Devī stotra

त्रिपुराभारतीलघुस्तवः

Tripura Bharati Laghustavah — A short praise of Tripurā as the Goddess of speech

Dharmācārya addresses Tripurasundari as Bhāratī, the source of speech, and builds the hymn on her seed-syllables, the third of which is bright as the moon. The middle verses are meditations: poetry for those who see her with book and rosary, wealth and charm for those who hold her in mind. Verse 18 lists her names, and verse 19 bows to her twenty thousand secret ones. The last verse says that anyone with devotion to her will read it. A hymn of Shri Vidya devotion.

Verse 1

॥ ॐ नमः त्रिपुरायै ॥
ऐन्द्रस्येव शरासनस्य दधती मध्ये ललाटं प्रभां
शौक्लीं कान्तिमनुष्णगोरिव शिरस्यातन्वती सर्वतः ।
एषाऽसौ त्रिपुरा हृदि द्युतिरिवोष्णांशोः सदाहःस्थिता
छिन्द्यान्नः सहसा पदैस्त्रिभिरघं ज्योतिर्मयी वाङ्मयी ॥ १ ॥

oṃ namaḥ tripurāyai
aindrasyeva śarāsanasya dadhatī madhye lalāṭaṃ prabhāṃ
śauklīṃ kāntimanuṣṇagoriva śirasyātanvatī sarvataḥ
eṣā'sau tripurā hṛdi dyutirivoṣṇāṃśoḥ sadāhaḥsthitā
chindyānnaḥ sahasā padaistribhiraghaṃ jyotirmayī vāṅmayī

ॐनमःत्रिपुरायैऐन्द्रस्येवशरासनस्यदधतीमध्येललाटंप्रभांशौक्लींकान्तिमनुष्णगोरिवशिरस्यातन्वतीसर्वतःएषाऽसौत्रिपुराहृदिद्युतिरिवोष्णांशोःसदाहःस्थिताछिन्द्यान्नःसहसापदैस्त्रिभिरघंज्योतिर्मयीवाङ्मयी
हिन्दी अर्थ

त्रिपुरा को नमस्कार। वे अपने माथे के बीच इन्द्र के धनुष जैसी आभा धारण करती हैं और सिर पर चारों ओर शीतल किरणों वाले चन्द्रमा जैसी श्वेत कान्ति फैलाती हैं। हृदय में सदा दिन के सूर्य की चमक की तरह रहने वाली, प्रकाश और वाणी से बनी ये त्रिपुरा अपने तीन चरणों से हमारे पाप को तुरन्त काट दें।

English sense

Salutation to Tripurā. She holds on the middle of her forehead a radiance like Indra's bow, and spreads all around on her head a white lustre like that of the cool-rayed moon. May this Tripurā, who is always in the heart like the brightness of the sun in the day, made of light and of speech, cut away our sin at once with her three feet.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
नमः
salutationनमस्कार
त्रिपुरायै
to Tripurāत्रिपुरा को
ऐन्द्रस्येव
like that of Indra'sइन्द्र के जैसा
शरासनस्य
bowधनुष
दधती
holdingधारण करती
मध्ये
in the middleबीच में
ललाटं
of the foreheadमाथे के
प्रभां
a radianceआभा
शौक्लीं
whiteश्वेत
कान्तिमनुष्णगोरिव
a lustre as of the cool-rayed moonशीतल किरणों वाले चन्द्रमा जैसी कान्ति
शिरस्यातन्वती
spreading over the headसिर पर फैलाती
सर्वतः
all aroundचारों ओर
एषाऽसौ
this very oneयही
त्रिपुरा
Tripurāत्रिपुरा
हृदि
in the heartहृदय में
द्युतिरिवोष्णांशोः
like the brightness of the sunसूर्य की चमक की तरह
सदाहःस्थिता
always present in the dayसदा दिन में रहने वाली
छिन्द्यान्नः
may she cut off from usवे हमसे काट दें
सहसा
at onceतुरन्त
पदैस्त्रिभिरघं
sin with her three feetपाप को अपने तीन चरणों से
ज्योतिर्मयी
made of lightप्रकाश से बनी
वाङ्मयी
made of speechवाणी से बनी

Verse 2

या मात्रा त्रपुसीलतातनुलसत्तन्तूत्थितिस्पर्धिनी
वाग्बीजे प्रथमे स्थिता तव सदा तां मन्महे ते वयम् ।
शक्तिः कुण्डलिनीति विश्वजननव्यापारबद्धोद्यमा
ज्ञात्वेत्थं न पुनः स्पृशन्ति जननीगर्भेऽर्भकत्वं नराः ॥ २ ॥

yā mātrā trapusīlatātanulasattantūtthitispardhinī
vāgbīje prathame sthitā tava sadā tāṃ manmahe te vayam
śaktiḥ kuṇḍalinīti viśvajananavyāpārabaddhodyamā
jñātvetthaṃ na punaḥ spṛśanti jananīgarbhe'rbhakatvaṃ narāḥ

यामात्रात्रपुसीलतातनुलसत्तन्तूत्थितिस्पर्धिनीवाग्बीजेप्रथमेस्थितातवसदातांमन्महेतेवयम्शक्तिःकुण्डलिनीतिविश्वजननव्यापारबद्धोद्यमाज्ञात्वेत्थंनपुनःस्पृशन्तिजननीगर्भेऽर्भकत्वंनराः
हिन्दी अर्थ

हम आपकी उस मात्रा का ध्यान करते हैं जो वाणी के पहले बीज में सदा रहती है, जो खीरे की बेल के चमकते पतले तन्तु के उठने से होड़ करती है, और जो जगत को रचने के काम में लगी कुण्डलिनी नाम की शक्ति है। इस तरह उसे जानकर मनुष्य फिर कभी माँ के गर्भ में शिशु-अवस्था को नहीं छूते।

English sense

We think of that measure of yours which always stays in the first seed of speech, rivalling the rising of the shining thin thread of a cucumber vine, the power called Kuṇḍalinī, set on the work of making the world. Knowing her so, people do not touch again the state of a child in a mother's womb.

पदार्थ · word by word
या
whichजो
मात्रा
the measureमात्रा
त्रपुसीलतातनुलसत्तन्तूत्थितिस्पर्धिनी
rivalling the rising of the shining thin thread of a cucumber vineखीरे की बेल के चमकते पतले तन्तु के उठने से होड़ करती
वाग्बीजे
in the seed of speechवाणी के बीज में
प्रथमे
firstपहले
स्थिता
staysरहती है
तव
yourआपकी
सदा
alwaysसदा
तां
thatउस
मन्महे
we think ofहम ध्यान करते हैं
ते
of youआपकी
वयम्
weहम
शक्तिः
the powerशक्ति
कुण्डलिनीति
called Kuṇḍalinīकुण्डलिनी नाम की
विश्वजननव्यापारबद्धोद्यमा
set on the work of making the worldजगत को रचने के काम में लगी
ज्ञात्वेत्थं
knowing thusइस तरह जानकर
न
notनहीं
पुनः
againफिर
स्पृशन्ति
they touchछूते हैं
जननीगर्भेऽर्भकत्वं
childhood in a mother's wombमाँ के गर्भ में शिशु-अवस्था
नराः
peopleमनुष्य

Verse 3

दृष्ट्वा सम्भ्रमकारि वस्तु सहसा ऐ ऐ इति व्याहृतं
येनाकूतवशादपीह वरदे बिन्दुं विनाऽप्यक्षरम् ।
तस्यापि ध्रुवमेव देवि तरसा जाते तवाऽनुग्रहे
वाचः सूक्तिसुधारसद्रवमुचो निर्यान्ति वक्त्राम्बुजात् ॥ ३ ॥

dṛṣṭvā sambhramakāri vastu sahasā ai ai iti vyāhṛtaṃ
yenākūtavaśādapīha varade binduṃ vinā'pyakṣaram
tasyāpi dhruvameva devi tarasā jāte tavā'nugrahe
vācaḥ sūktisudhārasadravamuco niryānti vaktrāmbujāt

दृष्ट्वासम्भ्रमकारिवस्तुसहसाऐऐइतिव्याहृतंयेनाकूतवशादपीहवरदेबिन्दुंविनाऽप्यक्षरम्तस्यापिध्रुवमेवदेवितरसाजातेतवाऽनुग्रहेवाचःसूक्तिसुधारसद्रवमुचोनिर्यान्तिवक्त्राम्बुजात्
हिन्दी अर्थ

कोई भयभीत करने वाली चीज़ देखकर अचानक "ऐ, ऐ" कह उठता है, संयोग से ही सही, बिन्दु के बिना वह अक्षर। हे वर देने वाली, उस मनुष्य पर भी जब आपकी कृपा जल्दी जागती है, तो उसके कमल-मुख से सुन्दर उक्तियों के अमृत-रस की बूँदें टपकाते शब्द अवश्य निकलते हैं।

English sense

Seeing something that startles, one suddenly cries "ai, ai", even by chance, the letter without its dot. O giver of boons, when your grace quickly arises in that person too, words that drip the nectar of fine sayings surely come out of his lotus-mouth.

पदार्थ · word by word
दृष्ट्वा
having seenदेखकर
सम्भ्रमकारि
startlingचौंकाने वाली
वस्तु
thingचीज़
सहसा
suddenlyअचानक
ऐ
aiऐ
ऐ
aiऐ
इति
thusइस तरह
व्याहृतं
was utteredकहा गया
येनाकूतवशादपीह
by whom, even by chance, hereजिसके द्वारा, संयोग से भी, यहाँ
वरदे
O giver of boonsहे वर देने वाली
बिन्दुं
the dotबिन्दु
विनाऽप्यक्षरम्
even the letter, withoutअक्षर भी, बिना
तस्यापि
for him tooउसके लिए भी
ध्रुवमेव
surelyनिश्चय ही
देवि
O Goddessहे देवी
तरसा
quicklyजल्दी
जाते
arisenजागने पर
तवाऽनुग्रहे
your graceआपकी कृपा
वाचः
wordsशब्द
सूक्तिसुधारसद्रवमुचो
dripping the nectar-juice of fine sayingsसुन्दर उक्तियों के अमृत-रस की बूँदें टपकाते
निर्यान्ति
come outनिकलते हैं
वक्त्राम्बुजात्
from the lotus-mouthकमल-मुख से

Verse 4

यन्नित्ये तव कामराजमपरं मन्त्राक्षरं निष्कलं
तत् सारस्वतमित्यवैति विरलः कश्चिद् बुधश्चेद् भुवि ।
आख्यानं प्रतिपर्व सत्यतपसो यत्कीर्तयन्तो द्विजाः
प्रारम्भे प्रणवास्पदं प्रणयितां नीत्वोच्चरन्ति स्फुटम् ॥ ४ ॥

yannitye tava kāmarājamaparaṃ mantrākṣaraṃ niṣkalaṃ
tat sārasvatamityavaiti viralaḥ kaścid budhaśced bhuvi
ākhyānaṃ pratiparva satyatapaso yatkīrtayanto dvijāḥ
prārambhe praṇavāspadaṃ praṇayitāṃ nītvoccaranti sphuṭam

यन्नित्येतवकामराजमपरंमन्त्राक्षरंनिष्कलंतत्सारस्वतमित्यवैतिविरलःकश्चिद्बुधश्चेद्भुविआख्यानंप्रतिपर्वसत्यतपसोयत्कीर्तयन्तोद्विजाःप्रारम्भेप्रणवास्पदंप्रणयितांनीत्वोच्चरन्तिस्फुटम्
हिन्दी अर्थ

हे नित्या, आपका वह दूसरा मन्त्राक्षर, कामराज, जिसका कोई अंश नहीं है, उसे पृथ्वी पर कोई विरला ज्ञानी ही सारस्वत के रूप में जानता है। सच्ची तपस्या वाले द्विज, कथा के हर भाग में, उसे प्रणव का आसन बनाकर, प्रिय मानकर, आरम्भ में साफ़ बोलते हैं।

English sense

O Nityā, that other mantra-syllable of yours, the Kāmarāja, which has no parts, a rare wise person on earth knows as Sārasvata. At the start of the recital at each part, the twice-born of true austerity say it out clearly, making it the seat of the praṇava, dear to them.

पदार्थ · word by word
यन्नित्ये
which, O Nityāजो, हे नित्या
तव
yourआपका
कामराजमपरं
the Kāmarāja, the otherदूसरा, कामराज
मन्त्राक्षरं
mantra-syllableमन्त्राक्षर
निष्कलं
without partsबिना अंश के
तत्
thatवह
सारस्वतमित्यवैति
knows as "Sārasvata""सारस्वत" के रूप में जानता है
विरलः
rareविरला
कश्चिद्
someकोई
बुधश्चेद्
wise one, ifज्ञानी, यदि
भुवि
on earthपृथ्वी पर
आख्यानं
the taleकथा
प्रतिपर्व
at each partहर भाग में
सत्यतपसो
of true austerityसच्ची तपस्या वाले
यत्कीर्तयन्तो
reciting whichजिसे बोलते हुए
द्विजाः
the twice-bornद्विज
प्रारम्भे
at the startआरम्भ में
प्रणवास्पदं
the seat of the praṇavaप्रणव का आसन
प्रणयितां
dearnessप्रियता
नीत्वोच्चरन्ति
having brought, they utterपहुँचाकर बोलते हैं
स्फुटम्
clearlyसाफ़

Verse 5

यत्सद्यो वचसां प्रवृत्तिकरणे दृष्टप्रभावं बुधै
स्तार्तीयीकमहं नमामि मनसा तद्बीजमिन्दुप्रभम् ।
अस्त्वौर्वोऽपि सरस्वतीमनुगतो जाड्याम्बुविच्छित्तये
गौःशब्दो गिरि वर्तते स नियतं योगं विना सिद्धिदः ॥ ५ ॥

yatsadyo vacasāṃ pravṛttikaraṇe dṛṣṭaprabhāvaṃ budhai
stārtīyīkamahaṃ namāmi manasā tadbījaminduprabham
astvaurvo'pi sarasvatīmanugato jāḍyāmbuvicchittaye
gauḥśabdo giri vartate sa niyataṃ yogaṃ vinā siddhidaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

एकैकं तव देवि बीजमनघं सव्यञ्जनाव्यञ्जनं
कूटस्थं यदि वा पृथक्क्रमगतं यद्वा स्थितं व्युत्क्रमात् ।
यं यं काममपेक्ष्य येन विधिना केनापि वा चिन्तितं
जप्तं वा सफलीकरोति तरसा तं तं समस्तं नृणाम् ॥ ६ ॥

ekaikaṃ tava devi bījamanaghaṃ savyañjanāvyañjanaṃ
kūṭasthaṃ yadi vā pṛthakkramagataṃ yadvā sthitaṃ vyutkramāt
yaṃ yaṃ kāmamapekṣya yena vidhinā kenāpi vā cintitaṃ
japtaṃ vā saphalīkaroti tarasā taṃ taṃ samastaṃ nṛṇām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

वामे पुस्तकधारिणीमभयदां साक्षस्रजं दक्षिणे
भक्तेभ्यो वरदानपेशलकरां कर्पूरकुन्दोज्ज्वलाम् ।
उज्जृम्भाम्बुजपत्रकान्तनयनस्निग्धप्रभालोकिनीं
ये त्वामम्ब न शीलयन्ति मनसा तेषां कवित्वं कुतः ॥ ७ ॥

vāme pustakadhāriṇīmabhayadāṃ sākṣasrajaṃ dakṣiṇe
bhaktebhyo varadānapeśalakarāṃ karpūrakundojjvalām
ujjṛmbhāmbujapatrakāntanayanasnigdhaprabhālokinīṃ
ye tvāmamba na śīlayanti manasā teṣāṃ kavitvaṃ kutaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

ये त्वां पाण्डुरपुण्डरीकपटलस्पष्टाभिरामप्रभां
सिञ्चन्तीममृतद्रवैरिव शिरो ध्यायन्ति मूर्ध्नि स्थिताम् ।
अश्रान्तं विकटस्फुटाक्षरपदा निर्याति वक्त्राम्बुजात्
तेषां भारति भारती सुरसरित्कल्लोललोलोर्मिभिः ॥ ८ ॥

ye tvāṃ pāṇḍurapuṇḍarīkapaṭalaspaṣṭābhirāmaprabhāṃ
siñcantīmamṛtadravairiva śiro dhyāyanti mūrdhni sthitām
aśrāntaṃ vikaṭasphuṭākṣarapadā niryāti vaktrāmbujāt
teṣāṃ bhārati bhāratī surasaritkallolalolormibhiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

ये सिन्दूरपरागपुञ्जपिहितां त्वत्तेजसा द्यामिमा
मुर्वी चापि विलीनयावकरसप्रस्तारमग्नामिव ।
पश्यन्ति क्षणमप्यनन्यमनसस्तेषामनङ्गज्वर
क्लान्तास्त्रस्तकुरङ्गशावकदृशो वश्या भवन्ति स्त्रियः ॥ ९ ॥

ye sindūraparāgapuñjapihitāṃ tvattejasā dyāmimā
murvī cāpi vilīnayāvakarasaprastāramagnāmiva
paśyanti kṣaṇamapyananyamanasasteṣāmanaṅgajvara
klāntāstrastakuraṅgaśāvakadṛśo vaśyā bhavanti striyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

चञ्चत्काञ्चनकुण्डलाङ्गदधरामाबद्धकाञ्चीस्रजं
ये त्वां चेतसि तद्गते क्षणमपि ध्यायन्ति कृत्वा स्थिरम् ।
तेषां वेश्मनि विभ्रमादहरहः स्फारी भवन्त्यश्चिराद्
माद्यत्कुञ्जरकर्णतालतरलाः स्थैर्यं भजन्ते श्रियः ॥ १० ॥

cañcatkāñcanakuṇḍalāṅgadadharāmābaddhakāñcīsrajaṃ
ye tvāṃ cetasi tadgate kṣaṇamapi dhyāyanti kṛtvā sthiram
teṣāṃ veśmani vibhramādaharahaḥ sphārī bhavantyaścirād
mādyatkuñjarakarṇatālataralāḥ sthairyaṃ bhajante śriyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

आर्भट्या शशिखण्डमण्डितजटाजूटां नृमुण्डस्रजं
बन्धूकप्रसवारुणाम्बरधरां प्रेतासनाध्यासिनीम् ।
त्वां ध्यायन्ति चतुर्भुजां त्रिनयनामापीनतुङ्गस्तनीं
मध्ये निम्नवलित्रयाङ्किततनुं त्वद्रूपसम्पत्तये ॥ ११ ॥

ārbhaṭyā śaśikhaṇḍamaṇḍitajaṭājūṭāṃ nṛmuṇḍasrajaṃ
bandhūkaprasavāruṇāmbaradharāṃ pretāsanādhyāsinīm
tvāṃ dhyāyanti caturbhujāṃ trinayanāmāpīnatuṅgastanīṃ
madhye nimnavalitrayāṅkitatanuṃ tvadrūpasampattaye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

जातोऽप्यल्पपरिच्छदे क्षितिभृतां सामान्यमात्रे कुले
निःशेषावनिचक्रवर्तिपदवीं लब्ध्वा प्रतापोन्नतः ।
यद्विद्याधरवृन्दवन्दितपदः श्रीवत्सराजोऽभवद्
देवि त्वच्चरणाम्बुजप्रणतिजः सोऽयं प्रसादोदयः ॥ १२ ॥

jāto'pyalpaparicchade kṣitibhṛtāṃ sāmānyamātre kule
niḥśeṣāvanicakravartipadavīṃ labdhvā pratāponnataḥ
yadvidyādharavṛndavanditapadaḥ śrīvatsarājo'bhavad
devi tvaccaraṇāmbujapraṇatijaḥ so'yaṃ prasādodayaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

चण्डि त्वच्चरणाम्बुजार्चनकृते बिल्वीदलोल्लुण्टन
त्रुट्यत्कण्टककोटिभिः परिचयं येषां न जग्मुः कराः ।
ते दण्डाङ्कुशचक्रचापकुलिशश्रीवत्समत्स्याङ्कितै
र्जायन्तेपृथिवीभुजः कथमिवाम्भोजप्रभैः पाणिभिः ॥ १३ ॥

caṇḍi tvaccaraṇāmbujārcanakṛte bilvīdalolluṇṭana
truṭyatkaṇṭakakoṭibhiḥ paricayaṃ yeṣāṃ na jagmuḥ karāḥ
te daṇḍāṅkuśacakracāpakuliśaśrīvatsamatsyāṅkitai
rjāyantepṛthivībhujaḥ kathamivāmbhojaprabhaiḥ pāṇibhiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

विप्राः क्षोणिभुजो विशस्तदितरे क्षीराज्यमध्वैक्षवै
स्त्वां देवि त्रिपुरे परापरकलां सन्तर्प्य पूजाविधौ ।
यां यां प्रार्थयते मनः स्थिरधियां तेषां त एव ध्रुवं
तां तां सिद्धिमवाप्नुवन्ति तरसा विघ्नैरविघ्नीकृता ॥ १४ ॥

viprāḥ kṣoṇibhujo viśastaditare kṣīrājyamadhvaikṣavai
stvāṃ devi tripure parāparakalāṃ santarpya pūjāvidhau
yāṃ yāṃ prārthayate manaḥ sthiradhiyāṃ teṣāṃ ta eva dhruvaṃ
tāṃ tāṃ siddhimavāpnuvanti tarasā vighnairavighnīkṛtā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

शब्दानां जननी त्वमत्र भुवने वाग्वादिनीत्युच्यसे
त्वत्तः केशववासवप्रभृतयोऽप्याविर्भवन्ति ध्रुवम् ।
लीयन्ते खलु यत्र कल्पविरतौ ब्रह्मादयस्तेऽप्यमी
सा त्वं काचिदचिन्त्यरूपमहिमा शक्तिः परा गीयसे ॥ १५ ॥

śabdānāṃ jananī tvamatra bhuvane vāgvādinītyucyase
tvattaḥ keśavavāsavaprabhṛtayo'pyāvirbhavanti dhruvam
līyante khalu yatra kalpaviratau brahmādayaste'pyamī
sā tvaṃ kācidacintyarūpamahimā śaktiḥ parā gīyase

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

देवानां त्रितयं त्रयी हुतभुजां शक्तित्रयं त्रिस्वरा
स्त्रैलोक्यं त्रिपदी त्रिपुष्करमथ त्रिब्रह्म वर्णास्त्रयः ।
यत्किञ्चिज्जगति त्रिधा नियमितं वस्तु त्रिवर्गादिकं
तत्सर्वं त्रिपुरेति नाम भगवत्यन्वेति ते तत्त्वतः ॥ १६ ॥

devānāṃ tritayaṃ trayī hutabhujāṃ śaktitrayaṃ trisvarā
strailokyaṃ tripadī tripuṣkaramatha tribrahma varṇāstrayaḥ
yatkiñcijjagati tridhā niyamitaṃ vastu trivargādikaṃ
tatsarvaṃ tripureti nāma bhagavatyanveti te tattvataḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

लक्ष्मीं राजकुले जयां रणमुखे क्षेमङ्करीमध्वनि
क्रव्यादद्विपसर्पभाजि शबरीं कान्तारदुर्गे गिरौ ।
भूतप्रेतपिशाचजृम्भकभये स्मृत्वा महाभैरवीं
व्यामोहे त्रिपुरां तरन्ति विपदस्तारां च तोयप्लवे ॥ १७ ॥

lakṣmīṃ rājakule jayāṃ raṇamukhe kṣemaṅkarīmadhvani
kravyādadvipasarpabhāji śabarīṃ kāntāradurge girau
bhūtapretapiśācajṛmbhakabhaye smṛtvā mahābhairavīṃ
vyāmohe tripurāṃ taranti vipadastārāṃ ca toyaplave

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

माया कुण्डलिनी क्रिया मधुमती काली कलामालिनी
मातङ्गी विजया जया भगवती देवी शिवा शाम्भवी ।
शक्तिः शङ्करवल्लभा त्रिनयना वाग्वादिनी भैरवी
ह्रीङ्कारी त्रिपुरा परापरमयी माता कुमारीत्यसि ॥ १८ ॥

māyā kuṇḍalinī kriyā madhumatī kālī kalāmālinī
mātaṅgī vijayā jayā bhagavatī devī śivā śāmbhavī
śaktiḥ śaṅkaravallabhā trinayanā vāgvādinī bhairavī
hrīṅkārī tripurā parāparamayī mātā kumārītyasi

मायाकुण्डलिनीक्रियामधुमतीकालीकलामालिनीमातङ्गीविजयाजयाभगवतीदेवीशिवाशाम्भवीशक्तिःशङ्करवल्लभात्रिनयनावाग्वादिनीभैरवीह्रीङ्कारीत्रिपुरापरापरमयीमाताकुमारीत्यसि
हिन्दी अर्थ

आप माया हैं, कुण्डलिनी (कुण्डली मारे शक्ति) हैं, क्रिया हैं, मधुमती (मीठी) हैं, काली हैं, कलामालिनी (कलाओं की माला वाली) हैं, मातंगी हैं, विजया (विजयी) हैं, जया (जय) हैं, भगवती हैं, देवी हैं, शिवा (शुभ) हैं, शाम्भवी (शम्भु की) हैं, शक्ति हैं, शंकर की प्रिया हैं, त्रिनयना (तीन नेत्रों वाली) हैं, वाणी की वक्ता हैं, भैरवी हैं, ह्रींकारी (ह्रीं अक्षर वाली) हैं, त्रिपुरा हैं, पर-अपर से बनी हैं, माता हैं और कुमारी हैं।

English sense

You are the power of illusion, Kuṇḍalinī the coiled power, action, the sweet one, Kālī, the one with a garland of parts, Mātaṅgī, the victorious one, victory, the Lady, the Goddess, the auspicious one, Śambhu's own, power, the beloved of Śaṅkara, the three-eyed one, the speaker of speech, Bhairavī, the one of the syllable hrīṃ, Tripurā, the one made of the higher and the lower, the mother, the maiden.

पदार्थ · word by word
माया
the power of illusionमाया
कुण्डलिनी
Kuṇḍalinī, the coiled powerकुण्डलिनी, कुण्डली मारे शक्ति
क्रिया
actionक्रिया
मधुमती
the sweet oneमधुमती, मीठी
काली
Kālīकाली
कलामालिनी
the one with a garland of partsकलामालिनी, कलाओं की माला वाली
मातङ्गी
Mātaṅgīमातंगी
विजया
the victorious oneविजया, विजयी
जया
victoryजया, जय
भगवती
the Ladyभगवती
देवी
the Goddessदेवी
शिवा
the auspicious oneशिवा, शुभ
शाम्भवी
Śambhu's ownशाम्भवी, शम्भु की
शक्तिः
powerशक्ति
शङ्करवल्लभा
the beloved of Śaṅkaraशंकर की प्रिया
त्रिनयना
the three-eyed oneत्रिनयना, तीन नेत्रों वाली
वाग्वादिनी
the speaker of speechवाणी की वक्ता
भैरवी
Bhairavīभैरवी
ह्रीङ्कारी
the one of the syllable hrīṃह्रींकारी, ह्रीं अक्षर वाली
त्रिपुरा
Tripurāत्रिपुरा
परापरमयी
the one made of the higher and the lowerपर-अपर से बनी
माता
the motherमाता
कुमारीत्यसि
the maiden, thus you areकुमारी, इस प्रकार आप हैं

Verse 19

आ ई पल्लवितैः परस्परयुतैर्द्वित्रिक्रमाद्यक्षरैः
काद्यैः क्षान्तगतैः स्वरादिभिरथ क्षान्तैश्च तैः सस्वरैः ।
नामानि त्रिपुरे भवन्ति खलु यान्यत्यन्तगुह्यानि ते
तेभ्यो भैरवपत्नि विंशतिसहस्रेभ्यः परेभ्यो नमः ॥ १९ ॥

ā ī pallavitaiḥ parasparayutairdvitrikramādyakṣaraiḥ
kādyaiḥ kṣāntagataiḥ svarādibhiratha kṣāntaiśca taiḥ sasvaraiḥ
nāmāni tripure bhavanti khalu yānyatyantaguhyāni te
tebhyo bhairavapatni viṃśatisahasrebhyaḥ parebhyo namaḥ

आईपल्लवितैःपरस्परयुतैर्द्वित्रिक्रमाद्यक्षरैःकाद्यैःक्षान्तगतैःस्वरादिभिरथक्षान्तैश्चतैःसस्वरैःनामानित्रिपुरेभवन्तिखलुयान्यत्यन्तगुह्यानितेतेभ्योभैरवपत्निविंशतिसहस्रेभ्यःपरेभ्योनमः
हिन्दी अर्थ

आ और ई के पल्लवित होकर एक-दूसरे से जुड़ने से, दो-तीन के क्रम वाले अक्षरों से, क से लेकर क्ष तक के अक्षरों से, स्वर आदि से, और स्वर सहित क्ष तक के उन अक्षरों से, हे त्रिपुरा, आपके वे नाम बनते हैं जो अत्यन्त गुप्त हैं; उन बीस हज़ार श्रेष्ठ नामों को, हे भैरव की पत्नी, नमस्कार।

English sense

By the letters ā and ī grown into sprouts and joined with each other, by letters in order of two, three and so on, by those beginning with ka up to kṣa, by the vowels and the rest, and by those up to kṣa with vowels, names of yours arise, O Tripurā, that are very secret; to those twenty thousand supreme names, O wife of Bhairava, salutation.

पदार्थ · word by word
आ
āआ
ई
īई
पल्लवितैः
grown into sproutsपल्लवित होकर
परस्परयुतैर्द्वित्रिक्रमाद्यक्षरैः
joined with each other, by letters in order of two, three and so onएक-दूसरे से जुड़े, दो-तीन के क्रम वाले अक्षरों से
काद्यैः
beginning with kaक से आरम्भ होने वाले
क्षान्तगतैः
reaching up to kṣaक्ष तक पहुँचने वाले
स्वरादिभिरथ
with the vowels and the rest, thenस्वर आदि से, फिर
क्षान्तैश्च
and those up to kṣaऔर क्ष तक के
तैः
by themउनसे
सस्वरैः
with vowelsस्वर सहित
नामानि
namesनाम
त्रिपुरे
O Tripurāहे त्रिपुरा
भवन्ति
ariseबनते हैं
खलु
indeedनिश्चय ही
यान्यत्यन्तगुह्यानि
which are very secretजो अत्यन्त गुप्त हैं
ते
of yoursआपके
तेभ्यो
to thoseउनको
भैरवपत्नि
O wife of Bhairavaहे भैरव की पत्नी
विंशतिसहस्रेभ्यः
twenty thousandबीस हज़ार
परेभ्यो
supremeश्रेष्ठ
नमः
salutationनमस्कार

Verse 20

बोद्धव्या निपुणं बुधैस्तुतिरियं कृत्वा मनस्तद्गतं
भारत्यास्त्रिपुरेत्यनन्यमनसो यत्राद्यवृत्ते स्फुटम् ।
एकद्वित्रिपदक्रमेण कथितस्तत्पादसङ्ख्याक्षरै
र्मन्त्रोद्धारविधिर्विशेषसहितः सत्संप्रदायान्वितः ॥ २० ॥

boddhavyā nipuṇaṃ budhaistutiriyaṃ kṛtvā manastadgataṃ
bhāratyāstripuretyananyamanaso yatrādyavṛtte sphuṭam
ekadvitripadakrameṇa kathitastatpādasaṅkhyākṣarai
rmantroddhāravidhirviśeṣasahitaḥ satsaṃpradāyānvitaḥ

बोद्धव्यानिपुणंबुधैस्तुतिरियंकृत्वामनस्तद्गतंभारत्यास्त्रिपुरेत्यनन्यमनसोयत्राद्यवृत्तेस्फुटम्एकद्वित्रिपदक्रमेणकथितस्तत्पादसङ्ख्याक्षरैर्मन्त्रोद्धारविधिर्विशेषसहितःसत्संप्रदायान्वितः
हिन्दी अर्थ

ज्ञानी इस स्तुति को ध्यान से समझें, मन को उसी में लगाकर, "भारती की त्रिपुरा" पर एकाग्र मन से; इसके पहले श्लोक में स्पष्ट रूप से एक, दो और तीन पदों के क्रम में, उन पदों के अक्षरों की गिनती से, मन्त्र निकालने की विधि, विशेष बातों और सच्ची परम्परा के साथ कही गई है।

English sense

The wise should understand this praise carefully, fixing the mind on it, with single mind on "Tripurā of Bhāratī"; in its first verse, clearly, the method of drawing out the mantra, with its special points and the line of true tradition, is told in the order of one, two and three feet, by the numbers of syllables in their feet.

पदार्थ · word by word
बोद्धव्या
should be understoodसमझनी चाहिए
निपुणं
carefullyध्यान से
बुधैस्तुतिरियं
by the wise, this praiseज्ञानियों द्वारा, यह स्तुति
कृत्वा
having madeकरके
मनस्तद्गतं
the mind gone to itमन को उसी में लगाया
भारत्यास्त्रिपुरेत्यनन्यमनसो
of Bhāratī, "Tripurā", with single mindभारती की, "त्रिपुरा", एकाग्र मन से
यत्राद्यवृत्ते
in which, in the first verseजिसमें, पहले श्लोक में
स्फुटम्
clearlyस्पष्ट रूप से
एकद्वित्रिपदक्रमेण
in the order of one, two and three feetएक, दो और तीन पदों के क्रम में
कथितस्तत्पादसङ्ख्याक्षरैर्मन्त्रोद्धारविधिर्विशेषसहितः
told, by the count of syllables in their feet, the method of drawing out the mantra, with special pointsकही गई, उन पदों के अक्षरों की गिनती से, मन्त्र निकालने की विधि, विशेष बातों के साथ
सत्संप्रदायान्वितः
along with the true traditionसच्ची परम्परा के साथ

Verse 21

सावद्यं निरवद्यमस्तु यदि वा किंवाऽनया चिन्तया
नूनं स्तोत्रमिदं पठिष्यति जनो यस्यास्ति भक्तिस्त्वयि ।
सञ्चिन्त्यापि लघुत्वमात्मनि दृढं सञ्जायमानं हठात्
त्वद्भक्त्या मुखरीकृतेन रचितं यस्मान्मयापि ध्रुवम् ॥ २१ ॥

sāvadyaṃ niravadyamastu yadi vā kiṃvā'nayā cintayā
nūnaṃ stotramidaṃ paṭhiṣyati jano yasyāsti bhaktistvayi
sañcintyāpi laghutvamātmani dṛḍhaṃ sañjāyamānaṃ haṭhāt
tvadbhaktyā mukharīkṛtena racitaṃ yasmānmayāpi dhruvam

सावद्यंनिरवद्यमस्तुयदिवाकिंवाऽनयाचिन्तयानूनंस्तोत्रमिदंपठिष्यतिजनोयस्यास्तिभक्तिस्त्वयिसञ्चिन्त्यापिलघुत्वमात्मनिदृढंसञ्जायमानंहठात्त्वद्भक्त्यामुखरीकृतेनरचितंयस्मान्मयापिध्रुवम्
हिन्दी अर्थ

इसमें दोष हों या न हों, इस चिन्ता से क्या? जिसके मन में आपके लिए भक्ति है, वह मनुष्य निश्चय ही इस स्तोत्र को पढ़ेगा। मैं अच्छी तरह सोचता हूँ कि मेरी अपनी लघुता मुझमें ज़ोर से बढ़ती जा रही है, फिर भी यह मेरे द्वारा भी रचा गया, क्योंकि आपकी भक्ति ने मेरा मुँह वाचाल कर दिया था।

English sense

Whether it has faults or none, what use is this worry? Surely anyone who has devotion to you will read this hymn. Though I think hard that my own smallness keeps growing in me by force, it was made even by me, since my mouth was made talkative by devotion to you.

पदार्थ · word by word
सावद्यं
with faultsदोष सहित
निरवद्यमस्तु
let it be faultlessनिर्दोष हो
यदि
ifयदि
वा
orया
किंवाऽनया
or what with thisया इस से क्या
चिन्तया
worryचिन्ता
नूनं
surelyनिश्चय ही
स्तोत्रमिदं
this hymnयह स्तोत्र
पठिष्यति
will readपढ़ेगा
जनो
the personमनुष्य
यस्यास्ति
who hasजिसके पास है
भक्तिस्त्वयि
devotion to youआपके लिए भक्ति
सञ्चिन्त्यापि
though thinkingसोचते हुए भी
लघुत्वमात्मनि
smallness in myselfअपने में लघुता
दृढं
firmlyदृढ़ता से
सञ्जायमानं
arisingबढ़ती
हठात्
by forceज़ोर से
त्वद्भक्त्या
by devotion to youआपकी भक्ति से
मुखरीकृतेन
by one made talkativeवाचाल किए गए (मेरे) द्वारा
रचितं
madeरचा गया
यस्मान्मयापि
since by me tooक्योंकि मेरे द्वारा भी
ध्रुवम्
surelyनिश्चय ही
॥ इति श्रीसोमतिलकसूरिविरचितः श्रीत्रिपुराभारतीलघुस्तवः समाप्तः ॥

Terms on this page

Bija Mantra बीज मंत्र A "seed" mantra whose power depends on exact pronunciation — even a small mispronunciation can misdirect the energy it draws in.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Kundalini कुण्डलिनी The dormant serpent-power said to lie coiled at the base of the spine, which fully awakens in a practitioner who has mastered a deity's protective mantra at moments of grave danger.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras