Daṇḍaka · ascribed to the poet Kālidāsa by tradition

श्यामलादण्डकम्

Shyamala Dandakam — A single long praise of Śyāmalā, the Mātaṅgī of music and speech, from her face to her feet and her gifts

Śyāmalā is the dark-green form of Matangi, the Goddess who holds the vīṇā and teaches speech and song. Tradition says the poet Kālidāsa first spoke this hymn when she appeared to him. After four short verses comes the daṇḍaka itself, one long sentence of calls to her — "you whose…" — each call a picture: her face, her jewels, her lute, her throne and the gods and powers that wait on her. It ends by saying what she gives: speech in prose and verse, fortune, and the world at one's service.

ध्यानम्Meditation

Verse 1

माणिक्यवीणामुपलालयन्तीं मदालसां मञ्जुलवाग्विलासाम् ।
महेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गीं मातङ्गकन्यां सततं स्मरामि ॥ १ ॥

māṇikyavīṇāmupalālayantīṃ madālasāṃ mañjulavāgvilāsām
mahendranīladyutikomalāṅgīṃ mātaṅgakanyāṃ satataṃ smarāmi

माणिक्यवीणामुपलालयन्तींमदालसांमञ्जुलवाग्विलासाम्महेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गींमातङ्गकन्यांसततंस्मरामि
हिन्दी अर्थ

मैं मातंग की उस पुत्री का सदा स्मरण करता हूँ, जो रत्नजड़ित वीणा को सहलाती है, मद से अलसाई है, जिसकी वाणी की लीला मनोहर है और जिसका कोमल शरीर महानील मणि की तरह चमकता है।

English sense

I always remember the daughter of Mataṅga: she plays gently with her ruby vīṇā, she is languid with wine, her speech is a charming play, and her soft body shines like a great sapphire.

Variant reading 'मनसा स्मरामि' in place of 'सततं स्मरामि' — "I remember in my mind" instead of "I always remember".
पदार्थ · word by word
माणिक्यवीणामुपलालयन्तीं
fondling the ruby vīṇāरत्नजड़ित वीणा को सहलाती
मदालसां
languid with wineमद से अलसाई
मञ्जुलवाग्विलासाम्
whose speech is a charming playजिसकी वाणी की लीला मनोहर है
महेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गीं
soft-limbed, shining like a great sapphireकोमल अंगों वाली, महानील मणि जैसी चमकती
मातङ्गकन्यां
daughter of Mataṅgaमातंग की पुत्री
सततं
alwaysसदा
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ

Verse 2

चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुङ्कमरागशोणे ।
पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः ॥

caturbhuje candrakalāvataṃse kuconnate kuṅkamarāgaśoṇe
puṇḍrekṣupāśāṅkuśapuṣpabāṇahaste namaste jagadekamātaḥ

चतुर्भुजेचन्द्रकलावतंसेकुचोन्नतेकुङ्कमरागशोणेपुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्तेनमस्तेजगदेकमातः
हिन्दी अर्थ

हे जगत की अद्वितीय माता, आपको नमस्कार: आप चार भुजाओं वाली हैं, चन्द्रकला आपका मुकुट है, आपके स्तन उन्नत हैं, आप केसर के लेप से लाल हैं और हाथों में गन्ने का धनुष, पाश, अंकुश और पुष्प-बाण लिए हैं।

English sense

Bow to you, mother of the one world: four-armed, with the moon's crescent as your crest, high-breasted, red with saffron paste, holding in your hands the sugar-cane bow, the noose, the goad and the flower arrows.

पदार्थ · word by word
चतुर्भुजे
four-armed oneचार भुजाओं वाली
चन्द्रकलावतंसे
with the moon's crescent as a crestचन्द्रकला को मुकुट बनाए
कुचोन्नते
high-breasted oneउन्नत स्तनों वाली
कुङ्कमरागशोणे
red with saffron pasteकेसर के लेप से लाल
पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते
holding the sugar-cane bow, noose, goad and flower arrowsगन्ने का धनुष, पाश, अंकुश और पुष्प-बाण लिए हाथों वाली
नमस्ते
bow to youतुम्हें नमस्कार
जगदेकमातः
O mother of the one worldहे जगत की अद्वितीय माता

प्रार्थनाPrayer

Verse 3

माता मरकतश्यामा मातङ्गी मदशालिनी ।
कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी ॥

mātā marakataśyāmā mātaṅgī madaśālinī
kaṭākṣayatu kalyāṇī kadambavanavāsinī

मातामरकतश्यामामातङ्गीमदशालिनीकटाक्षयतुकल्याणीकदम्बवनवासिनी
हिन्दी अर्थ

माता मातंगी, जो मरकत की तरह श्याम है, मद से दीप्त है, मंगलमयी है और कदम्ब वन में रहती है, मुझ पर अपनी कृपा-दृष्टि डाले।

English sense

May the Mother, the auspicious Mātaṅgī, dark as an emerald, glowing with wine, who lives in the Kadamba forest, look on me with a glance.

पदार्थ · word by word
माता
the Motherमाता
मरकतश्यामा
dark as an emeraldमरकत जैसी श्याम
मातङ्गी
Mātaṅgīमातंगी
मदशालिनी
glowing with wineमद से दीप्त
कटाक्षयतु
may she glanceवह कृपा-दृष्टि डाले
कल्याणी
the auspicious oneमंगलमयी
कदम्बवनवासिनी
who lives in the Kadamba forestकदम्ब वन में रहने वाली

Verse 4

जय मातङ्गतनये जय नीलोत्पलद्युते ।
जय सङ्गीतरसिके जय लीलाशुकप्रिये ॥

jaya mātaṅgatanaye jaya nīlotpaladyute
jaya saṅgītarasike jaya līlāśukapriye

जयमातङ्गतनयेजयनीलोत्पलद्युतेजयसङ्गीतरसिकेजयलीलाशुकप्रिये
हिन्दी अर्थ

हे मातंग की पुत्री, आपकी जय हो। हे नीले कमल जैसी आभा वाली, आपकी जय हो। हे संगीत में रस लेने वाली, आपकी जय हो। हे लीला-शुक की प्रिय, आपकी जय हो।

English sense

Victory to you, daughter of Mataṅga. Victory to you, bright as the blue lotus. Victory to you who delight in music. Victory to you who love the playful parrot.

पदार्थ · word by word
जय
victoryजय हो
मातङ्गतनये
O daughter of Mataṅgaहे मातंग की पुत्री
जय
victoryजय हो
नीलोत्पलद्युते
O you bright as the blue lotusहे नीले कमल जैसी आभा वाली
जय
victoryजय हो
सङ्गीतरसिके
O you who delight in musicहे संगीत में रस लेने वाली
जय
victoryजय हो
लीलाशुकप्रिये
O you who love the playful parrotहे लीला-शुक की प्रिय

श्यामलायाः मुखवर्णनाHer face

Verse d1

जय जननि
सुधासमुद्रान्तहृद्यन्मणिद्वीपसंरूढबिल्वाटवीमध्यकल्पद्रुमाकल्पकादम्बकान्तारवासप्रिये कृत्तिवासःप्रिये सर्वलोकप्रिये

jaya janani
sudhāsamudrāntahṛdyanmaṇidvīpasaṃrūḍhabilvāṭavīmadhyakalpadrumākalpakādambakāntāravāsapriye kṛttivāsaḥpriye sarvalokapriye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d2

सादरारब्धसङ्गीतसम्भावनासम्भ्रमालोलनीपस्रगाबद्धचूलीसनाथत्रिके
सानुमत्पुत्रिके
शेखरीभूतशीतांशुरेखामयूखावलीबद्धसुस्निग्धनीलालकश्रेणिशृङ्गारिते
लोकसम्भाविते
कामलीलाधनुःसन्निभभ्रूलतापुष्पसन्दोहसन्देहकृल्लोचने
वाक्सुधासेचने

sādarārabdhasaṅgītasambhāvanāsambhramālolanīpasragābaddhacūlīsanāthatrike
sānumatputrike
śekharībhūtaśītāṃśurekhāmayūkhāvalībaddhasusnigdhanīlālakaśreṇiśṛṅgārite
lokasambhāvite
kāmalīlādhanuḥsannibhabhrūlatāpuṣpasandohasandehakṛllocane
vāksudhāsecane

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d3

चारुगोरोचनापङ्ककेलीललामाभिरामे सुरामे रमे
प्रोल्लसद्वालिकामौक्तिकश्रेणिकाचन्द्रिकामण्डलोद्भासिलावण्यगण्डस्थलन्यस्त
कस्तूरिकापत्ररेखासमुद्भूतसौरभ्यसम्भ्रान्तभृङ्गाङ्गनागीतसान्द्रीभवन्मन्द्रतन्त्रीस्वरे सुस्वरे भास्वरे

cārugorocanāpaṅkakelīlalāmābhirāme surāme rame
prollasadvālikāmauktikaśreṇikācandrikāmaṇḍalodbhāsilāvaṇyagaṇḍasthalanyasta
kastūrikāpatrarekhāsamudbhūtasaurabhyasambhrāntabhṛṅgāṅganāgītasāndrībhavanmandratantrīsvare susvare bhāsvare

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

श्यामलायाः शरीरवर्णनाHer body

Verse d4

वल्लकीवादनप्रक्रियालोलतालीदलाबद्धताटङ्कभूषाविशेषान्विते
सिद्धसम्मानिते
दिव्याहालामदोद्वेलहेलालसच्चक्षुरान्दोलनश्रीसमाक्षिप्तकर्णैकनीलोत्पले
श्यामले पूरिताशेषलोकाभिवाञ्छाफले निर्मले श्रीफले

vallakīvādanaprakriyālolatālīdalābaddhatāṭaṅkabhūṣāviśeṣānvite
siddhasammānite
divyāhālāmadodvelahelālasaccakṣurāndolanaśrīsamākṣiptakarṇaikanīlotpale
śyāmale pūritāśeṣalokābhivāñchāphale nirmale śrīphale

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d5

स्वेदबिन्दूल्लसत्फाललावण्यनिःष्यन्दसन्दोहसन्देहकृन्नासिकामौक्तिके सर्वमन्त्रात्मिके कालिके

svedabindūllasatphālalāvaṇyaniḥṣyandasandohasandehakṛnnāsikāmauktike sarvamantrātmike kālike

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d6

मुग्धमन्दस्मितोदारवक्त्रस्फुरत्पूगताम्बूलकर्पूरखण्डोत्करे
ज्ञानमुद्राकरे सर्वसम्पत्करे पद्मभास्वत्करे श्रीकरे

mugdhamandasmitodāravaktrasphuratpūgatāmbūlakarpūrakhaṇḍotkare
jñānamudrākare sarvasampatkare padmabhāsvatkare śrīkare

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d7

कुन्दपुष्पद्युतिस्निग्धदन्तावलीनिर्मलालोलकल्लोलसम्मेलनस्मेरशोणाधरे चारुवीणाधरे पक्वबिम्बाधरे ॥

kundapuṣpadyutisnigdhadantāvalīnirmalālolakallolasammelanasmeraśoṇādhare cāruvīṇādhare pakvabimbādhare

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

श्यामलायाः शरीरवर्णनाHer body

Verse d8

सुललितनवयौवनारम्भचन्द्रोदयोद्वेललावण्यदुग्धार्णवाविर्भवत्कम्बुबिब्बोकभृत्कन्धरे सत्कलामन्दिरे मन्थरे
दिव्यरत्नप्रभाबन्धुरच्छन्नहारादिभूषासमुद्योतमानानवद्याङ्गशोभे
शुभे रत्नकेयूररश्मिच्छटापल्लवप्रोल्लसद्दोर्लताराजिते योगिभिः
पूजिते विश्वदिङ्मण्डलव्यापिमाणिक्यतेजःस्फुरत्कङ्कणालङ्कृते
विभ्रमालङ्कृते साधुभिः सत्कृते

sulalitanavayauvanārambhacandrodayodvelalāvaṇyadugdhārṇavāvirbhavatkambubibbokabhṛtkandhare satkalāmandire manthare
divyaratnaprabhābandhuracchannahārādibhūṣāsamudyotamānānavadyāṅgaśobhe
śubhe ratnakeyūraraśmicchaṭāpallavaprollasaddorlatārājite yogibhiḥ
pūjite viśvadiṅmaṇḍalavyāpimāṇikyatejaḥsphuratkaṅkaṇālaṅkṛte
vibhramālaṅkṛte sādhubhiḥ satkṛte

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d9

वासरारम्भवेलासमुज्जृम्भमाणारविन्दप्रतिद्वन्द्विपाणिद्वये
सन्ततोद्यद्दये अद्वये
दिव्यरत्नोर्मिकादीधितिस्तोमसन्ध्यायमानाङ्गुलीपल्लवोद्यन्नखेन्दुप्रभामण्डले
सन्नताखण्डले चित्प्रभामण्डले प्रोल्लसत्कुण्डले

vāsarārambhavelāsamujjṛmbhamāṇāravindapratidvandvipāṇidvaye
santatodyaddaye advaye
divyaratnormikādīdhitistomasandhyāyamānāṅgulīpallavodyannakhenduprabhāmaṇḍale
sannatākhaṇḍale citprabhāmaṇḍale prollasatkuṇḍale

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d10

तारकाराजिनीकाशहारावलिस्मेरचारुस्तनाभोगभारानमन्मध्यवल्लीवलिच्छेदवीचीसमुल्लाससन्दर्शिताकारसौन्दर्यरत्नाकरे
वल्लकीभृत्करे किङ्करश्रीकरे
हेमकुम्भोपमोत्तुङ्गवक्षोजभारावनम्रे त्रिलोकावनम्रे
लसद्वृत्तगम्भीरनाभीसरस्तीरशैवालशङ्काकरश्यामरोमावलीभूषणे
मञ्जुसम्भाषणे

tārakārājinīkāśahārāvalismeracārustanābhogabhārānamanmadhyavallīvalicchedavīcīsamullāsasandarśitākārasaundaryaratnākare
vallakībhṛtkare kiṅkaraśrīkare
hemakumbhopamottuṅgavakṣojabhārāvanamre trilokāvanamre
lasadvṛttagambhīranābhīsarastīraśaivālaśaṅkākaraśyāmaromāvalībhūṣaṇe
mañjusambhāṣaṇe

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d11

चारुशिञ्जत्कटीसूत्रनिर्भर्त्सितानङ्गलीलाधनुःशिञ्जिनीडम्बरे
दिव्यरत्नाम्बरे
पद्मरागोल्लसन्मेखलाभास्वरश्रोणिशोभाजितस्वर्णभूभृत्तले
चन्द्रिकाशीतले ॥

cāruśiñjatkaṭīsūtranirbhartsitānaṅgalīlādhanuḥśiñjinīḍambare
divyaratnāmbare
padmarāgollasanmekhalābhāsvaraśroṇiśobhājitasvarṇabhūbhṛttale
candrikāśītale

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

श्यामलायाः पादवर्णनाHer legs and feet

Verse d12

विकसितनवकिंशुकाताम्रदिव्यांशुकच्छन्नचारूरुशोभापराभूतसिन्दूरशोणायमानेन्द्रमातङ्गहस्तार्गले वैभवानर्गले श्यामले
कोमलस्निग्धनीलोत्पलोत्पादितानङ्गतूणीरशङ्काकरोदारजङ्घालते
चारुलीलागते
नम्रदिक्पालसीमन्तिनीकुन्तलस्निग्धनीलप्रभापुञ्जसञ्जातदूर्वाङ्कुराशङ्कसारङ्गसंयोगरिङ्खन्नखेन्दूज्ज्वले प्रोज्ज्वले निर्मले

vikasitanavakiṃśukātāmradivyāṃśukacchannacārūruśobhāparābhūtasindūraśoṇāyamānendramātaṅgahastārgale vaibhavānargale śyāmale
komalasnigdhanīlotpalotpāditānaṅgatūṇīraśaṅkākarodārajaṅghālate
cārulīlāgate
namradikpālasīmantinīkuntalasnigdhanīlaprabhāpuñjasañjātadūrvāṅkurāśaṅkasāraṅgasaṃyogariṅkhannakhendūjjvale projjvale nirmale

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

श्यामलायाः सभामण्डपवर्णनाHer assembly hall

Verse d13

प्रह्वदेवेशलक्ष्मीशभूतेशतोयेशवाणीशकीनाशदैत्येशयक्षेशवाय्वग्निकोटीरमाणिक्यसङ्घृष्टबालातपोद्दामलाक्षारसारुण्यतारुण्यलक्ष्मीगृहीताङ्घ्रिपद्मे सुपद्मे उमे ॥

prahvadeveśalakṣmīśabhūteśatoyeśavāṇīśakīnāśadaityeśayakṣeśavāyvagnikoṭīramāṇikyasaṅghṛṣṭabālātapoddāmalākṣārasāruṇyatāruṇyalakṣmīgṛhītāṅghripadme supadme ume

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

श्यामलायाः सभामण्डपवर्णनाHer assembly hall

Verse d14

सुरुचिरनवरत्नपीठस्थिते सुस्थिते रक्तपद्मासने रत्नसिह्मासने
शङ्खपद्मद्वयोपाश्रिते विश्रुते तत्र विघ्नेशदुर्गावटुक्षेत्रपालैर्युते
मत्तमातङ्गकन्यासमूहान्विते मञ्जुलामेनकाद्यङ्गनामानिते
भैरवैरष्टभिर्वेष्टिते देवि वामादिभिः शक्तिभिः सेविते

suruciranavaratnapīṭhasthite susthite raktapadmāsane ratnasihmāsane
śaṅkhapadmadvayopāśrite viśrute tatra vighneśadurgāvaṭukṣetrapālairyute
mattamātaṅgakanyāsamūhānvite mañjulāmenakādyaṅganāmānite
bhairavairaṣṭabhirveṣṭite devi vāmādibhiḥ śaktibhiḥ sevite

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d15

धात्रि लक्ष्म्यादिशक्त्यष्टकैः संयुते मातृकामण्डलैर्मण्डिते
यक्षगन्धर्वसिद्धाङ्गनामण्डलैरर्चिते पञ्चबाणात्मिके पञ्चबाणेन
रत्या च सम्भाविते प्रीतिभाजा वसन्तेन चानन्दिते ॥

dhātri lakṣmyādiśaktyaṣṭakaiḥ saṃyute mātṛkāmaṇḍalairmaṇḍite
yakṣagandharvasiddhāṅganāmaṇḍalairarcite pañcabāṇātmike pañcabāṇena
ratyā ca sambhāvite prītibhājā vasantena cānandite

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d16

भक्तिभाजां परं श्रेयसे कल्पसे योगिनां मानसे द्योतसे छन्दसाम् ओजसे भ्राजसे ॥

bhaktibhājāṃ paraṃ śreyase kalpase yogināṃ mānase dyotase chandasām ojase bhrājase

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d17

गीतविद्याविनोदातितृष्णेन कृष्णेन सम्पूज्यसे । भक्तिमच्चेतसा वेधसा
स्तूयसे । विश्वहृद्येन वाद्येन विद्याधरैर्गीयसे ॥

gītavidyāvinodātitṛṣṇena kṛṣṇena sampūjyase bhaktimaccetasā vedhasā
stūyase viśvahṛdyena vādyena vidyādharairgīyase

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d18

श्रवणहरणदक्षिणक्वाणया वीणया किन्नरैर्गीयसे ॥

śravaṇaharaṇadakṣiṇakvāṇayā vīṇayā kinnarairgīyase

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d19

यक्षगन्धर्वसिद्धाङ्गनामण्डलैरर्च्यसे । सर्वसौभाग्यवाञ्छावतीभिः वधूभिः सुराणां समाराध्यसे ॥

yakṣagandharvasiddhāṅganāmaṇḍalairarcyase sarvasaubhāgyavāñchāvatībhiḥ vadhūbhiḥ surāṇāṃ samārādhyase

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse d20

सर्वविद्याविशेषात्मकं चाटुगाथासमुच्चारणं
कण्ठमूलोल्लसद्वर्णराजित्रयं कोमलश्यामलोदारपक्षद्वयं
तुण्डशोभातिदूरीभवत्किंशुकं तं शुकं लालयन्ती परिक्रीडसे ॥ ५ ॥

sarvavidyāviśeṣātmakaṃ cāṭugāthāsamuccāraṇaṃ
kaṇṭhamūlollasadvarṇarājitrayaṃ komalaśyāmalodārapakṣadvayaṃ
tuṇḍaśobhātidūrībhavatkiṃśukaṃ taṃ śukaṃ lālayantī parikrīḍase

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

श्यामलायाः सर्वैश्वर्यप्रदायकत्ववर्णनाShe who grants every blessing

Verse d21

पाणिपद्मद्वयेनाक्षमालामपि स्फाटिकीं ज्ञानसारात्मकं पुस्तकं चापरेणाङ्कुशं पाशमाबिभ्रती येन सञ्चिन्त्यसे चेतसा तस्य वक्त्रान्तरात् गद्यपद्यात्मिका भारती निस्सरेत् ॥

pāṇipadmadvayenākṣamālāmapi sphāṭikīṃ jñānasārātmakaṃ pustakaṃ cāpareṇāṅkuśaṃ pāśamābibhratī yena sañcintyase cetasā tasya vaktrāntarāt gadyapadyātmikā bhāratī nissaret

पाणिपद्मद्वयेनाक्षमालामपिस्फाटिकींज्ञानसारात्मकंपुस्तकंचापरेणाङ्कुशंपाशमाबिभ्रतीयेनसञ्चिन्त्यसेचेतसातस्यवक्त्रान्तरात्गद्यपद्यात्मिकाभारतीनिस्सरेत्
हिन्दी अर्थ

जो आपका मन में ध्यान करता है कि आप कमल जैसे दो हाथों में स्फटिक की माला और ज्ञान के सार वाली पुस्तक, और दूसरे दो हाथों में अंकुश और पाश धारण करती हैं, उसके मुख से गद्य और पद्य रूप वाणी निकलती है।

English sense

From the mouth of the one who contemplates you in his mind, holding in one pair of lotus hands a crystal rosary and a book whose essence is knowledge, and in the other the goad and the noose, speech in prose and verse comes forth.

पदार्थ · word by word
पाणिपद्मद्वयेनाक्षमालामपि
with the lotus-like pair of hands, a rosary tooकमल जैसे दो हाथों में माला भी
स्फाटिकीं
of crystalस्फटिक की
ज्ञानसारात्मकं
whose essence is knowledgeज्ञान के सार वाली
पुस्तकं
bookपुस्तक
चापरेणाङ्कुशं
and with the other the goadऔर दूसरे में अंकुश
पाशमाबिभ्रती
holding the nooseपाश धारण करती
येन
by whomजिसके द्वारा
सञ्चिन्त्यसे
you are contemplatedआपका ध्यान किया जाता है
चेतसा
with the mindमन से
तस्य
hisउसके
वक्त्रान्तरात्
from the inside of the mouthमुख के भीतर से
गद्यपद्यात्मिका
made of prose and verseगद्य और पद्य रूप
भारती
speechवाणी
निस्सरेत्
may come forthनिकले

Verse d22

येन वा यावकाभाकृतिर्भाव्यसे तस्य वश्या भवन्ति स्त्रियः पुरुषाः । येन वा शातकुम्भद्युतिर्भाव्यसे सोऽपि लक्ष्मीसहस्रैः परिक्रीडते । किं न सिद्धयेत् वपुः श्यामलं कोमलं चन्द्रचूडान्वितं तावकं ध्यायतः ।

yena vā yāvakābhākṛtirbhāvyase tasya vaśyā bhavanti striyaḥ puruṣāḥ yena vā śātakumbhadyutirbhāvyase so'pi lakṣmīsahasraiḥ parikrīḍate kiṃ na siddhayet vapuḥ śyāmalaṃ komalaṃ candracūḍānvitaṃ tāvakaṃ dhyāyataḥ

येनवायावकाभाकृतिर्भाव्यसेतस्यवश्याभवन्तिस्त्रियःपुरुषाःयेनवाशातकुम्भद्युतिर्भाव्यसेसोऽपिलक्ष्मीसहस्रैःपरिक्रीडतेकिंनसिद्धयेत्वपुःश्यामलंकोमलंचन्द्रचूडान्वितंतावकंध्यायतः
हिन्दी अर्थ

जो आपको लाख के रंग वाले रूप में ध्यान करता है, स्त्री और पुरुष उसके वश में हो जाते हैं। जो आपको सोने की आभा वाले रूप में ध्यान करता है, वह हज़ारों लक्ष्मियों के साथ क्रीड़ा करता है। आपके श्याम, कोमल, चन्द्रमा से मुकुटित रूप का ध्यान करने वाले को क्या सिद्ध नहीं होगा?

English sense

Men and women come under the power of the one by whom you are imagined with the colour of lac-dye. The one by whom you are imagined with the gleam of gold plays with thousands of Lakṣmīs. What will not be gained by one who meditates on your form, dark and soft, the moon on its crest?

पदार्थ · word by word
येन
by whomजिसके द्वारा
वा
orया
यावकाभाकृतिर्भाव्यसे
you are imagined in the shape of lac-dye colourआप लाख के रंग के रूप में ध्यान की जाती हैं
तस्य
hisउसके
वश्या
under powerवश में
भवन्ति
they becomeहो जाते हैं
स्त्रियः
womenस्त्रियाँ
पुरुषाः
menपुरुष
येन
by whomजिसके द्वारा
वा
orया
शातकुम्भद्युतिर्भाव्यसे
you are imagined with the gleam of goldआप सोने की आभा में ध्यान की जाती हैं
सोऽपि
he tooवह भी
लक्ष्मीसहस्रैः
with thousands of Lakṣmīsहज़ारों लक्ष्मियों के साथ
परिक्रीडते
playsक्रीड़ा करता है
किं
whatक्या
न
notनहीं
सिद्धयेत्
would be gainedसिद्ध होगा
वपुः
formरूप
श्यामलं
darkश्याम
कोमलं
softकोमल
चन्द्रचूडान्वितं
with the moon on its crestचन्द्रमा से मुकुटित
तावकं
yoursआपके
ध्यायतः
of one who meditatesध्यान करने वाले को

Verse d23

तस्य लीलासरो वारिधिः तस्य केलीवनं नन्दनम् तस्य भद्रासनं भूतलम् तस्य गीर्देवता किङ्करी तस्य चाज्ञाकरी श्रीः स्वयम् ॥ ६ ॥

tasya līlāsaro vāridhiḥ tasya kelīvanaṃ nandanam tasya bhadrāsanaṃ bhūtalam tasya gīrdevatā kiṅkarī tasya cājñākarī śrīḥ svayam

तस्यलीलासरोवारिधिःतस्यकेलीवनंनन्दनम्तस्यभद्रासनंभूतलम्तस्यगीर्देवताकिङ्करीतस्यचाज्ञाकरीश्रीःस्वयम्
हिन्दी अर्थ

उसके लिए सागर क्रीड़ा-सरोवर है, नन्दन वन खेल का उद्यान है, पृथ्वी सुखद आसन है, वाग्देवी दासी है और स्वयं श्री उसकी आज्ञा मानने वाली है।

English sense

For him the ocean is a pleasure pool, Nandana a play-grove, the earth a comfortable seat, the goddess of speech a servant girl, and Śrī herself the one who carries out his orders.

पदार्थ · word by word
तस्य
for himउसके लिए
लीलासरो
a pleasure poolक्रीड़ा-सरोवर
वारिधिः
the oceanसागर
तस्य
for himउसके लिए
केलीवनं
a play-groveखेल का उद्यान
नन्दनम्
Nandanaनन्दन वन है
तस्य
for himउसके लिए
भद्रासनं
a comfortable seatसुखद आसन
भूतलम्
the earthपृथ्वी है
तस्य
for himउसके लिए
गीर्देवता
the goddess of speechवाग्देवी
किङ्करी
a servant girlदासी है
तस्य
for himउसके लिए
चाज्ञाकरी
and obeying his commandऔर आज्ञा मानने वाली है
श्रीः
Śrīश्री
स्वयम्
herselfस्वयं

श्यामलायाः सर्वात्मकत्ववर्णनाShe who is everything

Verse d24

सर्वतीर्थात्मिके सर्वमन्त्रात्मिके सर्वतन्त्रात्मिके सर्वयन्त्रात्मिके सर्वचक्रात्मिके सर्वशक्त्यात्मिके सर्वपीठात्मिके सर्वतत्त्वात्मिके सर्वविद्यात्मिके सर्वयोगात्मिके सर्वनादात्मिके सर्ववर्णात्मिके सर्वशब्दात्मिके सर्वविश्वात्मिके सर्वदीक्षात्मिके सर्वसर्वात्मके सर्वगे हे जगन्मातृके पाहि मां पाहि मां पाहि मां देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमः ॥ ७ ॥

sarvatīrthātmike sarvamantrātmike sarvatantrātmike sarvayantrātmike sarvacakrātmike sarvaśaktyātmike sarvapīṭhātmike sarvatattvātmike sarvavidyātmike sarvayogātmike sarvanādātmike sarvavarṇātmike sarvaśabdātmike sarvaviśvātmike sarvadīkṣātmike sarvasarvātmake sarvage he jaganmātṛke pāhi māṃ pāhi māṃ pāhi māṃ devi tubhyaṃ namo devi tubhyaṃ namo devi tubhyaṃ namaḥ

सर्वतीर्थात्मिकेसर्वमन्त्रात्मिकेसर्वतन्त्रात्मिकेसर्वयन्त्रात्मिकेसर्वचक्रात्मिकेसर्वशक्त्यात्मिकेसर्वपीठात्मिकेसर्वतत्त्वात्मिकेसर्वविद्यात्मिकेसर्वयोगात्मिकेसर्वनादात्मिकेसर्ववर्णात्मिकेसर्वशब्दात्मिकेसर्वविश्वात्मिकेसर्वदीक्षात्मिकेसर्वसर्वात्मकेसर्वगेहेजगन्मातृकेपाहिमांपाहिमांपाहिमांदेवितुभ्यंनमोदेवितुभ्यंनमोदेवितुभ्यंनमः
हिन्दी अर्थ

हे सब तीर्थों के स्वरूप वाली, सब मन्त्रों, सब तन्त्रों, सब यन्त्रों, सब चक्रों, सब शक्तियों, सब पीठों, सब तत्त्वों, सब विद्याओं, सब योगों, सब नादों, सब वर्णों, सब शब्दों, सब विश्वों और सब दीक्षाओं के स्वरूप वाली; हे सबकी आत्मा; हे सर्वव्यापी; हे जगत की माता: मेरी रक्षा करो, मेरी रक्षा करो, मेरी रक्षा करो। हे देवी, आपको नमस्कार; हे देवी, आपको नमस्कार; हे देवी, आपको नमस्कार।

English sense

O you whose nature is all holy places, all mantras, all tantras, all yantras, all wheels, all powers, all seats, all principles, all knowledges, all yogas, all sounds, all letters, all words, all the universe, all initiations; O you who are the self of everything; O all-going one; O Mother of the world: protect me, protect me, protect me. O Goddess, bow to you; O Goddess, bow to you; O Goddess, bow to you.

पदार्थ · word by word
सर्वतीर्थात्मिके
O you whose nature is all holy placesहे सब तीर्थों के स्वरूप वाली
सर्वमन्त्रात्मिके
all mantrasसब मन्त्रों के स्वरूप वाली
सर्वतन्त्रात्मिके
all tantrasसब तन्त्रों के स्वरूप वाली
सर्वयन्त्रात्मिके
all yantrasसब यन्त्रों के स्वरूप वाली
सर्वचक्रात्मिके
all wheelsसब चक्रों के स्वरूप वाली
सर्वशक्त्यात्मिके
all powersसब शक्तियों के स्वरूप वाली
सर्वपीठात्मिके
all seatsसब पीठों के स्वरूप वाली
सर्वतत्त्वात्मिके
all principlesसब तत्त्वों के स्वरूप वाली
सर्वविद्यात्मिके
all knowledgesसब विद्याओं के स्वरूप वाली
सर्वयोगात्मिके
all yogasसब योगों के स्वरूप वाली
सर्वनादात्मिके
all soundsसब नादों के स्वरूप वाली
सर्ववर्णात्मिके
all lettersसब वर्णों के स्वरूप वाली
सर्वशब्दात्मिके
all wordsसब शब्दों के स्वरूप वाली
सर्वविश्वात्मिके
all the universeसब विश्वों के स्वरूप वाली
सर्वदीक्षात्मिके
all initiationsसब दीक्षाओं के स्वरूप वाली
सर्वसर्वात्मके
self of everythingसबकी आत्मा
सर्वगे
all-goingसर्वव्यापी
हे
Oहे
जगन्मातृके
Mother of the worldजगत की माता
पाहि
protectरक्षा करो
मां
meमेरी
पाहि
protectरक्षा करो
मां
meमेरी
पाहि
protectरक्षा करो
मां
meमेरी
देवि
Goddessदेवी
तुभ्यं
to youआपको
नमो
bowनमस्कार
देवि
Goddessदेवी
तुभ्यं
to youआपको
नमो
bowनमस्कार
देवि
Goddessदेवी
तुभ्यं
to youआपको
नमः
bowनमस्कार
इति श्रीमहाकविकालिदासप्रणीतं श्यामलादण्डकं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Kali काली The fierce Goddess; for home worship the gentle Dakshina Kali form, granting boons and fearlessness, is recommended over her destructive postures.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Matangi मातंगी One of the ten Mahavidyas, associated with speech, the arts, and the paradox of outer impurity concealing inner purity.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras