in marriage.

पदार्थ · word by word
चिताभस्मालेपः
smeared with ash of the pyreचिता की राख लगाए
गरलम् अशनम्
poison for foodविष का भोजन
दिक्पटधरः
the sky for clothingदिशाएँ ही वस्त्र
जटाधारी
matted hairजटाधारी
भुजगपतिहारी
the king of snakes as a necklaceनागराज का हार
पशुपतिः
lord of beastsपशुपति
कपाली
carrying a skullखोपड़ी लिए
भूतेशः
master of ghostsभूतों के स्वामी
जगदीशैकपदवीम्
the one rank of lord of the worldजगदीश्वर का एकमात्र पद
त्वत्पाणिग्रहण
taking your hand in marriageआपका हाथ थामना

Verse 8

न मोक्षस्याकाङ्क्षा भवविभववाञ्छापि च न मे
न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुनः ।
अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै
मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानीति जपतः ॥ ८ ॥

na mokṣasyākāṅkṣā bhavavibhavavāñchāpi ca na me
na vijñānāpekṣā śaśimukhi sukhecchāpi na punaḥ |
atastvāṃ saṃyāce janani jananaṃ yātu mama vai
mṛḍānī rudrāṇī śiva śiva bhavānīti japataḥ ||

मोक्षस्य आकाङ्क्षाभवविभववाञ्छाविज्ञानापेक्षाशशिमुखिसुखेच्छासंयाचेजननम् यातुजपतः
हिन्दी अर्थ

मुझे न मोक्ष की चाह है, न संसार के धन की इच्छा। हे चंद्रमुखी, न ज्ञान की अपेक्षा है, न फिर सुख की चाह। इसलिए हे माँ, आपसे यही माँगता हूँ: "मृडानी, रुद्राणी, शिव, शिव, भवानी" जपते हुए मेरे जन्म बीतें।

English sense

I have no longing for liberation, nor wish for worldly riches. I do not seek knowledge, moon-faced one, nor again do I want pleasure. So this I ask of you, Mother: let my lives pass by as I keep chanting "Mṛḍānī, Rudrāṇī, Śiva, Śiva, Bhavānī".

पदार्थ · word by word
मोक्षस्य आकाङ्क्षा
longing for liberationमोक्ष की चाह
भवविभववाञ्छा
wish for worldly richesसंसार के धन की इच्छा
विज्ञानापेक्षा
seek knowledgeज्ञान की अपेक्षा
शशिमुखि
moon-faced oneहे चंद्रमुखी
सुखेच्छा
want pleasureसुख की चाह
संयाचे
I askमाँगता हूँ
जननम् यातु
let my lives pass byमेरे जन्म बीतें
जपतः
as I keep chantingजपते हुए

Verse 9

नाराधितासि विधिना विविधोपचारैः
किं रुक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभिः ।
श्यामे त्वमेव यदि किञ्चन मय्यनाथे
धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव ॥ ९ ॥

nārādhitāsi vidhinā vividhopacāraiḥ
kiṃ rukṣacintanaparairna kṛtaṃ vacobhiḥ |
śyāme tvameva yadi kiñcana mayyanāthe
dhatse kṛpāmucitamamba paraṃ tavaiva ||

न आराधिता असिविधिनाविविधोपचारैःरुक्षचिन्तनपरैःवचोभिःश्यामेमयि अनाथेकृपाम्उचितम्
हिन्दी अर्थ

मैंने विधि से तरह-तरह की सामग्री द्वारा आपकी पूजा नहीं की। रूखे विचारों से भरे कौन-से कठोर वचन मैंने नहीं कहे? हे श्यामा, अगर फिर भी आप मुझ बेसहारे पर कुछ कृपा करती हैं, तो हे माँ, वह उचित है, और केवल आपकी ही बड़ाई है।

English sense

I have not worshipped you by the rules with offerings of many kinds. What harsh words have I not spoken, full of dry thinking? Dark one, if you still show some grace to me who have no protector, Mother, it is fitting, and it is yours alone.

पदार्थ · word by word
न आराधिता असि
I have not worshipped youमैंने आपकी पूजा नहीं की
विधिना
by the rulesविधि से
विविधोपचारैः
with offerings of many kindsतरह-तरह की सामग्री द्वारा
रुक्षचिन्तनपरैः
full of dry thinkingरूखे विचारों से भरे
वचोभिः
wordsवचन
श्यामे
dark oneहे श्यामा
मयि अनाथे
to me who have no protectorमुझ बेसहारे पर
कृपाम्
graceकृपा
उचितम्
fittingउचित

Verse 10

आपत्सु मग्नः स्मरणं त्वदीयं
करोमि दुर्गे करुणार्णवेशि ।
नैतच्छठत्वं मम भावयेथाः
क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति ॥ १० ॥

āpatsu magnaḥ smaraṇaṃ tvadīyaṃ
karomi durge karuṇārṇaveśi |
naitacchaṭhatvaṃ mama bhāvayethāḥ
kṣudhātṛṣārtā jananīṃ smaranti ||

आपत्सुमग्नःस्मरणम्दुर्गेकरुणार्णवेशिशठत्वम्क्षुधातृषार्ताःजननीम्
हिन्दी अर्थ

मुसीबतों में डूबा मैं आपको याद करता हूँ, हे दुर्गा, करुणा के सागर की स्वामिनी। इसे मेरी चालाकी न समझना। भूखे-प्यासे बच्चे अपनी माँ को ही याद करते हैं।

English sense

Sunk in troubles, I remember you, Durgā, queen of the ocean of compassion. Do not take this for cunning. The hungry and thirsty think of their mother.

पदार्थ · word by word
आपत्सु
in troublesमुसीबतों में
मग्नः
sunkडूबा
स्मरणम्
rememberयाद
दुर्गे
Durgāहे दुर्गा
करुणार्णवेशि
queen of the ocean of compassionकरुणा के सागर की स्वामिनी
शठत्वम्
cunningचालाकी
क्षुधातृषार्ताः
the hungry and thirstyभूखे-प्यासे
जननीम्
their motherमाँ को

Verse 11

जगदम्ब विचित्रमत्र किं
परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि ।
अपराधपरम्परापरं
न हि माता समुपेक्षते सुतम् ॥ ११ ॥

jagadamba vicitramatra kiṃ
paripūrṇā karuṇāsti cenmayi |
aparādhaparamparāparaṃ
na hi mātā samupekṣate sutam ||

जगदम्बविचित्रम्परिपूर्णा करुणाअपराधपरम्परापरम्मातान समुपेक्षतेसुतम्
हिन्दी अर्थ

हे जगदंबा, इसमें क्या अचरज, अगर मुझ पर आपकी करुणा पूरी है? माँ अपने बेटे को नहीं ठुकराती, चाहे वह एक के बाद एक गलती करता रहे।

English sense

Mother of the world, what is strange here if your compassion for me is full? A mother does not turn away from her son, even one given over to fault after fault.

पदार्थ · word by word
जगदम्ब
Mother of the worldहे जगदंबा
विचित्रम्
strangeअचरज
परिपूर्णा करुणा
compassion is fullकरुणा पूरी
अपराधपरम्परापरम्
given over to fault after faultएक के बाद एक गलती करता
माता
a motherमाँ
न समुपेक्षते
does not turn awayनहीं ठुकराती
सुतम्
her sonअपने बेटे को

Verse 12

मत्समः पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा न हि ।
एवं ज्ञात्वा महादेवि यथायोग्यं तथा कुरु ॥ १२ ॥ ॐ ॥

matsamaḥ pātakī nāsti pāpaghnī tvatsamā na hi |
evaṃ jñātvā mahādevi yathāyogyaṃ tathā kuru || oṃ ||

मत्समःपातकीपापघ्नीत्वत्समाज्ञात्वामहादेवियथायोग्यम्
हिन्दी अर्थ

मेरे जैसा कोई पापी नहीं, और आपके जैसा पाप मिटाने वाला कोई नहीं। हे महादेवी, यह जानकर जो उचित हो वही करो।

English sense

There is no sinner like me, and no destroyer of sin like you. Knowing this, great Goddess, do whatever is fitting.

पदार्थ · word by word
मत्समः
like meमेरे जैसा
पातकी
sinnerपापी
पापघ्नी
destroyer of sinपाप मिटाने वाला
त्वत्समा
like youआपके जैसा
ज्ञात्वा
knowingजानकर
महादेवि
great Goddessहे महादेवी
यथायोग्यम्
whatever is fittingजो उचित हो
इति श्रीदेव्यपराधक्षमापणस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Durga दुर्गा One of the principal deities of Hinduism - The warrior Goddess.
Durga Saptashati दुर्गा सप्तशती The 700-verse scripture (also called Chandi Path or Devi Mahatmya) recounting the Goddess's victories over demons.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras