Dharmasindhu द्वितीयः परिच्छेदः Chapter 1
Lang
IAST
Words
Explain

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।

श्रीधर्मसिन्धुः

द्वितीयः परिच्छेदः
Chapter One · The Rites of Caitra · Verses 1–3.60

चैत्रमासकृत्यनिर्णयोद्देशः

The second part opens with three verses and a plain statement: the first part gave the general rulings, this one goes month by month through the year, counting the month from the bright first to new moon. Caitra comes first. The Sun enters Aries; the year begins, with its oil bath, flag, neem leaves and forecast; the spring Navarātra starts; water stalls are given. Then the Gaurī and swing vows, the manvādi and kalpa-start days, the ninety-six required śrāddhas and the birthdays of the ten avatāras. Rāmanavamī gets its full ruling and its rite, with the saṅkalpas for the one meal, the fast and the gift of the image. Then the damanaka festivals and the rite of offering damanaka, the Caitra full moon, the start of the Vaiśākha bath, and the Vāruṇī yoga. दूसरा परिच्छेद तीन श्लोकों और एक सीधी बात से आरम्भ होता है: पहले परिच्छेद में सामान्य निर्णय दिए गए, इसमें वर्ष के हर महीने के कृत्य क्रम से आते हैं, और महीना शुक्ल प्रतिपदा से अमावस्या तक गिना जाता है। पहले चैत्र। मेष संक्रान्ति; वर्ष का आरम्भ, उसके तेल-स्नान, ध्वजा, नीम के पत्ते और वर्षफल के साथ; वसन्त नवरात्र; प्याऊ का दान। फिर गौरी और झूले के व्रत, मन्वादि और कल्पादि तिथियाँ, छियानवे नित्य श्राद्ध और दस अवतारों की जयन्तियाँ। रामनवमी का पूरा निर्णय और उसका प्रयोग, एकभक्त, उपवास और प्रतिमा दान के संकल्पों के साथ। फिर दमनोत्सव और दवना चढ़ाने की विधि, चैत्र पूर्णिमा, वैशाख स्नान का आरम्भ, और वारुणी योग।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 श्रीपाण्डुरङ्गं विबुधान्तरङ्गं नौमीन्दिरां माधवमन्दिरां च । सतामनन्तं हितमामनन्तं गुरुं गरिष्ठं जननीं वरिष्ठाम् ॥ १ ॥

śrīpāṇḍuraṅgaṃ vibudhāntaraṅgaṃ naumīndirāṃ mādhavamandirāṃ ca | satāmanantaṃ hitamāmanantaṃ guruṃ gariṣṭhaṃ jananīṃ variṣṭhām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.1. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं देवताओं में अन्तरङ्ग श्री पाण्डुरङ्ग को और माधव जिनका घर हैं उन लक्ष्मी को प्रणाम करता हूँ। सज्जनों का हित सोचने वाले श्रेष्ठ गुरु अनन्त जी को और सबसे उत्तम माता को भी प्रणाम करता हूँ।

I bow to Śrī Pāṇḍuraṅga, dearest of the gods, and to Lakṣmī, whose home is Mādhava. I bow to my teacher Ananta, most weighty, who thinks of the good of good people. And I bow to my mother, best of all.

Word by wordपदार्थ

श्री-पाण्डुरङ्गम् (śrī-pāṇḍuraṅgam) — Śrī Pāṇḍuraṅgaश्री पाण्डुरङ्ग कोविबुध-अन्तरङ्गम् (vibudha-antaraṅgam) — dearest of the godsदेवताओं में अन्तरङ्गनौमि (naumi) — I bow toमैं प्रणाम करता हूँइन्दिराम् (indirām) — Lakṣmīलक्ष्मी कोमाधव-मन्दिराम् (mādhava-mandirām) — whose home is Mādhavaमाधव जिनका घर हैंसताम् (satām) — of good peopleसज्जनों केअनन्तम् (anantam) — Anantaअनन्त जी कोहितम् (hitam) — goodहितआमनन्तम् (āmanantam) — who thinks ofसोचने वालेगुरुम् (gurum) — teacherगुरुगरिष्ठम् (gariṣṭham) — most weightyश्रेष्ठजननीम् (jananīm) — motherमाता कोवरिष्ठाम् (variṣṭhām) — best of allसबसे उत्तम

Verse 2

२2 काशीनाथाभिधेयेनात्रानन्तोपाध्यायसूनुना । सामान्यं निर्णयं प्रोच्य विशेषेण विनिर्णयः ॥ २ ॥

kāśīnāthābhidheyenātrānantopādhyāyasūnunā | sāmānyaṃ nirṇayaṃ procya viśeṣeṇa vinirṇayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.2. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं अनन्तोपाध्याय का पुत्र काशीनाथ हूँ। सामान्य निर्णय कहकर अब विशेष रूप से निर्णय देता हूँ।

I am Kāśīnātha, the son of Anantopādhyāya. Having stated the general ruling, I now give the ruling in detail.

Word by wordपदार्थ

काशीनाथ-अभिधेयेन (kāśīnātha-abhidheyena) — by one named Kāśīnāthaकाशीनाथ नाम वालेअत्र (atra) — hereयहाँअनन्त-उपाध्याय-सूनुना (ananta-upādhyāya-sūnunā) — the son of Anantopādhyāyaअनन्तोपाध्याय के पुत्रसामान्यम् (sāmānyam) — generalसामान्यनिर्णयम् (nirṇayam) — rulingनिर्णयप्रोच्य (procya) — having statedकहकरविशेषेण (viśeṣeṇa) — in detailविशेष रूप सेविनिर्णयः (vinirṇayaḥ) — the rulingनिर्णय

Verse 3

३3 संगृह्यते धर्मसिन्धुसाराख्ये कालगोचरे । ग्रन्थे प्रस्फुटबोधाय पुनरुक्तिर्न दूषणम् ॥ ३ ॥

saṃgṛhyate dharmasindhusārākhye kālagocare | granthe prasphuṭabodhāya punaruktirna dūṣaṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह समय के विषय वाले धर्मसिन्धुसार नाम के ग्रन्थ में संग्रह किया जाता है। स्पष्ट ज्ञान के लिए दोबारा कहना दोष नहीं है।

It is gathered in this book about time, named Dharmasindhusāra. Where I repeat something for clear understanding, the repetition is no fault.

Word by wordपदार्थ

संगृह्यते (saṃgṛhyate) — is gatheredसंग्रह किया जाता हैधर्मसिन्धुसार-आख्ये (dharmasindhusāra-ākhye) — named Dharmasindhusāraधर्मसिन्धुसार नाम केकाल-गोचरे (kāla-gocare) — about timeकाल के विषय वालेग्रन्थे (granthe) — in the bookग्रन्थ मेंप्रस्फुट-बोधाय (prasphuṭa-bodhāya) — for clear understandingस्पष्ट ज्ञान के लिएपुनरुक्तिः (punaruktiḥ) — repetitionदोबारा कहनान दूषणम् (na dūṣaṇam) — is no faultदोष नहीं

Verse 3.1

३.१3.1 प्रथमपरिच्छेदे मासविशेषानपेक्षं सामान्यतस्तिथ्यादिनिर्णयमभिधायास्मिन्द्वितीयपरिच्छेदे चैत्रादिमासविशेषोपादानेन प्रतिपदादितिथिषु विहितसंवत्सरकृत्यनिर्णयसारं संगृह्णीमः । अत्र शुक्लप्रतिपदादिरमान्त एव मासः प्रायेण दाक्षिणात्यैराद्रियते इति तमेवाश्रित्य निर्णय उच्यते । अत्र किंचित्पूर्वपरिच्छेदोक्तमपि पुनर्विशेषोक्तिभिर्दृढीक्रियत इति पुनरुक्तिर्न दोषाय ।

prathamaparicchede māsaviśeṣānapekṣaṃ sāmānyatastithyādinirṇayamabhidhāyāsmindvitīyaparicchede caitrādimāsaviśeṣopādānena pratipadāditithiṣu vihitasaṃvatsarakṛtyanirṇayasāraṃ saṃgṛhṇīmaḥ | atra śuklapratipadādiramānta eva māsaḥ prāyeṇa dākṣiṇātyairādriyate iti tamevāśritya nirṇaya ucyate | atra kiṃcitpūrvaparicchedoktamapi punarviśeṣoktibhirdṛḍhīkriyata iti punaruktirna doṣāya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.1. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पहले परिच्छेद में किसी खास महीने की अपेक्षा के बिना तिथि आदि का सामान्य निर्णय कहा गया। इस दूसरे परिच्छेद में चैत्र आदि हर महीने को लेकर प्रतिपदा आदि तिथियों में कहे गए वर्ष के कर्मों के निर्णय का सार हम संग्रह करते हैं। दक्षिण के लोग प्रायः शुक्ल प्रतिपदा से आरम्भ होने वाला और अमावस्या पर समाप्त होने वाला महीना मानते हैं। इसलिए उसी के अनुसार निर्णय कहा जाता है। पहले परिच्छेद की कुछ बातें यहाँ फिर कही गई हैं। उन्हें और विवरण से दृढ़ किया जाता है, इसलिए दोहराना दोष नहीं है।

In the first part we gave the general ruling on tithis and the rest, without regard to a particular month. In this second part we take each month from Caitra on. We gather the gist of the rulings on the year's rites set for the first tithi and the others. Southerners mostly follow the month that begins with the bright first and ends at new moon. So the rulings here are given for that month. Some things said in the first part are said again here. They are made firm with more detail, so the repetition is no fault.

Word by wordपदार्थ

प्रथम-परिच्छेदे (prathama-paricchede) — in the first partपहले परिच्छेद मेंमास-विशेष-अनपेक्षम् (māsa-viśeṣa-anapekṣam) — without regard to a particular monthकिसी खास महीने की अपेक्षा के बिनातिथि-आदि-निर्णयम् (tithi-ādi-nirṇayam) — the ruling on tithis and the restतिथि आदि का निर्णयचैत्र-आदि-मास-विशेष-उपादानेन (caitra-ādi-māsa-viśeṣa-upādānena) — taking each month from Caitra onचैत्र आदि हर महीने को लेकरसंवत्सर-कृत्य-निर्णय-सारम् (saṃvatsara-kṛtya-nirṇaya-sāram) — the gist of the rulings on the year's ritesवर्ष के कर्मों के निर्णय का सारसंगृह्णीमः (saṃgṛhṇīmaḥ) — we gatherहम संग्रह करते हैंशुक्ल-प्रतिपत्-आदिः (śukla-pratipat-ādiḥ) — beginning with the bright firstशुक्ल प्रतिपदा से आरम्भ होने वालाअमान्तः (amāntaḥ) — ending at new moonअमावस्या पर समाप्त होने वालादाक्षिणात्यैः (dākṣiṇātyaiḥ) — by southernersदक्षिण के लोगों द्वाराआद्रियते (ādriyate) — is followedमाना जाता हैदृढीक्रियते (dṛḍhīkriyate) — is made firmदृढ़ किया जाता हैन दोषाय (na doṣāya) — is no faultदोष नहीं

Verse 3.2

३.२3.2 तत्र मेषसंक्रान्तौ पूर्वाः पराश्च दश दश नाड्यः पुण्यकालः । रात्रौ त्वर्धरात्रात्प्राक् संक्रमे पूर्वदिनोत्तरार्धं पुण्यम् । अर्धरात्रात्परतः संक्रमे उत्तरदिनस्य पूर्वार्धं पुण्यम् । अर्धरात्रे संक्रमे दिनद्वये पुण्यम् ।

tatra meṣasaṃkrāntau pūrvāḥ parāśca daśa daśa nāḍyaḥ puṇyakālaḥ | rātrau tvardharātrātprāk saṃkrame pūrvadinottarārdhaṃ puṇyam | ardharātrātparataḥ saṃkrame uttaradinasya pūrvārdhaṃ puṇyam | ardharātre saṃkrame dinadvaye puṇyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.2. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र में पहला कर्म मेष संक्रान्ति है। इसमें पहले की दस और बाद की दस घड़ियाँ पुण्यकाल हैं। रात में आधी रात से पहले संक्रान्ति हो तो पहले दिन का उत्तरार्ध पुण्य है। आधी रात के बाद हो तो अगले दिन का पूर्वार्ध पुण्य है। ठीक आधी रात में हो तो दोनों दिन पुण्य है।

In Caitra the first rite is the Sun's entry into Aries. Its holy time is ten ghaṭīs before and ten after. If the entry is at night before midnight, the second half of the day before is holy. If it is after midnight, the first half of the next day is holy. If it is at midnight, both days are holy.

Word by wordपदार्थ

मेष-संक्रान्तौ (meṣa-saṃkrāntau) — at the Sun's entry into Ariesमेष संक्रान्ति मेंपूर्वाः (pūrvāḥ) — beforeपहले कीपराः (parāḥ) — afterबाद कीदश दश (daśa daśa) — ten eachदस-दसनाड्यः (nāḍyaḥ) — ghaṭīsघड़ियाँपुण्य-कालः (puṇya-kālaḥ) — the holy timeपुण्यकालअर्धरात्रात् (ardharātrāt) — midnightआधी रात सेप्राक् (prāk) — beforeपहलेपूर्व-दिन-उत्तरार्धम् (pūrva-dina-uttarārdham) — the second half of the day beforeपहले दिन का उत्तरार्धउत्तर-दिनस्य (uttara-dinasya) — of the next dayअगले दिन कादिन-द्वये (dina-dvaye) — on both daysदोनों दिन

Verse 3.3

३.३3.3 तत्र चैत्रशुक्लप्रतिपदि वत्सरारम्भः—तत्रौदयिकी प्रतिपत् ग्राह्या । दिनद्वये उदयव्याप्तौ अव्याप्तौ वा पूर्वा ।

tatra caitraśuklapratipadi vatsarārambhaḥ tatraudayikī pratipat grāhyā | dinadvaye udayavyāptau avyāptau vā pūrvā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.3. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वर्ष का आरम्भ चैत्र शुक्ल प्रतिपदा को होता है। सूर्योदय में रहने वाली प्रतिपदा लेनी चाहिए। दोनों दिन सूर्योदय में रहे, या किसी दिन न रहे, तो पहली लें।

The year begins on the bright first of Caitra. Take the first tithi that is present at sunrise. If it is present at sunrise on both days, or on neither, take the earlier day.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-शुक्ल-प्रतिपदि (caitra-śukla-pratipadi) — on the bright first of Caitraचैत्र शुक्ल प्रतिपदा मेंवत्सर-आरम्भः (vatsara-ārambhaḥ) — the start of the yearवर्ष का आरम्भऔदयिकी (audayikī) — present at sunriseसूर्योदय में रहने वालीग्राह्या (grāhyā) — is to be takenलेनी चाहिएदिन-द्वये (dina-dvaye) — on both daysदोनों दिनउदय-व्याप्तौ (udaya-vyāptau) — if present at sunriseसूर्योदय में रहने परअव्याप्तौ (avyāptau) — if not presentन रहने परपूर्वा (pūrvā) — the earlierपहली

Verse 3.4

३.४3.4 चैत्रस्य मलमासत्वे वत्सरारम्भनिमित्तकं तैलाभ्यङ्गं संकल्पादौ नूतनवत्सरनामकीर्तनाद्यारम्भं च मलमासप्रतिपद्येव कुर्यात् ।

caitrasya malamāsatve vatsarārambhanimittakaṃ tailābhyaṅgaṃ saṃkalpādau nūtanavatsaranāmakīrtanādyārambhaṃ ca malamāsapratipadyeva kuryāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.4. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि चैत्र मलमास हो तो दो काम मलमास की प्रतिपदा में ही करें। वर्ष के आरम्भ के निमित्त तेल लगाकर स्नान करें। और संकल्प आदि में नये वर्ष का नाम लेना आरम्भ करें।

If Caitra is an intercalary month, do two things on the first of that intercalary month itself. Take the oil bath for the start of the year. And begin naming the new year in the saṅkalpa and the like.

Word by wordपदार्थ

मलमासत्वे (malamāsatve) — if it is an intercalary monthमलमास होने परवत्सर-आरम्भ-निमित्तकम् (vatsara-ārambha-nimittakam) — for the start of the yearवर्ष के आरम्भ के निमित्ततैल-अभ्यङ्गम् (taila-abhyaṅgam) — the oil bathतेल लगाकर स्नानसंकल्प-आदौ (saṃkalpa-ādau) — in the saṅkalpa and the likeसंकल्प आदि मेंनूतन-वत्सर-नाम-कीर्तन-आदि-आरम्भम् (nūtana-vatsara-nāma-kīrtana-ādi-ārambham) — starting to name the new yearनये वर्ष का नाम लेना आरम्भ करनामलमास-प्रतिपदि (malamāsa-pratipadi) — on the first of the intercalary monthमलमास की प्रतिपदा मेंएव (eva) — itselfहीकुर्यात् (kuryāt) — one should doकरे

Verse 3.5

३.५3.5 प्रतिगृहं ध्वजारोपणं निम्बपत्राशनं वत्सरादिफलश्रवणं नवरात्रारम्भो नवरात्रोत्सवादिनिमित्ताभ्यङ्गादिश्च शुद्धमासप्रतिपदि कार्यः । वत्सरारम्भनिमित्तकोऽपि तैलाभ्यङ्गः शुद्धप्रतिपद्येवेति मयूखे उक्तम् । अस्यां तैलाभ्यङ्गो नित्यः अकरणे प्रत्यवायोक्तेः ।

pratigṛhaṃ dhvajāropaṇaṃ nimbapatrāśanaṃ vatsarādiphalaśravaṇaṃ navarātrārambho navarātrotsavādinimittābhyaṅgādiśca śuddhamāsapratipadi kāryaḥ | vatsarārambhanimittako'pi tailābhyaṅgaḥ śuddhapratipadyeveti mayūkhe uktam | asyāṃ tailābhyaṅgo nityaḥ akaraṇe pratyavāyokteḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.5. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दूसरे काम शुद्ध मास की प्रतिपदा में होते हैं। हर घर में ध्वजा लगाई जाती है। नीम के पत्ते खाए जाते हैं। वर्ष का फल सुना जाता है। नवरात्र आरम्भ होता है, उसके उत्सव और स्नान आदि के साथ। मयूख कहता है कि नये वर्ष का तेल-स्नान भी शुद्ध प्रतिपदा में ही हो। यह तेल-स्नान नित्य है, क्योंकि न करने पर दोष कहा गया है।

Other things are done on the first of the regular month. A flag is raised at every house. Neem leaves are eaten. The year's forecast is heard. The Navarātra begins, with its oil bath and festivities. The Mayūkha says the oil bath for the new year, too, is on the first of the regular month. This oil bath is required, because harm is said to follow if it is not done.

Word by wordपदार्थ

प्रतिगृहम् (pratigṛham) — at every houseहर घर मेंध्वज-आरोपणम् (dhvaja-āropaṇam) — raising a flagध्वजा लगानानिम्ब-पत्र-अशनम् (nimba-patra-aśanam) — eating neem leavesनीम के पत्ते खानावत्सर-आदि-फल-श्रवणम् (vatsara-ādi-phala-śravaṇam) — hearing the year's forecastवर्ष आदि का फल सुननानवरात्र-आरम्भः (navarātra-ārambhaḥ) — starting the Navarātraनवरात्र का आरम्भशुद्ध-मास-प्रतिपदि (śuddha-māsa-pratipadi) — on the first of the regular monthशुद्ध मास की प्रतिपदा मेंमयूखे (mayūkhe) — in the Mayūkhaमयूख मेंनित्यः (nityaḥ) — requiredनित्यअकरणे (akaraṇe) — if not doneन करने परप्रत्यवाय-उक्तेः (pratyavāya-ukteḥ) — since harm is said to followदोष कहा जाने से

Verse 3.6

३.६3.6 अस्यामेव प्रतिपदि देवीनवरात्रारम्भः । अत्र परयुता मुहूर्तमात्रापि प्रतिपत् ग्राह्या । अत्र मुहूर्तपरिमाणम्—'मुहूर्तमह्नो रात्रेश्च प्रोचुः पञ्चदशं लवम्' इत्युक्तं सर्वत्र ज्ञेयम् । पारणादिविशेषनिर्णयः शारदनवरात्रवद् बोध्यः ।

asyāmeva pratipadi devīnavarātrārambhaḥ | atra parayutā muhūrtamātrāpi pratipat grāhyā | atra muhūrtaparimāṇam muhūrtamahno rātreśca procuḥ pañcadaśaṃ lavam ityuktaṃ sarvatra jñeyam | pāraṇādiviśeṣanirṇayaḥ śāradanavarātravad bodhyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.6. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रतिपदा में देवी नवरात्र आरम्भ होता है। द्वितीया से युक्त प्रतिपदा लें, चाहे वह मुहूर्त भर ही हो। मुहूर्त का माप यह कहा गया है: "दिन या रात का पन्द्रहवाँ भाग मुहूर्त है।" इसे सब जगह समझें। पारणा आदि का निर्णय शारद नवरात्र की तरह जानें।

On this same first tithi the Devī Navarātra begins. Take the first tithi joined to the second, even if it lasts only one muhūrta. The length of a muhūrta is as the saying goes: "a muhūrta is one fifteenth of the day or of the night." Know this everywhere. For breaking the fast and the rest, follow the autumn Navarātra.

Word by wordपदार्थ

देवी-नवरात्र-आरम्भः (devī-navarātra-ārambhaḥ) — the Devī Navarātra beginsदेवी नवरात्र का आरम्भपर-युता (para-yutā) — joined to the next tithiअगली तिथि से युक्तमुहूर्त-मात्रा (muhūrta-mātrā) — even for one muhūrtaमुहूर्त भर भीमुहूर्त-परिमाणम् (muhūrta-parimāṇam) — the length of a muhūrtaमुहूर्त का मापपञ्चदशम् (pañcadaśam) — fifteenthपन्द्रहवाँलवम् (lavam) — partभागपारण-आदि (pāraṇa-ādi) — breaking the fast and the restपारणा आदिशारद-नवरात्र-वत् (śārada-navarātra-vat) — as in the autumn Navarātraशारद नवरात्र की तरह

Verse 3.7

३.७3.7 अत्रैव प्रपादानम् । तत्र मन्त्रः— प्रपेयं सर्वसामान्या भूतेभ्यः प्रतिपादिता । अस्याः प्रदानात्पितरस्तृप्यन्तु हि पितामहाः ॥ अनिवार्यं ततो देयं जलं मासचतुष्टयम् ।

atraiva prapādānam | tatra mantraḥ | prapeyaṃ sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā | asyāḥ pradānātpitarastṛpyantu hi pitāmahāḥ | anivāryaṃ tato deyaṃ jalaṃ māsacatuṣṭayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.7. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी दिन प्याऊ का दान होता है। उसका मन्त्र: "यह प्याऊ सब जीवों के लिए दी गई है, सबके लिए खुली है। इस दान से मेरे पितर और पितामह तृप्त हों।" फिर चार महीने तक बिना किसी को रोके जल देना चाहिए।

On this day one gives a water stall. The mantra: "This water stall is given to all beings, open to all. By this gift may my fathers and grandfathers be pleased." Then water should be given for four months, refusing no one.

Word by wordपदार्थ

प्रपा-दानम् (prapā-dānam) — giving a water stallप्याऊ का दानप्रपा (prapā) — water stallप्याऊइयम् (iyam) — thisयहसर्व-सामान्या (sarva-sāmānyā) — open to allसबके लिएभूतेभ्यः (bhūtebhyaḥ) — to all beingsसब जीवों कोप्रतिपादिता (pratipāditā) — is givenदी गई हैप्रदानात् (pradānāt) — by this giftइस दान सेपितरः (pitaraḥ) — fathersपितरतृप्यन्तु (tṛpyantu) — may be pleasedतृप्त होंपितामहाः (pitāmahāḥ) — grandfathersपितामहअनिवार्यम् (anivāryam) — without refusing anyoneबिना रोकेमास-चतुष्टयम् (māsa-catuṣṭayam) — for four monthsचार महीने

Verse 3.8

३.८3.8 प्रपां दातुमशक्तेन प्रत्यहमुदकुम्भो द्विजगृहे देयः । तत्र मन्त्रः— एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात्सकला मम सन्तु मनोरथाः ॥

prapāṃ dātumaśaktena pratyahamudakumbho dvijagṛhe deyaḥ | tatra mantraḥ | eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ | asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.8. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो प्याऊ न दे सके, वह प्रतिदिन ब्राह्मण के घर जल से भरा घड़ा दे। उसका मन्त्र: "यह ब्रह्मा, विष्णु और शिव रूप धर्मघट मैंने दिया। इस दान से मेरे सब मनोरथ पूरे हों।"

One who cannot give a water stall should give a pot of water at a brahmin's house every day. The mantra: "I give this pot of dharma, which is Brahmā, Viṣṇu and Śiva. By this gift may all my wishes come true."

Word by wordपदार्थ

अशक्तेन (aśaktena) — by one who cannotजो न कर सके उसेप्रत्यहम् (pratyaham) — every dayप्रतिदिनउद-कुम्भः (uda-kumbhaḥ) — a pot of waterजल से भरा घड़ाद्विज-गृहे (dvija-gṛhe) — at a brahmin's houseब्राह्मण के घरदेयः (deyaḥ) — should be givenदेना चाहिएधर्म-घटः (dharma-ghaṭaḥ) — the pot of dharmaधर्मघटब्रह्म-विष्णु-शिव-आत्मकः (brahma-viṣṇu-śiva-ātmakaḥ) — which is Brahmā, Viṣṇu and Śivaब्रह्मा, विष्णु और शिव रूपसकलाः (sakalāḥ) — allसबमनोरथाः (manorathāḥ) — wishesमनोरथ

Verse 3.9

३.९3.9 इयमेव प्रतिपत्कल्पादिरपि । एवं वैशाखशुक्लतृतीया फाल्गुनकृष्णतृतीया शुक्ला चैत्रपंचमी माघे त्रयोदशी कार्तिके सप्तमी मार्गशीर्षे नवमी इत्यपि कल्पादयो बोध्याः । आसु श्राद्धात्पितृतृप्तिः ।

iyameva pratipatkalpādirapi | evaṃ vaiśākhaśuklatṛtīyā phālgunakṛṣṇatṛtīyā śuklā caitrapaṃcamī māghe trayodaśī kārtike saptamī mārgaśīrṣe navamī ityapi kalpādayo bodhyāḥ | āsu śrāddhātpitṛtṛptiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.9. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यही प्रतिपदा कल्पादि तिथि भी है। ये भी कल्पादि हैं: वैशाख शुक्ल तृतीया, फाल्गुन कृष्ण तृतीया, चैत्र शुक्ल पञ्चमी, माघ की त्रयोदशी, कार्तिक की सप्तमी और मार्गशीर्ष की नवमी। इनमें श्राद्ध करने से पितर तृप्त होते हैं।

This same first tithi is also a kalpa-start day. So are these: the bright third of Vaiśākha, the dark third of Phālguna, the bright fifth of Caitra, the thirteenth in Māgha, the seventh in Kārttika and the ninth in Mārgaśīrṣa. A śrāddha on these days pleases the ancestors.

Word by wordपदार्थ

कल्प-आदिः (kalpa-ādiḥ) — a kalpa-start dayकल्पादि तिथिवैशाख-शुक्ल-तृतीया (vaiśākha-śukla-tṛtīyā) — the bright third of Vaiśākhaवैशाख शुक्ल तृतीयाफाल्गुन-कृष्ण-तृतीया (phālguna-kṛṣṇa-tṛtīyā) — the dark third of Phālgunaफाल्गुन कृष्ण तृतीयाशुक्ला चैत्र-पंचमी (śuklā caitra-paṃcamī) — the bright fifth of Caitraचैत्र शुक्ल पञ्चमीमाघे त्रयोदशी (māghe trayodaśī) — the thirteenth in Māghaमाघ की त्रयोदशीकार्तिके सप्तमी (kārtike saptamī) — the seventh in Kārttikaकार्तिक की सप्तमीमार्गशीर्षे नवमी (mārgaśīrṣe navamī) — the ninth in Mārgaśīrṣaमार्गशीर्ष की नवमीश्राद्धात् (śrāddhāt) — by a śrāddhaश्राद्ध सेपितृ-तृप्तिः (pitṛ-tṛptiḥ) — the ancestors are pleasedपितरों की तृप्ति

Verse 3.10

३.१०3.10 चैत्रशुक्लप्रतिपन्मत्स्यजयन्तीत्येके ।

caitraśuklapratipanmatsyajayantītyeke ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.10. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कुछ लोग कहते हैं कि चैत्र शुक्ल प्रतिपदा मत्स्य जयन्ती है।

Some say the bright first of Caitra is the birthday of Matsya, the Fish.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-शुक्ल-प्रतिपत् (caitra-śukla-pratipat) — the bright first of Caitraचैत्र शुक्ल प्रतिपदामत्स्य-जयन्ती (matsya-jayantī) — Matsya's birthdayमत्स्य जयन्तीइति एके (iti eke) — so some sayऐसा कुछ लोग कहते हैं

Verse 3.11

३.११3.11 चैत्रे दधिक्षीरघृतमधुवर्जनदंपतीपूजनात्मकं गौरीव्रतं कार्यम् ।

caitre dadhikṣīraghṛtamadhuvarjanadaṃpatīpūjanātmakaṃ gaurīvrataṃ kāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.11. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र में गौरी व्रत करना चाहिए। इसमें दही, दूध, घी और शहद छोड़ें और दम्पती का पूजन करें।

In Caitra keep the Gaurī vow. Give up curd, milk, ghee and honey, and worship a married couple.

Word by wordपदार्थ

चैत्रे (caitre) — in Caitraचैत्र मेंदधि-क्षीर-घृत-मधु-वर्जन (dadhi-kṣīra-ghṛta-madhu-varjana) — giving up curd, milk, ghee and honeyदही, दूध, घी और शहद छोड़नादंपती-पूजन-आत्मकम् (daṃpatī-pūjana-ātmakam) — with worship of a married coupleदम्पती के पूजन वालागौरी-व्रतम् (gaurī-vratam) — the Gaurī vowगौरी व्रतकार्यम् (kāryam) — should be keptकरना चाहिए

Verse 3.12

३.१२3.12 चैत्रशुक्लद्वितीयायां निशामुखे बालेन्दुपूजनात्मकं चन्द्रव्रतम् ।

caitraśukladvitīyāyāṃ niśāmukhe bālendupūjanātmakaṃ candravratam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.12. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल द्वितीया को रात के आरम्भ में चन्द्र व्रत होता है, जिसमें नये चन्द्रमा का पूजन करते हैं।

On the bright second of Caitra, at nightfall, comes the Moon vow: worship of the new crescent moon.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-शुक्ल-द्वितीयायाम् (caitra-śukla-dvitīyāyām) — on the bright second of Caitraचैत्र शुक्ल द्वितीया मेंनिशा-मुखे (niśā-mukhe) — at nightfallरात के आरम्भ मेंबाल-इन्दु-पूजन-आत्मकम् (bāla-indu-pūjana-ātmakam) — worship of the new crescent moonनये चन्द्रमा का पूजनचन्द्र-व्रतम् (candra-vratam) — the Moon vowचन्द्र व्रत

Verse 3.13

३.१३3.13 अस्यामेव दमनकेन गौरीशिवपूजनम् । चैत्रशुक्लतृतीयायां गौरीं शिवयुतां संपूज्यान्दोलनव्रतं मासपर्यन्तं कार्यम् । अत्र तृतीया मुहूर्तमात्रापि परा ग्राह्या, द्वितीयायुक्ता न कार्या । चतुर्थीयुतायां वैधृत्यादियोगेऽपि सैव कार्या, द्वितीयायोगनिषेधस्य बलवत्त्वात् ।

asyāmeva damanakena gaurīśivapūjanam | caitraśuklatṛtīyāyāṃ gaurīṃ śivayutāṃ saṃpūjyāndolanavrataṃ māsaparyantaṃ kāryam | atra tṛtīyā muhūrtamātrāpi parā grāhyā dvitīyāyuktā na kāryā | caturthīyutāyāṃ vaidhṛtyādiyoge'pi saiva kāryā dvitīyāyoganiṣedhasya balavattvāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.13. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी दिन दवने से गौरी और शिव का पूजन होता है। चैत्र शुक्ल तृतीया में शिव के साथ गौरी का पूजन करके महीने भर झूले का व्रत करें। परली तृतीया लें, चाहे मुहूर्त भर ही हो। द्वितीया से युक्त तृतीया में न करें। चतुर्थी से युक्त तृतीया में वैधृति आदि योग हो तो भी वही करें, क्योंकि द्वितीया के योग का निषेध अधिक बलवान है।

On this same day Gaurī and Śiva are worshipped with damanaka. On the bright third of Caitra worship Gaurī together with Śiva and keep the swing vow for a month. Take the later third, even if it lasts only one muhūrta. Do not keep it on a third joined to the second. Keep it on the third joined to the fourth even if Vaidhṛti or a like yoga falls then, because the ban on joining the second is stronger.

Word by wordपदार्थ

दमनकेन (damanakena) — with damanakaदवने सेगौरी-शिव-पूजनम् (gaurī-śiva-pūjanam) — worship of Gaurī and Śivaगौरी-शिव का पूजनशिव-युताम् (śiva-yutām) — together with Śivaशिव के साथआन्दोलन-व्रतम् (āndolana-vratam) — the swing vowझूले का व्रतमास-पर्यन्तम् (māsa-paryantam) — for a monthमहीने भरपरा (parā) — the laterपरलीद्वितीया-युक्ता (dvitīyā-yuktā) — joined to the secondद्वितीया से युक्तवैधृति-आदि-योगे (vaidhṛti-ādi-yoge) — with Vaidhṛti or a like yogaवैधृति आदि योग मेंबलवत्त्वात् (balavattvāt) — because it is strongerबलवान होने से

Verse 3.14

३.१४3.14 अस्यामेव तृतीयायां श्रीरामचन्द्रस्य दोलोत्सवमारभ्य मासपर्यन्तं पूजापूर्वकमान्दोलनं कार्यम् । एवं देवतान्तराणामपि ।

asyāmeva tṛtīyāyāṃ śrīrāmacandrasya dolotsavamārabhya māsaparyantaṃ pūjāpūrvakamāndolanaṃ kāryam | evaṃ devatāntarāṇāmapi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.14. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी तृतीया में श्री रामचन्द्र का झूले का उत्सव आरम्भ करके महीने भर पूजा के साथ झुलाएँ। दूसरे देवताओं के लिए भी ऐसा ही करें।

On this same third, start Śrī Rāmacandra's swing festival. Swing him with worship for a month. Do the same for other gods too.

Word by wordपदार्थ

श्री-रामचन्द्रस्य (śrī-rāmacandrasya) — of Śrī Rāmacandraश्री रामचन्द्र कादोल-उत्सवम् (dola-utsavam) — the swing festivalझूले का उत्सवआरभ्य (ārabhya) — startingआरम्भ करकेपूजा-पूर्वकम् (pūjā-pūrvakam) — with worshipपूजा के साथआन्दोलनम् (āndolanam) — swingingझुलानादेवता-अन्तराणाम् (devatā-antarāṇām) — of other godsदूसरे देवताओं का

Verse 3.15

३.१५3.15 इयमेव तृतीया मन्वादिरपि । अत्रैव सर्वमन्वादिनिर्णय उच्यते—तत्र मन्वादयश्चैत्रे शुक्लतृतीया पौर्णमासी च श्रावणस्य कृष्णाष्टमी भाद्रपदस्य शुक्लतृतीया आश्विनस्य शुक्लनवमी कार्तिकस्य शुक्लद्वादशी पौर्णमासी च पौषे शुक्लैकादशी माघे शुक्लसप्तमी फाल्गुनस्य पौर्णमास्यमावास्या चेति चतुर्दश ज्ञेयाः ।

iyameva tṛtīyā manvādirapi | atraiva sarvamanvādinirṇaya ucyate tatra manvādayaścaitre śuklatṛtīyā paurṇamāsī ca śrāvaṇasya kṛṣṇāṣṭamī bhādrapadasya śuklatṛtīyā āśvinasya śuklanavamī kārtikasya śukladvādaśī paurṇamāsī ca pauṣe śuklaikādaśī māghe śuklasaptamī phālgunasya paurṇamāsyamāvāsyā ceti caturdaśa jñeyāḥ ||

Doubtful readingचतुर्दश uncertain

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.15. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यही तृतीया मन्वादि तिथि भी है। यहीं सब मन्वादि तिथियों का निर्णय कहा जाता है। चैत्र में शुक्ल तृतीया और पूर्णिमा। फिर श्रावण कृष्ण अष्टमी, भाद्रपद शुक्ल तृतीया, आश्विन शुक्ल नवमी, कार्तिक शुक्ल द्वादशी और पूर्णिमा, पौष शुक्ल एकादशी, माघ शुक्ल सप्तमी, और फाल्गुन की पूर्णिमा और अमावस्या। ये चौदह जाननी चाहिए।

This same third is also a manvādi day, the start of a Manu's age. Here the ruling on all the manvādi days is given. In Caitra they are the bright third and the full moon. Then the dark eighth of Śrāvaṇa, the bright third of Bhādrapada, the bright ninth of Āśvina, the bright twelfth and the full moon of Kārttika, the bright eleventh in Pauṣa, the bright seventh in Māgha, and the full moon and new moon of Phālguna. These fourteen are to be known.

Word by wordपदार्थ

मनु-आदिः (manu-ādiḥ) — a manvādi dayमन्वादि तिथिसर्व-मनु-आदि-निर्णयः (sarva-manu-ādi-nirṇayaḥ) — the ruling on all the manvādi daysसब मन्वादि तिथियों का निर्णयचैत्रे (caitre) — in Caitraचैत्र मेंश्रावणस्य कृष्ण-अष्टमी (śrāvaṇasya kṛṣṇa-aṣṭamī) — the dark eighth of Śrāvaṇaश्रावण कृष्ण अष्टमीभाद्रपदस्य शुक्ल-तृतीया (bhādrapadasya śukla-tṛtīyā) — the bright third of Bhādrapadaभाद्रपद शुक्ल तृतीयाआश्विनस्य शुक्ल-नवमी (āśvinasya śukla-navamī) — the bright ninth of Āśvinaआश्विन शुक्ल नवमीकार्तिकस्य शुक्ल-द्वादशी (kārtikasya śukla-dvādaśī) — the bright twelfth of Kārttikaकार्तिक शुक्ल द्वादशीपौषे शुक्ल-एकादशी (pauṣe śukla-ekādaśī) — the bright eleventh in Pauṣaपौष शुक्ल एकादशीमाघे शुक्ल-सप्तमी (māghe śukla-saptamī) — the bright seventh in Māghaमाघ शुक्ल सप्तमीचतुर्दश (caturdaśa) — fourteenचौदहज्ञेयाः (jñeyāḥ) — are to be knownजाननी चाहिए

Verse 3.16

३.१६3.16 एतास्तु मन्वादयः शुक्लपक्षस्था दैवे पित्र्ये कर्मणि पूर्वाह्णव्यापिन्यो ग्राह्याः । पूर्वाह्णोऽत्र द्वेधाविभक्तदिनपूर्वोभागस्तत्रैव श्राद्धादिविधानात् ।

etāstu manvādayaḥ śuklapakṣasthā daive pitrye karmaṇi pūrvāhṇavyāpinyo grāhyāḥ | pūrvāhṇo'tra dvedhāvibhaktadinapūrvobhāgastatraiva śrāddhādividhānāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.16. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शुक्ल पक्ष की मन्वादि तिथियाँ देव और पितृ कर्म में पूर्वाह्ण में रहने वाली लेनी चाहिए। यहाँ पूर्वाह्ण का अर्थ दिन के दो भागों में पहला भाग है, क्योंकि श्राद्ध आदि उसी में कहे गए हैं।

The manvādi days in the bright half are taken when present in the forenoon, for rites to gods and to ancestors. Here the forenoon is the first half of the day split in two, since śrāddha and the rest are set then.

Word by wordपदार्थ

शुक्ल-पक्ष-स्थाः (śukla-pakṣa-sthāḥ) — in the bright halfशुक्ल पक्ष कीदैवे (daive) — for godsदेव कर्म मेंपित्र्ये (pitrye) — for ancestorsपितृ कर्म मेंपूर्वाह्ण-व्यापिन्यः (pūrvāhṇa-vyāpinyaḥ) — present in the forenoonपूर्वाह्ण में रहने वालीद्वेधा-विभक्त-दिन-पूर्वः भागः (dvedhā-vibhakta-dina-pūrvaḥ bhāgaḥ) — the first of the day's two halvesदिन के दो भागों में पहला भागश्राद्ध-आदि-विधानात् (śrāddha-ādi-vidhānāt) — since śrāddha and the rest are set thenश्राद्ध आदि का विधान होने से

Verse 3.17

३.१७3.17 दैवान्मानुषाद्वापराधात्पूर्वाह्णे श्राद्धाद्यनुष्ठानासंभवेऽपराह्णव्यापिन्यो ग्राह्याः । दिनपूर्वार्धेऽपराह्णे वा श्राद्धाद्यनुष्ठेयम् । नतु दिनोत्तरार्धगतमध्याह्नभागे इति तात्पर्यम् । कृष्णपक्षस्थास्तु दैवे पित्र्ये च कर्मणि पञ्चधा विभक्तदिनचतुर्थभागाख्यापराह्णव्यापिन्यो ग्राह्याः ।

daivānmānuṣādvāparādhātpūrvāhṇe śrāddhādyanuṣṭhānāsaṃbhave'parāhṇavyāpinyo grāhyāḥ | dinapūrvārdhe'parāhṇe vā śrāddhādyanuṣṭheyam | natu dinottarārdhagatamadhyāhnabhāge iti tātparyam | kṛṣṇapakṣasthāstu daive pitrye ca karmaṇi pañcadhā vibhaktadinacaturthabhāgākhyāparāhṇavyāpinyo grāhyāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.17. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि दैव या मनुष्य की बाधा से पूर्वाह्ण में श्राद्ध न हो सके, तो अपराह्ण में रहने वाली तिथि लें। तात्पर्य यह है कि श्राद्ध दिन के पूर्वार्ध में या अपराह्ण में करें, दिन के उत्तरार्ध वाले मध्याह्न भाग में नहीं। कृष्ण पक्ष की मन्वादि तिथियाँ देव और पितृ कर्म में अपराह्ण में रहने वाली लें। यहाँ अपराह्ण दिन के पाँच भागों में चौथा भाग है।

If fate or a human hindrance stops the śrāddha in the forenoon, take the days present in the afternoon. The point is: do the śrāddha in the first half of the day or in the afternoon, but not in the midday part of the second half. The manvādi days in the dark half are taken when present in the afternoon, for rites to gods and ancestors. Here the afternoon is the fourth of the day's five parts.

Word by wordपदार्थ

दैवात् (daivāt) — by fateदैव सेमानुषात् (mānuṣāt) — by human faultमनुष्य के कारणअपराधात् (aparādhāt) — through a hindranceबाधा सेअसंभवे (asaṃbhave) — if it cannot be doneन हो सकने परअपराह्ण-व्यापिन्यः (aparāhṇa-vyāpinyaḥ) — present in the afternoonअपराह्ण में रहने वालीन तु (na tu) — but notन किमध्याह्न-भागे (madhyāhna-bhāge) — in the midday partमध्याह्न भाग मेंतात्पर्यम् (tātparyam) — the pointतात्पर्यकृष्ण-पक्ष-स्थाः (kṛṣṇa-pakṣa-sthāḥ) — those in the dark halfकृष्ण पक्ष कीपञ्चधा (pañcadhā) — in fiveपाँच भागों मेंचतुर्थ-भाग-आख्य (caturtha-bhāga-ākhya) — called the fourth partचौथा भाग कहलाने वाला

Verse 3.18

३.१८3.18 मन्वादिषु पिण्डरहितं श्राद्धं कार्यम् । अत्र श्राद्धैर्द्विसहस्रवर्षं पितॄणां तृप्तिः । मन्वादिश्राद्धं च नित्यम् । एतदकरणे 'त्वंभुवः प्रतिमानम्' इति ऋङ्मन्त्रस्य शतवारं जले जपः प्रायश्चित्तं कार्यम् ।

manvādiṣu piṇḍarahitaṃ śrāddhaṃ kāryam | atra śrāddhairdvisahasravarṣaṃ pitṝṇāṃ tṛptiḥ | manvādiśrāddhaṃ ca nityam | etadakaraṇe tvaṃbhuvaḥ pratimānam iti ṛṅmantrasya śatavāraṃ jale japaḥ prāyaścittaṃ kāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.18. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन्वादि तिथियों में बिना पिण्ड के श्राद्ध करें। इससे पितर दो हज़ार वर्ष तक तृप्त रहते हैं। मन्वादि श्राद्ध नित्य है। इसे न करने पर "त्वं भुवः प्रतिमानम्" इस ऋग्वेद मन्त्र का जल में खड़े होकर सौ बार जप करना प्रायश्चित्त है।

On the manvādi days do a śrāddha without rice balls. It keeps the ancestors pleased for two thousand years. The manvādi śrāddha is required. If it is not done, the atonement is to repeat the Ṛgveda mantra "tvaṃ bhuvaḥ pratimānam" a hundred times, standing in water.

Word by wordपदार्थ

पिण्ड-रहितम् (piṇḍa-rahitam) — without rice ballsबिना पिण्ड केद्वि-सहस्र-वर्षम् (dvi-sahasra-varṣam) — for two thousand yearsदो हज़ार वर्ष तकपितॄणाम् (pitṝṇām) — of the ancestorsपितरों कीतृप्तिः (tṛptiḥ) — satisfactionतृप्तिनित्यम् (nityam) — requiredनित्यअकरणे (akaraṇe) — if it is not doneन करने परऋक्-मन्त्रस्य (ṛk-mantrasya) — of the Ṛgveda mantraऋग्वेद के मन्त्र काशत-वारम् (śata-vāram) — a hundred timesसौ बारजले (jale) — in waterजल मेंजपः (japaḥ) — repeatingजपप्रायश्चित्तम् (prāyaścittam) — the atonementप्रायश्चित्त

Verse 3.19

३.१९3.19 एवं षण्णवतिश्राद्धान्यपि नित्यानि । तानि च— अमा१२युग४मनु१४क्रान्ति१२धृति१२पात१२महालयाः१५ । अष्टका५न्वष्टका५पूर्वेद्युः५श्राद्धैर्नवतिश्च षट् ॥ इति ज्ञेयानि ।

evaṃ ṣaṇṇavatiśrāddhānyapi nityāni | tāni ca | amā yuga manu krānti dhṛti pāta mahālayāḥ | aṣṭakā nvaṣṭakā pūrvedyuḥ śrāddhairnavatiśca ṣaṭ iti jñeyāni ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.19. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रकार छियानवे श्राद्ध भी नित्य हैं। वे ये हैं: अमावस्या 12, युगादि 4, मन्वादि 14, संक्रान्ति 12, वैधृति 12, व्यतीपात 12, महालय 15, अष्टका 5, अन्वष्टका 5 और पूर्वेद्यु 5। इन श्राद्धों से छियानवे होते हैं।

In the same way the ninety-six śrāddhas are required. They are: new moons 12, yuga days 4, manvādi days 14, solar entries 12, Vaidhṛtis 12, Vyatīpātas 12, Mahālaya days 15, aṣṭakās 5, anvaṣṭakās 5, and the days before them 5. With these śrāddhas the count is ninety-six.

Word by wordपदार्थ

षण्णवति-श्राद्धानि (ṣaṇṇavati-śrāddhāni) — the ninety-six śrāddhasछियानवे श्राद्धअमा (amā) — new moonsअमावस्याएँयुग (yuga) — yuga daysयुगादिमनु (manu) — manvādi daysमन्वादिक्रान्ति (krānti) — solar entriesसंक्रान्तियाँधृति (dhṛti) — Vaidhṛtisवैधृतिपात (pāta) — Vyatīpātasव्यतीपातमहालयाः (mahālayāḥ) — Mahālaya daysमहालयअष्टका (aṣṭakā) — aṣṭakāsअष्टकाअन्वष्टका (anvaṣṭakā) — anvaṣṭakāsअन्वष्टकापूर्वेद्युः (pūrvedyuḥ) — the days beforeपूर्वेद्युनवतिः च षट् (navatiḥ ca ṣaṭ) — ninety-sixछियानवे

Verse 3.20

३.२०3.20 चैत्रशुक्लतृतीयायामपराह्णे मत्स्योत्पत्तिः । वैशाखपूर्णिमायां सायं कूर्मोत्पत्तिः । भाद्रपदशुक्लतृतीयायामपराह्णे वराहोत्पत्तिः । वैशाखशुक्लचतुर्दश्यां सायं नारसिंहावतारः । भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां मध्याह्ने वामनप्रादुर्भावः । वैशाखशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने परशुरामोद्भवः । प्रदोषे इति बहवः । चैत्रशुक्लनवम्यां मध्याह्ने दाशरथिरामव्यक्तिः । श्रावणकृष्णाष्टम्यां निशीथे श्रीकृष्णाविर्भावः । आश्विनशुक्लदशम्यां सायं बुद्धोऽभूत् । श्रावणशुक्लषष्ठ्यां सायं कल्किर्जात इति तत्तत्कालव्यापिन्यो ग्राह्याः ।

caitraśuklatṛtīyāyāmaparāhṇe matsyotpattiḥ | vaiśākhapūrṇimāyāṃ sāyaṃ kūrmotpattiḥ | bhādrapadaśuklatṛtīyāyāmaparāhṇe varāhotpattiḥ | vaiśākhaśuklacaturdaśyāṃ sāyaṃ nārasiṃhāvatāraḥ | bhādrapadaśukladvādaśyāṃ madhyāhne vāmanaprādurbhāvaḥ | vaiśākhaśuklatṛtīyāyāṃ madhyāhne paraśurāmodbhavaḥ | pradoṣe iti bahavaḥ | caitraśuklanavamyāṃ madhyāhne dāśarathirāmavyaktiḥ | śrāvaṇakṛṣṇāṣṭamyāṃ niśīthe śrīkṛṣṇāvirbhāvaḥ | āśvinaśukladaśamyāṃ sāyaṃ buddho'bhūt | śrāvaṇaśuklaṣaṣṭhyāṃ sāyaṃ kalkirjāta iti tattatkālavyāpinyo grāhyāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.20. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दस अवतारों की जयन्तियाँ। मत्स्य चैत्र शुक्ल तृतीया को अपराह्ण में प्रकट हुए। कूर्म वैशाख पूर्णिमा को सायंकाल। वराह भाद्रपद शुक्ल तृतीया को अपराह्ण में। नृसिंह वैशाख शुक्ल चतुर्दशी को सायंकाल। वामन भाद्रपद शुक्ल द्वादशी को मध्याह्न में। परशुराम वैशाख शुक्ल तृतीया को मध्याह्न में; बहुत लोग प्रदोष में कहते हैं। दशरथ पुत्र राम चैत्र शुक्ल नवमी को मध्याह्न में। श्रीकृष्ण श्रावण कृष्ण अष्टमी को आधी रात में। बुद्ध आश्विन शुक्ल दशमी को सायंकाल। कल्कि श्रावण शुक्ल षष्ठी को सायंकाल। हर तिथि उसी काल में रहने वाली लें।

The birthdays of the ten avatāras. Matsya was born on the bright third of Caitra, in the afternoon. Kūrma, on the full moon of Vaiśākha, at dusk. Varāha, on the bright third of Bhādrapada, in the afternoon. Narasiṃha, on the bright fourteenth of Vaiśākha, at dusk. Vāmana, on the bright twelfth of Bhādrapada, at midday. Paraśurāma, on the bright third of Vaiśākha, at midday; many say at early night. Rāma, son of Daśaratha, on the bright ninth of Caitra, at midday. Śrī Kṛṣṇa, on the dark eighth of Śrāvaṇa, at midnight. The Buddha, on the bright tenth of Āśvina, at dusk. Kalki, on the bright sixth of Śrāvaṇa, at dusk. Take each tithi when it is present at its own time.

Word by wordपदार्थ

अपराह्णे (aparāhṇe) — in the afternoonअपराह्ण मेंमत्स्य-उत्पत्तिः (matsya-utpattiḥ) — Matsya was bornमत्स्य का प्रकट होनासायम् (sāyam) — at duskसायंकालकूर्म (kūrma) — Kūrma, the Tortoiseकूर्मवराह (varāha) — Varāha, the Boarवराहनारसिंह-अवतारः (nārasiṃha-avatāraḥ) — the Narasiṃha descentनृसिंह अवतारवामन-प्रादुर्भावः (vāmana-prādurbhāvaḥ) — Vāmana appearedवामन का प्रकट होनापरशुराम-उद्भवः (paraśurāma-udbhavaḥ) — Paraśurāma was bornपरशुराम का जन्मप्रदोषे (pradoṣe) — at early nightप्रदोष मेंदाशरथि-राम-व्यक्तिः (dāśarathi-rāma-vyaktiḥ) — Rāma, son of Daśaratha, appearedदशरथ पुत्र राम का प्रकट होनानिशीथे (niśīthe) — at midnightआधी रात मेंबुद्धः अभूत् (buddhaḥ abhūt) — the Buddha was bornबुद्ध हुएकल्किः जातः (kalkiḥ jātaḥ) — Kalki was bornकल्कि का जन्मतत्-तत्-काल-व्यापिन्यः (tat-tat-kāla-vyāpinyaḥ) — present at each one's timeउस-उस काल में रहने वाली

Verse 3.21

३.२१3.21 अत्र मत्स्यकूर्मवराहबुद्धकल्कीनामाषाढादिमासान्तराणि एकादश्यादितिथ्यन्तराणि प्रातरादिकालान्तराणि च वचनान्तरानुसारेणोक्तानि कल्पभेदेन व्यवस्थापनीयानि स्वस्वपरिगृहीतपक्षानुसारेण तत्तदुपासकैरुपोष्याणि । श्रीरामकृष्णनृसिंहजयन्त्य एव नित्याः सर्वैरुपोष्याः ।

atra matsyakūrmavarāhabuddhakalkīnāmāṣāḍhādimāsāntarāṇi ekādaśyāditithyantarāṇi prātarādikālāntarāṇi ca vacanāntarānusāreṇoktāni kalpabhedena vyavasthāpanīyāni svasvaparigṛhītapakṣānusāreṇa tattadupāsakairupoṣyāṇi | śrīrāmakṛṣṇanṛsiṃhajayantya eva nityāḥ sarvairupoṣyāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.21. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मत्स्य, कूर्म, वराह, बुद्ध और कल्कि के लिए दूसरे वचनों में आषाढ आदि दूसरे महीने, एकादशी आदि दूसरी तिथियाँ और प्रातः आदि दूसरे काल कहे गए हैं। इन्हें कल्पभेद से समझें। उन-उन देवताओं के उपासक अपने माने हुए पक्ष के अनुसार उपवास करें। केवल श्रीराम, कृष्ण और नृसिंह की जयन्तियाँ नित्य हैं, इनमें सबको उपवास करना चाहिए।

Other texts give other months, like Āṣāḍha, other tithis, like the eleventh, and other times, like morning, for Matsya, Kūrma, Varāha, the Buddha and Kalki. Settle these as differences between kalpas. Each god's worshippers fast by the view they have taken. Only the birthdays of Śrī Rāma, Kṛṣṇa and Narasiṃha are required, and everyone should fast on them.

Word by wordपदार्थ

मास-अन्तराणि (māsa-antarāṇi) — other monthsदूसरे महीनेतिथि-अन्तराणि (tithi-antarāṇi) — other tithisदूसरी तिथियाँकाल-अन्तराणि (kāla-antarāṇi) — other timesदूसरे कालवचन-अन्तर-अनुसारेण (vacana-antara-anusāreṇa) — by other textsदूसरे वचनों के अनुसारकल्प-भेदेन (kalpa-bhedena) — as differences between kalpasकल्पभेद सेव्यवस्थापनीयानि (vyavasthāpanīyāni) — should be settledव्यवस्था करनी चाहिएउपासकैः (upāsakaiḥ) — by their worshippersउपासकों द्वाराउपोष्याणि (upoṣyāṇi) — should be fastedउपवास करने योग्यनित्याः (nityāḥ) — requiredनित्यसर्वैः (sarvaiḥ) — by everyoneसबके द्वारा

Verse 3.22

३.२२3.22 चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां मध्याह्नव्यापिन्यां लड्डुकादिभिः श्रीगणेशमर्चयित्वा दमनकारोपणं कुर्यात् । विघ्ननाशं सर्वान्कामान्प्राप्नुयात् ।

caitraśuklacaturthyāṃ madhyāhnavyāpinyāṃ laḍḍukādibhiḥ śrīgaṇeśamarcayitvā damanakāropaṇaṃ kuryāt | vighnanāśaṃ sarvānkāmānprāpnuyāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.22. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मध्याह्न में रहने वाली चैत्र शुक्ल चतुर्थी में लड्डू आदि से श्री गणेश की पूजा करके दवना चढ़ाएँ। इससे विघ्नों का नाश होता है और सब कामनाएँ पूरी होती हैं।

On the bright fourth of Caitra, present at midday, worship Śrī Gaṇeśa with laḍḍus and the like, and offer him damanaka. One gains an end of obstacles and all one's wishes.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-शुक्ल-चतुर्थ्याम् (caitra-śukla-caturthyām) — on the bright fourth of Caitraचैत्र शुक्ल चतुर्थी मेंमध्याह्न-व्यापिन्याम् (madhyāhna-vyāpinyām) — present at middayमध्याह्न में रहने वालीलड्डुक-आदिभिः (laḍḍuka-ādibhiḥ) — with laḍḍus and the likeलड्डू आदि सेअर्चयित्वा (arcayitvā) — after worshippingपूजा करकेदमनक-आरोपणम् (damanaka-āropaṇam) — offering damanakaदवना चढ़ानाविघ्न-नाशम् (vighna-nāśam) — an end of obstaclesविघ्नों का नाशसर्वान् कामान् (sarvān kāmān) — all wishesसब कामनाएँप्राप्नुयात् (prāpnuyāt) — one gainsपाता है

Verse 3.23

३.२३3.23 चैत्रशुक्लपञ्चम्यामनन्तादिनागान्पूजयित्वा क्षीरसर्पिर्नैवेद्यं दद्यात् । अस्यामेव पञ्चम्यां लक्ष्मीपूजनम् । अत्रैव चोच्चैःश्रवादिपूजनात्मकं हयव्रतमुक्तम् ।

caitraśuklapañcamyāmanantādināgānpūjayitvā kṣīrasarpirnaivedyaṃ dadyāt | asyāmeva pañcamyāṃ lakṣmīpūjanam | atraiva coccaiḥśravādipūjanātmakaṃ hayavratamuktam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.23. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल पञ्चमी में अनन्त आदि नागों की पूजा करके दूध और घी का नैवेद्य दें। इसी पञ्चमी में लक्ष्मी पूजन होता है। इसी दिन उच्चैःश्रवा आदि घोड़ों के पूजन वाला हयव्रत कहा गया है।

On the bright fifth of Caitra, worship Ananta and the other serpents and give them milk and ghee. On this same fifth Lakṣmī is worshipped. The horse vow is also set for this day: worship of Uccaiḥśravas and other horses.

Word by wordपदार्थ

अनन्त-आदि-नागान् (ananta-ādi-nāgān) — Ananta and the other serpentsअनन्त आदि नागों कोक्षीर-सर्पिः-नैवेद्यम् (kṣīra-sarpiḥ-naivedyam) — an offering of milk and gheeदूध और घी का नैवेद्यदद्यात् (dadyāt) — should giveदेलक्ष्मी-पूजनम् (lakṣmī-pūjanam) — worship of Lakṣmīलक्ष्मी पूजनउच्चैःश्रवस्-आदि-पूजन-आत्मकम् (uccaiḥśravas-ādi-pūjana-ātmakam) — worship of Uccaiḥśravas and other horsesउच्चैःश्रवा आदि का पूजनहय-व्रतम् (haya-vratam) — the horse vowहयव्रत

Verse 3.24

३.२४3.24 अत्र सर्वत्र पञ्चमी सामान्यनिर्णयानुसारेण ग्राह्या । एवमग्रेऽपि यत्र विशेषनिर्णयो नोच्यते तत्र प्रथमपरिच्छेदोक्त एव निर्णयोऽनुसंधेयः ।

atra sarvatra pañcamī sāmānyanirṇayānusāreṇa grāhyā | evamagre'pi yatra viśeṣanirṇayo nocyate tatra prathamaparicchedokta eva nirṇayo'nusaṃdheyaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.24. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इन सब में पञ्चमी सामान्य निर्णय के अनुसार लें। आगे भी जहाँ विशेष निर्णय न कहा जाए, वहाँ पहले परिच्छेद में कहा हुआ निर्णय ही मानें।

In all these, take the fifth by the general ruling. So too later on: wherever no special ruling is given, follow the ruling given in the first part.

Word by wordपदार्थ

सर्वत्र (sarvatra) — in all theseइन सब मेंसामान्य-निर्णय-अनुसारेण (sāmānya-nirṇaya-anusāreṇa) — by the general rulingसामान्य निर्णय के अनुसारअग्रे (agre) — later onआगेविशेष-निर्णयः (viśeṣa-nirṇayaḥ) — a special rulingविशेष निर्णयन उच्यते (na ucyate) — is not givenनहीं कहा गयाप्रथम-परिच्छेद-उक्तः (prathama-pariccheda-uktaḥ) — given in the first partपहले परिच्छेद में कहा हुआअनुसंधेयः (anusaṃdheyaḥ) — should be followedमानना चाहिए

Verse 3.25

३.२५3.25 षष्ठ्यां स्कन्दस्य दमनकारोपणम् । सप्तम्यां भास्करस्य दमनकपूजा नवम्यां देव्याः सर्वदेवानां पौर्णमास्यामित्यन्यत्र विस्तरः ।

ṣaṣṭhyāṃ skandasya damanakāropaṇam | saptamyāṃ bhāskarasya damanakapūjā navamyāṃ devyāḥ sarvadevānāṃ paurṇamāsyāmityanyatra vistaraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.25. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

षष्ठी में स्कन्द को दवना चढ़ाया जाता है। सप्तमी में सूर्य की, नवमी में देवी की, और पूर्णिमा में सब देवताओं की दवने से पूजा होती है। इसका विस्तार दूसरे ग्रन्थों में है।

On the sixth, damanaka is offered to Skanda. On the seventh the Sun is worshipped with damanaka, on the ninth the Devī, and on the full moon all the gods. This is told in full elsewhere.

Word by wordपदार्थ

षष्ठ्याम् (ṣaṣṭhyām) — on the sixthषष्ठी मेंस्कन्दस्य (skandasya) — to Skandaस्कन्द कोसप्तम्याम् (saptamyām) — on the seventhसप्तमी मेंभास्करस्य (bhāskarasya) — of the Sunसूर्य कीनवम्याम् (navamyām) — on the ninthनवमी मेंदेव्याः (devyāḥ) — of the Devīदेवी कीसर्व-देवानाम् (sarva-devānām) — of all the godsसब देवताओं कीपौर्णमास्याम् (paurṇamāsyām) — on the full moonपूर्णिमा मेंअन्यत्र विस्तरः (anyatra vistaraḥ) — told in full elsewhereविस्तार अन्यत्र है

Verse 3.26

३.२६3.26 चैत्रशुक्लाष्टम्यां भवान्या उत्पत्तिः । तत्र नवमीयुता ग्राह्या । अत्र पुनर्वसुयुताष्टम्याम् अष्टाशोककलिकाप्राशनम् । तत्र मन्त्रः— त्वामशोकनराभीष्ट मधुमाससमुद्भव । पिबामि शोकसंतप्तो मामशोकं सदा कुरु ॥ इति ।

caitraśuklāṣṭamyāṃ bhavānyā utpattiḥ | tatra navamīyutā grāhyā | atra punarvasuyutāṣṭamyām aṣṭāśokakalikāprāśanam | tatra mantraḥ | tvāmaśokanarābhīṣṭa madhumāsasamudbhava | pibāmi śokasaṃtapto māmaśokaṃ sadā kuru iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.26. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल अष्टमी में भवानी की उत्पत्ति है। नवमी से युक्त अष्टमी लें। पुनर्वसु से युक्त अष्टमी में आठ अशोक कलियाँ खाएँ। मन्त्र: "हे अशोक, मनुष्यों को प्रिय, चैत्र में उत्पन्न, मैं शोक से तपा हुआ तुम्हें पीता हूँ। मुझे सदा शोक रहित करो।"

On the bright eighth of Caitra comes the birth of Bhavānī. Take the eighth joined to the ninth. On an eighth joined to Punarvasu, eat eight aśoka buds. The mantra: "O aśoka, dear to men, born in the spring month, burning with grief I drink you. Make me always free of grief."

Word by wordपदार्थ

भवान्याः (bhavānyāḥ) — of Bhavānīभवानी कीउत्पत्तिः (utpattiḥ) — birthउत्पत्तिनवमी-युता (navamī-yutā) — joined to the ninthनवमी से युक्तपुनर्वसु-युता-अष्टम्याम् (punarvasu-yutā-aṣṭamyām) — on an eighth joined to Punarvasuपुनर्वसु से युक्त अष्टमी मेंअष्ट-अशोक-कलिका-प्राशनम् (aṣṭa-aśoka-kalikā-prāśanam) — eating eight aśoka budsआठ अशोक कलियाँ खानाअशोक (aśoka) — O aśokaहे अशोकनर-अभीष्ट (nara-abhīṣṭa) — dear to menमनुष्यों को प्रियमधु-मास-समुद्भव (madhu-māsa-samudbhava) — born in the spring monthचैत्र में उत्पन्नपिबामि (pibāmi) — I drinkपीता हूँशोक-संतप्तः (śoka-saṃtaptaḥ) — burning with griefशोक से तपा हुआअशोकम् (aśokam) — free of griefशोक रहितसदा (sadā) — alwaysसदाकुरु (kuru) — makeकरो

Verse 3.27

३.२७3.27 अत्रैव योगविशेषे कृत्यम्— पुनर्वसुबुधोपेता चैत्रे मासि सिताष्टमी । प्रातस्तु विधिवत्स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥ इति ।

atraiva yogaviśeṣe kṛtyam | punarvasubudhopetā caitre māsi sitāṣṭamī | prātastu vidhivatsnātvā vājapeyaphalaṃ labhet iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.27. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी दिन विशेष योग में कृत्य है: "चैत्र की शुक्ल अष्टमी पुनर्वसु और बुधवार से युक्त हो, तो प्रातःकाल विधि से स्नान करने वाला वाजपेय यज्ञ का फल पाता है।"

On this day there is a rite at a special conjunction: "When the bright eighth of Caitra falls with Punarvasu and a Wednesday, one who bathes in the morning by the rule gains the fruit of a Vājapeya sacrifice."

Word by wordपदार्थ

योग-विशेषे (yoga-viśeṣe) — at a special conjunctionविशेष योग मेंकृत्यम् (kṛtyam) — a riteकृत्यपुनर्वसु-बुध-उपेता (punarvasu-budha-upetā) — with Punarvasu and a Wednesdayपुनर्वसु और बुधवार से युक्तसित-अष्टमी (sita-aṣṭamī) — the bright eighthशुक्ल अष्टमीप्रातः (prātaḥ) — in the morningप्रातःकालविधिवत् (vidhivat) — by the ruleविधि सेस्नात्वा (snātvā) — bathingस्नान करकेवाजपेय-फलम् (vājapeya-phalam) — the fruit of a Vājapeya sacrificeवाजपेय यज्ञ का फललभेत् (labhet) — gainsपाता है

Verse 3.28

३.२८3.28 चैत्रशुक्लनवमी रामनवमी, चैत्रशुक्लनवम्यां पुनर्वसुयुतायां मध्याह्ने कर्कलग्ने मेषस्थे सूर्ये उच्चस्थे ग्रहपञ्चके श्रीरामजन्मश्रवणात् । अस्यां मध्याह्नव्यापिन्यामुपोषणं कार्यम् । पूर्वेद्युरेव मध्याह्ने सत्त्वे सैव ग्राह्या । दिनद्वये मध्याह्नव्याप्तौ वा परा, अष्टमीविद्धाया निषेधात् । अतः पूर्वेद्युः सकलमध्याह्नव्यापिनीमपि त्यक्त्वा मध्याह्नैकदेशव्यापिन्यपि परैव ग्राह्या ।

caitraśuklanavamī rāmanavamī caitraśuklanavamyāṃ punarvasuyutāyāṃ madhyāhne karkalagne meṣasthe sūrye uccasthe grahapañcake śrīrāmajanmaśravaṇāt | asyāṃ madhyāhnavyāpinyāmupoṣaṇaṃ kāryam | pūrvedyureva madhyāhne sattve saiva grāhyā | dinadvaye madhyāhnavyāptau vā parā aṣṭamīviddhāyā niṣedhāt | ataḥ pūrvedyuḥ sakalamadhyāhnavyāpinīmapi tyaktvā madhyāhnaikadeśavyāpinyapi paraiva grāhyā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.28. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल नवमी रामनवमी है। क्योंकि पुनर्वसु से युक्त चैत्र शुक्ल नवमी में मध्याह्न के समय, कर्क लग्न में, मेष के सूर्य में और पाँच ग्रहों के उच्च होने पर श्रीराम का जन्म सुना जाता है। मध्याह्न में रहने वाली नवमी में उपवास करें। यदि पहले दिन ही मध्याह्न में हो तो वही लें। दोनों दिन मध्याह्न में हो या किसी दिन न हो तो परली लें, क्योंकि अष्टमी से विद्ध नवमी का निषेध है। इसलिए पहले दिन पूरे मध्याह्न में रहने वाली को भी छोड़कर, मध्याह्न के एक भाग में रहने वाली परली ही लें।

The bright ninth of Caitra is Rāmanavamī. For Śrī Rāma's birth is told on the bright ninth of Caitra, joined to Punarvasu, at midday, with Cancer rising, the Sun in Aries and five planets exalted. Fast on the ninth present at midday. If it is at midday only on the first day, take that day. If it is at midday on both days, or on neither, take the later one, because a ninth touched by the eighth is barred. So leave the first day even if the ninth fills its whole midday, and take the later one even if it covers only part of midday.

Word by wordपदार्थ

राम-नवमी (rāma-navamī) — Rāmanavamīरामनवमीपुनर्वसु-युतायाम् (punarvasu-yutāyām) — joined to Punarvasuपुनर्वसु से युक्तकर्क-लग्ने (karka-lagne) — with Cancer risingकर्क लग्न मेंमेष-स्थे सूर्ये (meṣa-sthe sūrye) — with the Sun in Ariesमेष के सूर्य मेंउच्च-स्थे ग्रह-पञ्चके (ucca-sthe graha-pañcake) — with five planets exaltedपाँच ग्रह उच्च मेंजन्म-श्रवणात् (janma-śravaṇāt) — since the birth is toldजन्म सुने जाने सेउपोषणम् (upoṣaṇam) — the fastउपवासपूर्वेद्युः (pūrvedyuḥ) — on the first dayपहले दिनअष्टमी-विद्धायाः (aṣṭamī-viddhāyāḥ) — of one touched by the eighthअष्टमी से विद्ध कानिषेधात् (niṣedhāt) — since it is barredनिषेध होने सेमध्याह्न-एक-देश-व्यापिनी (madhyāhna-eka-deśa-vyāpinī) — present for part of middayमध्याह्न के एक भाग में रहने वाली

Verse 3.29

३.२९3.29 केचित्त्वष्टमीविद्धां मध्याह्नव्यापिनीं पुनर्वसुयुतामपि त्यक्त्वा परेद्युस्त्रिमुहूर्तापि नवमी सर्वैरप्युपोष्या । यदि तु दशम्या ह्रासवशेन पारणादिने स्मार्तानामेकादशीव्रतप्राप्तिस्तदा स्मार्तैरष्टमीविद्धोपोष्या, वैष्णवैर्मुहूर्तत्रययुता परैवोपोष्या । शुद्धाया नवम्या अलाभे मुहूर्तत्रयन्यूनत्वे वा सर्वैरपि अष्टमीविद्धैवोपोष्येत्याहुः । इदं व्रतं नित्यं काम्यं च ।

kecittvaṣṭamīviddhāṃ madhyāhnavyāpinīṃ punarvasuyutāmapi tyaktvā paredyustrimuhūrtāpi navamī sarvairapyupoṣyā | yadi tu daśamyā hrāsavaśena pāraṇādine smārtānāmekādaśīvrataprāptistadā smārtairaṣṭamīviddhopoṣyā vaiṣṇavairmuhūrtatrayayutā paraivopoṣyā | śuddhāyā navamyā alābhe muhūrtatrayanyūnatve vā sarvairapi aṣṭamīviddhaivopoṣyetyāhuḥ | idaṃ vrataṃ nityaṃ kāmyaṃ ca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.29. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर कोई ऐसा कहते हैं। अष्टमी से विद्ध नवमी को छोड़ दें, चाहे वह मध्याह्न में हो और पुनर्वसु से युक्त हो। दूसरे दिन की नवमी में सबको उपवास करना चाहिए, चाहे वह तीन मुहूर्त ही हो। पर यदि दशमी के क्षय से पारणा के दिन स्मार्तों का एकादशी व्रत आ पड़े, तो स्मार्त अष्टमी से विद्ध नवमी में उपवास करें। वैष्णव तीन मुहूर्त वाली परली नवमी में ही उपवास करें। शुद्ध नवमी न मिले, या तीन मुहूर्त से कम हो, तो सब अष्टमी से विद्ध नवमी में ही उपवास करें। यह व्रत नित्य भी है और काम्य भी।

But some say this. Leave aside the ninth touched by the eighth, even if it is at midday and joined to Punarvasu. Everyone should fast on the next day's ninth, even if it lasts only three muhūrtas. But if the tenth is short, the Smārtas' Ekādaśī vow may fall on the day of breaking the fast. Then Smārtas fast on the ninth touched by the eighth. Vaiṣṇavas fast on the later ninth that lasts three muhūrtas. If no pure ninth is found, or it lasts less than three muhūrtas, everyone fasts on the ninth touched by the eighth. This vow is both required and kept for a wish.

Word by wordपदार्थ

केचित् (kecit) — someकोईत्यक्त्वा (tyaktvā) — leaving asideछोड़करपरेद्युः (paredyuḥ) — on the next dayदूसरे दिनत्रि-मुहूर्ता (tri-muhūrtā) — lasting three muhūrtasतीन मुहूर्त वालीदशम्याः ह्रास-वशेन (daśamyāḥ hrāsa-vaśena) — since the tenth is shortदशमी के क्षय सेपारणा-दिने (pāraṇā-dine) — on the day of breaking the fastपारणा के दिनस्मार्तानाम् (smārtānām) — for Smārtasस्मार्तों के लिएवैष्णवैः (vaiṣṇavaiḥ) — by Vaiṣṇavasवैष्णवों द्वाराशुद्धायाः (śuddhāyāḥ) — of a pure oneशुद्धअलाभे (alābhe) — if not foundन मिलने परआहुः (āhuḥ) — they sayकहते हैंनित्यम् (nityam) — requiredनित्यकाम्यम् (kāmyam) — for a wishकाम्य

Verse 3.30

३.३०3.30 अष्टम्यामाचार्यं संपूज्य— श्रीरामप्रतिमादानं करिष्येऽहं द्विजोत्तम । तत्राचार्यो भव प्रीतः श्रीरामोसि त्वमेव मे ॥ इति प्रार्थ्य,

aṣṭamyāmācāryaṃ saṃpūjya | śrīrāmapratimādānaṃ kariṣye'haṃ dvijottama | tatrācāryo bhava prītaḥ śrīrāmosi tvameva me iti prārthya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.30. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

व्रत का प्रयोग। अष्टमी को आचार्य की पूजा करके प्रार्थना करें: "हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मैं श्रीराम की प्रतिमा का दान करूँगा। उसमें आप प्रसन्न होकर आचार्य बनें। मेरे लिए आप ही श्रीराम हैं।"

The rite of the vow. On the eighth, honour the officiant and ask him: "Best of brahmins, I will make the gift of an image of Śrī Rāma. Gladly be the officiant for it. You yourself are Śrī Rāma to me."

Word by wordपदार्थ

अष्टम्याम् (aṣṭamyām) — on the eighthअष्टमी मेंआचार्यम् (ācāryam) — the officiantआचार्य कीसंपूज्य (saṃpūjya) — after honouringपूजा करकेश्री-राम-प्रतिमा-दानम् (śrī-rāma-pratimā-dānam) — the gift of an image of Śrī Rāmaश्रीराम की प्रतिमा का दानकरिष्ये (kariṣye) — will makeकरूँगाद्विज-उत्तम (dvija-uttama) — best of brahminsहे श्रेष्ठ ब्राह्मणआचार्यः भव (ācāryaḥ bhava) — be the officiantआचार्य बनोप्रीतः (prītaḥ) — gladlyप्रसन्न होकरत्वम् एव (tvam eva) — you yourselfतुम हीप्रार्थ्य (prārthya) — after askingप्रार्थना करके

Verse 3.31

३.३१3.31 नवम्या अङ्गभूतेन एकभक्तेन राघव । इक्ष्वाकुवंशतिलक प्रीतो भव भवप्रिय ॥ इत्येकभक्तं संकल्प्य साचार्यो हविष्यं भुञ्जीत ।

navamyā aṅgabhūtena ekabhaktena rāghava | ikṣvākuvaṃśatilaka prīto bhava bhavapriya | ityekabhaktaṃ saṃkalpya sācāryo haviṣyaṃ bhuñjīta ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.31. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर एकभक्त का संकल्प करें: "हे राघव, इक्ष्वाकुवंश के तिलक, शिव के प्रिय, नवमी के अङ्ग रूप इस एकभक्त से प्रसन्न हों।" फिर आचार्य के साथ हविष्य भोजन करें।

Then vow the one meal: "O Rāghava, jewel of the Ikṣvāku line, dear to Śiva, be pleased by this one meal that is part of the ninth's vow." Then eat pure food with the officiant.

Word by wordपदार्थ

नवम्याः (navamyāḥ) — of the ninthनवमी केअङ्ग-भूतेन (aṅga-bhūtena) — that is part ofअङ्ग रूपएक-भक्तेन (eka-bhaktena) — by one mealएकभक्त सेराघव (rāghava) — O Rāghavaहे राघवइक्ष्वाकु-वंश-तिलक (ikṣvāku-vaṃśa-tilaka) — jewel of the Ikṣvāku lineइक्ष्वाकुवंश के तिलकप्रीतः भव (prītaḥ bhava) — be pleasedप्रसन्न होंभव-प्रिय (bhava-priya) — dear to Śivaशिव के प्रियसंकल्प्य (saṃkalpya) — vowingसंकल्प करकेस-आचार्यः (sa-ācāryaḥ) — with the officiantआचार्य के साथहविष्यम् (haviṣyam) — pure foodहविष्यभुञ्जीत (bhuñjīta) — should eatखाए

Verse 3.32

३.३२3.32 पूजामण्डपं तत्र वेदिं च कृत्वा नवम्यां प्रातः— उपोष्य नवमीं त्वद्य यामेष्वष्टसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं मे संसारात् त्राहि मां हरे ॥ इत्युपोषणं संकल्प्य,

pūjāmaṇḍapaṃ tatra vediṃ ca kṛtvā navamyāṃ prātaḥ | upoṣya navamīṃ tvadya yāmeṣvaṣṭasu rāghava | tena prīto bhava tvaṃ me saṃsārāt trāhi māṃ hare ityupoṣaṇaṃ saṃkalpya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.32. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वहाँ पूजा का मण्डप और वेदी बनाएँ। नवमी के प्रातःकाल उपवास का संकल्प करें: "हे राघव, आज मैं आठों पहर नवमी का उपवास करूँगा। उससे मुझ पर प्रसन्न हों। हे हरि, संसार से मेरी रक्षा करो।"

Make a worship pavilion and an altar there. On the ninth, in the morning, vow the fast: "O Rāghava, today I fast on the ninth through all eight watches. Be pleased with me for it. O Hari, save me from worldly life."

Word by wordपदार्थ

पूजा-मण्डपम् (pūjā-maṇḍapam) — a worship pavilionपूजा का मण्डपवेदिम् (vedim) — an altarवेदीकृत्वा (kṛtvā) — having madeबनाकरप्रातः (prātaḥ) — in the morningप्रातःकालउपोष्य (upoṣya) — fastingउपवास करकेअद्य (adya) — todayआजयामेषु अष्टसु (yāmeṣu aṣṭasu) — through all eight watchesआठों पहरसंसारात् (saṃsārāt) — from worldly lifeसंसार सेत्राहि (trāhi) — saveरक्षा करोहरे (hare) — O Hariहे हरिउपोषणम् (upoṣaṇam) — the fastउपवास का

Verse 3.33

३.३३3.33 इमां स्वर्णमयीं राम प्रतिमां स्वां प्रयत्नतः । श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभक्ताय धीमते ॥ इति प्रतिमादानं संकल्पयेत् ।

imāṃ svarṇamayīṃ rāma pratimāṃ svāṃ prayatnataḥ | śrīrāmaprītaye dāsye rāmabhaktāya dhīmate | iti pratimādānaṃ saṃkalpayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.33. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर प्रतिमा दान का संकल्प करें: "हे राम, श्रीराम की प्रसन्नता के लिए मैं अपनी यह सोने की प्रतिमा यत्न से बुद्धिमान राम भक्त को दूँगा।"

Then vow the gift of the image: "O Rāma, to please Śrī Rāma I will give this golden image of my own, with care, to a wise devotee of Rāma."

Word by wordपदार्थ

इमाम् (imām) — thisइसस्वर्ण-मयीम् (svarṇa-mayīm) — goldenसोने कीप्रतिमाम् (pratimām) — imageप्रतिमा कोस्वाम् (svām) — my ownअपनीप्रयत्नतः (prayatnataḥ) — with careयत्न सेश्री-राम-प्रीतये (śrī-rāma-prītaye) — to please Śrī Rāmaश्रीराम की प्रसन्नता के लिएदास्ये (dāsye) — I will giveदूँगाराम-भक्ताय (rāma-bhaktāya) — to a devotee of Rāmaराम भक्त कोधीमते (dhīmate) — wiseबुद्धिमानसंकल्पयेत् (saṃkalpayet) — one should vowसंकल्प करे

Verse 3.34

३.३४3.34 'श्रीरामनवमीव्रताङ्गभूतां षोडशोपचारैः श्रीरामपूजां करिष्ये, इति संकल्प्य

śrīrāmanavamīvratāṅgabhūtāṃ ṣoḍaśopacāraiḥ śrīrāmapūjāṃ kariṣye iti saṃkalpya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.34. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

संकल्प करें: "श्रीरामनवमी व्रत की अङ्ग रूप श्रीराम की पूजा सोलह उपचारों से करूँगा।"

Vow: "I will do the worship of Śrī Rāma with the sixteen offerings, as part of the Rāmanavamī vow."

Word by wordपदार्थ

श्री-रामनवमी-व्रत-अङ्ग-भूताम् (śrī-rāmanavamī-vrata-aṅga-bhūtām) — that is part of the Rāmanavamī vowश्रीरामनवमी व्रत की अङ्ग रूपषोडश-उपचारैः (ṣoḍaśa-upacāraiḥ) — with the sixteen offeringsसोलह उपचारों सेश्री-राम-पूजाम् (śrī-rāma-pūjām) — the worship of Śrī Rāmaश्रीराम की पूजाकरिष्ये (kariṣye) — I will doकरूँगासंकल्प्य (saṃkalpya) — vowingसंकल्प करके

Verse 3.35

३.३५3.35 वेदिकायां सर्वतोभद्रे कलशं संस्थाप्य तत्र पूर्णपात्रे सवस्त्रेऽग्न्युत्तारणादिविधिना प्रतिमायां श्रीरामं प्रतिष्ठाप्य पुरुषसूक्तेन षोडशोपचारैः संपूज्य पूजान्ते— रामस्य जननी चासि रामात्मकमिदं जगत् । अतस्त्वां पूजयिष्यामि लोकमातर्नमोस्तु ते ॥

vedikāyāṃ sarvatobhadre kalaśaṃ saṃsthāpya tatra pūrṇapātre savastre'gnyuttāraṇādividhinā pratimāyāṃ śrīrāmaṃ pratiṣṭhāpya puruṣasūktena ṣoḍaśopacāraiḥ saṃpūjya pūjānte | rāmasya jananī cāsi rāmātmakamidaṃ jagat | atastvāṃ pūjayiṣyāmi lokamātarnamostu te ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.35. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वेदी पर सर्वतोभद्र में कलश स्थापित करें। उस पर वस्त्र सहित पूर्णपात्र रखें। अग्न्युत्तारण आदि विधि से प्रतिमा में श्रीराम की प्रतिष्ठा करें। पुरुषसूक्त से सोलह उपचारों द्वारा पूजा करें। पूजा के अन्त में कहें: "आप राम की माता हैं, और यह जगत राममय है। इसलिए मैं आपकी पूजा करूँगा। हे लोकमाता, आपको नमस्कार है।"

On the altar, on a sarvatobhadra diagram, set up a pot. On it place a full dish with a cloth. Install Śrī Rāma in the image by the rite of passing through fire and the rest. Worship him with the Puruṣasūkta and the sixteen offerings. At the end of the worship say: "You are Rāma's mother, and this world is made of Rāma. So I will worship you. Mother of the world, I bow to you."

Word by wordपदार्थ

वेदिकायाम् (vedikāyām) — on the altarवेदी परसर्वतोभद्रे (sarvatobhadre) — on a sarvatobhadra diagramसर्वतोभद्र परकलशम् (kalaśam) — a potकलशपूर्ण-पात्रे (pūrṇa-pātre) — in a full dishपूर्णपात्र मेंस-वस्त्रे (sa-vastre) — with a clothवस्त्र सहितअग्नि-उत्तारण-आदि-विधिना (agni-uttāraṇa-ādi-vidhinā) — by the rite of passing through fire and the restअग्न्युत्तारण आदि विधि सेप्रतिष्ठाप्य (pratiṣṭhāpya) — installingप्रतिष्ठा करकेपुरुष-सूक्तेन (puruṣa-sūktena) — with the Puruṣasūktaपुरुषसूक्त सेजननी (jananī) — motherमाताराम-आत्मकम् (rāma-ātmakam) — made of Rāmaराममयलोक-मातः (loka-mātaḥ) — mother of the worldहे लोकमाता

Verse 3.36

३.३६3.36 इति कौसल्यां संपूज्य 'ॐ नमो दशरथाय' इति दशरथं संपूज्य सर्वपूजां समाप्य मध्याह्ने फलपुष्पजलादिपूर्णेन शङ्खेनार्घ्यं दद्यात् । तत्र मन्त्रः— दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । दानवानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥ परित्राणाय साधूनां जातो रामः स्वयं हरिः । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ इति ।

iti kausalyāṃ saṃpūjya oṃ namo daśarathāya iti daśarathaṃ saṃpūjya sarvapūjāṃ samāpya madhyāhne phalapuṣpajalādipūrṇena śaṅkhenārghyaṃ dadyāt | tatra mantraḥ | daśānanavadhārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca | dānavānāṃ vināśāya daityānāṃ nidhanāya ca | paritrāṇāya sādhūnāṃ jāto rāmaḥ svayaṃ hariḥ | gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ bhrātṛbhiḥ sahito'nagha iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.36. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार कौसल्या की पूजा करें। "ॐ नमो दशरथाय" से दशरथ की पूजा करें। सब पूजा समाप्त करके मध्याह्न में फल, फूल, जल आदि से भरे शंख से अर्घ्य दें। मन्त्र: "रावण के वध के लिए, धर्म की स्थापना के लिए, दानवों और दैत्यों के नाश के लिए, और साधुओं की रक्षा के लिए स्वयं हरि राम बनकर जन्मे। हे निष्पाप, भाइयों सहित मेरा दिया अर्घ्य ग्रहण करें।"

So worship Kausalyā. Worship Daśaratha with "oṃ namo daśarathāya". Finish all the worship. At midday give water of welcome from a conch filled with fruit, flowers, water and the like. The mantra: "To kill ten-headed Rāvaṇa and to set dharma firm, to destroy the Dānavas and the Daityas, and to protect the good, Hari himself was born as Rāma. O sinless one, with your brothers, accept this water I give."

Word by wordपदार्थ

कौसल्याम् (kausalyām) — Kausalyāकौसल्या कीदशरथम् (daśaratham) — Daśarathaदशरथ कीमध्याह्ने (madhyāhne) — at middayमध्याह्न मेंफल-पुष्प-जल-आदि-पूर्णेन (phala-puṣpa-jala-ādi-pūrṇena) — filled with fruit, flowers, water and the likeफल, फूल, जल आदि से भरेशङ्खेन (śaṅkhena) — with a conchशंख सेअर्घ्यम् (arghyam) — water of welcomeअर्घ्यदशानन-वध-अर्थाय (daśānana-vadha-arthāya) — to kill ten-headed Rāvaṇaरावण के वध के लिएधर्म-संस्थापनाय (dharma-saṃsthāpanāya) — to set dharma firmधर्म की स्थापना के लिएपरित्राणाय साधूनाम् (paritrāṇāya sādhūnām) — to protect the goodसाधुओं की रक्षा के लिएस्वयम् हरिः (svayam hariḥ) — Hari himselfस्वयं हरिभ्रातृभिः सहितः (bhrātṛbhiḥ sahitaḥ) — with your brothersभाइयों सहितअनघ (anagha) — O sinless oneहे निष्पाप

Verse 3.37

३.३७3.37 रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रातर्नित्यपूजां विधाय मूलमन्त्रेण पायसाष्टोत्तरशताहुतीर्हुत्वा पूजां विसृज्याचार्याय प्रतिमां दद्यात्— इमां स्वर्णमयीं राम प्रतिमां समलंकृताम् । शुचिवस्त्रयुगच्छन्नां रामोऽहं राघवाय ते ॥ श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः । इति मन्त्रः ।

rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā prātarnityapūjāṃ vidhāya mūlamantreṇa pāyasāṣṭottaraśatāhutīrhutvā pūjāṃ visṛjyācāryāya pratimāṃ dadyāt | imāṃ svarṇamayīṃ rāma pratimāṃ samalaṃkṛtām | śucivastrayugacchannāṃ rāmo'haṃ rāghavāya te | śrīrāmaprītaye dāsye tuṣṭo bhavatu rāghavaḥ iti mantraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.37. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रात को जागरण करें। प्रातः नित्य पूजा करें। मूलमन्त्र से खीर की एक सौ आठ आहुतियाँ दें। पूजा का विसर्जन करके आचार्य को प्रतिमा दें और कहें: "हे राम, श्रीराम की प्रसन्नता के लिए मैं राम रूप होकर आप राघव को यह अच्छी तरह सजी, दो शुद्ध वस्त्रों से ढकी सोने की प्रतिमा दूँगा। राघव प्रसन्न हों।" यह मन्त्र है।

Stay awake through the night. In the morning do the daily worship. Offer a hundred and eight offerings of rice pudding with the root mantra. Close the worship and give the image to the officiant, saying: "O Rāma, to please Śrī Rāma I, as Rāma, will give you, Rāghava, this golden image, well adorned and wrapped in two clean cloths. May Rāghava be pleased." This is the mantra.

Word by wordपदार्थ

जागरणम् (jāgaraṇam) — staying awakeजागरणनित्य-पूजाम् (nitya-pūjām) — the daily worshipनित्य पूजामूल-मन्त्रेण (mūla-mantreṇa) — with the root mantraमूलमन्त्र सेपायस-अष्ट-उत्तर-शत-आहुतीः (pāyasa-aṣṭa-uttara-śata-āhutīḥ) — a hundred and eight offerings of rice puddingखीर की एक सौ आठ आहुतियाँविसृज्य (visṛjya) — closingविसर्जन करकेआचार्याय (ācāryāya) — to the officiantआचार्य कोसम्-अलंकृताम् (sam-alaṃkṛtām) — well adornedअच्छी तरह सजीशुचि-वस्त्र-युग-च्छन्नाम् (śuci-vastra-yuga-cchannām) — wrapped in two clean clothsदो शुद्ध वस्त्रों से ढकीरामः अहम् (rāmaḥ aham) — I, as Rāmaमैं राम रूपराघवाय ते (rāghavāya te) — to you, Rāghavaआप राघव कोतुष्टः भवतु (tuṣṭaḥ bhavatu) — may he be pleasedप्रसन्न हों

Verse 3.38

३.३८3.38 तव प्रसादं स्वीकृत्य क्रियते पारणा मया । व्रतेनानेन संतुष्टः स्वामिन् भक्तिं प्रयच्छ मे ॥ इति प्रार्थ्य नवम्यन्ते पारणां कुर्यात् ।

tava prasādaṃ svīkṛtya kriyate pāraṇā mayā | vratenānena saṃtuṣṭaḥ svāmin bhaktiṃ prayaccha me | iti prārthya navamyante pāraṇāṃ kuryāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.38. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर प्रार्थना करें: "आपका प्रसाद स्वीकार करके मैं पारणा करता हूँ। हे स्वामी, इस व्रत से प्रसन्न होकर मुझे भक्ति दो।" ऐसी प्रार्थना करके नवमी के अन्त में पारणा करें।

Then pray: "Taking your grace, I break my fast. O Lord, pleased by this vow, give me devotion." Having prayed so, break the fast at the end of the ninth.

Word by wordपदार्थ

तव प्रसादम् (tava prasādam) — your graceआपका प्रसादस्वीकृत्य (svīkṛtya) — takingस्वीकार करकेपारणा (pāraṇā) — breaking the fastपारणाव्रतेन अनेन (vratena anena) — by this vowइस व्रत सेसंतुष्टः (saṃtuṣṭaḥ) — pleasedप्रसन्न होकरस्वामिन् (svāmin) — O Lordहे स्वामीभक्तिम् (bhaktim) — devotionभक्तिप्रयच्छ (prayaccha) — giveदोनवमी-अन्ते (navamī-ante) — at the end of the ninthनवमी के अन्त में

Verse 3.39

३.३९3.39 इदं व्रतं मलमासे न कार्यम् । एवं जन्माष्टम्यादिव्रतमपि न कार्यम् । अस्यामेव नवम्यां देवीनवरात्रसमाप्तिः कार्या । एतन्निर्णय आश्विनवरात्रनवमीवत् ।

idaṃ vrataṃ malamāse na kāryam | evaṃ janmāṣṭamyādivratamapi na kāryam | asyāmeva navamyāṃ devīnavarātrasamāptiḥ kāryā | etannirṇaya āśvinavarātranavamīvat ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.39. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह व्रत मलमास में न करें। जन्माष्टमी आदि व्रत भी मलमास में न करें। इसी नवमी में देवी नवरात्र की समाप्ति करें। इसका निर्णय आश्विन नवरात्र की नवमी की तरह है।

Do not keep this vow in an intercalary month. Nor the Janmāṣṭamī vow and the like. On this same ninth the Devī Navarātra closes. Its ruling is as for the ninth of the Āśvina Navarātra.

Word by wordपदार्थ

मलमासे (malamāse) — in an intercalary monthमलमास मेंन कार्यम् (na kāryam) — should not be keptनहीं करना चाहिएजन्म-अष्टमी-आदि-व्रतम् (janma-aṣṭamī-ādi-vratam) — the Janmāṣṭamī vow and the likeजन्माष्टमी आदि व्रतदेवी-नवरात्र-समाप्तिः (devī-navarātra-samāptiḥ) — the close of the Devī Navarātraदेवी नवरात्र की समाप्तिआश्विन-नवरात्र-नवमी-वत् (āśvina-navarātra-navamī-vat) — as for the ninth of the Āśvina Navarātraआश्विन नवरात्र की नवमी की तरह

Verse 3.40

३.४०3.40 चैत्रशुक्लैकादश्यां श्रीकृष्णस्यान्दोलनोत्सवः— दोलारूढं प्रपश्यन्ति कृष्णं कलिमलापहम् । अपराधसहस्रैस्तु मुक्तास्ते धूनने कृते ॥ तावत्तिष्ठन्ति पापानि जन्मकोटिकृतान्यपि । क्रीडन्ते विष्णुना सार्धं वैकुण्ठे देवपूजिताः ॥ इत्यादिकस्तन्महिमा ।

caitraśuklaikādaśyāṃ śrīkṛṣṇasyāndolanotsavaḥ | dolārūḍhaṃ prapaśyanti kṛṣṇaṃ kalimalāpaham | aparādhasahasraistu muktāste dhūnane kṛte | tāvattiṣṭhanti pāpāni janmakoṭikṛtānyapi | krīḍante viṣṇunā sārdhaṃ vaikuṇṭhe devapūjitāḥ | ityādikastanmahimā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.40. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल एकादशी में श्रीकृष्ण का झूले का उत्सव होता है। "जो कलियुग के मल को हरने वाले कृष्ण को झूले पर बैठे देखते हैं और झुलाते हैं, वे हज़ारों अपराधों से छूट जाते हैं। करोड़ों जन्मों में किए पाप भी तभी तक टिकते हैं। वे देवताओं से पूजित होकर वैकुण्ठ में विष्णु के साथ क्रीड़ा करते हैं।" इस प्रकार उसकी महिमा कही गई है।

On the bright eleventh of Caitra comes Śrī Kṛṣṇa's swing festival. "Those who see Kṛṣṇa seated on the swing, who takes away the dirt of the Kali age, and who swing him, are freed from thousands of faults. Sins done in millions of births stay only until then. Honoured by the gods, they play with Viṣṇu in Vaikuṇṭha." Its greatness is told in words like these.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-शुक्ल-एकादश्याम् (caitra-śukla-ekādaśyām) — on the bright eleventh of Caitraचैत्र शुक्ल एकादशी मेंआन्दोलन-उत्सवः (āndolana-utsavaḥ) — the swing festivalझूले का उत्सवदोला-आरूढम् (dolā-ārūḍham) — seated on the swingझूले पर बैठेकलि-मल-अपहम् (kali-mala-apaham) — who takes away the dirt of the Kali ageकलियुग के मल को हरने वालेअपराध-सहस्रैः (aparādha-sahasraiḥ) — from thousands of faultsहज़ारों अपराधों सेमुक्ताः (muktāḥ) — are freedछूट जाते हैंधूनने कृते (dhūnane kṛte) — when they swing himझुलाने परतावत् (tāvat) — only so longतभी तकजन्म-कोटि-कृतानि (janma-koṭi-kṛtāni) — done in millions of birthsकरोड़ों जन्मों में किएक्रीडन्ते (krīḍante) — they playक्रीड़ा करते हैंदेव-पूजिताः (deva-pūjitāḥ) — honoured by the godsदेवताओं से पूजितमहिमा (mahimā) — its greatnessउसकी महिमा

Verse 3.41

३.४१3.41 चैत्रशुक्लद्वादश्यां विष्णोर्दमनोत्सवः । स च पारणाहे । पारणाहे न लभ्येत द्वादशी घटिकापि चेत् । तदा त्रयोदशी ग्राह्या पवित्रदमनार्पणे ॥ इत्युक्तेः । शिवस्य तु चतुर्दश्यां कार्यः ।

caitraśukladvādaśyāṃ viṣṇordamanotsavaḥ | sa ca pāraṇāhe | pāraṇāhe na labhyeta dvādaśī ghaṭikāpi cet | tadā trayodaśī grāhyā pavitradamanārpaṇe ityukteḥ | śivasya tu caturdaśyāṃ kāryaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.41. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल द्वादशी में विष्णु का दमनोत्सव होता है। वह पारणा के दिन होता है, क्योंकि वचन है: "पारणा के दिन द्वादशी घड़ी भर भी न मिले, तो पवित्रा और दवना चढ़ाने में त्रयोदशी लें।" शिव का दमनोत्सव चतुर्दशी में करें।

On the bright twelfth of Caitra comes Viṣṇu's damanaka festival. It is held on the day of breaking the fast, for the text says: "If on the day of breaking the fast the twelfth is not found even for a ghaṭī, take the thirteenth for offering the sacred thread and damanaka." Śiva's festival is held on the fourteenth.

Word by wordपदार्थ

विष्णोः (viṣṇoḥ) — of Viṣṇuविष्णु कादमन-उत्सवः (damana-utsavaḥ) — the damanaka festivalदमनोत्सवपारण-अहे (pāraṇa-ahe) — on the day of breaking the fastपारणा के दिनन लभ्येत (na labhyeta) — is not foundन मिलेघटिका अपि (ghaṭikā api) — even for a ghaṭīघड़ी भर भीत्रयोदशी (trayodaśī) — the thirteenthत्रयोदशीपवित्र-दमन-अर्पणे (pavitra-damana-arpaṇe) — for offering the sacred thread and damanakaपवित्रा और दवना चढ़ाने मेंशिवस्य (śivasya) — of Śivaशिव काचतुर्दश्याम् (caturdaśyām) — on the fourteenthचतुर्दशी में

Verse 3.42

३.४२3.42 उपवासदिने नित्यपूजां कृत्वा दमनकस्थानं गत्वा क्रयेण तमादाय चन्दनादिना संपूज्य 'श्रीकृष्णपूजार्थं त्वां नेष्ये' इति प्रार्थ्य प्रणमेत् । अन्यदेवतासु यथादैवतमूहः । ततो दमनकं गृहमानीय पञ्चगव्येन शुद्धोदकेन च प्रक्षाल्य देवाग्रे स्थापयित्वा तस्मिन् दमनके अशोककालवसन्तकामान् काममात्रं वा गन्धादिभिः पूजयेत् ।

upavāsadine nityapūjāṃ kṛtvā damanakasthānaṃ gatvā krayeṇa tamādāya candanādinā saṃpūjya śrīkṛṣṇapūjārthaṃ tvāṃ neṣye iti prārthya praṇamet | anyadevatāsu yathādaivatamūhaḥ | tato damanakaṃ gṛhamānīya pañcagavyena śuddhodakena ca prakṣālya devāgre sthāpayitvā tasmin damanake aśokakālavasantakāmān kāmamātraṃ vā gandhādibhiḥ pūjayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.42. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दवना चढ़ाने का प्रयोग। उपवास के दिन नित्य पूजा करें। दवने की जगह जाकर उसे खरीदकर लाएँ। चन्दन आदि से उसकी पूजा करें। "श्रीकृष्ण की पूजा के लिए तुम्हें ले चलूँगा" ऐसी प्रार्थना करके प्रणाम करें। दूसरे देवताओं के लिए नाम उनके अनुसार बदल लें। फिर दवना घर लाकर पञ्चगव्य और शुद्ध जल से धोएँ। उसे देवता के आगे रखें। उस दवने में अशोक, काल, वसन्त और काम की, या केवल काम की, गन्ध आदि से पूजा करें।

The rite of offering damanaka. On the fast day do the daily worship. Go to where the damanaka grows and buy it. Honour it with sandal paste and the like. Say, "I will take you for the worship of Śrī Kṛṣṇa," and bow. For other gods, change the name to suit the god. Then bring the damanaka home. Wash it with the five cow products and clean water. Set it before the god. In that damanaka worship Aśoka, Kāla, Vasanta and Kāma, or Kāma alone, with sandal paste and the rest.

Word by wordपदार्थ

उपवास-दिने (upavāsa-dine) — on the fast dayउपवास के दिनदमनक-स्थानम् (damanaka-sthānam) — where the damanaka growsदवने की जगहक्रयेण (krayeṇa) — by buyingखरीदकरनेष्ये (neṣye) — I will takeले चलूँगाप्रणमेत् (praṇamet) — should bowप्रणाम करेयथा-दैवतम् ऊहः (yathā-daivatam ūhaḥ) — change the name to suit the godदेवता के अनुसार बदल लेंपञ्च-गव्येन (pañca-gavyena) — with the five cow productsपञ्चगव्य सेशुद्ध-उदकेन (śuddha-udakena) — with clean waterशुद्ध जल सेप्रक्षाल्य (prakṣālya) — washingधोकरदेव-अग्रे (deva-agre) — before the godदेवता के आगेअशोक-काल-वसन्त-कामान् (aśoka-kāla-vasanta-kāmān) — Aśoka, Kāla, Vasanta and Kāmaअशोक, काल, वसन्त और कामकाम-मात्रम् (kāma-mātram) — Kāma aloneकेवल काम

Verse 3.43

३.४३3.43 तत्र— नमोस्तु पुष्पबाणाय जगदाह्लादकारिणे । मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिप्रियाय ते ॥ इति कामावाहनमन्त्रः ।

tatra | namostu puṣpabāṇāya jagadāhlādakāriṇe | manmathāya jagannetre ratiprītipriyāya te iti kāmāvāhanamantraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.43. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसके लिए: "फूलों के बाण वाले, जगत को आनन्द देने वाले, जगत के नेता, रति और प्रीति के प्रिय मन्मथ, आपको नमस्कार है।" यह काम के आवाहन का मन्त्र है।

For this: "I bow to you, Manmatha, whose arrows are flowers, who gladdens the world and leads it, dear to Rati and Prīti." This is the mantra to call Kāma.

Word by wordपदार्थ

पुष्प-बाणाय (puṣpa-bāṇāya) — to him whose arrows are flowersफूलों के बाण वाले कोजगत्-आह्लाद-कारिणे (jagat-āhlāda-kāriṇe) — who gladdens the worldजगत को आनन्द देने वाले कोमन्मथाय (manmathāya) — to Manmathaमन्मथ कोजगत्-नेत्रे (jagat-netre) — who leads the worldजगत के नेता कोरति-प्रीति-प्रियाय (rati-prīti-priyāya) — dear to Rati and Prītiरति और प्रीति के प्रिय कोकाम-आवाहन-मन्त्रः (kāma-āvāhana-mantraḥ) — the mantra to call Kāmaकाम के आवाहन का मन्त्र

Verse 3.44

३.४४3.44 कामभस्मसमुद्भूत रतिबाष्पपरिप्लुत । ऋषिगन्धर्वदेवादिविमोहक नमोस्तु ते ॥ इति दमनकमुपस्थाय 'ॐ कामाय नम' इति मन्त्रेण सपरिवाराय कामरूपिणे दमनकाय गन्धाद्युपचारान् दद्यात् ।

kāmabhasmasamudbhūta ratibāṣpaparipluta | ṛṣigandharvadevādivimohaka namostu te | iti damanakamupasthāya oṃ kāmāya nama iti mantreṇa saparivārāya kāmarūpiṇe damanakāya gandhādyupacārān dadyāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.44. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दवने की स्तुति करें: "आप काम की भस्म से उत्पन्न हैं और रति के आँसुओं से भीगे हैं। आप ऋषि, गन्धर्व और देवताओं को मोहते हैं। आपको नमस्कार है।" फिर "ॐ कामाय नमः" मन्त्र से परिवार सहित कामरूप दवने को गन्ध आदि उपचार दें।

Praise the damanaka: "You were born from Kāma's ashes and are wet with Rati's tears. You charm sages, Gandharvas and gods. I bow to you." Then, with the mantra "oṃ kāmāya namaḥ", give sandal paste and the other offerings to the damanaka, which is Kāma in form, with his retinue.

Word by wordपदार्थ

काम-भस्म-समुद्भूत (kāma-bhasma-samudbhūta) — born from Kāma's ashesकाम की भस्म से उत्पन्नरति-बाष्प-परिप्लुत (rati-bāṣpa-paripluta) — wet with Rati's tearsरति के आँसुओं से भीगेऋषि-गन्धर्व-देव-आदि-विमोहक (ṛṣi-gandharva-deva-ādi-vimohaka) — who charms sages, Gandharvas and godsऋषि, गन्धर्व और देवताओं को मोहने वालेउपस्थाय (upasthāya) — after praisingस्तुति करकेस-परिवाराय (sa-parivārāya) — with his retinueपरिवार सहितकाम-रूपिणे (kāma-rūpiṇe) — who is Kāma in formकामरूपगन्ध-आदि-उपचारान् (gandha-ādi-upacārān) — sandal paste and the other offeringsगन्ध आदि उपचार

Verse 3.45

३.४५3.45 ततो रात्रौ देवं संपूज्याधिवासनं कुर्यात् । तदित्थम्—देवाग्रे सर्वतोभद्रं संपाद्य तत्र कलशं संस्थाप्य तत्र धौतवस्त्राच्छन्नं दमनकं वैणवपटले स्थापितं निधाय— पूजार्थं देवदेवस्य विष्णोर्लक्ष्मीपतेः प्रभोः । दमन त्वमिहागच्छ सांनिध्यं कुरु ते नमः ॥

tato rātrau devaṃ saṃpūjyādhivāsanaṃ kuryāt | tadittham devāgre sarvatobhadraṃ saṃpādya tatra kalaśaṃ saṃsthāpya tatra dhautavastrācchannaṃ damanakaṃ vaiṇavapaṭale sthāpitaṃ nidhāya | pūjārthaṃ devadevasya viṣṇorlakṣmīpateḥ prabhoḥ | damana tvamihāgaccha sāṃnidhyaṃ kuru te namaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.45. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर रात में देवता की पूजा करके अधिवासन करें। वह इस तरह है। देवता के आगे सर्वतोभद्र बनाकर उस पर कलश रखें। उस पर बाँस के पटल पर रखे, धुले वस्त्र से ढके दवने को रखें। कहें: "हे दमनक, देवों के देव लक्ष्मीपति विष्णु की पूजा के लिए यहाँ आओ। समीप रहो। तुम्हें नमस्कार है।"

Then at night worship the god and do the night-before rite. It goes like this. Make a sarvatobhadra diagram before the god and set up a pot on it. On the pot place the damanaka on a bamboo tray, covered with a washed cloth. Say: "O damanaka, come here for the worship of Viṣṇu, god of gods, Lakṣmī's lord. Be present. I bow to you."

Word by wordपदार्थ

अधिवासनम् (adhivāsanam) — the night-before riteअधिवासनसर्वतोभद्रम् (sarvatobhadram) — a sarvatobhadra diagramसर्वतोभद्रधौत-वस्त्र-आच्छन्नम् (dhauta-vastra-ācchannam) — covered with a washed clothधुले वस्त्र से ढकावैणव-पटले (vaiṇava-paṭale) — on a bamboo trayबाँस के पटल परनिधाय (nidhāya) — placingरखकरपूजा-अर्थम् (pūjā-artham) — for the worshipपूजा के लिएलक्ष्मी-पतेः (lakṣmī-pateḥ) — Lakṣmī's lordलक्ष्मीपतिदमन (damana) — O damanakaहे दमनकइह आगच्छ (iha āgaccha) — come hereयहाँ आओसांनिध्यम् कुरु (sāṃnidhyam kuru) — be presentसमीप रहो

Verse 3.46

३.४६3.46 इति दमनकदेवतामावाह्य प्रागाद्यष्टदिक्षु क्लीं कामदेवाय नमो ह्रीं रत्यै नमः १ क्लीं भस्मशरीराय नमो ह्रीं रत्यै नमः २ क्लीं अनङ्गाय नमो ह्रीं रत्यै० ३ क्लीं मन्मथाय नमो ह्रीं रत्यै० ४ क्लीं वसन्तसखाय नमो ह्रीं रत्यै० ५ क्लीं स्मराय नमो ह्रीं रत्यै० ६ क्लीं इक्षुचापाय नमो ह्रीं रत्यै० ७ क्लीं पुष्पबाणास्त्राय नमो ह्रीं रत्यै० ८ इति पूजयेत् ।

iti damanakadevatāmāvāhya prāgādyaṣṭadikṣu klīṃ kāmadevāya namo hrīṃ ratyai namaḥ klīṃ bhasmaśarīrāya namo hrīṃ ratyai namaḥ klīṃ anaṅgāya namo hrīṃ ratyai klīṃ manmathāya namo hrīṃ ratyai klīṃ vasantasakhāya namo hrīṃ ratyai klīṃ smarāya namo hrīṃ ratyai klīṃ ikṣucāpāya namo hrīṃ ratyai klīṃ puṣpabāṇāstrāya namo hrīṃ ratyai iti pūjayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.46. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार दमनक देवता का आवाहन करें। फिर पूर्व आदि आठ दिशाओं में पूजा करें: 1 "क्लीं कामदेव को नमस्कार, ह्रीं रति को नमस्कार"। 2 भस्म शरीर वाले को। 3 अनङ्ग को। 4 मन्मथ को। 5 वसन्त के मित्र को। 6 स्मर को। 7 गन्ने के धनुष वाले को। 8 फूलों के बाण रूपी अस्त्र वाले को। हर बार रति को भी नमस्कार करें।

So call the god of the damanaka. Then worship in the eight directions, starting from the east: 1 "klīṃ, I bow to Kāmadeva; hrīṃ, I bow to Rati". 2 To him whose body is ash. 3 To the bodiless one. 4 To Manmatha. 5 To Spring's friend. 6 To Smara. 7 To him with the sugarcane bow. 8 To him whose weapon is flower arrows. Each time bow to Rati too.

Word by wordपदार्थ

आवाह्य (āvāhya) — after callingआवाहन करकेप्राक्-आदि-अष्ट-दिक्षु (prāk-ādi-aṣṭa-dikṣu) — in the eight directions from the eastपूर्व आदि आठ दिशाओं मेंकामदेवाय (kāmadevāya) — to Kāmadevaकामदेव कोरत्यै (ratyai) — to Ratiरति कोभस्म-शरीराय (bhasma-śarīrāya) — to him whose body is ashभस्म शरीर वाले कोअनङ्गाय (anaṅgāya) — to the bodiless oneअनङ्ग कोवसन्त-सखाय (vasanta-sakhāya) — to Spring's friendवसन्त के मित्र कोस्मराय (smarāya) — to Smaraस्मर कोइक्षु-चापाय (ikṣu-cāpāya) — to him with the sugarcane bowगन्ने के धनुष वाले कोपुष्प-बाण-अस्त्राय (puṣpa-bāṇa-astrāya) — to him whose weapon is flower arrowsफूलों के बाण रूपी अस्त्र वाले को

Verse 3.47

३.४७3.47 तत्पुरुषाय विद्महे कामदेवाय धीमहि । तन्नोऽनङ्गः प्रचोदयात् । इति गायत्र्या दमनकमष्टोत्तरशतमभिमन्त्र्य गन्धादिभिः संपूज्य ह्रीं नम इति पुष्पाञ्जलिं दत्वा 'नमोस्तु पुष्पबाणाय' इति पूर्वोक्तावाहनमन्त्रेण नमेत् ।

tatpuruṣāya vidmahe kāmadevāya dhīmahi | tanno'naṅgaḥ pracodayāt | iti gāyatryā damanakamaṣṭottaraśatamabhimantrya gandhādibhiḥ saṃpūjya hrīṃ nama iti puṣpāñjaliṃ datvā namostu puṣpabāṇāya iti pūrvoktāvāhanamantreṇa namet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.47. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.47. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"उस पुरुष को हम जानते हैं, कामदेव का ध्यान करते हैं, अनङ्ग हमें प्रेरणा दें।" इस गायत्री से दवने को एक सौ आठ बार अभिमन्त्रित करें। गन्ध आदि से पूजा करें। "ह्रीं नमः" से पुष्पाञ्जलि दें। पहले कहे आवाहन मन्त्र "नमोस्तु पुष्पबाणाय" से नमस्कार करें।

"We know that Person. We meditate on Kāmadeva. May the bodiless one inspire us." Charge the damanaka a hundred and eight times with this gāyatrī. Worship it with sandal paste and the rest. Offer a handful of flowers with "hrīṃ namaḥ". Bow with the calling mantra given above, "namostu puṣpabāṇāya".

Word by wordपदार्थ

तत्-पुरुषाय (tat-puruṣāya) — that Personउस पुरुष कोविद्महे (vidmahe) — we knowजानते हैंकामदेवाय (kāmadevāya) — Kāmadevaकामदेव काधीमहि (dhīmahi) — we meditate onध्यान करते हैंअनङ्गः (anaṅgaḥ) — the bodiless oneअनङ्गप्रचोदयात् (pracodayāt) — may he inspireप्रेरणा देंगायत्र्या (gāyatryā) — with this gāyatrīइस गायत्री सेअष्ट-उत्तर-शतम् (aṣṭa-uttara-śatam) — a hundred and eight timesएक सौ आठ बारअभिमन्त्र्य (abhimantrya) — chargingअभिमन्त्रित करकेपुष्प-अञ्जलिम् (puṣpa-añjalim) — a handful of flowersपुष्पाञ्जलिनमेत् (namet) — should bowनमस्कार करे

Verse 3.48

३.४८3.48 क्षीरोदधिमहानाग शय्यावस्थितविग्रह । प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौ भव ते नमः ॥ इति देवं प्रार्थ्य पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा तस्यामेकादश्यां रात्रौ जागरणं कुर्यात् ।

kṣīrodadhimahānāga śayyāvasthitavigraha | prātastvāṃ pūjayiṣyāmi sannidhau bhava te namaḥ | iti devaṃ prārthya puṣpāñjaliṃ dattvā tasyāmekādaśyāṃ rātrau jāgaraṇaṃ kuryāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.48. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.48. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

देवता से प्रार्थना करें: "क्षीरसागर में महानाग की शय्या पर स्थित हे प्रभु, प्रातःकाल आपकी पूजा करूँगा। समीप रहो। आपको नमस्कार है।" ऐसी प्रार्थना करके पुष्पाञ्जलि दें और उस एकादशी की रात जागरण करें।

Pray to the god: "You whose body rests on the great serpent bed in the milk ocean, I will worship you in the morning. Be near. I bow to you." Having prayed so, offer a handful of flowers and stay awake that eleventh night.

Word by wordपदार्थ

क्षीर-उदधि (kṣīra-udadhi) — of the milk oceanक्षीरसागर केमहा-नाग-शय्या-अवस्थित-विग्रह (mahā-nāga-śayyā-avasthita-vigraha) — whose body rests on the great serpent bedमहानाग की शय्या पर स्थित शरीर वालेप्रातः (prātaḥ) — in the morningप्रातःकालपूजयिष्यामि (pūjayiṣyāmi) — I will worshipपूजा करूँगासन्निधौ भव (sannidhau bhava) — be nearसमीप रहोप्रार्थ्य (prārthya) — after prayingप्रार्थना करकेजागरणम् (jāgaraṇam) — staying awakeजागरण

Verse 3.49

३.४९3.49 प्रातर्नित्यपूजां कृत्वा पुनर्देवं संपूज्य दूर्वागन्धाक्षतयुतां दमनकमञ्जरीमादाय मूलमन्त्रं पठित्वा । देवदेव जगन्नाथ वाञ्छितार्थप्रदायक । हृत्स्थान्पूरय मे विष्णो कामान् कामेश्वरीप्रिय ॥ इदं दमनकं देव गृहाण मदनुग्रहात् । इमां सांवत्सरीपूजां भगवन्परिपूरय ॥

prātarnityapūjāṃ kṛtvā punardevaṃ saṃpūjya dūrvāgandhākṣatayutāṃ damanakamañjarīmādāya mūlamantraṃ paṭhitvā | devadeva jagannātha vāñchitārthapradāyaka | hṛtsthānpūraya me viṣṇo kāmān kāmeśvarīpriya | idaṃ damanakaṃ deva gṛhāṇa madanugrahāt | imāṃ sāṃvatsarīpūjāṃ bhagavanparipūraya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.49. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रातः नित्य पूजा करके फिर देवता की पूजा करें। दूब, गन्ध और अक्षत से युक्त दवने की मञ्जरी लेकर मूलमन्त्र पढ़ें। कहें: "हे देवों के देव, जगन्नाथ, मनचाहा देने वाले, कामेश्वरी के प्रिय विष्णु, मेरे हृदय की कामनाएँ पूरी करो। हे देव, मुझ पर कृपा करके यह दवना ग्रहण करो। हे भगवन्, इस वार्षिक पूजा को पूर्ण करो।"

In the morning do the daily worship and worship the god again. Take a spray of damanaka with dūrvā grass, sandal paste and rice, and recite the root mantra. Say: "God of gods, lord of the world, giver of what is wished for, O Viṣṇu, dear to Kāmeśvarī, fulfil the wishes held in my heart. O god, take this damanaka as a kindness to me. O Lord, make this year's worship complete."

Word by wordपदार्थ

दूर्वा-गन्ध-अक्षत-युताम् (dūrvā-gandha-akṣata-yutām) — with dūrvā grass, sandal paste and riceदूब, गन्ध और अक्षत से युक्तदमनक-मञ्जरीम् (damanaka-mañjarīm) — a spray of damanakaदवने की मञ्जरीमूल-मन्त्रम् (mūla-mantram) — the root mantraमूलमन्त्रवाञ्छित-अर्थ-प्रदायक (vāñchita-artha-pradāyaka) — giver of what is wished forमनचाहा देने वालेहृत्-स्थान् (hṛt-sthān) — held in the heartहृदय में स्थितपूरय (pūraya) — fulfilपूरा करोकामेश्वरी-प्रिय (kāmeśvarī-priya) — dear to Kāmeśvarīकामेश्वरी के प्रियमत्-अनुग्रहात् (mat-anugrahāt) — as a kindness to meमुझ पर कृपा करकेसांवत्सरी-पूजाम् (sāṃvatsarī-pūjām) — the year's worshipवार्षिक पूजापरिपूरय (paripūraya) — make completeपूर्ण करो

Verse 3.50

३.५०3.50 पुनर्मूलं जप्त्वा देवे दमनमर्पयेत् । ततो यथाशोभं दत्वाऽङ्गदेवताभ्यो देवं प्रार्थयेत्— मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः । इयं सांवत्सरीपूजा तवास्तु गरुडध्वज ॥ वनमालां यथादेव कौस्तुभं सततं हृदि । तद्वद्दामनकीं मालां पूजां च हृदये वह ॥ जानताऽजानता वापि न कृतं यत्तवार्चनम् । तत्सर्वं पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाद्रमापते ॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु महापुरुषपूर्वज ॥

punarmūlaṃ japtvā deve damanamarpayet | tato yathāśobhaṃ datvā'ṅgadevatābhyo devaṃ prārthayet | maṇividrumamālābhirmandārakusumādibhiḥ | iyaṃ sāṃvatsarīpūjā tavāstu garuḍadhvaja | vanamālāṃ yathādeva kaustubhaṃ satataṃ hṛdi | tadvaddāmanakīṃ mālāṃ pūjāṃ ca hṛdaye vaha | jānatā'jānatā vāpi na kṛtaṃ yattavārcanam | tatsarvaṃ pūrṇatāṃ yātu tvatprasādādramāpate | jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana | hṛṣīkeśa namaste'stu mahāpuruṣapūrvaja ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.50. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.50. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर मूलमन्त्र जपकर देवता पर दवना चढ़ाएँ। फिर शोभा के अनुसार अङ्ग देवताओं को देकर प्रार्थना करें: "हे गरुडध्वज, मणि और मूँगे की मालाओं और मन्दार के फूलों से की गई यह वार्षिक पूजा आपकी हो। जैसे आप वनमाला और कौस्तुभ को सदा हृदय पर धारण करते हैं, वैसे ही दवने की माला और इस पूजा को हृदय में धारण करो। हे रमापति, जानकर या बिना जाने जो पूजा मुझसे न हुई, वह सब आपकी कृपा से पूर्ण हो। हे कमलनयन, आपकी जय हो। हे विश्व के रचयिता, आपको नमस्कार। हे हृषीकेश, महापुरुष, पूर्वज, आपको नमस्कार है।"

Recite the root mantra again and offer the damanaka to the god. Then give it to the attendant gods as looks fitting, and pray: "You whose banner is Garuḍa, may this year's worship with garlands of gems and coral and mandāra flowers be yours. As you always wear the forest garland and the Kaustubha gem on your heart, so wear this damanaka garland and this worship in your heart. Whatever worship I failed to do, knowingly or not, lord of Ramā, may it all be made complete by your grace. Victory to you, lotus-eyed one. I bow to you, maker of the world. Hṛṣīkeśa, great Person, first-born, I bow to you."

Word by wordपदार्थ

अर्पयेत् (arpayet) — should offerचढ़ाएयथा-शोभम् (yathā-śobham) — as looks fittingशोभा के अनुसारअङ्ग-देवताभ्यः (aṅga-devatābhyaḥ) — to the attendant godsअङ्ग देवताओं कोमणि-विद्रुम-मालाभिः (maṇi-vidruma-mālābhiḥ) — with garlands of gems and coralमणि और मूँगे की मालाओं सेमन्दार-कुसुम-आदिभिः (mandāra-kusuma-ādibhiḥ) — with mandāra flowers and the likeमन्दार के फूल आदि सेगरुड-ध्वज (garuḍa-dhvaja) — you whose banner is Garuḍaहे गरुडध्वजवन-मालाम् (vana-mālām) — the forest garlandवनमालाकौस्तुभम् (kaustubham) — the Kaustubha gemकौस्तुभदामनकीम् मालाम् (dāmanakīm mālām) — the damanaka garlandदवने की मालावह (vaha) — wearधारण करोजानता अजानता (jānatā ajānatā) — knowingly or notजानकर या बिना जानेरमा-पते (ramā-pate) — lord of Ramāहे रमापतिजितम् ते (jitam te) — victory to youआपकी जय होपुण्डरीक-अक्ष (puṇḍarīka-akṣa) — lotus-eyed oneहे कमलनयनविश्व-भावन (viśva-bhāvana) — maker of the worldहे विश्व के रचयितामहा-पुरुष-पूर्वज (mahā-puruṣa-pūrvaja) — great Person, first-bornहे महापुरुष, पूर्वज

Verse 3.51

३.५१3.51 मन्त्रहीनं क्रियाहीनमित्यादि च संप्रार्थ्य पञ्चोपचारैर्देवं संपूज्य नीराज्य ब्राह्मणेभ्यो दमनं दत्वा स्वयं शेषं संधार्य सुहृद्युतः पारणां कुर्यात् ।

mantrahīnaṃ kriyāhīnamityādi ca saṃprārthya pañcopacārairdevaṃ saṃpūjya nīrājya brāhmaṇebhyo damanaṃ datvā svayaṃ śeṣaṃ saṃdhārya suhṛdyutaḥ pāraṇāṃ kuryāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.51. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.51. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"मन्त्रहीनं क्रियाहीनम्" आदि से भी प्रार्थना करें। पञ्चोपचार से देवता की पूजा करके आरती करें। ब्राह्मणों को दवना देकर बचा हुआ स्वयं धारण करें। फिर मित्रों के साथ पारणा करें।

Pray also with "whatever is lacking in mantra, lacking in rite" and the rest. Worship the god with the five offerings and wave the lamps. Give damanaka to brahmins and wear the rest yourself. Then break the fast with friends.

Word by wordपदार्थ

मन्त्र-हीनम् (mantra-hīnam) — lacking in mantraमन्त्र से हीनक्रिया-हीनम् (kriyā-hīnam) — lacking in riteक्रिया से हीनपञ्च-उपचारैः (pañca-upacāraiḥ) — with the five offeringsपञ्चोपचार सेनीराज्य (nīrājya) — waving lampsआरती करकेब्राह्मणेभ्यः (brāhmaṇebhyaḥ) — to brahminsब्राह्मणों कोशेषम् (śeṣam) — the restबचा हुआसंधार्य (saṃdhārya) — wearingधारण करकेसुहृत्-युतः (suhṛt-yutaḥ) — with friendsमित्रों के साथपारणाम् (pāraṇām) — the fast-breaking mealपारणा

Verse 3.52

३.५२3.52 मन्त्रदीक्षारहितैर्नाम्नाऽर्पणीयम् । अस्य गौणकालः श्रावणमासावधिः । नेदं मलमासे भवति । शुक्रास्तादौ तु कर्तव्यम् । इति दमनारोपणविधिः ।

mantradīkṣārahitairnāmnā'rpaṇīyam | asya gauṇakālaḥ śrāvaṇamāsāvadhiḥ | nedaṃ malamāse bhavati | śukrāstādau tu kartavyam | iti damanāropaṇavidhiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.52. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.52. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन्त्र दीक्षा से रहित लोग नाम से अर्पण करें। इसका गौण काल श्रावण मास तक है। यह मलमास में नहीं होता। पर शुक्रास्त आदि में करना चाहिए। इस प्रकार दवना चढ़ाने की विधि पूरी हुई।

Those without mantra initiation should offer it with the god's name. The secondary time for this rite runs up to Śrāvaṇa. It is not done in an intercalary month. But it is done when Venus is set and the like. So ends the rite of offering damanaka.

Word by wordपदार्थ

मन्त्र-दीक्षा-रहितैः (mantra-dīkṣā-rahitaiḥ) — by those without mantra initiationमन्त्र दीक्षा से रहित लोगों कोनाम्ना (nāmnā) — with the nameनाम सेअर्पणीयम् (arpaṇīyam) — should be offeredअर्पण करना चाहिएगौण-कालः (gauṇa-kālaḥ) — the secondary timeगौण कालश्रावण-मास-अवधिः (śrāvaṇa-māsa-avadhiḥ) — up to Śrāvaṇaश्रावण मास तकमलमासे (malamāse) — in an intercalary monthमलमास मेंशुक्र-अस्त-आदौ (śukra-asta-ādau) — when Venus is set and the likeशुक्रास्त आदि मेंकर्तव्यम् (kartavyam) — should be doneकरना चाहिएदमन-आरोपण-विधिः (damana-āropaṇa-vidhiḥ) — the rite of offering damanakaदवना चढ़ाने की विधि

Verse 3.53

३.५३3.53 अस्यामेव भारते— अहोरात्रेण द्वादश्यां चैत्रे विष्णुरिति स्मरन् । पौण्डरीकमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥ इति ।

asyāmeva bhārate | ahorātreṇa dvādaśyāṃ caitre viṣṇuriti smaran | pauṇḍarīkamavāpnoti devalokaṃ ca gacchati iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.53. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.53. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी दिन के लिए महाभारत में कहा है: "चैत्र की द्वादशी में दिन-रात विष्णु का स्मरण करने वाला पुण्डरीक (विष्णु) को पाता है और देवलोक जाता है।"

On this same day the Mahābhārata says: "One who remembers Viṣṇu all day and night on the twelfth of Caitra reaches the Lotus-eyed Lord and goes to the world of the gods."

Word by wordपदार्थ

भारते (bhārate) — in the Mahābhārataमहाभारत मेंअहोरात्रेण (ahorātreṇa) — all day and nightदिन-रातद्वादश्याम् (dvādaśyām) — on the twelfthद्वादशी मेंविष्णुः इति स्मरन् (viṣṇuḥ iti smaran) — remembering Viṣṇuविष्णु का स्मरण करते हुएपौण्डरीकम् (pauṇḍarīkam) — the Lotus-eyed Lordपुण्डरीक (विष्णु) कोअवाप्नोति (avāpnoti) — gainsपाता हैदेव-लोकम् (deva-lokam) — the world of the godsदेवलोकगच्छति (gacchati) — goes toजाता है

Verse 3.54

३.५४3.54 चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां अनङ्गपूजनव्रतम् । तत्र त्रयोदशी पूर्वविद्धा ग्राह्या ।

caitraśuklatrayodaśyāṃ anaṅgapūjanavratam | tatra trayodaśī pūrvaviddhā grāhyā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.54. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.54. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र शुक्ल त्रयोदशी में अनङ्ग पूजन व्रत होता है। उसमें पूर्वविद्धा त्रयोदशी लें।

On the bright thirteenth of Caitra comes the vow of worshipping Anaṅga, the bodiless Kāma. For it take the thirteenth touched by the twelfth.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-शुक्ल-त्रयोदश्याम् (caitra-śukla-trayodaśyām) — on the bright thirteenth of Caitraचैत्र शुक्ल त्रयोदशी मेंअनङ्ग-पूजन-व्रतम् (anaṅga-pūjana-vratam) — the vow of worshipping Anaṅgaअनङ्ग पूजन व्रतपूर्व-विद्धा (pūrva-viddhā) — touched by the day beforeपूर्वविद्धाग्राह्या (grāhyā) — is to be takenलेनी चाहिए

Verse 3.55

३.५५3.55 अथ चतुर्दश्यां नृसिंहस्य दोलोत्सवः । अत्रैव श्रीशिवस्यैकवीराया भैरवस्य च दमनकैः पूजनम । अत्र च चतुर्दशी पूर्वविद्धाऽपराह्णव्यापिनी ग्राह्या । अपराह्णव्याप्त्यभावेऽपराह्णस्पर्शिन्यपि पूर्वा ग्राह्या । तदभावे परा ग्राह्या ।

atha caturdaśyāṃ nṛsiṃhasya dolotsavaḥ | atraiva śrīśivasyaikavīrāyā bhairavasya ca damanakaiḥ pūjanama | atra ca caturdaśī pūrvaviddhā'parāhṇavyāpinī grāhyā | aparāhṇavyāptyabhāve'parāhṇasparśinyapi pūrvā grāhyā | tadabhāve parā grāhyā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.55. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.55. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चतुर्दशी में नृसिंह का झूले का उत्सव होता है। इसी दिन श्री शिव, एकवीरा और भैरव की दवने से पूजा होती है। इसमें अपराह्ण में रहने वाली पूर्वविद्धा चतुर्दशी लें। अपराह्ण में पूरी न हो तो अपराह्ण को छूने वाली पहली भी लें। वह भी न हो तो परली लें।

On the fourteenth comes Narasiṃha's swing festival. On this day Śrī Śiva, Ekavīrā and Bhairava are worshipped with damanaka. Take the fourteenth touched by the thirteenth and present in the afternoon. If it is not present through the afternoon, take the earlier one even if it only touches the afternoon. Failing that, take the later one.

Word by wordपदार्थ

चतुर्दश्याम् (caturdaśyām) — on the fourteenthचतुर्दशी मेंनृसिंहस्य (nṛsiṃhasya) — of Narasiṃhaनृसिंह कादोल-उत्सवः (dola-utsavaḥ) — swing festivalझूले का उत्सवएकवीरायाः (ekavīrāyāḥ) — of Ekavīrāएकवीरा काभैरवस्य (bhairavasya) — of Bhairavaभैरव कादमनकैः (damanakaiḥ) — with damanakaदवने सेअपराह्ण-व्यापिनी (aparāhṇa-vyāpinī) — present in the afternoonअपराह्ण में रहने वालीअपराह्ण-स्पर्शिनी (aparāhṇa-sparśinī) — touching the afternoonअपराह्ण को छूने वालीतत्-अभावे (tat-abhāve) — failing thatवह न हो तोपरा (parā) — the laterपरली

Verse 3.56

३.५६3.56 चैत्रपौर्णमासी सामान्यनिर्णयात्परा ग्राह्या । पूर्वोक्ततत्तत्तिथौ दमनकपूजनाकरणेऽस्यामेव सर्वदेवानां दमनपूजनम् । चैत्र्यां चित्रायुतायां चित्रवस्त्रदानं सौभाग्यदम् । रविगुरुमन्दवारयुतचैत्र्यां स्नानश्राद्धादिभिरश्वमेधपुण्यम् ।

caitrapaurṇamāsī sāmānyanirṇayātparā grāhyā | pūrvoktatattattithau damanakapūjanākaraṇe'syāmeva sarvadevānāṃ damanapūjanam | caitryāṃ citrāyutāyāṃ citravastradānaṃ saubhāgyadam | ravigurumandavārayutacaitryāṃ snānaśrāddhādibhiraśvamedhapuṇyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.56. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.56. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र पूर्णिमा सामान्य निर्णय से परली लें। पहले कही उन-उन तिथियों में दवने की पूजा न हुई हो, तो इसी दिन सब देवताओं की दवने से पूजा करें। चित्रा नक्षत्र से युक्त चैत्र पूर्णिमा में रंगीन वस्त्र का दान सौभाग्य देता है। रविवार, गुरुवार या शनिवार वाली चैत्र पूर्णिमा में स्नान, श्राद्ध आदि से अश्वमेध का पुण्य मिलता है।

Take the full moon of Caitra by the general ruling, the later one. If damanaka worship was not done on each tithi named before, on this day all the gods are worshipped with damanaka. On the Caitra full moon joined to Citrā, giving a bright-coloured cloth brings good fortune. On the Caitra full moon falling on a Sunday, Thursday or Saturday, bathing, śrāddha and the like give the merit of a horse sacrifice.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-पौर्णमासी (caitra-paurṇamāsī) — the full moon of Caitraचैत्र पूर्णिमासामान्य-निर्णयात् (sāmānya-nirṇayāt) — by the general rulingसामान्य निर्णय सेपूर्व-उक्त-तत्-तत्-तिथौ (pūrva-ukta-tat-tat-tithau) — on each tithi named beforeपहले कही उन-उन तिथियों मेंअकरणे (akaraṇe) — if it was not doneन करने परचित्रा-युतायाम् (citrā-yutāyām) — joined to Citrāचित्रा नक्षत्र से युक्तचित्र-वस्त्र-दानम् (citra-vastra-dānam) — giving a bright-coloured clothरंगीन वस्त्र का दानसौभाग्य-दम् (saubhāgya-dam) — brings good fortuneसौभाग्य देने वालारवि-गुरु-मन्द-वार (ravi-guru-manda-vāra) — Sunday, Thursday or Saturdayरविवार, गुरुवार या शनिवारअश्वमेध-पुण्यम् (aśvamedha-puṇyam) — the merit of a horse sacrificeअश्वमेध का पुण्य

Verse 3.57

३.५७3.57 चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां पौर्णमास्यां वा मेषसंक्रान्तिमारभ्य वा वैशाखस्नानारम्भः । तत्र मन्त्रः— वैशाखं सकलं मासं मेषसंक्रमणे रवेः । प्रातः सनियमः स्नास्ये प्रीयतां मधुसूदनः ॥ मधुहन्तुः प्रसादेन ब्राह्मणानामनुग्रहात् । निर्विघ्नमस्तु मे पुण्यं वैशाखस्नानमन्वहम् ॥ माधवे मेषगे भानौ मुरारे मधुसूदन । प्रातः स्नानेन मे नाथ फलदो भव पापहन् ॥ इति ।

caitrasya śuklaikādaśyāṃ paurṇamāsyāṃ vā meṣasaṃkrāntimārabhya vā vaiśākhasnānārambhaḥ | tatra mantraḥ | vaiśākhaṃ sakalaṃ māsaṃ meṣasaṃkramaṇe raveḥ | prātaḥ saniyamaḥ snāsye prīyatāṃ madhusūdanaḥ | madhuhantuḥ prasādena brāhmaṇānāmanugrahāt | nirvighnamastu me puṇyaṃ vaiśākhasnānamanvaham | mādhave meṣage bhānau murāre madhusūdana | prātaḥ snānena me nātha phalado bhava pāpahan iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.57. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.57. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वैशाख स्नान का आरम्भ चैत्र शुक्ल एकादशी, या पूर्णिमा, या मेष संक्रान्ति से होता है। मन्त्र: "सूर्य के मेष में जाने पर मैं पूरे वैशाख मास नियम के साथ प्रातः स्नान करूँगा। मधुसूदन प्रसन्न हों। मधु को मारने वाले की कृपा से और ब्राह्मणों के अनुग्रह से मेरा प्रतिदिन का वैशाख स्नान और उसका पुण्य निर्विघ्न हो। हे मुरारि, मधुसूदन, नाथ, पाप हरने वाले, मेष के सूर्य में माधव मास में प्रातः स्नान का फल मुझे दो।"

The Vaiśākha bath begins on the bright eleventh of Caitra, or on the full moon, or from the Sun's entry into Aries. The mantra: "When the Sun enters Aries I will bathe each morning through the whole month of Vaiśākha, keeping the rules. May Madhusūdana be pleased. By the grace of the slayer of Madhu and the kindness of brahmins, may my daily Vaiśākha bath and its merit be free of obstacles. Murāri, Madhusūdana, lord, slayer of sin, with the Sun in Aries in Mādhava, give me the fruit of my morning bath."

Word by wordपदार्थ

वैशाख-स्नान-आरम्भः (vaiśākha-snāna-ārambhaḥ) — the Vaiśākha bath beginsवैशाख स्नान का आरम्भमेष-संक्रान्तिम् आरभ्य (meṣa-saṃkrāntim ārabhya) — from the Sun's entry into Ariesमेष संक्रान्ति सेसकलम् मासम् (sakalam māsam) — the whole monthपूरा महीनास-नियमः (sa-niyamaḥ) — keeping the rulesनियम के साथस्नास्ये (snāsye) — I will batheस्नान करूँगाप्रीयताम् (prīyatām) — may he be pleasedप्रसन्न होंमधु-हन्तुः (madhu-hantuḥ) — of the slayer of Madhuमधु को मारने वाले केनिर्विघ्नम् (nirvighnam) — free of obstaclesनिर्विघ्नअन्वहम् (anvaham) — each dayप्रतिदिनमेषगे भानौ (meṣage bhānau) — with the Sun in Ariesमेष के सूर्य मेंफलदः भव (phaladaḥ bhava) — give the fruitफल देने वाले होंपापहन् (pāpahan) — slayer of sinहे पाप हरने वाले

Verse 3.58

३.५८3.58 अत्र हविष्याशनब्रह्मचर्यादयो नियमाः । एवं संपूर्णस्नानाशक्तौ त्रयोदश्यादिदिनत्रयमन्ते स्नायात् । इयं पौर्णमासी मन्वादिः पूर्वमुक्ता ।

atra haviṣyāśanabrahmacaryādayo niyamāḥ | evaṃ saṃpūrṇasnānāśaktau trayodaśyādidinatrayamante snāyāt | iyaṃ paurṇamāsī manvādiḥ pūrvamuktā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.58. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.58. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसके नियम हविष्य भोजन, ब्रह्मचर्य आदि हैं। पूरे महीने स्नान न कर सके तो अन्त में त्रयोदशी से तीन दिन स्नान करें। यह पूर्णिमा मन्वादि है, यह पहले कहा जा चुका है।

The rules for it are eating pure food, chastity and the like. If one cannot bathe the whole month, bathe on the last three days, from the thirteenth on. This full moon is a manvādi day, as said before.

Word by wordपदार्थ

हविष्य-अशन (haviṣya-aśana) — eating pure foodहविष्य भोजनब्रह्मचर्य (brahmacarya) — chastityब्रह्मचर्यनियमाः (niyamāḥ) — the rulesनियमसंपूर्ण-स्नान-अशक्तौ (saṃpūrṇa-snāna-aśaktau) — if one cannot bathe the whole monthपूरे स्नान में असमर्थ होने परत्रयोदशी-आदि-दिन-त्रयम् (trayodaśī-ādi-dina-trayam) — the three days from the thirteenthत्रयोदशी से तीन दिनअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंस्नायात् (snāyāt) — should batheस्नान करेमन्वादिः (manvādiḥ) — a manvādi dayमन्वादिपूर्वम् उक्ता (pūrvam uktā) — said beforeपहले कहा गया

Verse 3.59

३.५९3.59 चैत्रकृष्णत्रयोदशी शततारकानक्षत्रयुता वारुणीसंज्ञका स्नानादिना ग्रहणादिपर्वतुल्यफलदा । शनिवारयुक्ता महावारुणी । शुभयोगशनिवारशततारकायुक्ता महामहावारुणी । वारुणीयोगे कृष्णादिः पौर्णमास्यन्तो मासस्तेनामान्तमासे फाल्गुनकृष्णत्रयोदशी ग्राह्येति बोध्यम् ।

caitrakṛṣṇatrayodaśī śatatārakānakṣatrayutā vāruṇīsaṃjñakā snānādinā grahaṇādiparvatulyaphaladā | śanivārayuktā mahāvāruṇī | śubhayogaśanivāraśatatārakāyuktā mahāmahāvāruṇī | vāruṇīyoge kṛṣṇādiḥ paurṇamāsyanto māsastenāmāntamāse phālgunakṛṣṇatrayodaśī grāhyeti bodhyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.59. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.59. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शतभिषा नक्षत्र से युक्त चैत्र कृष्ण त्रयोदशी वारुणी कहलाती है। इसमें स्नान आदि ग्रहण आदि पर्व के समान फल देते हैं। शनिवार से युक्त हो तो महावारुणी है। शुभ योग, शनिवार और शतभिषा से युक्त हो तो महामहावारुणी है। वारुणी योग में महीना कृष्ण पक्ष से आरम्भ होकर पूर्णिमा पर समाप्त होता है। इसलिए अमान्त मास में फाल्गुन कृष्ण त्रयोदशी लें।

The dark thirteenth of Caitra joined to the Śatabhiṣaj star is called Vāruṇī. Bathing and the like on it are as fruitful as at an eclipse or like holy times. If it also falls on a Saturday it is Mahāvāruṇī. If it has the Śubha yoga, a Saturday and Śatabhiṣaj, it is Mahāmahāvāruṇī. For the Vāruṇī yoga the month begins with the dark half and ends at full moon. So in the month ending at new moon, take the dark thirteenth of Phālguna.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-कृष्ण-त्रयोदशी (caitra-kṛṣṇa-trayodaśī) — the dark thirteenth of Caitraचैत्र कृष्ण त्रयोदशीशततारका-नक्षत्र-युता (śatatārakā-nakṣatra-yutā) — joined to the Śatabhiṣaj starशतभिषा नक्षत्र से युक्तवारुणी-संज्ञका (vāruṇī-saṃjñakā) — called Vāruṇīवारुणी नाम कीग्रहण-आदि-पर्व-तुल्य-फल-दा (grahaṇa-ādi-parva-tulya-phala-dā) — as fruitful as an eclipse and like holy timesग्रहण आदि पर्व के समान फल देने वालीशनि-वार-युक्ता (śani-vāra-yuktā) — falling on a Saturdayशनिवार से युक्तशुभ-योग (śubha-yoga) — the Śubha yogaशुभ योगकृष्ण-आदिः (kṛṣṇa-ādiḥ) — beginning with the dark halfकृष्ण पक्ष से आरम्भपौर्णमासी-अन्तः (paurṇamāsī-antaḥ) — ending at full moonपूर्णिमा पर समाप्तअमान्त-मासे (amānta-māse) — in the month ending at new moonअमान्त मास मेंफाल्गुन-कृष्ण-त्रयोदशी (phālguna-kṛṣṇa-trayodaśī) — the dark thirteenth of Phālgunaफाल्गुन कृष्ण त्रयोदशी

Verse 3.60

३.६०3.60 चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां शिवसन्निधौ स्नानेन भौमवारयुतायां गङ्गायां स्नानेन पिशाचत्वाभावः फलम् ।

caitrakṛṣṇacaturdaśyāṃ śivasannidhau snānena bhaumavārayutāyāṃ gaṅgāyāṃ snānena piśācatvābhāvaḥ phalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 1.3.60. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-one-the-month-of-caitra#v3.60. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चैत्र कृष्ण चतुर्दशी में शिव के समीप स्नान से, और मंगलवार हो तो गंगा में स्नान से, पिशाच न होने का फल मिलता है।

On the dark fourteenth of Caitra, bathing near Śiva, and when it falls on a Tuesday bathing in the Gaṅgā, saves one from becoming a piśāca, a restless ghost.

Word by wordपदार्थ

चैत्र-कृष्ण-चतुर्दश्याम् (caitra-kṛṣṇa-caturdaśyām) — on the dark fourteenth of Caitraचैत्र कृष्ण चतुर्दशी मेंशिव-सन्निधौ (śiva-sannidhau) — near Śivaशिव के समीपस्नानेन (snānena) — by bathingस्नान सेभौम-वार-युतायाम् (bhauma-vāra-yutāyām) — falling on a Tuesdayमंगलवार से युक्तगङ्गायाम् (gaṅgāyām) — in the Gaṅgāगंगा मेंपिशाचत्व-अभावः (piśācatva-abhāvaḥ) — not becoming a piśācaपिशाच न होनाफलम् (phalam) — the fruitफल

❁ ❁ ❁

इति चैत्रमासकृत्यनिर्णयोद्देशः ।

Here ends the section deciding the rites of Caitra.

चैत्र मास के कृत्यों के निर्णय का प्रकरण समाप्त हुआ।

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.