Advaita stotra · Dakṣiṇāmūrti

श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्

Dakshinamurti Stotram — The silent teacher under the banyan tree

Under a banyan tree sits Shiva as Dakṣiṇāmūrti, the teacher who faces south. He is young, his pupils are old, and he teaches without a word, with one hand making the sign of knowing. The hymn is a short course in Advaita: the world, sleep, waking, the senses, the mind, and the one Self behind them, each verse closing with the same bow.

ध्यानम्Meditation verses

Verse dh1

मौनव्याख्याप्रकटितपरब्रह्मतत्त्वं युवानं
वर्षिष्ठान्ते वसदृषिगणैरावृतं ब्रह्मनिष्ठैः ।
आचार्येन्द्रं करकलितचिन्मुद्रमानन्दरूपं
स्वात्मारामं मुदितवदनं दक्षिणामूर्तिमीडे ॥ १॥

maunavyākhyāprakaṭitaparabrahmatattvaṃ yuvānaṃ
varṣiṣṭhānte vasadṛṣigaṇairāvṛtaṃ brahmaniṣṭhaiḥ |
ācāryendraṃ karakalitacinmudramānandarūpaṃ
svātmārāmaṃ muditavadanaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe ||

मौनव्याख्याप्रकटितपरब्रह्मतत्त्वम्युवानम्वर्षिष्ठान्तेवसदृषिगणैःआवृतम्ब्रह्मनिष्ठैःआचार्येन्द्रम्करकलितचिन्मुद्रम्आनन्दरूपम्स्वात्मारामम्मुदितवदनम्दक्षिणामूर्तिम्ईडे
हिन्दी अर्थ

मैं दक्षिणामूर्ति की स्तुति करता हूँ। वे युवा हैं और मौन उपदेश से परब्रह्म का तत्त्व दिखाते हैं। ब्रह्म में टिके हुए बहुत बूढ़े ऋषि शिष्य बनकर उन्हें घेरे बैठे हैं। वे गुरुओं में श्रेष्ठ हैं। उनके हाथ में ज्ञान की मुद्रा है। उनका रूप आनन्द है। वे अपने आत्मा में ही रमते हैं और उनका मुख प्रसन्न है।

English sense

I praise Dakshinamurti. He is young, and by his silent teaching he shows the truth of the highest Brahman. Very old sages, who are fixed in Brahman, sit around him as his pupils. He is the best of teachers. His hand makes the sign of knowing. His form is bliss. He rests happily in his own Self, and his face is glad.

Variant reading आनन्दमूर्तिम् (“whose form is bliss”, same sense; also chanted this way)
पदार्थ · word by word
मौनव्याख्याप्रकटितपरब्रह्मतत्त्वम्
who shows the truth of the highest Brahman by silent teachingजो मौन उपदेश से परब्रह्म का तत्त्व दिखाते हैं
युवानम्
youngयुवा
वर्षिष्ठान्तेवसदृषिगणैः
by very old sages who sit as his pupilsबहुत बूढ़े ऋषियों से जो शिष्य बनकर बैठे हैं
आवृतम्
surroundedघिरे हुए
ब्रह्मनिष्ठैः
fixed in Brahmanब्रह्म में टिके हुए
आचार्येन्द्रम्
the best of teachersगुरुओं में श्रेष्ठ
करकलितचिन्मुद्रम्
whose hand makes the sign of knowingजिनके हाथ में ज्ञान की मुद्रा है
आनन्दरूपम्
whose form is blissजिनका रूप आनन्द है
स्वात्मारामम्
who rests happily in his own Selfजो अपने आत्मा में रमते हैं
मुदितवदनम्
whose face is gladजिनका मुख प्रसन्न है
दक्षिणामूर्तिम्
Dakshinamurtiदक्षिणामूर्ति की
ईडे
I praiseमैं स्तुति करता हूँ

Verse dh2

वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं
सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात् ।
त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं
जननमरणदुःखच्छेददक्षं नमामि ॥ २॥

vaṭaviṭapisamīpe bhūmibhāge niṣaṇṇaṃ
sakalamunijanānāṃ jñānadātāramārāt |
tribhuvanagurumīśaṃ dakṣiṇāmūrtidevaṃ
jananamaraṇaduḥkhacchedadakṣaṃ namāmi ||

वटविटपिसमीपेभूमिभागेनिषण्णम्सकलमुनिजनानाम्ज्ञानदातारम्आरात्त्रिभुवनगुरुम्ईशम्जननमरणदुःखच्छेददक्षम्दक्षिणामूर्तिदेवम्नमामि
हिन्दी अर्थ

वे बरगद की शाखाओं के पास धरती पर बैठे हैं और पास बैठे सब मुनियों को ज्ञान देते हैं। वे तीनों लोकों के गुरु और स्वामी हैं, जन्म और मृत्यु के दुःख को काटने में कुशल हैं। मैं उन देव दक्षिणामूर्ति को प्रणाम करता हूँ।

English sense

He sits on the ground close to the branches of the banyan tree, giving knowledge to all the sages who are near. He is the teacher of the three worlds, the Lord, skilled at cutting through the pain of birth and death. I bow to the god Dakshinamurti.

पदार्थ · word by word
वटविटपिसमीपे
close to the branches of the banyan treeबरगद की शाखाओं के पास
भूमिभागे
on the groundधरती पर
निषण्णम्
who sitsजो बैठे हैं
सकलमुनिजनानाम्
to all the sagesसब मुनियों को
ज्ञानदातारम्
giving knowledgeज्ञान देने वाले
आरात्
who are nearजो पास हैं
त्रिभुवनगुरुम्
the teacher of the three worldsतीनों लोकों के गुरु
ईशम्
the Lordस्वामी
जननमरणदुःखच्छेददक्षम्
skilled at cutting through the pain of birth and deathजन्म और मृत्यु के दुःख को काटने में कुशल
दक्षिणामूर्तिदेवम्
the god Dakshinamurtiदेव दक्षिणामूर्ति को
नमामि
I bowमैं प्रणाम करता हूँ

Verse dh3

चित्रं वटतरोर्मूले वृद्धाः शिष्या गुरुर्युवा ।
गुरोस्तु मौनव्याख्यानं शिष्यास्तु च्छिन्नसंशयाः ॥ ३॥

citraṃ vaṭatarormūle vṛddhāḥ śiṣyā gururyuvā |
gurostu maunavyākhyānaṃ śiṣyāstu cchinnasaṃśayāḥ ||

चित्रम्वटतरोःमूलेवृद्धाःशिष्याःगुरुःयुवागुरोःतुमौनव्याख्यानम्शिष्याःतुच्छिन्नसंशयाः
हिन्दी अर्थ

बरगद की जड़ के पास कैसी अनोखी बात है: शिष्य बूढ़े हैं और गुरु युवा। गुरु का उपदेश मौन है, फिर भी शिष्यों के सब संशय कट जाते हैं।

English sense

How strange it is at the foot of the banyan tree: the pupils are old and the teacher is young. The teacher's teaching is silence, and still the pupils' doubts are cut away.

पदार्थ · word by word
चित्रम्
how strangeकैसी अनोखी बात
वटतरोः
of the banyan treeबरगद की
मूले
at the footजड़ के पास
वृद्धाः
oldबूढ़े
शिष्याः
the pupilsशिष्य
गुरुः
the teacherगुरु
युवा
youngयुवा
गुरोः
of the teacherगुरु का
तु
butपर
मौनव्याख्यानम्
teaching in silenceमौन उपदेश
शिष्याः
the pupilsशिष्य
तु
and stillफिर भी
च्छिन्नसंशयाः
have their doubts cut awayजिनके संशय कट गए

Verse dh4

निधये सर्वविद्यानां भिषजे भवरोगिणाम् ।
गुरवे सर्वलोकानां दक्षिणामूर्तये नमः ॥ ४॥

nidhaye sarvavidyānāṃ bhiṣaje bhavarogiṇām |
gurave sarvalokānāṃ dakṣiṇāmūrtaye namaḥ ||

निधयेसर्वविद्यानाम्भिषजेभवरोगिणाम्गुरवेसर्वलोकानाम्दक्षिणामूर्तयेनमः
हिन्दी अर्थ

दक्षिणामूर्ति को प्रणाम, जो सब विद्याओं के भण्डार हैं, संसार के रोग से पीड़ितों के वैद्य हैं और सब लोकों के गुरु हैं।

English sense

A bow to Dakshinamurti, the storehouse of all knowledge, the healer of those who are sick with worldly life, the teacher of all the worlds.

पदार्थ · word by word
निधये
to the storehouseभण्डार को
सर्वविद्यानाम्
of all knowledgeसब विद्याओं के
भिषजे
to the healerवैद्य को
भवरोगिणाम्
of those sick with worldly lifeसंसार के रोग से पीड़ितों के
गुरवे
to the teacherगुरु को
सर्वलोकानाम्
of all the worldsसब लोकों के
दक्षिणामूर्तये
to Dakshinamurtiदक्षिणामूर्ति को
नमः
a bowप्रणाम

Verse dh5

ॐ नमः प्रणवार्थाय शुद्धज्ञानैकमूर्तये ।
निर्मलाय प्रशान्ताय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ ५॥

oṃ namaḥ praṇavārthāya śuddhajñānaikamūrtaye |
nirmalāya praśāntāya dakṣiṇāmūrtaye namaḥ ||

ॐनमःप्रणवार्थायशुद्धज्ञानैकमूर्तयेनिर्मलायप्रशान्तायदक्षिणामूर्तयेनमः
हिन्दी अर्थ

ॐ। उन्हें प्रणाम जो प्रणव का अर्थ हैं, जिनका एकमात्र रूप शुद्ध ज्ञान है, जो निर्मल और अत्यन्त शान्त हैं: दक्षिणामूर्ति को प्रणाम।

English sense

Om. A bow to the meaning of the sacred syllable, whose one form is pure knowledge, who is spotless and deeply calm: a bow to Dakshinamurti.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
नमः
a bowप्रणाम
प्रणवार्थाय
to the meaning of the sacred syllableप्रणव के अर्थ को
शुद्धज्ञानैकमूर्तये
whose one form is pure knowledgeजिनका एकमात्र रूप शुद्ध ज्ञान है
निर्मलाय
who is spotlessजो निर्मल हैं
प्रशान्ताय
deeply calmअत्यन्त शान्त
दक्षिणामूर्तये
to Dakshinamurtiदक्षिणामूर्ति को
नमः
a bowप्रणाम

स्तोत्रम्The hymn

Verse 1

विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं
पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया ।
यः साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ १॥

viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ
paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā |
yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

विश्वम्दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यम्निजान्तर्गतम्पश्यन्आत्मनिमाययाबहिः इवउद्भूतम्यथा निद्रयायःसाक्षात्कुरुतेप्रबोधसमयेस्वात्मानम् एवअद्वयम्तस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

संसार दर्पण में दिखते नगर जैसा है और अपने ही भीतर है। माया के कारण वह आत्मा में ऐसे दिखता है मानो बाहर हो, जैसे नींद में सपना दिखता है। जागने पर जो अपने आत्मा को ही अद्वितीय रूप में सीधे देख लेता है, वह वही है। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

The world is like a city seen in a mirror, and it lies inside oneself. Through illusion it is seen in the Self as if it were outside, the way a dream is seen. When one wakes into knowing, he sees directly that his own Self alone is one without a second. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
विश्वम्
the worldसंसार
दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यम्
like a city seen in a mirrorदर्पण में दिखते नगर जैसा
निजान्तर्गतम्
lying inside oneselfअपने ही भीतर
पश्यन्
seenदिखता
आत्मनि
in the Selfआत्मा में
मायया
through illusionमाया के कारण
बहिः इव
as if outsideमानो बाहर
उद्भूतम्
appearingप्रकट
यथा निद्रया
the way a dream is seenजैसे नींद में सपना
यः
he whoजो
साक्षात्कुरुते
sees directlyसीधे देख लेता है
प्रबोधसमये
when he wakes into knowingजागने पर
स्वात्मानम् एव
his own Self aloneअपने आत्मा को ही
अद्वयम्
one without a secondअद्वितीय
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 2

बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः
मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् ।
मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यः स्वेच्छया
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ २॥

bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ
māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam |
māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥ svecchayā
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

बीजस्य अन्तः अङ्कुरः इवजगत् इदम्प्राक्निर्विकल्पम्पुनःमायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम्मायावी इवविजृम्भयतिमहायोगी इवयःस्वेच्छयातस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

प्रकट होने से पहले यह संसार बीज के भीतर के अंकुर की तरह बिना भेद के था। फिर माया की कल्पना से बने देश और काल के हिसाब से वह तरह-तरह के रंगों में रचा जाता है। जो जादूगर या महायोगी की तरह उसे अपनी इच्छा से फैला देते हैं, वही वे हैं। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

Before it comes forth, this world has no parts, like the sprout inside a seed. Then it is painted in all its variety by the reckoning of place and time that illusion has imagined. He unfolds it by his own will, like a conjurer or a great yogi. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
बीजस्य अन्तः अङ्कुरः इव
like the sprout inside a seedबीज के भीतर के अंकुर की तरह
जगत् इदम्
this worldयह संसार
प्राक्
before it comes forthप्रकट होने से पहले
निर्विकल्पम्
with no partsबिना भेद के
पुनः
thenफिर
मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम्
painted in all its variety by the reckoning of place and time that illusion has imaginedमाया की कल्पना से बने देश और काल के हिसाब से तरह-तरह के रंगों में रचा गया
मायावी इव
like a conjurerजादूगर की तरह
विजृम्भयति
unfoldsफैला देते हैं
महायोगी इव
like a great yogiमहायोगी की तरह
यः
he whoजो
स्वेच्छया
by his own willअपनी इच्छा से
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 3

यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थकं भासते
साक्षात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान् ।
यत्साक्षात्करणाद्भवेन्न पुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ३॥

yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthakaṃ bhāsate
sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān |
yatsākṣātkaraṇādbhavenna punarāvṛttirbhavāmbhonidhau
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

यस्य एवस्फुरणम्सदात्मकम्असत्कल्पार्थकम्भासतेसाक्षात्तत्त्वमसि इतिवेदवचसायःबोधयतिआश्रितान्यत्साक्षात्करणात्भवेत् न पुनरावृत्तिःभवाम्भोनिधौतस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

उन्हीं का प्रकाश, जिसका स्वभाव सत्ता है, असत् जैसी चीज़ों को भी सत्य जैसा दिखाता है। "तुम वही हो" इस वेदवाणी से वे अपने पास आए लोगों को जगाते हैं। जिन्हें सीधे देख लेने पर संसार-सागर में फिर लौटना नहीं पड़ता, वही वे हैं। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

It is his shining alone, whose nature is being, that makes things that are like the unreal appear to be. With the Vedic words "That you are" he awakens those who come to him. When he is seen directly, there is no more return to the ocean of becoming. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
यस्य एव
whose aloneजिनका ही
स्फुरणम्
shiningप्रकाश
सदात्मकम्
whose nature is beingजिसका स्वभाव सत्ता है
असत्कल्पार्थकम्
things that are like the unrealअसत् जैसी चीज़ें
भासते
appear to beदिखाई देती हैं
साक्षात्
directlyसीधे
तत्त्वमसि इति
"That you are""तुम वही हो"
वेदवचसा
with the Vedic wordsवेदवाणी से
यः
he whoजो
बोधयति
awakensजगाते हैं
आश्रितान्
those who come to himअपने पास आए लोगों को
यत्साक्षात्करणात्
when he is seen directlyजिन्हें सीधे देख लेने पर
भवेत् न पुनरावृत्तिः
there is no more returnफिर लौटना नहीं पड़ता
भवाम्भोनिधौ
to the ocean of becomingसंसार-सागर में
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 4

नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं
ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिः स्पन्दते ।
जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत्
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ४॥

nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ
jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥ spandate |
jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरम्ज्ञानम्यस्यचक्षुरादिकरणद्वाराबहिः स्पन्दतेजानामि इतितम् एव भान्तम्अनुभातिएतत् समस्तं जगत्तस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

उनका ज्ञान ऐसे चमकता है जैसे बहुत छेदों वाले घड़े के भीतर रखे बड़े दीपक की रोशनी। वह आँख आदि इन्द्रियों के रास्ते बाहर फूटता है। जब कोई कहता है "मैं जानता हूँ", तब उन्हीं का प्रकाश चमकता है और यह सारा संसार उनके पीछे-पीछे चमकता है। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

His knowing is bright like the glow of a great lamp set inside a pot with many holes. It streams outward through the eyes and the other senses. When one says "I know", it is him alone shining, and all of this world shines after him. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरम्
bright like the glow of a great lamp set inside a pot with many holesबहुत छेदों वाले घड़े में रखे बड़े दीपक की रोशनी जैसा चमकता
ज्ञानम्
knowingज्ञान
यस्य
whoseजिनका
चक्षुरादिकरणद्वारा
through the eyes and the other sensesआँख आदि इन्द्रियों के रास्ते
बहिः स्पन्दते
streams outwardबाहर फूटता है
जानामि इति
"I know""मैं जानता हूँ"
तम् एव भान्तम्
him alone shiningउन्हीं के चमकने पर
अनुभाति
shines afterपीछे-पीछे चमकता है
एतत् समस्तं जगत्
all of this worldयह सारा संसार
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 5

देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः
स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः ।
मायाशक्तिविलासकल्पितमहा व्यामोहसंहारिणे
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ५॥

dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ
strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ |
māyāśaktivilāsakalpitamahā vyāmohasaṃhāriṇe
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

देहम्प्राणम्इन्द्रियाणिचलां बुद्धिम्शून्यम्विदुःस्त्रीबालान्धजडोपमाःअहम् इतिभ्रान्ताःभृशम्वादिनःमायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणेतस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

कुछ लोग देह को, प्राण को, इन्द्रियों को, चंचल बुद्धि को या शून्य को "मैं" मानते हैं। वे स्त्रियों, बच्चों, अन्धों और मूढ़ों की तरह बहुत भटके हुए हैं। माया की शक्ति के खेल से रचे गए इस बड़े भ्रम का जो नाश करते हैं, वही वे हैं। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

Some say the body is "I", or the breath, or the senses, or the shifting mind, or even emptiness. They are badly mistaken, like women, children, the blind and the dull. He destroys the great confusion that the play of illusion's power has made. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
देहम्
the bodyदेह को
प्राणम्
the breathप्राण को
इन्द्रियाणि
the sensesइन्द्रियों को
चलां बुद्धिम्
the shifting mindचंचल बुद्धि को
शून्यम्
emptinessशून्य को
विदुः
they take (as "I")मानते हैं
स्त्रीबालान्धजडोपमाः
like women, children, the blind and the dullस्त्रियों, बच्चों, अन्धों और मूढ़ों की तरह
अहम् इति
"I""मैं"
भ्रान्ताः
badly mistakenभटके हुए
भृशम्
greatlyबहुत
वादिनः
those who say soऐसा कहने वाले
मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे
to him who destroys the great confusion that the play of illusion's power has madeमाया की शक्ति के खेल से रचे बड़े भ्रम का नाश करने वाले को
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 6

राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादनात्
सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योऽभूत्सुषुप्तः पुमान् ।
प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ६॥

rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt
sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo'bhūtsuṣuptaḥ pumān |
prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशःमायासमाच्छादनात्सन्मात्रःकरणोपसंहरणतःयः अभूत् सुषुप्तः पुमान्प्राक्अस्वाप्सम् इतिप्रबोधसमयेयः प्रत्यभिज्ञायतेतस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

राहु के निगले सूर्य या चन्द्रमा की तरह मनुष्य माया से ढक जाता है। इन्द्रियाँ समेट लेने पर केवल सत्ता बचती है और वह गहरी नींद में सो जाता है। जागने पर वह जानता है, "मैं सोया था।" इस तरह जो वही सोने वाला पहचाना जाता है, वही वे हैं। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

Like the sun or the moon swallowed by Rahu, a person is covered over by illusion. Only bare being is left when the senses are drawn in, and he falls into deep sleep. On waking he knows, "I was asleep." He is recognised as the same one who slept. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशः
like the sun or the moon swallowed by Rahuराहु के निगले सूर्य या चन्द्रमा की तरह
मायासमाच्छादनात्
covered over by illusionमाया से ढक जाने से
सन्मात्रः
only bare beingकेवल सत्ता
करणोपसंहरणतः
when the senses are drawn inइन्द्रियाँ समेट लेने पर
यः अभूत् सुषुप्तः पुमान्
the person who fell into deep sleepजो मनुष्य गहरी नींद में सो गया
प्राक्
beforeपहले
अस्वाप्सम् इति
"I was asleep""मैं सोया था"
प्रबोधसमये
on wakingजागने पर
यः प्रत्यभिज्ञायते
who is recognised as the same oneजो वही पहचाना जाता है
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 7

बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि
व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा ।
स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७॥

bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi
vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā |
svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

बाल्यादिषु अपिजाग्रदादिषुतथासर्वासु अवस्थासु अपिव्यावृत्तासुअनुवर्तमानम्अहम् इतिअन्तः स्फुरन्तम् सदास्वात्मानम्प्रकटीकरोतिभजताम्यः मुद्रया भद्रयातस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

बचपन आदि अवस्थाओं में, जागने आदि दशाओं में, हर बीत जाने वाली स्थिति में जो एक ही बना रहता है और भीतर सदा "मैं" बनकर चमकता है, उस आत्मा को वे अपनी कल्याणकारी मुद्रा से भजने वालों के सामने प्रकट कर देते हैं। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

Through childhood and the other ages, through waking and the other states, in every condition that passes away, one thing stays on, always shining within as "I". He shows that Self to those who worship him by his kind hand-sign. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
बाल्यादिषु अपि
through childhood and the other agesबचपन आदि अवस्थाओं में
जाग्रदादिषु
through waking and the other statesजागने आदि दशाओं में
तथा
andऔर
सर्वासु अवस्थासु अपि
in every conditionहर स्थिति में
व्यावृत्तासु
that passes awayजो बीत जाती है
अनुवर्तमानम्
that stays onजो बना रहता है
अहम् इति
as "I""मैं" बनकर
अन्तः स्फुरन्तम् सदा
always shining withinभीतर सदा चमकता
स्वात्मानम्
that Selfउस आत्मा को
प्रकटीकरोति
showsप्रकट कर देते हैं
भजताम्
to those who worshipभजने वालों के सामने
यः मुद्रया भद्रया
he who by his kind hand-signजो अपनी कल्याणकारी मुद्रा से
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 8

विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबन्धतः
शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भेदतः ।
स्वप्ने जाग्रति वा य एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ८॥

viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ
śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ |
svapne jāgrati vā ya eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

विश्वम्पश्यतिकार्यकारणतयास्वस्वामिसंबन्धतःशिष्याचार्यतयातथा एवपितृपुत्राद्यात्मनाभेदतःस्वप्ने जाग्रति वायः एषः पुरुषःमायापरिभ्रामितःतस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

यह मनुष्य माया में घुमाया जाता हुआ, सपने में हो या जागते में, संसार को बँटा हुआ देखता है: कारण और कार्य के रूप में, स्वामी और सेवक के रूप में, शिष्य और गुरु के रूप में, पिता और पुत्र आदि के रूप में। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

This person, spun around by illusion, in dream or in waking, sees the world split up: as cause and effect, as owner and owned, as pupil and teacher, as father and son and the like. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
विश्वम्
the worldसंसार को
पश्यति
seesदेखता है
कार्यकारणतया
as cause and effectकारण और कार्य के रूप में
स्वस्वामिसंबन्धतः
as owner and ownedस्वामी और सेवक के रूप में
शिष्याचार्यतया
as pupil and teacherशिष्य और गुरु के रूप में
तथा एव
and so tooऔर ऐसे ही
पितृपुत्राद्यात्मना
as father and son and the likeपिता और पुत्र आदि के रूप में
भेदतः
split upबँटा हुआ
स्वप्ने जाग्रति वा
in dream or in wakingसपने में या जागते में
यः एषः पुरुषः
this personयह मनुष्य
मायापरिभ्रामितः
spun around by illusionमाया में घुमाया जाता हुआ
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 9

भूरम्भांस्यनलोऽनिलोऽम्बरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान्
इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् ।
नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ९॥

bhūrambhāṃsyanalo'nilo'mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān
ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam |
nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ
tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye ||

भूःअम्भांसिअनलःअनिलःअम्बरम्अहर्नाथःहिमांशुःपुमान्इति आभातिचराचरात्मकम् इदम्यस्य एव मूर्त्यष्टकम्न अन्यत् किञ्चन विद्यतेविमृशताम्यस्मात् परस्मात् विभोःतस्मैश्रीगुरुमूर्तयेनमःइदम्श्रीदक्षिणामूर्तये
हिन्दी अर्थ

पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, सूर्य, चन्द्रमा और जीव: चलने और न चलने वाला यह सारा संसार उन्हीं के आठ रूपों में दिखता है। जो सोच-विचार करते हैं उनके लिए उन परम सर्वव्यापी प्रभु से अलग कुछ भी नहीं है। गुरु रूप वाले उन श्री दक्षिणामूर्ति को यह प्रणाम।

English sense

Earth, water, fire, air, sky, the sun, the moon and the living self: this world of things that move and do not move shows itself as his eight forms. For those who think it through, nothing else exists apart from him, the highest, the all-pervading lord. To him whose form is the Teacher, to Shri Dakshinamurti, this bow.

पदार्थ · word by word
भूः
earthपृथ्वी
अम्भांसि
waterजल
अनलः
fireअग्नि
अनिलः
airवायु
अम्बरम्
skyआकाश
अहर्नाथः
the sunसूर्य
हिमांशुः
the moonचन्द्रमा
पुमान्
the living selfजीव
इति आभाति
shows itself soइस रूप में दिखता है
चराचरात्मकम् इदम्
this world of things that move and do not moveचलने और न चलने वाला यह संसार
यस्य एव मूर्त्यष्टकम्
as his eight formsउन्हीं के आठ रूपों में
न अन्यत् किञ्चन विद्यते
nothing else existsऔर कुछ भी नहीं है
विमृशताम्
for those who think it throughसोच-विचार करने वालों के लिए
यस्मात् परस्मात् विभोः
apart from him, the highest, the all-pervading lordउन परम सर्वव्यापी प्रभु से अलग
तस्मै
to himउन्हें
श्रीगुरुमूर्तये
whose form is the Teacherजिनका रूप गुरु है
नमः
bowप्रणाम
इदम्
thisयह
श्रीदक्षिणामूर्तये
to Shri Dakshinamurtiश्री दक्षिणामूर्ति को

Verse 10

सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मिन् स्तवे
तेनास्य श्रवणात्तदर्थमननाद्ध्यानाच्च सङ्कीर्तनात् ।
सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं स्वतः
सिद्ध्येत्तत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम् ॥ १०॥

sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmin stave
tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṅkīrtanāt |
sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ
siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam ||

सर्वात्मत्वम्इतिस्फुटीकृतम्यस्मात् अमुष्मिन् स्तवेतेनअस्य श्रवणात्तदर्थमननात्ध्यानात् चसङ्कीर्तनात्सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितम्स्यात् ईश्वरत्वम् स्वतःसिद्ध्येत्तत् पुनःअष्टधा परिणतम्ऐश्वर्यम् अव्याहतम्
हिन्दी अर्थ

इस स्तोत्र में यह साफ़ कर दिया गया है कि वे सबके आत्मा हैं। इसलिए इसे सुनने से, इसके अर्थ पर विचार करने से, इसका ध्यान करने से और इसका गान करने से सबके आत्मा होने की बड़ी महिमा के साथ ईश्वर-भाव अपने आप आता है। और वह ईश्वर-भाव आठ सिद्धियों के रूप में बिना रुकावट के मिल जाता है।

English sense

In this hymn it is made plain that he is the Self of all. So by hearing it, thinking about its meaning, meditating on it and singing it, lordship comes of itself, joined to the great glory of being the Self of all. And that lordship, grown into its eightfold power, is gained without any block.

Variant reading ततः (“then”, in place of स्वतः; also found in prints)
पदार्थ · word by word
सर्वात्मत्वम्
that he is the Self of allकि वे सबके आत्मा हैं
इति
soइस प्रकार
स्फुटीकृतम्
made plainसाफ़ कर दिया गया है
यस्मात् अमुष्मिन् स्तवे
in this hymnइस स्तोत्र में
तेन
soइसलिए
अस्य श्रवणात्
by hearing itइसे सुनने से
तदर्थमननात्
by thinking about its meaningइसके अर्थ पर विचार करने से
ध्यानात् च
and by meditating on itऔर इसका ध्यान करने से
सङ्कीर्तनात्
by singing itइसका गान करने से
सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितम्
joined to the great glory of being the Self of allसबके आत्मा होने की बड़ी महिमा के साथ
स्यात् ईश्वरत्वम् स्वतः
lordship comes of itselfईश्वर-भाव अपने आप आता है
सिद्ध्येत्
is gainedमिल जाता है
तत् पुनः
and thatऔर वह
अष्टधा परिणतम्
grown into its eightfold powerआठ सिद्धियों के रूप में ढला हुआ
ऐश्वर्यम् अव्याहतम्
lordship without any blockबिना रुकावट का ऐश्वर्य
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ दक्षिणामूर्त्यष्टकं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Guru गुरु A spiritual teacher who guides a disciple's practice and initiation.
Ashtakam अष्टकम् A devotional hymn made up of eight verses praising a deity, often reserved for recitation during times of adversity rather than daily worship.
Dakshinamurti दक्षिणामूर्ति A form of Lord Shiva embodying the Guru principle, holding an unparalleled position in Tantra and invariably present in the worship of any of the ten Mahavidyas.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras