Skanda Purāṇa, Kāśī Khaṇḍa · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीविश्वेश्वरस्तोत्रम्

Vishveshvara Stotram (Skanda Purana) — Viśvānara's prayer to Śiva in Kāśī, the "Eightfold Longing"

Author Vishvanara (as spoken to Shiva) Verses 22, upajāti and anuṣṭubh metre Pāṭha Skanda Purāṇa, Kāśī Khaṇḍa, as given in the Mantra Mahārṇava

The first eight verses are Viśvānara's prayer: Śiva is the one Brahman behind the many forms of the world, known only to his devotee, with no family, birth or name and yet the lord of the three worlds. The rest is the story that follows: the boy who appears, the boon of a son, and the fruit of reciting the prayer. See also Kashi and Shiva.

अथ पुत्रप्रदाभिलाषाष्टकम्The "Eightfold Longing" that gives a son

Verse 1

१I

विश्वानर उवाच — विश्वानर ने कहा Viśvānara said

एकं ब्रह्मैवाद्वितीयं समस्तं सत्यं सत्यं नेह नानास्ति किंचित् ॥
एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे तस्मादेकं त्वां प्रपद्ये महेशम् ॥ १ ॥

ekaṃ brahmaivādvitīyaṃ samastaṃ satyaṃ satyaṃ neha nānāsti kiṃcit
eko rudro na dvitīyo'vatasthe tasmādekaṃ tvāṃ prapadye maheśam

एकम् ब्रह्म एव अद्वितीयम्समस्तम्सत्यम् सत्यम्न इह नाना अस्ति किंचित्एकः रुद्रः न द्वितीयः अवतस्थेतस्मात् एकम् त्वाम् प्रपद्ये महेशम्

हिन्दी अर्थ

एक ब्रह्म ही अद्वितीय समस्त है; सत्य, सत्य, यहाँ नाना कुछ नहीं है। एक रुद्र है, दूसरा नहीं ठहरा; इसलिए मैं एक तुम महेश की शरण लेता हूँ।

English sense

The one Brahman, without a second, is the whole; true, true, here there is nothing of manifold kind. One Rudra, not a second, has stood firm; therefore I take refuge in you alone, the great Lord.

पदार्थ · word by word

एकम् ब्रह्म एव अद्वितीयम्

the one Brahman, without a secondएक ब्रह्म ही अद्वितीय

समस्तम्

the wholeसमस्त

सत्यम् सत्यम्

true, trueसत्य, सत्य

न इह नाना अस्ति किंचित्

here there is nothing of manifold kindयहाँ नाना कुछ नहीं है

एकः रुद्रः न द्वितीयः अवतस्थे

one Rudra, not a second, has stood firmएक रुद्र है, दूसरा नहीं ठहरा

तस्मात् एकम् त्वाम् प्रपद्ये महेशम्

therefore I take refuge in you alone, the great Lordइसलिए मैं एक तुम महेश की शरण लेता हूँ

Verse 2

२II

एकः कर्ता त्वं हि विश्वस्य शंभो नानारूपेष्वेकरूपोऽस्यरूपः ॥
यद्वत्प्रत्यप्स्वर्क एकोऽप्यनेकस्तस्मान्नान्यं त्वां विनेशं प्रपद्ये ॥ २ ॥

ekaḥ kartā tvaṃ hi viśvasya śaṃbho nānārūpeṣvekarūpo'syarūpaḥ
yadvatpratyapsvarka eko'pyanekastasmānnānyaṃ tvāṃ vineśaṃ prapadye

एकः कर्ता त्वम् हि विश्वस्य शंभोनानारूपेषु एकरूपः अरूपःयद्वत् प्रति-अप्सु अर्कः एकः अपि अनेकःतस्मात् न अन्यम् त्वाम् विना ईशम् प्रपद्ये

हिन्दी अर्थ

हे शम्भो, तुम ही विश्व के एक कर्ता हो; नाना रूपों में एक रूप हो, फिर भी अरूप हो। जैसे एक ही सूर्य हर जल में दिखकर अनेक हो जाता है, इसलिए हे ईश, मैं तुम्हारे सिवा किसी अन्य की शरण नहीं लेता।

English sense

You alone, Śambhu, are the maker of the universe; among many forms you are the one form, yet formless. As the one sun, shown in every water, is also many, therefore, lord, I take refuge in no other than you.

पदार्थ · word by word

एकः कर्ता त्वम् हि विश्वस्य शंभो

you alone, Śambhu, are the maker of the universeहे शम्भो, तुम ही विश्व के एक कर्ता हो

नानारूपेषु एकरूपः अरूपः

among many forms you are the one form, yet formlessनाना रूपों में एक रूप हो, फिर भी अरूप हो

यद्वत् प्रति-अप्सु अर्कः एकः अपि अनेकः

as the one sun, shown in every water, is also manyजैसे एक ही सूर्य हर जल में दिखकर अनेक हो जाता है

तस्मात् न अन्यम् त्वाम् विना ईशम् प्रपद्ये

therefore, lord, I take refuge in no other than youइसलिए हे ईश, मैं तुम्हारे सिवा किसी अन्य की शरण नहीं लेता

Verse 3

३III

रज्जौ सर्पः शुक्तिकायां च रौप्यं वारां पूरस्तन्मृगाख्ये मरीचौ ॥
यद्वद्विश्वं त्वय्येव प्रपंचो यस्मिञ्ज्ञाते तं प्रपद्ये महेशम् ॥ ३ ॥

rajjau sarpaḥ śuktikāyāṃ ca raupyaṃ vārāṃ pūrastanmṛgākhye marīcau
yadvadviśvaṃ tvayyeva prapaṃco yasmiñjñāte taṃ prapadye maheśam

रज्जौ सर्पःशुक्तिकायाम् च रौप्यम्वारां पूरः मृग-आख्ये मरीचौयद्वत् विश्वम् त्वयि एव प्रपंचःयस्मिन् ज्ञाते तम् प्रपद्ये महेशम्

हिन्दी अर्थ

जैसे रस्सी में सर्प, सीप में चाँदी, मृगतृष्णा में जल की बाढ़ प्रतीत होती है — वैसे सारा विश्व तुम्हीं में प्रपञ्च है; जिसे जानकर मैं उस महेश की शरण लेता हूँ।

English sense

As a snake appears in a rope, silver in mother-of-pearl, a flood of water in a mirage called a deer — so the whole world is a display in you alone; knowing which, I take refuge in that great Lord.

पदार्थ · word by word

रज्जौ सर्पः

a snake in a ropeरस्सी में सर्प

शुक्तिकायाम् च रौप्यम्

silver in mother-of-pearlसीप में चाँदी

वारां पूरः मृग-आख्ये मरीचौ

a flood of water in a mirage called a deerमृगतृष्णा में जल की बाढ़

यद्वत् विश्वम् त्वयि एव प्रपंचः

so the whole world is a display in you aloneवैसे सारा विश्व तुम्हीं में प्रपञ्च है

यस्मिन् ज्ञाते तम् प्रपद्ये महेशम्

knowing which, I take refuge in that great Lordजिसे जानकर मैं उस महेश की शरण लेता हूँ

Verse 4

४IV

तोये शैत्यं दाहकत्वं च वह्नौ तापो भानौ शीतभानौ प्रसादः ॥
पुष्पे गंधो दुग्धमध्ये च सर्पिर्यद्वच्छंभो त्वं ततस्त्वां प्रपद्ये ॥ ४ ॥

toye śaityaṃ dāhakatvaṃ ca vahnau tāpo bhānau śītabhānau prasādaḥ
puṣpe gaṃdho dugdhamadhye ca sarpiryadvacchaṃbho tvaṃ tatastvāṃ prapadye

तोये शैत्यम्दाहकत्वम् च वह्नौतापः भानौशीतभानौ प्रसादःपुष्पे गंधःदुग्ध-मध्ये च सर्पिःयद्वत् शंभो त्वम् ततः त्वाम् प्रपद्ये

हिन्दी अर्थ

जैसे जल में शीतलता, अग्नि में दाहकता, सूर्य में ताप, चन्द्रमा में शीतलता, पुष्प में गन्ध और दूध में घी है, वैसे हे शम्भो तुम सबमें हो; इसलिए तुम्हारी शरण लेता हूँ।

English sense

As coolness is in water, burning in fire, heat in the sun, gentleness in the moon, fragrance in a flower and butter within milk, so are you in all, Śambhu; therefore I take refuge in you.

पदार्थ · word by word

तोये शैत्यम्

coolness in waterजल में शीतलता

दाहकत्वम् च वह्नौ

burning in fireअग्नि में दाहकता

तापः भानौ

heat in the sunसूर्य में ताप

शीतभानौ प्रसादः

gentleness in the moonचन्द्रमा में शीतलता

पुष्पे गंधः

fragrance in a flowerपुष्प में गन्ध

दुग्ध-मध्ये च सर्पिः

butter within milkदूध में घी

यद्वत् शंभो त्वम् ततः त्वाम् प्रपद्ये

so are you in all, Śambhu; therefore I take refuge in youवैसे हे शम्भो तुम सबमें हो; इसलिए तुम्हारी शरण लेता हूँ

Verse 5

५V

शब्दं गृह्णास्यश्रवस्त्वं हि जिघ्रेरघ्राणस्त्वं व्यंघ्रिरायासि दूरात् ॥
व्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोऽप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वां प्रपद्ये ॥ ५ ॥

śabdaṃ gṛhṇāsyaśravastvaṃ hi jighreraghrāṇastvaṃ vyaṃghrirāyāsi dūrāt
vyakṣaḥ paśyestvaṃ rasajño'pyajihvaḥ kastvāṃ samyagvettyatastvāṃ prapadye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

६VI

नो वेदस्त्वामीश साक्षाद्धि वेद नो वा विष्णुर्नो विधाताखिलस्य ॥
नो योगींद्रा नेन्द्रमुख्याश्च देवा भक्तो वेद त्वामतस्त्वां प्रपद्ये ॥ ६ ॥

no vedastvāmīśa sākṣāddhi veda no vā viṣṇurno vidhātākhilasya
no yogīṃdrā nendramukhyāśca devā bhakto veda tvāmatastvāṃ prapadye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

७VII

नो ते गोत्रं नाप्यपि जन्मापि नाख्या नो वा रूपं नैव शीलं न देशः ॥
इत्थं भूतोऽपीश्वरस्त्वं त्रिलोक्याः सर्वान्कामान्पूरयेस्तद्भजे त्वाम् ॥ ७ ॥

no te gotraṃ nāpyapi janmāpi nākhyā no vā rūpaṃ naiva śīlaṃ na deśaḥ
itthaṃ bhūto'pīśvarastvaṃ trilokyāḥ sarvānkāmānpūrayestadbhaje tvām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

८VIII

त्वत्तः सर्वं त्वं हि सर्वं स्मरारे त्वं गौरीशस्त्वं च नग्नोऽतिशांतः ॥
त्वं वै वृद्धस्त्वं युवा त्वं च बालस्तत्त्वं यत्किन्नास्यतस्त्वां नतोऽस्मि ॥ ८ ॥

tvattaḥ sarvaṃ tvaṃ hi sarvaṃ smarāre tvaṃ gaurīśastvaṃ ca nagno'tiśāṃtaḥ
tvaṃ vai vṛddhastvaṃ yuvā tvaṃ ca bālastattvaṃ yatkinnāsyatastvāṃ nato'smi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

९IX

स्तुत्वेति भूमौ निपपात विप्रः स दंडवद्यावदतीव हृष्टः ॥
तावत्स बालोऽखिलवृद्धवृद्धः प्रोवाच भूदेव वरं वृणीहि ॥ ९ ॥

stutveti bhūmau nipapāta vipraḥ sa daṃḍavadyāvadatīva hṛṣṭaḥ
tāvatsa bālo'khilavṛddhavṛddhaḥ provāca bhūdeva varaṃ vṛṇīhi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

१०X

तत उत्थाय हृष्टात्मा मुनिर्विश्वानरः कृती ॥
प्रत्यब्रवीत्किमज्ञातं सर्वज्ञस्य तव प्रभो ॥ १० ॥

tata utthāya hṛṣṭātmā munirviśvānaraḥ kṛtī
pratyabravītkimajñātaṃ sarvajñasya tava prabho

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

११XI

सर्वांतरात्मा भगवाञ्छंभुः सर्वप्रदो भवान् ॥
याच्ञां प्रति नियुंक्ते मां किमीशो दैन्यकारिणीम् ॥ ११ ॥

sarvāṃtarātmā bhagavāñchaṃbhuḥ sarvaprado bhavān
yācñāṃ prati niyuṃkte māṃ kimīśo dainyakāriṇīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

१२XII

इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवो विश्वानरस्य ह ॥
शुचेः शुचिव्रतस्याशु शुचि स्मित्वाब्रवीच्छुचिः ॥ १२ ॥

iti śrutvā vacastasya devo viśvānarasya ha
śuceḥ śucivratasyāśu śuci smitvābravīcchuciḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

१३XIII

त्वयाथ शुचे शुचिष्मत्यां योऽभिलाषः कृतो हृदि ॥
अचिरेणैव कालेन स भविष्यत्यसंशयः ॥ १३ ॥

tvayātha śuce śuciṣmatyāṃ yo'bhilāṣaḥ kṛto hṛdi
acireṇaiva kālena sa bhaviṣyatyasaṃśayaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

१४XIV

तव पुत्रत्वमेष्यामि शुचिष्मत्यां महामते ॥
ख्यातो गृहपतिर्नाम्ना शुचिः सर्वामरप्रियः ॥ १४ ॥

tava putratvameṣyāmi śuciṣmatyāṃ mahāmate
khyāto gṛhapatirnāmnā śuciḥ sarvāmarapriyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

१५XV

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् ॥
अन्वहं त्रिकालपठनात्कामदं शिवसन्निधौ ॥ १५ ॥

abhilāṣāṣṭakaṃ puṇyaṃ stotrametattvayeritam
anvahaṃ trikālapaṭhanātkāmadaṃ śivasannidhau

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

१६XVI

एतत्स्तोत्रस्य पठनं पुत्रपौत्रधनप्रदम् ॥
सर्वशांतिकरं वापि सर्वापत्परिणाशनम् ॥ १६ ॥

etatstotrasya paṭhanaṃ putrapautradhanapradam
sarvaśāṃtikaraṃ vāpi sarvāpatpariṇāśanam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

१७XVII

स्वर्गापवर्गसंपत्तिकारकं नात्र संशयः ॥
प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिंगमभ्यर्च्य शांभवम् ॥ १७ ॥

svargāpavargasaṃpattikārakaṃ nātra saṃśayaḥ
prātarutthāya susnāto liṃgamabhyarcya śāṃbhavam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

१८XVIII

वर्षं जपन्निदं स्तोत्रमपुत्रः पुत्रवान्भवेत् ॥
वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमैर्युतः ॥ १८ ॥

varṣaṃ japannidaṃ stotramaputraḥ putravānbhavet
vaiśākhe kārtike māghe viśeṣaniyamairyutaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

१९XIX

यः पठेत्स्नानसमये लभते सकलं फलम् ॥
कार्तिकस्य तु मासस्य प्रसादादहमव्ययः ॥ १९ ॥

yaḥ paṭhetsnānasamaye labhate sakalaṃ phalam
kārtikasya tu māsasya prasādādahamavyayaḥ

यः पठेत् स्नान-समयेलभते सकलम् फलम्कार्तिकस्य तु मासस्य प्रसादात्अहम् अव्ययः

हिन्दी अर्थ

जो स्नान के समय इसे पढ़ता है, वह सारा फल पाता है; और कार्तिक मास की कृपा से मैं अव्यय हूँ।

English sense

He who recites it at the time of bathing gains the whole fruit; and by the grace of the month of Kārttika I am imperishable.

पदार्थ · word by word

यः पठेत् स्नान-समये

he who recites it at the time of bathingजो स्नान के समय इसे पढ़ता है

लभते सकलम् फलम्

gains the whole fruitवह सारा फल पाता है

कार्तिकस्य तु मासस्य प्रसादात्

by the grace of the month of Kārttikaकार्तिक मास की कृपा से

अहम् अव्ययः

I am imperishableमैं अव्यय हूँ

Verse 20

२०XX

तव पुत्रत्वमेष्यामि यस्त्वन्यस्तत्पठिष्यति ॥
अभिलाषाष्टकमिदं न देयं यस्य कस्यचित् ॥ २० ॥

tava putratvameṣyāmi yastvanyastatpaṭhiṣyati
abhilāṣāṣṭakamidaṃ na deyaṃ yasya kasyacit

तव पुत्रत्वम् एष्यामियः तु अन्यः तत् पठिष्यतिअभिलाष-अष्टकम् इदम्न देयम् यस्य कस्यचित्

हिन्दी अर्थ

"मैं तुम्हारे पुत्र के रूप में आऊँगा — और जो अन्य कोई इसे पढ़ेगा उसके लिए भी: यह अभिलाषाष्टक किसी को भी नहीं देना चाहिए।

English sense

"I shall come as your son — and as for anyone else who recites it: this Eightfold Longing hymn is not to be given to just anyone.

पदार्थ · word by word

तव पुत्रत्वम् एष्यामि

I shall come as your sonमैं तुम्हारे पुत्र के रूप में आऊँगा

यः तु अन्यः तत् पठिष्यति

and as for anyone else who recites itऔर जो अन्य कोई इसे पढ़ेगा

अभिलाष-अष्टकम् इदम्

this Eightfold Longing hymnयह अभिलाषाष्टक

न देयम् यस्य कस्यचित्

is not to be given to just anyoneकिसी को भी नहीं देना चाहिए

Verse 21

२१XXI

गोपनीयं प्रयत्नेन महावंध्याप्रसूतिकृत् ॥
क्रिया वा पुरुषेणापि नियमादिंगसन्निधौ ॥ २१ ॥

gopanīyaṃ prayatnena mahāvaṃdhyāprasūtikṛt
kriyā vā puruṣeṇāpi niyamādiṃgasannidhau

गोपनीयम् प्रयत्नेनमहा-वंध्या-प्रसूति-कृत्क्रिया वा पुरुषेण अपिनियमात् लिंग-सन्निधौ

हिन्दी अर्थ

इसे यत्नपूर्वक गुप्त रखना चाहिए; यह महावन्ध्या को भी सन्तान देता है। यह क्रिया पुरुष द्वारा भी, नियमों सहित, लिङ्ग के समीप की जा सकती है।

English sense

It is to be kept secret with care; it makes even a wholly barren woman bear a child. The rite may be done by a man too, with observances, in the presence of the liṅga.

पदार्थ · word by word

गोपनीयम् प्रयत्नेन

it is to be kept secret with careइसे यत्नपूर्वक गुप्त रखना चाहिए

महा-वंध्या-प्रसूति-कृत्

it makes even a wholly barren woman bear a childयह महावन्ध्या को भी सन्तान देता है

क्रिया वा पुरुषेण अपि

the rite may be done by a man tooयह क्रिया पुरुष द्वारा भी

नियमात् लिंग-सन्निधौ

with observances, in the presence of the liṅgaनियमों सहित, लिङ्ग के समीप

Verse 22

२२XXII

अन्वहं जपमिदं स्तोत्रं पुत्रदं नात्र संशयः ॥ इत्युक्त्वांतर्दधे बालः सोऽपि विप्रो गृहं गतः ॥ २२ ॥

anvahaṃ japamidaṃ stotraṃ putradaṃ nātra saṃśayaḥ, ityuktvāṃtardadhe bālaḥ so'pi vipro gṛhaṃ gataḥ

अन्वहम् जपम् इदम् स्तोत्रम्पुत्रदम् न अत्र संशयःइति उक्त्वा अंतर्दधे बालःसः अपि विप्रः गृहम् गतः

हिन्दी अर्थ

प्रतिदिन इस स्तोत्र का जप पुत्र देता है, सन्देह नहीं।" यह कहकर बालक अन्तर्धान हो गया, और वह ब्राह्मण भी घर चला गया।

English sense

Daily japa of this hymn gives a son, no doubt." Having said this, the child vanished, and the brahmin too went home.

पदार्थ · word by word

अन्वहम् जपम् इदम् स्तोत्रम्

daily japa of this hymnप्रतिदिन इस स्तोत्र का जप

पुत्रदम् न अत्र संशयः

gives a son, no doubtपुत्र देता है, सन्देह नहीं

इति उक्त्वा अंतर्दधे बालः

having said this, the child vanishedयह कहकर बालक अन्तर्धान हो गया

सः अपि विप्रः गृहम् गतः

and the brahmin too went homeऔर वह ब्राह्मण भी घर चला गया

इति श्रीस्कंदपुराणे काशीखंडे विश्वेश्वरस्तोत्रं संपूर्णम् ॥

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.

Kashi काशी Varanasi, the city on the Ganga held to stand outside ordinary dissolution.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras