Kṛṣṇa Yajurveda · Taittirīya Saṃhitā 4.5 and 4.7

श्रीरुद्रम्

Shri Rudram — Namakam and Camakam of the Black Yajurveda

The Śrī Rudram is chanted at every Rudrabhishek, the pouring of water and milk over the Shiva linga. Its first part, the Namakam, is eleven anuvākas of homage: namaḥ, bowing to Rudra as the one with the bow, the lord of paths and forests, the one in the fields and in the cloud. Its second part, the Camakam, turns the bow into asking: ca me, "and for me", health, grain, light, long life, peace.

नमकम् । प्रथमोऽनुवाकःNamakam · Anuvāka 1

Verse 1.1

नमस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः ।
नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः ।
या त इषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः ।
शिवा शरव्या या तव तया नो रुद्र मृडय ।
या ते रुद्र शिवा तनूरघोरापापकाशिनी ।
तया नस्तनुवा शंतमया गिरिशन्ताभि चाकशीहि ।
यामिषुं गिरिशन्त हस्ते ॥ १.१ ॥

namaste rudra manyava uto ta iṣave namaḥ
namaste astu dhanvane bāhubhyāmuta te namaḥ
yā ta iṣuḥ śivatamā śivaṃ babhūva te dhanuḥ
śivā śaravyā yā tava tayā no rudra mṛḍaya
yā te rudra śivā tanūraghorāpāpakāśinī
tayā nastanuvā śaṃtamayā giriśantābhi cākaśīhi
yāmiṣuṃ giriśanta haste

नमःतेरुद्रमन्यवेउतोइषवेअस्तुधन्वनेबाहुभ्याम्उतयाइषुःशिवतमाशिवम्बभूवधनुःशिवाशरव्यातवतयानःमृडयतनूःअघोराअपापकाशिनीतनुवाशंतमयागिरिशन्तअभिचाकशीहियाम्इषुम्हस्ते
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, तुम्हारे क्रोध को नमस्कार, और तुम्हारे बाण को नमस्कार। तुम्हारे धनुष को और तुम्हारी दोनों भुजाओं को नमस्कार हो। तुम्हारा जो बाण अत्यन्त मंगलमय है, जो धनुष मंगलमय हुआ है, तुम्हारा जो तरकश मंगलमय है: उससे, हे रुद्र, हमें सुखी करो। हे रुद्र, तुम्हारा जो शरीर मंगलमय है, सौम्य, पाप न दिखाने वाला: उस अत्यन्त सुखद शरीर से, हे पर्वत पर रहने वाले, हमारी ओर देखो। हे पर्वत पर रहने वाले, जिस बाण को तुम हाथ में

English sense

Homage to your wrath, O Rudra, and homage to your arrow. Homage be to your bow and to your two arms. The arrow of yours that is most kindly, the bow that has become kind, the quiver of yours that is kindly: with that be gracious to us, O Rudra. The body of yours that is kindly, O Rudra, not dreadful, showing no evil: with that most comforting body look upon us, O dweller on the mountain. The arrow that, O dweller on the mountain, you hold in your hand

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ते
to yourतुम्हारे
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
मन्यवे
to the wrathक्रोध को
उतो
and alsoऔर भी
इषवे
to the arrowबाण को
अस्तु
beहो
धन्वने
to the bowधनुष को
बाहुभ्याम्
to the two armsदोनों भुजाओं को
उत
andऔर
या
whichजो
इषुः
arrowबाण
शिवतमा
most kindlyअत्यन्त मंगलमय
शिवम्
kindlyमंगलमय
बभूव
has becomeहुआ है
धनुः
bowधनुष
शिवा
kindlyमंगलमय
शरव्या
quiverतरकश
तव
yourतुम्हारा
तया
with thatउससे
नः
usहमें
मृडय
be graciousसुखी करो
तनूः
bodyशरीर
अघोरा
not dreadfulसौम्य
अपापकाशिनी
showing no evilपाप न दिखाने वाला
तनुवा
with the bodyशरीर से
शंतमया
most comfortingअत्यन्त सुखद
गिरिशन्त
O dweller on the mountainहे पर्वत पर रहने वाले
अभि
uponओर
चाकशीहि
lookदेखो
याम्
whichजिस
इषुम्
arrowबाण को
हस्ते
in the handहाथ में

Verse 1.2

बिभर्ष्यस्तवे ।
शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिꣳसीः पुरुषं जगत् ।
शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि ।
यथा नः सर्वमिज्जगदयक्ष्मꣳ सुमना असत् ।
अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् ।
अहीꣳश्च सर्वाञ्जम्भयन्त्सर्वाश्च यातुधान्यः ।
असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः ।
ये चेमाꣳ रुद्रा अभितो दिक्षु ॥ १.२ ॥

bibharṣyastave
śivāṃ giritra tāṃ kuru mā hiṃsīḥ puruṣaṃ jagat
śivena vacasā tvā giriśācchā vadāmasi
yathā naḥ sarvamijjagadayakṣmaṃ sumanā asat
adhyavocadadhivaktā prathamo daivyo bhiṣak
ahīṃśca sarvāñjambhayantsarvāśca yātudhānyaḥ
asau yastāmro aruṇa uta babhruḥ sumaṅgalaḥ
ye cemāṃ rudrā abhito dikṣu

बिभर्षिअस्तवेशिवाम्गिरित्रताम्कुरुमाहिꣳसीःपुरुषम्जगत्शिवेनवचसात्वागिरिशअच्छवदामसियथानःसर्वम्इत्जगत्अयक्ष्मम्सुमनाःअसत्अधिअवोचत्अधिवक्ताप्रथमःदैव्यःभिषक्अहीन्चसर्वान्जम्भयन्सर्वाःयातुधान्यःअसौयःताम्रःअरुणःउतबभ्रुःसुमङ्गलःयेइमाम्रुद्राःअभितःदिक्षु
हिन्दी अर्थ

चलाने के लिए धारण करते हो, हे पर्वत के रक्षक, उसे मंगलमय करो। मनुष्य और चलते जगत को हानि मत पहुँचाओ। हे गिरिश, हम मंगलमय वाणी से तुमसे कहते हैं, ताकि हमारा सारा जगत रोग-रहित और प्रसन्न मन रहे। हमारे पक्ष में बोलने वाला बोल चुका है, पहला दिव्य वैद्य, सब साँपों और सब यातुधानियों को कुचलता हुआ। वह जो वहाँ है, ताँबे जैसा लाल, अरुण और भूरा, बहुत मंगलमय; और जो रुद्र इस पृथ्वी के चारों ओर दिशाओं में

English sense

to shoot, make it kindly, O protector of the mountain. Do not harm man or the moving world. With kindly speech we speak to you, O mountain-dweller, so that all our world may be free of sickness and glad of heart. The advocate has spoken for us, the first divine healer, crushing all snakes and all sorceresses. That one yonder, copper-red, ruddy and brown, very auspicious; and the Rudras who round about this earth in the quarters

पदार्थ · word by word
बिभर्षि
you bearधारण करते हो
अस्तवे
to shootचलाने को
शिवाम्
kindlyमंगलमय
गिरित्र
O protector of the mountainहे पर्वत के रक्षक
ताम्
itउसे
कुरु
makeकरो
मा
do notमत
हिꣳसीः
harmहानि पहुँचाओ
पुरुषम्
manमनुष्य को
जगत्
moving worldचलते जगत को
शिवेन
with kindlyमंगलमय
वचसा
with speechवाणी से
त्वा
youतुम्हें
गिरिश
O mountain-dwellerहे गिरिश
अच्छ
towardकी ओर
वदामसि
we speakकहते हैं
यथा
so thatताकि
नः
ourहमारा
सर्वम्
allसारा
इत्
indeedही
जगत्
worldजगत
अयक्ष्मम्
free of sicknessरोग-रहित
सुमनाः
glad of heartप्रसन्न मन
असत्
may beहो
अधि
on our behalfहमारी ओर से
अवोचत्
has spokenबोला है
अधिवक्ता
advocateपक्ष में बोलने वाला
प्रथमः
firstपहला
दैव्यः
divineदिव्य
भिषक्
healerवैद्य
अहीन्
snakesसाँपों को
च
andऔर
सर्वान्
allसब
जम्भयन्
crushingकुचलते हुए
सर्वाः
allसब
यातुधान्यः
sorceressesयातुधानियों को
असौ
yonderवह
यः
whoजो
ताम्रः
copper-redताँबे जैसा लाल
अरुणः
ruddyअरुण
उत
andऔर
बभ्रुः
brownभूरा
सुमङ्गलः
very auspiciousबहुत मंगलमय
ये
whoजो
इमाम्
thisइस
रुद्राः
Rudrasरुद्र
अभितः
aroundचारों ओर
दिक्षु
in the quartersदिशाओं में

Verse 1.3

श्रिताः सहस्रशोऽवैषाꣳ हेड ईमहे ।
असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः ।
उतैनं गोपा अदृशन्नदृशन्नुदहार्यः ।
उतैनं विश्वा भूतानि स दृष्टो मृडयाति नः ।
नमो अस्तु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे ।
अथो ये अस्य सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नमः ।
प्र मुञ्च धन्वनस्त्वमुभयोरार्त्नियोर्ज्याम् ।
याश्च ते हस्त इषवः ॥ १.३ ॥

śritāḥ sahasraśo'vaiṣāṃ heḍa īmahe
asau yo'vasarpati nīlagrīvo vilohitaḥ
utainaṃ gopā adṛśannadṛśannudahāryaḥ
utainaṃ viśvā bhūtāni sa dṛṣṭo mṛḍayāti naḥ
namo astu nīlagrīvāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe
atho ye asya satvāno'haṃ tebhyo'karaṃ namaḥ
pra muñca dhanvanastvamubhayorārtniyorjyām
yāśca te hasta iṣavaḥ

श्रिताःसहस्रशःअवएषाम्हेडःईमहेअसौयःअवसर्पतिनीलग्रीवःविलोहितःउतएनम्गोपाःअदृशन्उदहार्यःविश्वाभूतानिसःदृष्टःमृडयातिनःनमःअस्तुनीलग्रीवायसहस्राक्षायमीढुषेअथोयेअस्यसत्वानःअहम्तेभ्यःअकरम्प्रमुञ्चधन्वनःत्वम्उभयोःआर्त्नियोःज्याम्याःचतेहस्तेइषवः
हिन्दी अर्थ

हज़ारों में बसे हैं: हम उनका क्रोध दूर करने की विनती करते हैं। वह जो वहाँ नीचे सरकता है, नीली गर्दन वाला और गहरा लाल: ग्वालों ने उसे देखा है, पानी भरने वाली स्त्रियों ने उसे देखा है, और सारे प्राणियों ने। देखा गया वह हमें सुखी करे। नीली गर्दन वाले, हज़ार आँखों वाले, उदार को नमस्कार हो। और जो उसके योद्धा हैं, उन्हें मैंने नमस्कार किया है। अपने धनुष के दोनों सिरों से डोरी खोल दो, और जो बाण तुम्हारे हाथ में हैं

English sense

dwell in thousands: we beg their anger away. That one yonder who creeps down, blue-necked and deep red: the herdsmen have seen him, the water-carrying women have seen him, and all beings. May he, being seen, be gracious to us. Homage be to the blue-necked, the thousand-eyed, the bountiful. And to the warriors who are his, to them I have paid homage. Loose the string from both ends of your bow, and the arrows that are in your hand

पदार्थ · word by word
श्रिताः
dwellingबसे हुए
सहस्रशः
in thousandsहज़ारों में
अव
awayदूर
एषाम्
theirउनका
हेडः
angerक्रोध
ईमहे
we begविनती करते हैं
असौ
yonderवह
यः
whoजो
अवसर्पति
creeps downनीचे सरकता है
नीलग्रीवः
blue-neckedनीली गर्दन वाला
विलोहितः
deep redगहरा लाल
उत
andऔर
एनम्
himउसे
गोपाः
herdsmenग्वाले
अदृशन्
have seenदेखा
उदहार्यः
water-carrying womenपानी भरने वाली स्त्रियाँ
विश्वा
allसारे
भूतानि
beingsप्राणी
सः
heवह
दृष्टः
seenदेखा गया
मृडयाति
may be graciousसुखी करे
नः
usहमें
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
नीलग्रीवाय
to the blue-neckedनीली गर्दन वाले को
सहस्राक्षाय
to the thousand-eyedहज़ार आँखों वाले को
मीढुषे
to the bountifulउदार को
अथो
and thenऔर फिर
ये
whoजो
अस्य
hisउसके
सत्वानः
warriorsयोद्धा
अहम्
Iमैं
तेभ्यः
to themउन्हें
अकरम्
I have madeकिया है
प्र
forthछोड़
मुञ्च
looseदो
धन्वनः
of the bowधनुष की
त्वम्
youतुम
उभयोः
of bothदोनों
आर्त्नियोः
of the endsसिरों की
ज्याम्
stringडोरी
याः
whichजो
च
andऔर
ते
yourतुम्हारे
हस्ते
in the handहाथ में
इषवः
arrowsबाण

Verse 1.4

परा ता भगवो वप ।
अवतत्य धनुस्त्वꣳ सहस्राक्ष शतेषुधे ।
निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः सुमना भव ।
विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवाꣳ उत ।
अनेशन्नस्येषव आभुरस्य निषङ्गथिः ।
या ते हेतिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः ।
तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परि भुज ।
नमस्ते अस्त्वायुधायानातताय धृष्णवे ।
उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ।
परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः ।
अथो य इषुधिस्तवाऽऽरे अस्मन्नि धेहि तम् ॥ १.४ ॥

parā tā bhagavo vapa
avatatya dhanustvaṃ sahasrākṣa śateṣudhe
niśīrya śalyānāṃ mukhā śivo naḥ sumanā bhava
vijyaṃ dhanuḥ kapardino viśalyo bāṇavāṃ uta
aneśannasyeṣava ābhurasya niṣaṅgathiḥ
yā te hetirmīḍhuṣṭama haste babhūva te dhanuḥ
tayāsmānviśvatastvamayakṣmayā pari bhuja
namaste astvāyudhāyānātatāya dhṛṣṇave
ubhābhyāmuta te namo bāhubhyāṃ tava dhanvane
pari te dhanvano hetirasmānvṛṇaktu viśvataḥ
atho ya iṣudhistavā''re asmanni dhehi tam

पराताःभगवःवपअवतत्यधनुःत्वम्सहस्राक्षशतेषुधेनिशीर्यशल्यानाम्मुखाशिवःनःसुमनाःभवविज्यम्कपर्दिनःविशल्यःबाणवान्उतअनेशन्अस्यइषवःआभुःनिषङ्गथिःयातेहेतिःमीढुष्टमहस्तेबभूवतयाअस्मान्विश्वतःअयक्ष्मयापरिभुजनमःअस्तुआयुधायअनाततायधृष्णवेउभाभ्याम्बाहुभ्याम्तवधन्वनेधन्वनःवृणक्तुअथोयःइषुधिःआरेअस्मत्निधेहितम्
हिन्दी अर्थ

हे भगवन्, उन्हें दूर फेंक दो। हे हज़ार आँखों वाले, सौ तरकशों वाले, अपना धनुष उतारो, बाण-नोकों के मुख तोड़ दो, और हमारे लिए मंगलमय और प्रसन्न मन होओ। जटाधारी का धनुष बिना डोरी का है, और बाणों वाला बिना नोकों का है। उसके बाण नष्ट हो गए, उसका तरकश खाली है। हे अत्यन्त उदार, जो अस्त्र तुम्हारे हाथ में रहा है, तुम्हारा धनुष: उससे, रोग-रहित होकर, हमें सब ओर से घेर लो। तुम्हारे अस्त्र को नमस्कार हो, जो चढ़ाया नहीं गया, साहसी; और तुम्हारी दोनों भुजाओं और तुम्हारे धनुष को नमस्कार। तुम्हारे धनुष का अस्त्र हमें सब ओर से छोड़ दे। और तुम्हारा जो तरकश है, उसे हमसे दूर रख दो।

English sense

throw them away, O blessed one. Unstring your bow, O thousand-eyed one of a hundred quivers, break off the points of the arrowheads, and be kindly and glad of heart toward us. Unstrung is the bow of the one with braided hair, and he who holds arrows is without arrowheads. His arrows have vanished, his quiver is empty. O most bountiful, the weapon that has been in your hand, the bow of yours: with that, free of sickness, encircle us on every side. Homage be to your weapon, not stretched, bold; and homage to both your arms and to your bow. May the weapon of your bow avoid us on every side. And the quiver of yours, lay it down far away from us.

पदार्थ · word by word
परा
awayदूर
ताः
themउन्हें
भगवः
O blessed oneहे भगवन्
वप
throwफेंक दो
अवतत्य
having unstrungउतारकर
धनुः
bowधनुष
त्वम्
youतुम
सहस्राक्ष
O thousand-eyedहे हज़ार आँखों वाले
शतेषुधे
O you of a hundred quiversहे सौ तरकशों वाले
निशीर्य
having broken offतोड़कर
शल्यानाम्
of the arrowheadsबाण-नोकों के
मुखा
pointsमुख
शिवः
kindlyमंगलमय
नः
to usहमारे लिए
सुमनाः
glad of heartप्रसन्न मन
भव
beहोओ
विज्यम्
unstrungबिना डोरी का
कपर्दिनः
of the one with braided hairजटाधारी का
विशल्यः
without arrowheadsबिना नोकों का
बाणवान्
holding arrowsबाणों वाला
उत
andऔर
अनेशन्
have vanishedनष्ट हो गए
अस्य
hisउसके
इषवः
arrowsबाण
आभुः
emptyखाली
निषङ्गथिः
quiverतरकश
या
whichजो
ते
yourतुम्हारा
हेतिः
weaponअस्त्र
मीढुष्टम
O most bountifulहे अत्यन्त उदार
हस्ते
in the handहाथ में
बभूव
has beenरहा है
तया
with thatउससे
अस्मान्
usहमें
विश्वतः
on every sideसब ओर से
अयक्ष्मया
free of sicknessरोग-रहित
परि
aroundचारों ओर
भुज
encircleघेर लो
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
आयुधाय
to the weaponअस्त्र को
अनातताय
not stretchedन चढ़ाए
धृष्णवे
boldसाहसी
उभाभ्याम्
to bothदोनों को
बाहुभ्याम्
to the armsभुजाओं को
तव
yourतुम्हारे
धन्वने
to the bowधनुष को
धन्वनः
of the bowधनुष का
वृणक्तु
may it avoidछोड़ दे
अथो
and thenऔर फिर
यः
whichजो
इषुधिः
quiverतरकश
आरे
far offदूर
अस्मत्
from usहमसे
नि
downनीचे
धेहि
placeरखो
तम्
itउसे

अनुवाकः 2Namakam · Anuvāka 2

Verse 2.1

नमो हिरण्यबाहवे सेनान्ये दिशां च पतये नमः ।
नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां पतये नमः ।
नमः सस्पिञ्जराय त्विषीमते पथीनां पतये नमः ।
नमो बभ्लुशाय विव्याधिनेऽन्नानां पतये नमः ।
नमो हरिकेशायोपवीतिने पुष्टानां पतये नमः ।
नमो भवस्य हेत्यै जगतां पतये नमः ।
नमो रुद्रायाऽऽतताविने क्षेत्राणां पतये नमः ।
नमः सूतायाहन्त्याय वनानां पतये नमः ।
नमः ॥ २.१ ॥

namo hiraṇyabāhave senānye diśāṃ ca pataye namaḥ
namo vṛkṣebhyo harikeśebhyaḥ paśūnāṃ pataye namaḥ
namaḥ saspiñjarāya tviṣīmate pathīnāṃ pataye namaḥ
namo babhluśāya vivyādhine'nnānāṃ pataye namaḥ
namo harikeśāyopavītine puṣṭānāṃ pataye namaḥ
namo bhavasya hetyai jagatāṃ pataye namaḥ
namo rudrāyā''tatāvine kṣetrāṇāṃ pataye namaḥ
namaḥ sūtāyāhantyāya vanānāṃ pataye namaḥ
namaḥ

नमःहिरण्यबाहवेसेनान्येदिशाम्चपतयेवृक्षेभ्यःहरिकेशेभ्यःपशूनाम्सस्पिञ्जरायत्विषीमतेपथीनाम्बभ्लुशायविव्याधिनेअन्नानाम्हरिकेशायउपवीतिनेपुष्टानाम्भवस्यहेत्यैजगताम्रुद्रायआतताविनेक्षेत्राणाम्सूतायअहन्त्यायवनानाम्
हिन्दी अर्थ

सोने की भुजाओं वाले सेनापति को नमस्कार, और दिशाओं के स्वामी को नमस्कार। हरे केशों वाले वृक्षों को नमस्कार, पशुओं के स्वामी को नमस्कार। पीले-लाल, तेजस्वी को नमस्कार, मार्गों के स्वामी को नमस्कार। भूरे, बेधने वाले को नमस्कार, अन्नों के स्वामी को नमस्कार। हरे केशों वाले, यज्ञोपवीत धारी को नमस्कार, पुष्टों के स्वामी को नमस्कार। भव के अस्त्र को नमस्कार, चलते जगत के स्वामी को नमस्कार। धनुष ताने हुए रुद्र को नमस्कार, खेतों के स्वामी को नमस्कार। जिसे मारा न जा सके उस सारथी को नमस्कार, वनों के स्वामी को नमस्कार। नमस्कार

English sense

Homage to the golden-armed leader of hosts, and to the lord of the quarters, homage. Homage to the green-haired trees, to the lord of cattle, homage. Homage to the yellowish-red, the brilliant, to the lord of paths, homage. Homage to the brown one, the piercer, to the lord of foods, homage. Homage to the green-haired one with the sacred cord, to the lord of the well-fed, homage. Homage to the weapon of Bhava, to the lord of moving things, homage. Homage to Rudra with the bow drawn, to the lord of fields, homage. Homage to the charioteer who cannot be slain, to the lord of forests, homage. Homage

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
हिरण्यबाहवे
to the golden-armedसोने की भुजाओं वाले को
सेनान्ये
to the leader of hostsसेनापति को
दिशाम्
of the quartersदिशाओं के
च
andऔर
पतये
to the lordस्वामी को
वृक्षेभ्यः
to the treesवृक्षों को
हरिकेशेभ्यः
green-hairedहरे केशों वाले
पशूनाम्
of cattleपशुओं के
सस्पिञ्जराय
to the yellowish-redपीले-लाल को
त्विषीमते
to the brilliantतेजस्वी को
पथीनाम्
of pathsमार्गों के
बभ्लुशाय
to the brown oneभूरे को
विव्याधिने
to the piercerबेधने वाले को
अन्नानाम्
of foodsअन्नों के
हरिकेशाय
to the green-hairedहरे केशों वाले को
उपवीतिने
to the one with the sacred cordयज्ञोपवीत धारी को
पुष्टानाम्
of the well-fedपुष्टों के
भवस्य
of Bhavaभव के
हेत्यै
to the weaponअस्त्र को
जगताम्
of moving thingsचलते जगत के
रुद्राय
to Rudraरुद्र को
आतताविने
to the one with the bow drawnधनुष ताने हुए को
क्षेत्राणाम्
of fieldsखेतों के
सूताय
to the charioteerसारथी को
अहन्त्याय
to the unslayableजिसे मारा न जा सके
वनानाम्
of forestsवनों के

Verse 2.2

रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमः ।
नमो मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणां पतये नमः ।
नमो भुवन्तये वारिवस्कृतायौषधीनां पतये नमः ।
नम उच्चैर्घोषायाऽऽक्रन्दयते पत्तीनां पतये नमः ।
नमः कृत्स्नवीताय धावते सत्वनां पतये नमः ॥ २.२ ॥

rohitāya sthapataye vṛkṣāṇāṃ pataye namaḥ
namo mantriṇe vāṇijāya kakṣāṇāṃ pataye namaḥ
namo bhuvantaye vārivaskṛtāyauṣadhīnāṃ pataye namaḥ
nama uccairghoṣāyā''krandayate pattīnāṃ pataye namaḥ
namaḥ kṛtsnavītāya dhāvate satvanāṃ pataye namaḥ

रोहितायस्थपतयेवृक्षाणाम्पतयेनमःमन्त्रिणेवाणिजायकक्षाणाम्भुवन्तयेवारिवस्कृतायओषधीनाम्उच्चैर्घोषायआक्रन्दयतेपत्तीनाम्कृत्स्नवीतायधावतेसत्वनाम्
हिन्दी अर्थ

लाल, स्थपति को, वृक्षों के स्वामी को नमस्कार। मन्त्री, व्यापारी को नमस्कार, झाड़ियों के स्वामी को नमस्कार। भुवन फैलाने वाले, खुला स्थान करने वाले को नमस्कार, ओषधियों के स्वामी को नमस्कार। ऊँचे स्वर वाले, रुलाने वाले को नमस्कार, पैदल सैनिकों के स्वामी को नमस्कार। पूरे ढके हुए, दौड़ने वाले को नमस्कार, योद्धाओं के स्वामी को नमस्कार।

English sense

to the red one, the chief, to the lord of trees, homage. Homage to the counsellor, the trader, to the lord of thickets, homage. Homage to the one who spreads out the world, the maker of room, to the lord of plants, homage. Homage to the loud-shouting one who makes men cry out, to the lord of foot-soldiers, homage. Homage to the runner wholly wrapped, to the lord of warriors, homage.

पदार्थ · word by word
रोहिताय
to the red oneलाल को
स्थपतये
to the chiefस्थपति को
वृक्षाणाम्
of treesवृक्षों के
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
मन्त्रिणे
to the counsellorमन्त्री को
वाणिजाय
to the traderव्यापारी को
कक्षाणाम्
of thicketsझाड़ियों के
भुवन्तये
to the one who spreads the worldभुवन फैलाने वाले को
वारिवस्कृताय
to the maker of roomखुला स्थान करने वाले को
ओषधीनाम्
of plantsओषधियों के
उच्चैर्घोषाय
to the loud-shoutingऊँचे स्वर वाले को
आक्रन्दयते
to the one who makes cry outरुलाने वाले को
पत्तीनाम्
of foot-soldiersपैदल सैनिकों के
कृत्स्नवीताय
to the one wholly wrappedपूरे ढके हुए को
धावते
to the runnerदौड़ने वाले को
सत्वनाम्
of warriorsयोद्धाओं के

अनुवाकः 3Namakam · Anuvāka 3

Verse 3.1

नमः सहमानाय निव्याधिन आव्याधिनीनां पतये नमः ।
नमः ककुभाय निषङ्गिणे स्तेनानां पतये नमः ।
नमो निषङ्गिण इषुधिमते तस्कराणां पतये नमः ।
नमो वञ्चते परिवञ्चते स्तायूनां पतये नमः ।
नमो निचेरवे परिचरायारण्यानां पतये नमः ।
नमः सृकाविभ्यो जिघाꣳसद्भ्यो मुष्णतां पतये नमः ।
नमोऽसिमद्भ्यो नक्तं चरद्भ्यः प्रकृन्तानां पतये नमः ।
नम उष्णीषिणे गिरिचराय कुलुञ्चानां पतये नमः ।
नमः ॥ ३.१ ॥

namaḥ sahamānāya nivyādhina āvyādhinīnāṃ pataye namaḥ
namaḥ kakubhāya niṣaṅgiṇe stenānāṃ pataye namaḥ
namo niṣaṅgiṇa iṣudhimate taskarāṇāṃ pataye namaḥ
namo vañcate parivañcate stāyūnāṃ pataye namaḥ
namo nicerave paricarāyāraṇyānāṃ pataye namaḥ
namaḥ sṛkāvibhyo jighāṃsadbhyo muṣṇatāṃ pataye namaḥ
namo'simadbhyo naktaṃ caradbhyaḥ prakṛntānāṃ pataye namaḥ
nama uṣṇīṣiṇe giricarāya kuluñcānāṃ pataye namaḥ
namaḥ

नमःसहमानायनिव्याधिनेआव्याधिनीनाम्पतयेककुभायनिषङ्गिणेस्तेनानाम्इषुधिमतेतस्कराणाम्वञ्चतेपरिवञ्चतेस्तायूनाम्निचेरवेपरिचरायअरण्यानाम्सृकाविभ्यःजिघाꣳसद्भ्यःमुष्णताम्असिमद्भ्यःनक्तम्चरद्भ्यःप्रकृन्तानाम्उष्णीषिणेगिरिचरायकुलुञ्चानाम्
हिन्दी अर्थ

दबाने वाले, बेधने वाले को नमस्कार, आक्रमण करने वाली टोलियों के स्वामी को नमस्कार। ऊँचे, तरकशधारी को नमस्कार, चोरों के स्वामी को नमस्कार। तरकश और बाणों वाले को नमस्कार, लुटेरों के स्वामी को नमस्कार। ठग और बड़े ठग को नमस्कार, छिपकर चुराने वालों के स्वामी को नमस्कार। घात लगाने वाले, चारों ओर घूमने वाले को नमस्कार, जंगलों के स्वामी को नमस्कार। मारना चाहने वाले भालाधारियों को नमस्कार, लूटने वालों के स्वामी को नमस्कार। रात में घूमने वाले तलवारधारियों को नमस्कार, काटने वालों के स्वामी को नमस्कार। पगड़ीधारी, पहाड़ों में घूमने वाले को नमस्कार, झपटने वालों के स्वामी को नमस्कार। नमस्कार

English sense

Homage to the overpowering piercer, to the lord of attacking bands, homage. Homage to the lofty quiver-bearer, to the lord of thieves, homage. Homage to the one who carries a quiver and arrows, to the lord of robbers, homage. Homage to the cheat and the arch-cheat, to the lord of stealthy ones, homage. Homage to the prowler who roams around, to the lord of the wilds, homage. Homage to the spear-bearers who seek to kill, to the lord of plunderers, homage. Homage to the sword-bearers who roam by night, to the lord of cutthroats, homage. Homage to the turbaned mountain-roamer, to the lord of snatchers, homage. Homage

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
सहमानाय
to the overpoweringदबाने वाले को
निव्याधिने
to the piercerबेधने वाले को
आव्याधिनीनाम्
of the attacking bandsआक्रमण करने वाली टोलियों के
पतये
to the lordस्वामी को
ककुभाय
to the loftyऊँचे को
निषङ्गिणे
to the quiver-bearerतरकशधारी को
स्तेनानाम्
of thievesचोरों के
इषुधिमते
to the one with a quiverतरकश वाले को
तस्कराणाम्
of robbersलुटेरों के
वञ्चते
to the cheatठग को
परिवञ्चते
to the arch-cheatबड़े ठग को
स्तायूनाम्
of stealthy onesछिपकर चुराने वालों के
निचेरवे
to the prowlerघात लगाने वाले को
परिचराय
to the one who roams aroundचारों ओर घूमने वाले को
अरण्यानाम्
of the wildsजंगलों के
सृकाविभ्यः
to the spear-bearersभालाधारियों को
जिघाꣳसद्भ्यः
to those seeking to killमारना चाहने वालों को
मुष्णताम्
of plunderersलूटने वालों के
असिमद्भ्यः
to the sword-bearersतलवारधारियों को
नक्तम्
by nightरात में
चरद्भ्यः
to those who roamघूमने वालों को
प्रकृन्तानाम्
of cutthroatsकाटने वालों के
उष्णीषिणे
to the turbanedपगड़ीधारी को
गिरिचराय
to the mountain-roamerपहाड़ों में घूमने वाले को
कुलुञ्चानाम्
of snatchersझपटने वालों के

Verse 3.2

इषुमद्भ्यो धन्वाविभ्यश्च वो नमः ।
नम आतन्वानेभ्यः प्रतिदधानेभ्यश्च वो नमः ।
नम आयच्छद्भ्यो विसृजद्भ्यश्च वो नमः ।
नमोऽस्यद्भ्यो विध्यद्भ्यश्च वो नमः ।
नम आसीनेभ्यः शयानेभ्यश्च वो नमः ।
नमः स्वपद्भ्यो जाग्रद्भ्यश्च वो नमः ।
नमस्तिष्ठद्भ्यो धावद्भ्यश्च वो नमः ।
नमः सभाभ्यः सभापतिभ्यश्च वो नमः ।
नमो अश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यश्च वो नमः ॥ ३.२ ॥

iṣumadbhyo dhanvāvibhyaśca vo namaḥ
nama ātanvānebhyaḥ pratidadhānebhyaśca vo namaḥ
nama āyacchadbhyo visṛjadbhyaśca vo namaḥ
namo'syadbhyo vidhyadbhyaśca vo namaḥ
nama āsīnebhyaḥ śayānebhyaśca vo namaḥ
namaḥ svapadbhyo jāgradbhyaśca vo namaḥ
namastiṣṭhadbhyo dhāvadbhyaśca vo namaḥ
namaḥ sabhābhyaḥ sabhāpatibhyaśca vo namaḥ
namo aśvebhyo'śvapatibhyaśca vo namaḥ

इषुमद्भ्यःधन्वाविभ्यःचवःनमःआतन्वानेभ्यःप्रतिदधानेभ्यःआयच्छद्भ्यःविसृजद्भ्यःअस्यद्भ्यःविध्यद्भ्यःआसीनेभ्यःशयानेभ्यःस्वपद्भ्यःजाग्रद्भ्यःतिष्ठद्भ्यःधावद्भ्यःसभाभ्यःसभापतिभ्यःअश्वेभ्यःअश्वपतिभ्यः
हिन्दी अर्थ

बाणों वालों और धनुर्धारियों को, तुम्हें नमस्कार। धनुष चढ़ाने वालों और बाण लगाने वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। खींचने वालों और छोड़ने वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। चलाने वालों और बेधने वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। बैठे हुओं और लेटे हुओं को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। सोते हुओं और जागते हुओं को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। खड़े हुओं और दौड़ते हुओं को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। सभाओं और सभापतियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। घोड़ों और घोड़ों के स्वामियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार।

English sense

to those with arrows and to the bowmen, to you homage. Homage to those who string the bow and those who fit the arrow, to you homage. Homage to those who draw and those who release, to you homage. Homage to those who shoot and those who pierce, to you homage. Homage to those sitting and those lying down, to you homage. Homage to those sleeping and those waking, to you homage. Homage to those standing and those running, to you homage. Homage to assemblies and to the lords of assemblies, to you homage. Homage to horses and to the masters of horses, to you homage.

पदार्थ · word by word
इषुमद्भ्यः
to those with arrowsबाणों वालों को
धन्वाविभ्यः
to the bowmenधनुर्धारियों को
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
आतन्वानेभ्यः
to those stringing the bowधनुष चढ़ाने वालों को
प्रतिदधानेभ्यः
to those fitting the arrowबाण लगाने वालों को
आयच्छद्भ्यः
to those drawingखींचने वालों को
विसृजद्भ्यः
to those releasingछोड़ने वालों को
अस्यद्भ्यः
to those shootingचलाने वालों को
विध्यद्भ्यः
to those piercingबेधने वालों को
आसीनेभ्यः
to those sittingबैठे हुओं को
शयानेभ्यः
to those lyingलेटे हुओं को
स्वपद्भ्यः
to those sleepingसोते हुओं को
जाग्रद्भ्यः
to those wakingजागते हुओं को
तिष्ठद्भ्यः
to those standingखड़े हुओं को
धावद्भ्यः
to those runningदौड़ते हुओं को
सभाभ्यः
to the assembliesसभाओं को
सभापतिभ्यः
to the lords of assembliesसभापतियों को
अश्वेभ्यः
to the horsesघोड़ों को
अश्वपतिभ्यः
to the masters of horsesघोड़ों के स्वामियों को

अनुवाकः 4Namakam · Anuvāka 4

Verse 4.1

नम आव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमः ।
नम उगणाभ्यस्तृꣳहतीभ्यश्च वो नमः ।
नमो गृत्सेभ्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमः ।
नमो व्रातेभ्यो व्रातपतिभ्यश्च वो नमः ।
नमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमः ।
नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः ।
नमो महद्भ्यः क्षुल्लकेभ्यश्च वो नमः ।
नमो रथिभ्योऽरथेभ्यश्च वो नमः ।
नमो रथेभ्यः ॥ ४.१ ॥

nama āvyādhinībhyo vividhyantībhyaśca vo namaḥ
nama ugaṇābhyastṛṃhatībhyaśca vo namaḥ
namo gṛtsebhyo gṛtsapatibhyaśca vo namaḥ
namo vrātebhyo vrātapatibhyaśca vo namaḥ
namo gaṇebhyo gaṇapatibhyaśca vo namaḥ
namo virūpebhyo viśvarūpebhyaśca vo namaḥ
namo mahadbhyaḥ kṣullakebhyaśca vo namaḥ
namo rathibhyo'rathebhyaśca vo namaḥ
namo rathebhyaḥ

नमःआव्याधिनीभ्यःविविध्यन्तीभ्यःचवःउगणाभ्यःतृꣳहतीभ्यःगृत्सेभ्यःगृत्सपतिभ्यःव्रातेभ्यःव्रातपतिभ्यःगणेभ्यःगणपतिभ्यःविरूपेभ्यःविश्वरूपेभ्यःमहद्भ्यःक्षुल्लकेभ्यःरथिभ्यःअरथेभ्यःरथेभ्यः
हिन्दी अर्थ

आक्रमण करने वाली और बेधने वाली टोलियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। उग्र टुकड़ियों और कुचलने वालियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। चतुरों और चतुरों के स्वामियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। दलों और दलों के स्वामियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। गणों और गणों के स्वामियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। विरूपों और सब रूपों वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। बड़ों और छोटों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। रथ वालों और बिना रथ वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। रथों को नमस्कार

English sense

Homage to the attacking bands and the piercing bands, to you homage. Homage to the fierce troops and the crushing ones, to you homage. Homage to the sharp ones and the lords of the sharp, to you homage. Homage to the bands and the lords of bands, to you homage. Homage to the troops and the lords of troops, to you homage. Homage to the misshapen and to those of every form, to you homage. Homage to the great and to the small, to you homage. Homage to those with chariots and those without, to you homage. Homage to the chariots

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
आव्याधिनीभ्यः
to the attacking bandsआक्रमण करने वाली टोलियों को
विविध्यन्तीभ्यः
to the piercing bandsबेधने वाली टोलियों को
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
उगणाभ्यः
to the fierce troopsउग्र टुकड़ियों को
तृꣳहतीभ्यः
to the crushing onesकुचलने वालियों को
गृत्सेभ्यः
to the sharp onesचतुरों को
गृत्सपतिभ्यः
to the lords of the sharpचतुरों के स्वामियों को
व्रातेभ्यः
to the bandsदलों को
व्रातपतिभ्यः
to the lords of bandsदलों के स्वामियों को
गणेभ्यः
to the troopsगणों को
गणपतिभ्यः
to the lords of troopsगणों के स्वामियों को
विरूपेभ्यः
to the misshapenविरूपों को
विश्वरूपेभ्यः
to those of every formसब रूपों वालों को
महद्भ्यः
to the greatबड़ों को
क्षुल्लकेभ्यः
to the smallछोटों को
रथिभ्यः
to those with chariotsरथ वालों को
अरथेभ्यः
to those without chariotsबिना रथ वालों को
रथेभ्यः
to the chariotsरथों को

Verse 4.2

रथपतिभ्यश्च वो नमः ।
नमः सेनाभ्यः सेनानीभ्यश्च वो नमः ।
नमः क्षत्तृभ्यः संग्रहीतृभ्यश्च वो नमः ।
नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमः ।
नमः कुलालेभ्यः कर्मारेभ्यश्च वो नमः ।
नमः पुञ्जिष्टेभ्यो निषादेभ्यश्च वो नमः ।
नम इषुकृद्भ्यो धन्वकृद्भ्यश्च वो नमः ।
नमो मृगयुभ्यः श्वनिभ्यश्च वो नमः ।
नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमः ॥ ४.२ ॥

rathapatibhyaśca vo namaḥ
namaḥ senābhyaḥ senānībhyaśca vo namaḥ
namaḥ kṣattṛbhyaḥ saṃgrahītṛbhyaśca vo namaḥ
namastakṣabhyo rathakārebhyaśca vo namaḥ
namaḥ kulālebhyaḥ karmārebhyaśca vo namaḥ
namaḥ puñjiṣṭebhyo niṣādebhyaśca vo namaḥ
nama iṣukṛdbhyo dhanvakṛdbhyaśca vo namaḥ
namo mṛgayubhyaḥ śvanibhyaśca vo namaḥ
namaḥ śvabhyaḥ śvapatibhyaśca vo namaḥ

रथपतिभ्यःचवःनमःसेनाभ्यःसेनानीभ्यःक्षत्तृभ्यःसंग्रहीतृभ्यःतक्षभ्यःरथकारेभ्यःकुलालेभ्यःकर्मारेभ्यःपुञ्जिष्टेभ्यःनिषादेभ्यःइषुकृद्भ्यःधन्वकृद्भ्यःमृगयुभ्यःश्वनिभ्यःश्वभ्यःश्वपतिभ्यः
हिन्दी अर्थ

और रथों के स्वामियों को, तुम्हें नमस्कार। सेनाओं और सेनापतियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। क्षत्ताओं और सारथियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। बढ़इयों और रथ बनाने वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। कुम्हारों और लोहारों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। बहेलियों और निषादों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। बाण बनाने वालों और धनुष बनाने वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। शिकारियों और कुत्ते पालने वालों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार। कुत्तों और कुत्तों के स्वामियों को नमस्कार, तुम्हें नमस्कार।

English sense

and to the masters of chariots, to you homage. Homage to armies and to the leaders of armies, to you homage. Homage to chamberlains and to charioteers, to you homage. Homage to carpenters and to chariot-makers, to you homage. Homage to potters and to smiths, to you homage. Homage to bird-catchers and to Niṣādas, to you homage. Homage to arrow-makers and to bow-makers, to you homage. Homage to hunters and to dog-keepers, to you homage. Homage to dogs and to the masters of dogs, to you homage.

पदार्थ · word by word
रथपतिभ्यः
to the masters of chariotsरथों के स्वामियों को
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
सेनाभ्यः
to the armiesसेनाओं को
सेनानीभ्यः
to the leaders of armiesसेनापतियों को
क्षत्तृभ्यः
to the chamberlainsक्षत्ताओं को
संग्रहीतृभ्यः
to the charioteersसारथियों को
तक्षभ्यः
to the carpentersबढ़इयों को
रथकारेभ्यः
to the chariot-makersरथ बनाने वालों को
कुलालेभ्यः
to the pottersकुम्हारों को
कर्मारेभ्यः
to the smithsलोहारों को
पुञ्जिष्टेभ्यः
to the bird-catchersबहेलियों को
निषादेभ्यः
to the Niṣādasनिषादों को
इषुकृद्भ्यः
to the arrow-makersबाण बनाने वालों को
धन्वकृद्भ्यः
to the bow-makersधनुष बनाने वालों को
मृगयुभ्यः
to the huntersशिकारियों को
श्वनिभ्यः
to the dog-keepersकुत्ते पालने वालों को
श्वभ्यः
to the dogsकुत्तों को
श्वपतिभ्यः
to the masters of dogsकुत्तों के स्वामियों को

अनुवाकः 5Namakam · Anuvāka 5

Verse 5.1

नमो भवाय च रुद्राय च ।
नमः शर्वाय च पशुपतये च ।
नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ।
नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च ।
नमः सहस्राक्षाय च शतधन्वने च ।
नमो गिरिशाय च शिपिविष्टाय च ।
नमो मीढुष्टमाय चेषुमते च ।
नमो ह्रस्वाय च वामनाय च ।
नमो बृहते च वर्षीयसे च ।
नमो वृद्धाय च संवृध्वने च ॥ ५.१ ॥

namo bhavāya ca rudrāya ca
namaḥ śarvāya ca paśupataye ca
namo nīlagrīvāya ca śitikaṇṭhāya ca
namaḥ kapardine ca vyuptakeśāya ca
namaḥ sahasrākṣāya ca śatadhanvane ca
namo giriśāya ca śipiviṣṭāya ca
namo mīḍhuṣṭamāya ceṣumate ca
namo hrasvāya ca vāmanāya ca
namo bṛhate ca varṣīyase ca
namo vṛddhāya ca saṃvṛdhvane ca

नमःभवायचरुद्रायशर्वायपशुपतयेनीलग्रीवायशितिकण्ठायकपर्दिनेव्युप्तकेशायसहस्राक्षायशतधन्वनेगिरिशायशिपिविष्टायमीढुष्टमायइषुमतेह्रस्वायवामनायबृहतेवर्षीयसेवृद्धायसंवृध्वने
हिन्दी अर्थ

भव को और रुद्र को नमस्कार। शर्व को और पशुपति को नमस्कार। नीली गर्दन वाले को और श्वेत कण्ठ वाले को नमस्कार। जटाधारी को और मुण्डित केश वाले को नमस्कार। हज़ार आँखों वाले को और सौ धनुषों वाले को नमस्कार। गिरिश को और शिपिविष्ट को नमस्कार। अत्यन्त उदार को और बाणों वाले को नमस्कार। छोटे को और बौने को नमस्कार। बड़े को और अधिक बड़े को नमस्कार। बढ़े हुए को और साथ बढ़ने वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to Bhava and to Rudra. Homage to Śarva and to the lord of cattle. Homage to the blue-necked and to the white-throated. Homage to the one with braided hair and to the one with shaven hair. Homage to the thousand-eyed and to the one with a hundred bows. Homage to the mountain-dweller and to the one wrapped in rays. Homage to the most bountiful and to the one with arrows. Homage to the short and to the dwarf. Homage to the great and to the elder. Homage to the grown and to the one who grows with all.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
भवाय
to Bhavaभव को
च
andऔर
रुद्राय
to Rudraरुद्र को
शर्वाय
to Śarvaशर्व को
पशुपतये
to the lord of cattleपशुपति को
नीलग्रीवाय
to the blue-neckedनीली गर्दन वाले को
शितिकण्ठाय
to the white-throatedश्वेत कण्ठ वाले को
कपर्दिने
to the one with braided hairजटाधारी को
व्युप्तकेशाय
to the one with shaven hairमुण्डित केश वाले को
सहस्राक्षाय
to the thousand-eyedहज़ार आँखों वाले को
शतधन्वने
to the one with a hundred bowsसौ धनुषों वाले को
गिरिशाय
to the mountain-dwellerगिरिश को
शिपिविष्टाय
to the one wrapped in raysशिपिविष्ट को
मीढुष्टमाय
to the most bountifulअत्यन्त उदार को
इषुमते
to the one with arrowsबाणों वाले को
ह्रस्वाय
to the shortछोटे को
वामनाय
to the dwarfबौने को
बृहते
to the greatबड़े को
वर्षीयसे
to the elderअधिक बड़े को
वृद्धाय
to the grownबढ़े हुए को
संवृध्वने
to the one who grows with allसाथ बढ़ने वाले को

Verse 5.2

नमो अग्रियाय च प्रथमाय च ।
नम आशवे चाजिराय च ।
नमः शीघ्रियाय च शीभ्याय च ।
नम ऊर्म्याय चावस्वन्याय च ।
नमः स्रोतस्याय च द्वीप्याय च ॥ ५.२ ॥

namo agriyāya ca prathamāya ca
nama āśave cājirāya ca
namaḥ śīghriyāya ca śībhyāya ca
nama ūrmyāya cāvasvanyāya ca
namaḥ srotasyāya ca dvīpyāya ca

नमःअग्रियायचप्रथमायआशवेअजिरायशीघ्रियायशीभ्यायऊर्म्यायअवस्वन्यायस्रोतस्यायद्वीप्याय
हिन्दी अर्थ

अग्रणी को और प्रथम को नमस्कार। तेज़ को और फुर्तीले को नमस्कार। शीघ्र को और वेग वाले को नमस्कार। लहरों वाले को और गर्जन वाले को नमस्कार। धाराओं वाले को और द्वीपों वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the foremost and to the first. Homage to the swift and to the quick. Homage to the rapid and to the one in the rush. Homage to the one in the waves and to the one in the roar. Homage to the one in the streams and to the one on the islands.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
अग्रियाय
to the foremostअग्रणी को
च
andऔर
प्रथमाय
to the firstप्रथम को
आशवे
to the swiftतेज़ को
अजिराय
to the quickफुर्तीले को
शीघ्रियाय
to the rapidशीघ्र को
शीभ्याय
to the one in the rushवेग वाले को
ऊर्म्याय
to the one in the wavesलहरों वाले को
अवस्वन्याय
to the one in the roarगर्जन वाले को
स्रोतस्याय
to the one in streamsधाराओं वाले को
द्वीप्याय
to the one on islandsद्वीपों वाले को

अनुवाकः 6Namakam · Anuvāka 6

Verse 6.1

नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च ।
नमः पूर्वजाय चापरजाय च ।
नमो मध्यमाय चापगल्भाय च ।
नमो जघन्याय च बुध्नियाय च ।
नमः सोभ्याय च प्रतिसर्याय च ।
नमो याम्याय च क्षेम्याय च ।
नम उर्वर्याय च खल्याय च ।
नमः श्लोक्याय चावसान्याय च ।
नमो वन्याय च कक्ष्याय च ।
नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च ॥ ६.१ ॥

namo jyeṣṭhāya ca kaniṣṭhāya ca
namaḥ pūrvajāya cāparajāya ca
namo madhyamāya cāpagalbhāya ca
namo jaghanyāya ca budhniyāya ca
namaḥ sobhyāya ca pratisaryāya ca
namo yāmyāya ca kṣemyāya ca
nama urvaryāya ca khalyāya ca
namaḥ ślokyāya cāvasānyāya ca
namo vanyāya ca kakṣyāya ca
namaḥ śravāya ca pratiśravāya ca

नमःज्येष्ठायचकनिष्ठायपूर्वजायअपरजायमध्यमायअपगल्भायजघन्यायबुध्नियायसोभ्यायप्रतिसर्याययाम्यायक्षेम्यायउर्वर्यायखल्यायश्लोक्यायअवसान्यायवन्यायकक्ष्यायश्रवायप्रतिश्रवाय
हिन्दी अर्थ

सबसे बड़े को और सबसे छोटे को नमस्कार। पहले जन्मे को और बाद में जन्मे को नमस्कार। बीच वाले को और अप्रौढ़ को नमस्कार। सबसे पीछे वाले को और तल वाले को नमस्कार। दोनों लोकों वाले को और रक्षा-सूत्र वाले को नमस्कार। यम वाले को और कुशल वाले को नमस्कार। जुते खेत वाले को और खलिहान वाले को नमस्कार। श्लोक वाले को और अन्त वाले को नमस्कार। वन वाले को और झाड़ी वाले को नमस्कार। ध्वनि को और प्रतिध्वनि को नमस्कार।

English sense

Homage to the eldest and to the youngest. Homage to the first-born and to the later-born. Homage to the middle one and to the immature. Homage to the hindmost and to the one at the base. Homage to the one in both worlds and to the one in the amulet. Homage to the one of Yama and to the one of safety. Homage to the one in tilled land and to the one on the threshing floor. Homage to the one in verse and to the one at the end. Homage to the one in the forest and to the one in the thicket. Homage to the sound and to the echo.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ज्येष्ठाय
to the eldestसबसे बड़े को
च
andऔर
कनिष्ठाय
to the youngestसबसे छोटे को
पूर्वजाय
to the first-bornपहले जन्मे को
अपरजाय
to the later-bornबाद में जन्मे को
मध्यमाय
to the middle oneबीच वाले को
अपगल्भाय
to the immatureअप्रौढ़ को
जघन्याय
to the hindmostसबसे पीछे वाले को
बुध्नियाय
to the one at the baseतल वाले को
सोभ्याय
to the one in both worldsदोनों लोकों वाले को
प्रतिसर्याय
to the one in the amuletरक्षा-सूत्र वाले को
याम्याय
to the one of Yamaयम वाले को
क्षेम्याय
to the one of safetyकुशल वाले को
उर्वर्याय
to the one in tilled landजुते खेत वाले को
खल्याय
to the one on the threshing floorखलिहान वाले को
श्लोक्याय
to the one in verseश्लोक वाले को
अवसान्याय
to the one at the endअन्त वाले को
वन्याय
to the one in the forestवन वाले को
कक्ष्याय
to the one in the thicketझाड़ी वाले को
श्रवाय
to the soundश्रव को
प्रतिश्रवाय
to the echoप्रतिध्वनि को

Verse 6.2

नम आशुषेणाय चाऽऽशुरथाय च ।
नमः शूराय चावभिन्दते च ।
नमो वर्मिणे च वरूथिने च ।
नमो बिल्मिने च कवचिने च ।
नमः श्रुताय च श्रुतसेनाय च ॥ ६.२ ॥

nama āśuṣeṇāya cā''śurathāya ca
namaḥ śūrāya cāvabhindate ca
namo varmiṇe ca varūthine ca
namo bilmine ca kavacine ca
namaḥ śrutāya ca śrutasenāya ca

नमःआशुषेणायचआशुरथायशूरायअवभिन्दतेवर्मिणेवरूथिनेबिल्मिनेकवचिनेश्रुतायश्रुतसेनाय
हिन्दी अर्थ

तेज़ सेना वाले को और तेज़ रथ वाले को नमस्कार। शूर को और भेदने वाले को नमस्कार। कवचधारी को और रथ-रक्षक वाले को नमस्कार। शिरस्त्राण वाले को और कवच वाले को नमस्कार। प्रसिद्ध को और प्रसिद्ध सेना वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one with a swift army and to the one with a swift chariot. Homage to the hero and to the one who breaks through. Homage to the armoured one and to the one with a chariot-guard. Homage to the helmeted one and to the one in mail. Homage to the famed one and to the one with a famed army.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
आशुषेणाय
to the one with a swift armyतेज़ सेना वाले को
च
andऔर
आशुरथाय
to the one with a swift chariotतेज़ रथ वाले को
शूराय
to the heroशूर को
अवभिन्दते
to the one who breaks throughभेदने वाले को
वर्मिणे
to the armouredकवचधारी को
वरूथिने
to the one with a chariot-guardरथ-रक्षक वाले को
बिल्मिने
to the helmetedशिरस्त्राण वाले को
कवचिने
to the one in mailकवच वाले को
श्रुताय
to the famedप्रसिद्ध को
श्रुतसेनाय
to the one with a famed armyप्रसिद्ध सेना वाले को

अनुवाकः 7Namakam · Anuvāka 7

Verse 7.1

नमो दुन्दुभ्याय चाऽऽहनन्याय च ।
नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च ।
नमो दूताय च प्रहिताय च ।
नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च ।
नमस्तीक्ष्णेषवे चाऽऽयुधिने च ।
नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ।
नमः स्रुत्याय च पथ्याय च ।
नमः काट्याय च नीप्याय च ।
नमः सूद्याय च सरस्याय च ।
नमो नाद्याय च वैशन्ताय च ॥ ७.१ ॥

namo dundubhyāya cā''hananyāya ca
namo dhṛṣṇave ca pramṛśāya ca
namo dūtāya ca prahitāya ca
namo niṣaṅgiṇe ceṣudhimate ca
namastīkṣṇeṣave cā''yudhine ca
namaḥ svāyudhāya ca sudhanvane ca
namaḥ srutyāya ca pathyāya ca
namaḥ kāṭyāya ca nīpyāya ca
namaḥ sūdyāya ca sarasyāya ca
namo nādyāya ca vaiśantāya ca

नमःदुन्दुभ्यायचआहनन्यायधृष्णवेप्रमृशायदूतायप्रहितायनिषङ्गिणेइषुधिमतेतीक्ष्णेषवेआयुधिनेस्वायुधायसुधन्वनेस्रुत्यायपथ्यायकाट्यायनीप्यायसूद्यायसरस्यायनाद्यायवैशन्ताय
हिन्दी अर्थ

दुन्दुभि वाले को और डंके वाले को नमस्कार। साहसी को और पकड़ने वाले को नमस्कार। दूत को और भेजे गए को नमस्कार। तरकशधारी को और तरकश वाले को नमस्कार। तीखे बाणों वाले को और शस्त्रधारी को नमस्कार। अच्छे अस्त्रों वाले को और अच्छे धनुष वाले को नमस्कार। नालियों वाले को और मार्गों वाले को नमस्कार। खड्डों वाले को और निचली भूमि वाले को नमस्कार। कीचड़ वाले को और सरोवरों वाले को नमस्कार। नदियों वाले को और तालाबों वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in the drum and to the one in the drumstick. Homage to the bold one and to the one who grasps. Homage to the messenger and to the one sent forth. Homage to the quiver-bearer and to the one with a quiver. Homage to the one with sharp arrows and to the armed one. Homage to the one with good weapons and to the one with a good bow. Homage to the one in the runnels and to the one on the paths. Homage to the one in the gullies and to the one in the hollows. Homage to the one in the mire and to the one in the lakes. Homage to the one in the rivers and to the one in the ponds.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
दुन्दुभ्याय
to the one in the drumदुन्दुभि वाले को
च
andऔर
आहनन्याय
to the one in the drumstickडंके वाले को
धृष्णवे
to the boldसाहसी को
प्रमृशाय
to the one who graspsपकड़ने वाले को
दूताय
to the messengerदूत को
प्रहिताय
to the one sent forthभेजे गए को
निषङ्गिणे
to the quiver-bearerतरकशधारी को
इषुधिमते
to the one with a quiverतरकश वाले को
तीक्ष्णेषवे
to the one with sharp arrowsतीखे बाणों वाले को
आयुधिने
to the armedशस्त्रधारी को
स्वायुधाय
to the one with good weaponsअच्छे अस्त्रों वाले को
सुधन्वने
to the one with a good bowअच्छे धनुष वाले को
स्रुत्याय
to the one in the runnelsनालियों वाले को
पथ्याय
to the one on the pathsमार्गों वाले को
काट्याय
to the one in the gulliesखड्डों वाले को
नीप्याय
to the one in the hollowsनिचली भूमि वाले को
सूद्याय
to the one in the mireकीचड़ वाले को
सरस्याय
to the one in the lakesसरोवरों वाले को
नाद्याय
to the one in the riversनदियों वाले को
वैशन्ताय
to the one in the pondsतालाबों वाले को

Verse 7.2

नमः कूप्याय चावट्याय च ।
नमो वर्ष्याय चावर्ष्याय च ।
नमो मेघ्याय च विद्युत्याय च ।
नम ईध्रियाय चाऽऽतप्याय च ।
नमो वात्याय च रेष्मियाय च ।
नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च ॥ ७.२ ॥

namaḥ kūpyāya cāvaṭyāya ca
namo varṣyāya cāvarṣyāya ca
namo meghyāya ca vidyutyāya ca
nama īdhriyāya cā''tapyāya ca
namo vātyāya ca reṣmiyāya ca
namo vāstavyāya ca vāstupāya ca

नमःकूप्यायचअवट्यायवर्ष्यायअवर्ष्यायमेघ्यायविद्युत्यायईध्रियायआतप्यायवात्यायरेष्मियायवास्तव्यायवास्तुपाय
हिन्दी अर्थ

कुओं वाले को और गड्ढों वाले को नमस्कार। वर्षा वाले को और सूखे वाले को नमस्कार। मेघ वाले को और बिजली वाले को नमस्कार। खुले आकाश वाले को और धूप वाले को नमस्कार। हवा वाले को और आँधी वाले को नमस्कार। घर में रहने वाले को और घर के रक्षक को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in wells and to the one in pits. Homage to the one in rain and to the one in drought. Homage to the one in clouds and to the one in lightning. Homage to the one in the clear sky and to the one in sunshine. Homage to the one in the wind and to the one in the storm. Homage to the one in the dwelling and to the guardian of the dwelling.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
कूप्याय
to the one in wellsकुओं वाले को
च
andऔर
अवट्याय
to the one in pitsगड्ढों वाले को
वर्ष्याय
to the one in rainवर्षा वाले को
अवर्ष्याय
to the one in droughtसूखे वाले को
मेघ्याय
to the one in cloudsमेघ वाले को
विद्युत्याय
to the one in lightningबिजली वाले को
ईध्रियाय
to the one in the clear skyखुले आकाश वाले को
आतप्याय
to the one in sunshineधूप वाले को
वात्याय
to the one in the windहवा वाले को
रेष्मियाय
to the one in the stormआँधी वाले को
वास्तव्याय
to the one in the dwellingघर में रहने वाले को
वास्तुपाय
to the guardian of the dwellingघर के रक्षक को

अनुवाकः 8Namakam · Anuvāka 8

Verse 8.1

नमः सोमाय च रुद्राय च ।
नमस्ताम्राय चारुणाय च ।
नमः शंगाय च पशुपतये च ।
नम उग्राय च भीमाय च ।
नमो अग्रेवधाय च दूरेवधाय च ।
नमो हन्त्रे च हनीयसे च ।
नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः ।
नमस्ताराय ।
नमः शंभवे च मयोभवे च ।
नमः शंकराय च मयस्कराय च ।
नमः शिवाय च शिवतराय च ॥ ८.१ ॥

namaḥ somāya ca rudrāya ca
namastāmrāya cāruṇāya ca
namaḥ śaṃgāya ca paśupataye ca
nama ugrāya ca bhīmāya ca
namo agrevadhāya ca dūrevadhāya ca
namo hantre ca hanīyase ca
namo vṛkṣebhyo harikeśebhyaḥ
namastārāya
namaḥ śaṃbhave ca mayobhave ca
namaḥ śaṃkarāya ca mayaskarāya ca
namaḥ śivāya ca śivatarāya ca

नमःसोमायचरुद्रायताम्रायअरुणायशंगायपशुपतयेउग्रायभीमायअग्रेवधायदूरेवधायहन्त्रेहनीयसेवृक्षेभ्यःहरिकेशेभ्यःतारायशंभवेमयोभवेशंकरायमयस्करायशिवायशिवतराय
हिन्दी अर्थ

सोम को और रुद्र को नमस्कार। ताँबे जैसे लाल को और अरुण को नमस्कार। कल्याण लाने वाले को और पशुपति को नमस्कार। उग्र को और भीम को नमस्कार। सामने मारने वाले को और दूर से मारने वाले को नमस्कार। मारने वाले को और अधिक मारने वाले को नमस्कार। हरे केशों वाले वृक्षों को नमस्कार। तारने वाले को नमस्कार। कल्याण के स्रोत को और आनन्द के स्रोत को नमस्कार। कल्याण करने वाले को और आनन्द करने वाले को नमस्कार। शिव को और अधिक शिव को नमस्कार।

English sense

Homage to Soma and to Rudra. Homage to the copper-red and to the ruddy. Homage to the bringer of weal and to the lord of cattle. Homage to the fierce and to the terrible. Homage to the one who strikes in front and to the one who strikes from afar. Homage to the slayer and to the greater slayer. Homage to the green-haired trees. Homage to the saviour. Homage to the source of weal and to the source of joy. Homage to the maker of weal and to the maker of joy. Homage to the kindly and to the more kindly.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
सोमाय
to Somaसोम को
च
andऔर
रुद्राय
to Rudraरुद्र को
ताम्राय
to the copper-redताँबे जैसे लाल को
अरुणाय
to the ruddyअरुण को
शंगाय
to the bringer of wealकल्याण लाने वाले को
पशुपतये
to the lord of cattleपशुपति को
उग्राय
to the fierceउग्र को
भीमाय
to the terribleभीम को
अग्रेवधाय
to the one who strikes in frontसामने मारने वाले को
दूरेवधाय
to the one who strikes from afarदूर से मारने वाले को
हन्त्रे
to the slayerमारने वाले को
हनीयसे
to the greater slayerअधिक मारने वाले को
वृक्षेभ्यः
to the treesवृक्षों को
हरिकेशेभ्यः
green-hairedहरे केशों वाले
ताराय
to the saviourतारने वाले को
शंभवे
to the source of wealकल्याण के स्रोत को
मयोभवे
to the source of joyआनन्द के स्रोत को
शंकराय
to the maker of wealकल्याण करने वाले को
मयस्कराय
to the maker of joyआनन्द करने वाले को
शिवाय
to the kindlyशिव को
शिवतराय
to the more kindlyअधिक शिव को

Verse 8.2

नमस्तीर्थ्याय च कूल्याय च ।
नमः पार्याय चावार्याय च ।
नमः प्रतरणाय चोत्तरणाय च ।
नम आतार्याय चाऽऽलाट्याय च ।
नमः शष्प्याय च फेन्याय च ।
नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च ॥ ८.२ ॥

namastīrthyāya ca kūlyāya ca
namaḥ pāryāya cāvāryāya ca
namaḥ prataraṇāya cottaraṇāya ca
nama ātāryāya cā''lāṭyāya ca
namaḥ śaṣpyāya ca phenyāya ca
namaḥ sikatyāya ca pravāhyāya ca

नमःतीर्थ्यायचकूल्यायपार्यायअवार्यायप्रतरणायउत्तरणायआतार्यायआलाट्यायशष्प्यायफेन्यायसिकत्यायप्रवाह्याय
हिन्दी अर्थ

घाटों वाले को और किनारों वाले को नमस्कार। उस पार वाले को और इस पार वाले को नमस्कार। पार कराने वाले को और किनारे उतारने वाले को नमस्कार। उतराई वाले को और छिछले जल वाले को नमस्कार। कोमल घास वाले को और झाग वाले को नमस्कार। रेत वाले को और धारा वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one at the fords and to the one on the banks. Homage to the one on the far shore and to the one on the near shore. Homage to the one who ferries across and to the one who lands. Homage to the one at the crossing and to the one in the shallows. Homage to the one in the young grass and to the one in the foam. Homage to the one in the sand and to the one in the current.

Variant reading आलाद्याय for आलाट्याय (ālādyāya for ālāṭyāya), as some chanted texts have it.
पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
तीर्थ्याय
to the one at the fordsघाटों वाले को
च
andऔर
कूल्याय
to the one on the banksकिनारों वाले को
पार्याय
to the one on the far shoreउस पार वाले को
अवार्याय
to the one on the near shoreइस पार वाले को
प्रतरणाय
to the one who ferries acrossपार कराने वाले को
उत्तरणाय
to the one who landsकिनारे उतारने वाले को
आतार्याय
to the one at the crossingउतराई वाले को
आलाट्याय
to the one in the shallowsछिछले जल वाले को
शष्प्याय
to the one in the young grassकोमल घास वाले को
फेन्याय
to the one in the foamझाग वाले को
सिकत्याय
to the one in the sandरेत वाले को
प्रवाह्याय
to the one in the currentधारा वाले को

अनुवाकः 9Namakam · Anuvāka 9

Verse 9.1

नम इरिण्याय च प्रपथ्याय च ।
नमः किꣳशिलाय च क्षयणाय च ।
नमः कपर्दिने च पुलस्तये च ।
नमो गोष्ठ्याय च गृह्याय च ।
नमस्तल्प्याय च गेह्याय च ।
नमः काट्याय च गह्वरेष्ठाय च ।
नमो ह्रदय्याय च निवेष्य्याय च ।
नमः पाꣳसव्याय च रजस्याय च ।
नमः शुष्क्याय च हरित्याय च ।
नमो लोप्याय चोलप्याय च ॥ ९.१ ॥

nama iriṇyāya ca prapathyāya ca
namaḥ kiṃśilāya ca kṣayaṇāya ca
namaḥ kapardine ca pulastaye ca
namo goṣṭhyāya ca gṛhyāya ca
namastalpyāya ca gehyāya ca
namaḥ kāṭyāya ca gahvareṣṭhāya ca
namo hradayyāya ca niveṣyyāya ca
namaḥ pāṃsavyāya ca rajasyāya ca
namaḥ śuṣkyāya ca harityāya ca
namo lopyāya colapyāya ca

नमःइरिण्यायचप्रपथ्यायकिꣳशिलायक्षयणायकपर्दिनेपुलस्तयेगोष्ठ्यायगृह्यायतल्प्यायगेह्यायकाट्यायगह्वरेष्ठायह्रदय्यायनिवेष्य्यायपाꣳसव्यायरजस्यायशुष्क्यायहरित्यायलोप्यायउलप्याय
हिन्दी अर्थ

ऊसर वाले को और राजमार्गों वाले को नमस्कार। पथरीली भूमि वाले को और बस्तियों वाले को नमस्कार। जटाधारी को और सीधे केश वाले को नमस्कार। गोशाला वाले को और घर वाले को नमस्कार। शय्या वाले को और गेह वाले को नमस्कार। खड्डों वाले को और गहराइयों में रहने वाले को नमस्कार। कुण्डों वाले को और ओस वाले को नमस्कार। धूल वाले को और धुन्ध वाले को नमस्कार। सूखे वाले को और हरे वाले को नमस्कार। झाड़-झंखाड़ वाले को और सरकण्डों वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in barren land and to the one on the highways. Homage to the one in stony ground and to the one in dwellings. Homage to the one with braided hair and to the one with smooth hair. Homage to the one in the cow-pen and to the one in the house. Homage to the one in the bed and to the one in the home. Homage to the one in the gullies and to the one in the depths. Homage to the one in the pools and to the one in the dew. Homage to the one in the dust and to the one in the haze. Homage to the one in the dry and to the one in the green. Homage to the one in the brushwood and to the one in the rushes.

Variant reading हृदय्याय for ह्रदय्याय (hṛdayyāya for hradayyāya) and निवेष्प्याय for निवेष्य्याय (niveṣpyāya for niveṣyyāya), as some chanted texts have them.
पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
इरिण्याय
to the one in barren landऊसर वाले को
च
andऔर
प्रपथ्याय
to the one on the highwaysराजमार्गों वाले को
किꣳशिलाय
to the one in stony groundपथरीली भूमि वाले को
क्षयणाय
to the one in dwellingsबस्तियों वाले को
कपर्दिने
to the one with braided hairजटाधारी को
पुलस्तये
to the one with smooth hairसीधे केश वाले को
गोष्ठ्याय
to the one in the cow-penगोशाला वाले को
गृह्याय
to the one in the houseघर वाले को
तल्प्याय
to the one in the bedशय्या वाले को
गेह्याय
to the one in the homeगेह वाले को
काट्याय
to the one in the gulliesखड्डों वाले को
गह्वरेष्ठाय
to the one in the depthsगहराइयों में रहने वाले को
ह्रदय्याय
to the one in the poolsकुण्डों वाले को
निवेष्य्याय
to the one in the dewओस वाले को
पाꣳसव्याय
to the one in the dustधूल वाले को
रजस्याय
to the one in the hazeधुन्ध वाले को
शुष्क्याय
to the one in the dryसूखे वाले को
हरित्याय
to the one in the greenहरे वाले को
लोप्याय
to the one in the brushwoodझाड़-झंखाड़ वाले को
उलप्याय
to the one in the rushesसरकण्डों वाले को

Verse 9.2

नम ऊर्व्याय च सूर्म्याय च ।
नमः पर्ण्याय च पर्णशद्याय च ।
नमोऽपगुरमाणाय चाभिघ्नते च ।
नम आक्खिदते च प्रक्खिदते च ।
नमो वः किरिकेभ्यो देवानाꣳ हृदयेभ्यः ।
नमो विक्षीणकेभ्यः ।
नमो विचिन्वत्केभ्यः ।
नम आनिर्हतेभ्यः ।
नम आमीवत्केभ्यः ॥ ९.२ ॥

nama ūrvyāya ca sūrmyāya ca
namaḥ parṇyāya ca parṇaśadyāya ca
namo'paguramāṇāya cābhighnate ca
nama ākkhidate ca prakkhidate ca
namo vaḥ kirikebhyo devānāṃ hṛdayebhyaḥ
namo vikṣīṇakebhyaḥ
namo vicinvatkebhyaḥ
nama ānirhatebhyaḥ
nama āmīvatkebhyaḥ

नमःऊर्व्यायचसूर्म्यायपर्ण्यायपर्णशद्यायअपगुरमाणायअभिघ्नतेआक्खिदतेप्रक्खिदतेवःकिरिकेभ्यःदेवानाम्हृदयेभ्यःविक्षीणकेभ्यःविचिन्वत्केभ्यःआनिर्हतेभ्यःआमीवत्केभ्यः
हिन्दी अर्थ

चौड़ी भूमि वाले को और दहकती नली वाले को नमस्कार। पत्तों वाले को और गिरे पत्तों वाले को नमस्कार। धमकाने वाले को और प्रहार करने वाले को नमस्कार। थकाने वाले को और पूरी तरह थकाने वाले को नमस्कार। तुम्हें नमस्कार, बिखेरने वालों को, जो देवों के हृदय हैं। नाश करने वालों को नमस्कार। खोजने वालों को नमस्कार। पीटने वालों को नमस्कार। कुचलने वालों को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in the wide ground and to the one in the glowing tube. Homage to the one in the leaves and to the one in the leaf-fall. Homage to the one who threatens and to the one who strikes. Homage to the one who wears down and to the one who wears out. Homage to you, the scatterers, the hearts of the gods. Homage to the destroyers. Homage to the searchers. Homage to the smiters. Homage to the crushers.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ऊर्व्याय
to the one in the wide groundचौड़ी भूमि वाले को
च
andऔर
सूर्म्याय
to the one in the glowing tubeदहकती नली वाले को
पर्ण्याय
to the one in the leavesपत्तों वाले को
पर्णशद्याय
to the one in the leaf-fallगिरे पत्तों वाले को
अपगुरमाणाय
to the one who threatensधमकाने वाले को
अभिघ्नते
to the one who strikesप्रहार करने वाले को
आक्खिदते
to the one who wears downथकाने वाले को
प्रक्खिदते
to the one who wears outपूरी तरह थकाने वाले को
वः
to youतुम्हें
किरिकेभ्यः
to the scatterersबिखेरने वालों को
देवानाम्
of the godsदेवों के
हृदयेभ्यः
to the heartsहृदयों को
विक्षीणकेभ्यः
to the destroyersनाश करने वालों को
विचिन्वत्केभ्यः
to the searchersखोजने वालों को
आनिर्हतेभ्यः
to the smitersपीटने वालों को
आमीवत्केभ्यः
to the crushersकुचलने वालों को

अनुवाकः 10Namakam · Anuvāka 10

Verse 10.1

द्रापे अन्धसस्पते दरिद्रन्नीललोहित ।
एषां पुरुषाणामेषां पशूनां मा भेर्मारो मो एषां किं चनाऽऽममत् ।
या ते रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहभेषजी ।
शिवा रुद्रस्य भेषजी तया नो मृड जीवसे ।
इमाꣳ रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीराय प्र भरामहे मतिम् ।
यथा नः शमसद्द्विपदे चतुष्पदे विश्वं पुष्टं ग्रामे अस्मिन् ॥ १०.१ ॥

drāpe andhasaspate daridrannīlalohita
eṣāṃ puruṣāṇāmeṣāṃ paśūnāṃ mā bhermāro mo eṣāṃ kiṃ canā''mamat
yā te rudra śivā tanūḥ śivā viśvāhabheṣajī
śivā rudrasya bheṣajī tayā no mṛḍa jīvase
imāṃ rudrāya tavase kapardine kṣayadvīrāya pra bharāmahe matim
yathā naḥ śamasaddvipade catuṣpade viśvaṃ puṣṭaṃ grāme asmin

द्रापेअन्धसःपतेदरिद्रत्नीललोहितएषाम्पुरुषाणाम्पशूनाम्माभेःमाअरःमोकिम्चनआममत्यातेरुद्रशिवातनूःविश्वाहभेषजीरुद्रस्यभेषजीतयानःमृडजीवसेइमाम्रुद्रायतवसेकपर्दिनेक्षयद्वीरायप्रभरामहेमतिम्यथाशम्असत्द्विपदेचतुष्पदेविश्वम्पुष्टम्ग्रामेअस्मिन्
हिन्दी अर्थ

हे भगाने वाले, सोम-लता के स्वामी, घूमने वाले, नीललोहित: इन मनुष्यों और इन पशुओं को मत डराओ, इन्हें चोट मत पहुँचाओ, और इनमें से कोई भी बीमार न हो। हे रुद्र, तुम्हारा जो शरीर मंगलमय है, मंगलमय और हर दिन औषधि, रुद्र की मंगलमय औषधि: उससे हमें सुखी करो, ताकि हम जिएँ। बलवान, जटाधारी, वीरों पर शासन करने वाले रुद्र के लिए हम यह स्तुति लाते हैं, ताकि दो पैरों वालों और चार पैरों वालों का कल्याण हो, और इस गाँव में सब पुष्ट

English sense

O driver-away, lord of the plant, wandering one, blue and red: do not frighten these men or these cattle, do not harm them, and let none of them fall sick at all. O Rudra, the body of yours that is kindly, kindly and healing every day, the kindly healing of Rudra: with that be gracious to us, that we may live. To Rudra, the strong one with braided hair, ruler of heroes, we bring this hymn, so that there may be welfare for the two-footed and the four-footed, and all in this village be well-fed

पदार्थ · word by word
द्रापे
O driver-awayहे भगाने वाले
अन्धसः
of the plantसोम-लता के
पते
O lordहे स्वामी
दरिद्रत्
wandering beggarदरिद्र
नीललोहित
O blue and red oneहे नीललोहित
एषाम्
of theseइन
पुरुषाणाम्
of menमनुष्यों का
पशूनाम्
of cattleपशुओं का
मा
do notमत
भेः
frightenडराओ
मा
do notमत
अरः
harmचोट पहुँचाओ
मो
norन ही
किम्
anyकोई
चन
at allभी
आममत्
may fall sickबीमार हो
या
whichजो
ते
yourतुम्हारा
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
शिवा
kindlyमंगलमय
तनूः
bodyशरीर
विश्वाहभेषजी
healing every dayहर दिन औषधि
रुद्रस्य
of Rudraरुद्र की
भेषजी
healingऔषधि
तया
with thatउससे
नः
usहमें
मृड
be graciousसुखी करो
जीवसे
for lifeजीने के लिए
इमाम्
thisइस
रुद्राय
to Rudraरुद्र के लिए
तवसे
strongबलवान
कपर्दिने
with braided hairजटाधारी
क्षयद्वीराय
ruler of heroesवीरों पर शासन करने वाले
प्र
forthआगे
भरामहे
we bringलाते हैं
मतिम्
hymnस्तुति
यथा
so thatताकि
शम्
welfareकल्याण
असत्
may beहो
द्विपदे
for the two-footedदो पैरों वालों के लिए
चतुष्पदे
for the four-footedचार पैरों वालों के लिए
विश्वम्
allसब
पुष्टम्
well-fedपुष्ट
ग्रामे
in the villageगाँव में
अस्मिन्
in thisइस

Verse 10.2

अनातुरम् ।
मृडा नो रुद्रोत नो मयस्कृधि क्षयद्वीराय नमसा विधेम ते ।
यच्छं च योश्च मनुरायजे पिता तदश्याम तव रुद्र प्रणीतौ ।
मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम् ।
मा नो वधीः पितरं मोत मातरं प्रिया मा नस्तनुवः ॥ १०.२ ॥

anāturam
mṛḍā no rudrota no mayaskṛdhi kṣayadvīrāya namasā vidhema te
yacchaṃ ca yośca manurāyaje pitā tadaśyāma tava rudra praṇītau
mā no mahāntamuta mā no arbhakaṃ mā na ukṣantamuta mā na ukṣitam
mā no vadhīḥ pitaraṃ mota mātaraṃ priyā mā nastanuvaḥ

अनातुरम्मृडनःरुद्रउतमयःकृधिक्षयद्वीरायनमसाविधेमतेयत्शम्चयोःमनुःआयजेपितातत्अश्यामतवप्रणीतौमामहान्तम्अर्भकम्उक्षन्तम्उक्षितम्वधीःपितरम्मातरम्प्रियाःतनुवः
हिन्दी अर्थ

और रोग-रहित रहें। हे रुद्र, हमें सुखी करो और हमारे लिए आनन्द करो। वीरों पर शासन करने वाले, हम नमस्कार से तुम्हारी पूजा करें। पिता मनु ने यज्ञ से जो कल्याण और आरोग्य पाया, हे रुद्र, तुम्हारी अगुवाई में हम उसे पाएँ। हमारे बड़े को मत मारो, न छोटे को, न बढ़ते को, न बढ़े हुए को। हमारे पिता को मत मारो, न माता को। हमारे प्रिय शरीरों को

English sense

and free of illness. Be gracious to us, O Rudra, and make joy for us. With homage may we serve you, the ruler of heroes. The welfare and health that father Manu won by sacrifice, may we gain that under your guidance, O Rudra. Do not harm the great among us nor the small, nor the one still growing nor the one grown. Do not slay our father nor our mother. Our dear bodies

पदार्थ · word by word
अनातुरम्
free of illnessरोग-रहित
मृड
be graciousसुखी करो
नः
usहमें
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
उत
andऔर
मयः
joyआनन्द
कृधि
makeकरो
क्षयद्वीराय
to the ruler of heroesवीरों पर शासन करने वाले को
नमसा
with homageनमस्कार से
विधेम
may we serveपूजें
ते
youतुम्हें
यत्
whatजो
शम्
welfareकल्याण
च
andऔर
योः
healthआरोग्य
मनुः
Manuमनु
आयजे
won by sacrificeयज्ञ से पाया
पिता
fatherपिता
तत्
thatउसे
अश्याम
may we gainपाएँ
तव
yourतुम्हारी
प्रणीतौ
under the guidanceअगुवाई में
मा
do notमत
महान्तम्
the greatबड़े को
अर्भकम्
the smallछोटे को
उक्षन्तम्
the growingबढ़ते को
उक्षितम्
the grownबढ़े हुए को
वधीः
slayमारो
पितरम्
fatherपिता को
मातरम्
motherमाता को
प्रियाः
dearप्रिय
तनुवः
bodiesशरीरों को

Verse 10.3

रुद्र रीरिषः ।
मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः ।
वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधीर्हविष्मन्तो नमसा विधेम ते ।
आरात्ते गोघ्न उत पूरुषघ्ने क्षयद्वीराय सुम्नमस्मे ते अस्तु ।
रक्षा च नो अधि च देव ब्रूह्यधा च नः शर्म यच्छ द्विबर्हाः ।
स्तुहि ॥ १०.३ ॥

rudra rīriṣaḥ
mā nastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā no aśveṣu rīriṣaḥ
vīrānmā no rudra bhāmito vadhīrhaviṣmanto namasā vidhema te
ārātte goghna uta pūruṣaghne kṣayadvīrāya sumnamasme te astu
rakṣā ca no adhi ca deva brūhyadhā ca naḥ śarma yaccha dvibarhāḥ
stuhi

रुद्ररीरिषःमानःतोकेतनयेआयुषिगोषुअश्वेषुवीरान्भामितःवधीःहविष्मन्तःनमसाविधेमतेआरात्गोघ्नःउतपूरुषघ्नेक्षयद्वीरायसुम्नम्अस्मेअस्तुरक्षचअधिदेवब्रूहिअधशर्मयच्छद्विबर्हाःस्तुहि
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, हानि मत पहुँचाओ। हमारी सन्तान और वंश में, हमारी आयु में, हमारी गायों और घोड़ों में हमें हानि मत पहुँचाओ। हे रुद्र, क्रुद्ध होकर हमारे वीरों को मत मारो। हवि लिए हुए, हम नमस्कार से तुम्हारी पूजा करें। तुम्हारा गायों और मनुष्यों को मारने वाला अस्त्र दूर रहे; वीरों पर शासन करने वाले की कृपा हमें मिले। हमारी रक्षा करो और हमारे पक्ष में बोलो, हे देव, और तब हमें शरण दो, हे दुगुने बल वाले। स्तुति करो

English sense

do not harm, O Rudra. Do not harm us in our children and offspring, in our life, in our cows or in our horses. Do not, O Rudra, in anger slay our heroes. Bearing offerings, with homage may we serve you. Far away be your cow-slaying and man-slaying weapon; may the favour of the ruler of heroes be ours. Guard us and speak for us, O god, and then grant us shelter, you who are doubly strong. Praise

पदार्थ · word by word
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
रीरिषः
harmहानि पहुँचाओ
मा
do notमत
नः
ourहमारे
तोके
in childसन्तान में
तनये
in offspringवंश में
आयुषि
in lifeआयु में
गोषु
in cowsगायों में
अश्वेषु
in horsesघोड़ों में
वीरान्
heroesवीरों को
भामितः
angeredक्रुद्ध होकर
वधीः
slayमारो
हविष्मन्तः
bearing offeringsहवि लिए हुए
नमसा
with homageनमस्कार से
विधेम
may we serveपूजें
ते
youतुम्हें
आरात्
far offदूर
गोघ्नः
cow-slayingगायों को मारने वाला
उत
andऔर
पूरुषघ्ने
man-slayingमनुष्यों को मारने वाला
क्षयद्वीराय
for the ruler of heroesवीरों पर शासन करने वाले का
सुम्नम्
favourकृपा
अस्मे
to usहमें
अस्तु
may beहो
रक्ष
guardरक्षा करो
च
andऔर
अधि
for usहमारे पक्ष में
देव
O godहे देव
ब्रूहि
speakबोलो
अध
thenतब
शर्म
shelterशरण
यच्छ
grantदो
द्विबर्हाः
doubly strongदुगुने बल वाले
स्तुहि
praiseस्तुति करो

Verse 10.4

श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् ।
मृडा जरित्रे रुद्र स्तवानो अन्यं ते अस्मन्नि वपन्तु सेनाः ।
परि नो रुद्रस्य हेतिर्वृणक्तु परि त्वेषस्य दुर्मतिरघायोः ।
अव स्थिरा मघवद्भ्यस्तनुष्व मीढ्वस्तोकाय तनयाय मृडय ।
मीढुष्टम शिवतम शिवो नः सुमना भव ।
परमे वृक्ष आयुधं निधाय कृत्तिं वसान आ चर पिनाकम् ॥ १०.४ ॥

śrutaṃ gartasadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahatnumugram
mṛḍā jaritre rudra stavāno anyaṃ te asmanni vapantu senāḥ
pari no rudrasya hetirvṛṇaktu pari tveṣasya durmatiraghāyoḥ
ava sthirā maghavadbhyastanuṣva mīḍhvastokāya tanayāya mṛḍaya
mīḍhuṣṭama śivatama śivo naḥ sumanā bhava
parame vṛkṣa āyudhaṃ nidhāya kṛttiṃ vasāna ā cara pinākam

श्रुतम्गर्तसदम्युवानम्मृगम्नभीमम्उपहत्नुम्उग्रम्मृडजरित्रेरुद्रस्तवानःअन्यम्तेअस्मत्निवपन्तुसेनाःपरिनःरुद्रस्यहेतिःवृणक्तुत्वेषस्यदुर्मतिःअघायोःअवस्थिरामघवद्भ्यःतनुष्वमीढ्वःतोकायतनयायमृडयमीढुष्टमशिवतमशिवःसुमनाःभवपरमेवृक्षेआयुधम्निधायकृत्तिम्वसानःआचरपिनाकम्
हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध, रथ के आसन पर बैठे, युवा, वन्य पशु जैसे भयानक, प्रहार करने वाले और उग्र की। हे रुद्र, स्तुति पाते हुए गायक को सुखी करो। तुम्हारी सेनाएँ हमें छोड़कर किसी और को गिराएँ। रुद्र का अस्त्र हमें छोड़ दे, और प्रचण्ड तथा दुष्ट की दुर्भावना भी। हे उदार, हमारे उदार यजमानों के लिए अपने कड़े धनुष ढीले करो; हमारी सन्तान और वंश को सुखी करो। हे अत्यन्त उदार, अत्यन्त मंगलमय, हमारे प्रति मंगलमय और प्रसन्न मन होओ। अपना अस्त्र सबसे ऊँचे वृक्ष पर रखो, और चर्म पहनकर, पिनाक धनुष

English sense

the famed one who sits on the chariot-seat, young, terrible like a wild beast, striking and fierce. Being praised, O Rudra, be gracious to the singer. Let your hosts strike down another than us. May the weapon of Rudra avoid us, and the ill will of the fiery and malicious one. Unstring your firm bows for our generous patrons, O bountiful one; be gracious to our children and offspring. O most bountiful, most kindly, be kindly and glad of heart toward us. Lay your weapon on the highest tree, and come wearing the hide, holding the bow Pināka

पदार्थ · word by word
श्रुतम्
the famedप्रसिद्ध
गर्तसदम्
sitting on the chariot-seatरथ के आसन पर बैठे
युवानम्
youngयुवा
मृगम्
wild beastवन्य पशु
न
likeजैसे
भीमम्
terribleभयानक
उपहत्नुम्
strikingप्रहार करने वाले
उग्रम्
fierceउग्र
मृड
be graciousसुखी करो
जरित्रे
to the singerगायक को
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
स्तवानः
being praisedस्तुति पाते हुए
अन्यम्
anotherदूसरे को
ते
yourतुम्हारी
अस्मत्
than usहमसे
नि
downनीचे
वपन्तु
may they strikeगिराएँ
सेनाः
hostsसेनाएँ
परि
aroundचारों ओर से
नः
usहमें
रुद्रस्य
of Rudraरुद्र का
हेतिः
weaponअस्त्र
वृणक्तु
may avoidछोड़ दे
त्वेषस्य
of the fieryप्रचण्ड की
दुर्मतिः
ill willदुर्भावना
अघायोः
of the maliciousदुष्ट की
अव
downनीचे
स्थिरा
firm bowsकड़े धनुष
मघवद्भ्यः
for the generous patronsउदार यजमानों के लिए
तनुष्व
unstringढीले करो
मीढ्वः
O bountifulहे उदार
तोकाय
for the childसन्तान के लिए
तनयाय
for the offspringवंश के लिए
मृडय
be graciousसुखी करो
मीढुष्टम
O most bountifulहे अत्यन्त उदार
शिवतम
O most kindlyहे अत्यन्त मंगलमय
शिवः
kindlyमंगलमय
सुमनाः
glad of heartप्रसन्न मन
भव
beहोओ
परमे
on the highestसबसे ऊँचे
वृक्षे
on the treeवृक्ष पर
आयुधम्
weaponअस्त्र
निधाय
having laidरखकर
कृत्तिम्
hideचर्म
वसानः
wearingपहने हुए
आ
hitherइधर
चर
comeआओ
पिनाकम्
the bow Pinākaपिनाक

Verse 10.5

बिभ्रदा गहि ।
विकिरिद विलोहित नमस्ते अस्तु भगवः ।
यास्ते सहस्रꣳ हेतयोऽन्यमस्मन्नि वपन्तु ताः ।
सहस्राणि सहस्रधा बाहुवोस्तव हेतयः ।
तासामीशानो भगवः पराचीना मुखा कृधि ॥ १०.५ ॥

bibhradā gahi
vikirida vilohita namaste astu bhagavaḥ
yāste sahasraṃ hetayo'nyamasmanni vapantu tāḥ
sahasrāṇi sahasradhā bāhuvostava hetayaḥ
tāsāmīśāno bhagavaḥ parācīnā mukhā kṛdhi

बिभ्रत्आगहिविकिरिदविलोहितनमःतेअस्तुभगवःयाःसहस्रम्हेतयःअन्यम्अस्मत्निवपन्तुताःसहस्राणिसहस्रधाबाहुवोःतवतासाम्ईशानःपराचीनामुखाकृधि
हिन्दी अर्थ

धारण करते हुए यहाँ आओ। हे बिखेरने वाले, गहरे लाल, हे भगवन्, तुम्हें नमस्कार हो। तुम्हारे जो हज़ार अस्त्र हैं, वे हमें छोड़कर किसी और को गिराएँ। तुम्हारी भुजाओं में हज़ार प्रकार से हज़ारों अस्त्र हैं। हे भगवन्, तुम उनके स्वामी हो: उनके मुख दूर मोड़ दो।

English sense

come here holding it. O scatterer, deep red one, homage be to you, O blessed one. The thousand weapons of yours, let them strike down another than us. Thousands in a thousand ways are the weapons in your arms. O blessed one, you are their lord: turn their points away.

पदार्थ · word by word
बिभ्रत्
holdingधारण करते हुए
आ
hitherइधर
गहि
comeआओ
विकिरिद
O scattererहे बिखेरने वाले
विलोहित
O deep red oneहे गहरे लाल
नमः
homageनमस्कार
ते
to youतुम्हें
अस्तु
beहो
भगवः
O blessed oneहे भगवन्
याः
whichजो
सहस्रम्
a thousandहज़ार
हेतयः
weaponsअस्त्र
अन्यम्
anotherदूसरे को
अस्मत्
than usहमसे
नि
downनीचे
वपन्तु
may they strikeगिराएँ
ताः
theyवे
सहस्राणि
thousandsहज़ारों
सहस्रधा
in a thousand waysहज़ार प्रकार से
बाहुवोः
in the armsभुजाओं में
तव
yourतुम्हारी
तासाम्
of themउनके
ईशानः
lordस्वामी
पराचीना
turned awayदूर मुड़े
मुखा
pointsमुख
कृधि
makeकरो

अनुवाकः 11Namakam · Anuvāka 11

Verse 11.1

सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा अधि भूम्याम् ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ।
अस्मिन्महत्यर्णवेऽन्तरिक्षे भवा अधि ।
नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षमाचराः ।
नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दिवꣳ रुद्रा उपश्रिताः ।
ये वृक्षेषु सस्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलोहिताः ।
ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः ।
ये अन्नेषु विविध्यन्ति पात्रेषु पिबतो जनान् ।
ये पथां पथिरक्षय ऐलबृदा यव्युधः ।
ये तीर्थानि ॥ ११.१ ॥

sahasrāṇi sahasraśo ye rudrā adhi bhūmyām
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi
asminmahatyarṇave'ntarikṣe bhavā adhi
nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhāḥ śarvā adhaḥ kṣamācarāḥ
nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhā divaṃ rudrā upaśritāḥ
ye vṛkṣeṣu saspiñjarā nīlagrīvā vilohitāḥ
ye bhūtānāmadhipatayo viśikhāsaḥ kapardinaḥ
ye anneṣu vividhyanti pātreṣu pibato janān
ye pathāṃ pathirakṣaya ailabṛdā yavyudhaḥ
ye tīrthāni

सहस्राणिसहस्रशःयेरुद्राःअधिभूम्याम्तेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसिअस्मिन्महतिअर्णवेअन्तरिक्षेभवाःनीलग्रीवाःशितिकण्ठाःशर्वाःअधःक्षमाचराःदिवम्उपश्रिताःवृक्षेषुसस्पिञ्जराःविलोहिताःभूतानाम्अधिपतयःविशिखासःकपर्दिनःअन्नेषुविविध्यन्तिपात्रेषुपिबतःजनान्पथाम्पथिरक्षयःऐलबृदाःयव्युधःतीर्थानि
हिन्दी अर्थ

जो रुद्र पृथ्वी पर हज़ारों और हज़ारों में हैं: हम उनके धनुष हज़ार योजन दूर ढीले करते हैं। इस बड़े सागर, अन्तरिक्ष, में जो भव हैं; नीचे भूमि पर चलने वाले नीली गर्दन और श्वेत कण्ठ वाले शर्व; आकाश में बसे नीली गर्दन और श्वेत कण्ठ वाले रुद्र; वृक्षों में पीले-लाल, नीली गर्दन वाले और गहरे लाल; जो प्राणियों के अधिपति हैं, बिना शिखा के, जटाधारी; जो लोगों को उनके अन्न में और पात्रों से पीते समय बेधते हैं; जो मार्गों के रक्षक हैं, अन्न लाने वाले और लड़ने वाले; जो घाटों

English sense

The Rudras who are upon the earth in thousands and by thousands: we unstring their bows a thousand leagues away. The Bhavas in this great flood, the mid-air; the blue-necked, white-throated Śarvas below, who move on the ground; the blue-necked, white-throated Rudras who dwell in the sky; those in the trees, yellowish-red, blue-necked and deep red; those who are overlords of beings, without topknot, with braided hair; those who pierce people in their foods and as they drink from the cups; those who guard the paths, bringing food and fighting; those who the fords

पदार्थ · word by word
सहस्राणि
thousandsहज़ारों
सहस्रशः
by thousandsहज़ारों में
ये
whoजो
रुद्राः
Rudrasरुद्र
अधि
uponऊपर
भूम्याम्
on the earthपृथ्वी पर
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतार
धन्वानि
bowsधनुष
तन्मसि
we unstringढीले करते हैं
अस्मिन्
in thisइस
महति
greatबड़े
अर्णवे
in the floodसागर में
अन्तरिक्षे
in the mid-airअन्तरिक्ष में
भवाः
Bhavasभव
नीलग्रीवाः
blue-neckedनीली गर्दन वाले
शितिकण्ठाः
white-throatedश्वेत कण्ठ वाले
शर्वाः
Śarvasशर्व
अधः
belowनीचे
क्षमाचराः
moving on the groundभूमि पर चलने वाले
दिवम्
the skyआकाश
उपश्रिताः
dwelling inमें बसे
वृक्षेषु
in the treesवृक्षों में
सस्पिञ्जराः
yellowish-redपीले-लाल
विलोहिताः
deep redगहरे लाल
भूतानाम्
of beingsप्राणियों के
अधिपतयः
overlordsअधिपति
विशिखासः
without topknotबिना शिखा के
कपर्दिनः
with braided hairजटाधारी
अन्नेषु
in foodsअन्नों में
विविध्यन्ति
pierceबेधते हैं
पात्रेषु
in the cupsपात्रों में
पिबतः
drinkingपीते हुए
जनान्
peopleलोगों को
पथाम्
of the pathsमार्गों के
पथिरक्षयः
path-guardiansमार्ग-रक्षक
ऐलबृदाः
bringers of foodअन्न लाने वाले
यव्युधः
fighters of the youngयुवा योद्धा
तीर्थानि
fordsघाट

Verse 11.2

प्रचरन्ति सृकावन्तो निषङ्गिणः ।
य एतावन्तश्च भूयाꣳसश्च दिशो रुद्रा वितस्थिरे ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ।
नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्षे ये दिवि येषामन्नं वातो वर्षमिषवस्तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वास्तेभ्यो नमस्ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तं वो जम्भे दधामि ॥ ११.२ ॥

pracaranti sṛkāvanto niṣaṅgiṇaḥ
ya etāvantaśca bhūyāṃsaśca diśo rudrā vitasthire
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi
namo rudrebhyo ye pṛthivyāṃ ye'ntarikṣe ye divi yeṣāmannaṃ vāto varṣamiṣavastebhyo daśa prācīrdaśa dakṣiṇā daśa pratīcīrdaśodīcīrdaśordhvāstebhyo namaste no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi

प्रचरन्तिसृकावन्तःनिषङ्गिणःयेएतावन्तःचभूयाꣳसःदिशःरुद्राःवितस्थिरेतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसिनमःरुद्रेभ्यःपृथिव्याम्अन्तरिक्षेदिवियेषाम्अन्नम्वातःवर्षम्इषवःतेभ्यःदशप्राचीःदक्षिणाःप्रतीचीःउदीचीःऊर्ध्वाःतेनःमृडयन्तुयम्द्विष्मःयःद्वेष्टितम्वःजम्भेदधामि
हिन्दी अर्थ

में घूमते हैं, भालों और तरकशों के साथ; जो रुद्र, इतने और इनसे भी अधिक, दिशाओं में फैले हैं: हम उनके धनुष हज़ार योजन दूर ढीले करते हैं। उन रुद्रों को नमस्कार जो पृथ्वी पर, अन्तरिक्ष में और आकाश में हैं, जिनके बाण अन्न, वायु और वर्षा हैं। उन्हें दस पूर्व की ओर, दस दक्षिण की ओर, दस पश्चिम की ओर, दस उत्तर की ओर, दस ऊपर की ओर। उन्हें नमस्कार। वे हम पर कृपा करें। जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करता है, उसे मैं तुम्हारे जबड़ों में रखता हूँ।

English sense

roam through, with spears and quivers; the Rudras who, so many and more, have spread out through the quarters: we unstring their bows a thousand leagues away. Homage to the Rudras who are on the earth, in the mid-air and in the sky, whose arrows are food, wind and rain. To them ten eastward, ten southward, ten westward, ten northward, ten upward. Homage to them. May they be kind to us. Whom we hate and who hates us, him I put in your jaws.

पदार्थ · word by word
प्रचरन्ति
roam throughघूमते हैं
सृकावन्तः
with spearsभालों वाले
निषङ्गिणः
with quiversतरकशों वाले
ये
whoजो
एतावन्तः
so manyइतने
च
andऔर
भूयाꣳसः
moreअधिक
दिशः
the quartersदिशाओं में
रुद्राः
Rudrasरुद्र
वितस्थिरे
have spread outफैले हैं
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतार
धन्वानि
bowsधनुष
तन्मसि
we unstringढीले करते हैं
नमः
homageनमस्कार
रुद्रेभ्यः
to the Rudrasरुद्रों को
पृथिव्याम्
on the earthपृथ्वी पर
अन्तरिक्षे
in the mid-airअन्तरिक्ष में
दिवि
in the skyआकाश में
येषाम्
whoseजिनके
अन्नम्
foodअन्न
वातः
windवायु
वर्षम्
rainवर्षा
इषवः
arrowsबाण
तेभ्यः
to themउन्हें
दश
tenदस
प्राचीः
eastwardपूर्व की ओर
दक्षिणाः
southwardदक्षिण की ओर
प्रतीचीः
westwardपश्चिम की ओर
उदीचीः
northwardउत्तर की ओर
ऊर्ध्वाः
upwardऊपर की ओर
ते
theyवे
नः
usहमें
मृडयन्तु
may they spareसुखी करें
यम्
whomजिससे
द्विष्मः
we hateहम द्वेष करते हैं
यः
whoजो
द्वेष्टि
hatesद्वेष करता है
तम्
himउसे
वः
yourतुम्हारे
जम्भे
in the jawsजबड़ों में
दधामि
I placeरखता हूँ

चमकम् । प्रथमोऽनुवाकःCamakam · Anuvāka 1

Verse c1.1

अग्नाविष्णू सजोषसेमा वर्धन्तु वां गिरः ।
द्युम्नैर्वाजेभिरागतम् ।
वाजश्च मे प्रसवश्च मे प्रयतिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च मे क्रतुश्च मे स्वरश्च मे श्लोकश्च मे श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे सुवश्च मे प्राणश्च मेऽपानः ॥ १.१ ॥

agnāviṣṇū sajoṣasemā vardhantu vāṃ giraḥ
dyumnairvājebhirāgatam
vājaśca me prasavaśca me prayatiśca me prasitiśca me dhītiśca me kratuśca me svaraśca me ślokaśca me śrāvaśca me śrutiśca me jyotiśca me suvaśca me prāṇaśca me'pānaḥ

अग्नाविष्णूसजोषसाइमाःवर्धन्तुवाम्गिरःद्युम्नैःवाजेभिःआगतम्वाजःचमेप्रसवःप्रयतिःप्रसितिःधीतिःक्रतुःस्वरःश्लोकःश्रावःश्रुतिःज्योतिःसुवःप्राणःअपानः
हिन्दी अर्थ

हे अग्नि और विष्णु, एकमत होकर, ये वाणियाँ तुम दोनों को बढ़ाएँ; तेजों और वाजों के साथ इधर आओ। मेरा बल और मेरी प्रेरणा, मेरा प्रयत्न और मेरी पहुँच, मेरा ध्यान और मेरा संकल्प, मेरा स्वर और मेरा यश, मेरा सुनाना और मेरी श्रुति, मेरी ज्योति और मेरा स्वर्ग, मेरा प्राण और मेरा अपान

English sense

O Agni and Viṣṇu, united, let these songs strengthen you two; come here with splendours and prizes. My strength and my impulse, my effort and my reach, my devotion and my will, my voice and my renown, my hearing and my report, my light and my heaven, my breath and my down-breath

पदार्थ · word by word
अग्नाविष्णू
O Agni and Viṣṇuहे अग्नि और विष्णु
सजोषसा
unitedएकमत
इमाः
theseये
वर्धन्तु
let strengthenबढ़ाएँ
वाम्
you twoतुम दोनों को
गिरः
songsवाणियाँ
द्युम्नैः
with splendoursतेजों के साथ
वाजेभिः
with prizesवाजों के साथ
आ
hitherइधर
गतम्
comeआओ
वाजः
strengthवाज
च
andऔर
मे
myमेरा
प्रसवः
impulseप्रेरणा
प्रयतिः
effortप्रयत्न
प्रसितिः
reachपहुँच
धीतिः
devotionध्यान
क्रतुः
willसंकल्प
स्वरः
voiceस्वर
श्लोकः
renownश्लोक
श्रावः
hearingसुनाना
श्रुतिः
reportश्रुति
ज्योतिः
lightज्योति
सुवः
heavenस्वर्ग
प्राणः
breathप्राण
अपानः
down-breathअपान

Verse c1.2

च मे व्यानश्च मेऽसुश्च मे चित्तं च म आधीतं च मे वाक्च मे मनश्च मे चक्षुश्च मे श्रोत्रं च मे दक्षश्च मे बलं च म ओजश्च मे सहश्च म आयुश्च मे जरा च म आत्मा च मे तनूश्च मे शर्म च मे वर्म च मेऽङ्गानि च मेऽस्थानि च मे परूꣳषि च मे शरीराणि च मे ॥ १.२ ॥

ca me vyānaśca me'suśca me cittaṃ ca ma ādhītaṃ ca me vākca me manaśca me cakṣuśca me śrotraṃ ca me dakṣaśca me balaṃ ca ma ojaśca me sahaśca ma āyuśca me jarā ca ma ātmā ca me tanūśca me śarma ca me varma ca me'ṅgāni ca me'sthāni ca me parūṃṣi ca me śarīrāṇi ca me

चमेव्यानःअसुःचित्तम्आधीतम्वाक्मनःचक्षुःश्रोत्रम्दक्षःबलम्ओजःसहःआयुःजराआत्मातनूःशर्मवर्मअङ्गानिअस्थानिपरूंषिशरीराणि
हिन्दी अर्थ

मेरा व्यान और मेरी प्राण-शक्ति, मेरा चित्त और मेरा चिन्तन, मेरी वाणी और मेरा मन, मेरी दृष्टि और मेरा श्रवण, मेरी दक्षता और मेरा बल, मेरा ओज और मेरी सहन-शक्ति, मेरी आयु और मेरा बुढ़ापा, मेरी आत्मा और मेरा शरीर, मेरी शरण और मेरा कवच, मेरे अंग और मेरी हड्डियाँ, मेरे जोड़ और मेरे शरीर।

English sense

my through-breath and my life, my thought and what I ponder, my speech and my mind, my sight and my hearing, my skill and my strength, my might and my power, my life-span and my old age, my self and my body, my shelter and my armour, my limbs and my bones, my joints and my frames.

पदार्थ · word by word
च
andऔर
मे
myमेरा
व्यानः
through-breathव्यान
असुः
lifeप्राण-शक्ति
चित्तम्
thoughtचित्त
आधीतम्
what is ponderedचिन्तन
वाक्
speechवाणी
मनः
mindमन
चक्षुः
sightदृष्टि
श्रोत्रम्
hearingश्रवण
दक्षः
skillदक्षता
बलम्
strengthबल
ओजः
mightओज
सहः
powerसहन-शक्ति
आयुः
life-spanआयु
जरा
old ageबुढ़ापा
आत्मा
selfआत्मा
तनूः
bodyशरीर
शर्म
shelterशरण
वर्म
armourकवच
अङ्गानि
limbsअंग
अस्थानि
bonesहड्डियाँ
परूंषि
jointsजोड़
शरीराणि
framesशरीर

अनुवाकः 2Camakam · Anuvāka 2

Verse c2.1

ज्यैष्ठ्यं च म आधिपत्यं च मे मन्युश्च मे भामश्च मेऽमश्च मेऽम्भश्च मे जेमा च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्ष्मा च मे द्राघुया च मे वृद्धं च मे वृद्धिश्च मे सत्यं च मे श्रद्धा च मे जगच्च ॥ २.१ ॥

jyaiṣṭhyaṃ ca ma ādhipatyaṃ ca me manyuśca me bhāmaśca me'maśca me'mbhaśca me jemā ca me mahimā ca me varimā ca me prathimā ca me varṣmā ca me drāghuyā ca me vṛddhaṃ ca me vṛddhiśca me satyaṃ ca me śraddhā ca me jagacca

ज्यैष्ठ्यम्चमेआधिपत्यम्मन्युःभामःअमःअम्भःजेमामहिमावरिमाप्रथिमावर्ष्माद्राघुयावृद्धम्वृद्धिःसत्यम्श्रद्धाजगत्
हिन्दी अर्थ

मेरी ज्येष्ठता और मेरा आधिपत्य, मेरा उत्साह और मेरा रोष, मेरा आवेग और मेरा ओज, मेरी विजय और मेरी महिमा, मेरा विस्तार और मेरा फैलाव, मेरी ऊँचाई और मेरी लम्बाई, मेरा बढ़ा हुआ और मेरी वृद्धि, मेरा सत्य और मेरी श्रद्धा, मेरा जगत और

English sense

My seniority and my lordship, my spirit and my fury, my force and my vigour, my victory and my greatness, my breadth and my width, my height and my length, my growth and my increase, my truth and my faith, my moving world and

पदार्थ · word by word
ज्यैष्ठ्यम्
seniorityज्येष्ठता
च
andऔर
मे
myमेरा
आधिपत्यम्
lordshipआधिपत्य
मन्युः
spiritउत्साह
भामः
furyरोष
अमः
forceआवेग
अम्भः
vigourओज
जेमा
victoryविजय
महिमा
greatnessमहिमा
वरिमा
breadthविस्तार
प्रथिमा
widthफैलाव
वर्ष्मा
heightऊँचाई
द्राघुया
lengthलम्बाई
वृद्धम्
growthबढ़ा हुआ
वृद्धिः
increaseवृद्धि
सत्यम्
truthसत्य
श्रद्धा
faithश्रद्धा
जगत्
moving worldजगत

Verse c2.2

मे धनं च मे वशश्च मे त्विषिश्च मे क्रीडा च मे मोदश्च मे जातं च मे जनिष्यमाणं च मे सूक्तं च मे सुकृतं च मे वित्तं च मे वेद्यं च मे भूतं च मे भविष्यच्च मे सुगं च मे सुपथं च म ऋद्धं च म ऋद्धिश्च मे कॢप्तं च मे कॢप्तिश्च मे मतिश्च मे सुमतिश्च मे ॥ २.२ ॥

me dhanaṃ ca me vaśaśca me tviṣiśca me krīḍā ca me modaśca me jātaṃ ca me janiṣyamāṇaṃ ca me sūktaṃ ca me sukṛtaṃ ca me vittaṃ ca me vedyaṃ ca me bhūtaṃ ca me bhaviṣyacca me sugaṃ ca me supathaṃ ca ma ṛddhaṃ ca ma ṛddhiśca me kḷptaṃ ca me kḷptiśca me matiśca me sumatiśca me

मेधनम्चवशःत्विषिःक्रीडामोदःजातम्जनिष्यमाणम्सूक्तम्सुकृतम्वित्तम्वेद्यम्भूतम्भविष्यत्सुगम्सुपथम्ऋद्धम्ऋद्धिःकॢप्तम्कॢप्तिःमतिःसुमतिः
हिन्दी अर्थ

मेरा धन और मेरा वश, मेरी कान्ति और मेरी क्रीड़ा, मेरा आनन्द, जो मेरे लिए जन्मा और जो जन्मेगा, मेरा सूक्त और मेरा सुकृत, जो मैंने पाया और जो पाना है, मेरा भूत और मेरा भविष्य, मेरा सुगम मार्ग और मेरा अच्छा पथ, मेरी सफलता और मेरी ऋद्धि, मेरे लिए जो व्यवस्थित है और मेरी व्यवस्था, मेरी बुद्धि और मेरी सुमति।

English sense

my riches and my control, my brilliance and my play, my delight, what is born to me and what will be born to me, my good speech and my good deed, what I have found and what I will find, my past and my future, my easy going and my good path, my success and my prosperity, what is ordered for me and my order, my thought and my good thought.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
धनम्
richesधन
च
andऔर
वशः
controlवश
त्विषिः
brillianceकान्ति
क्रीडा
playक्रीड़ा
मोदः
delightआनन्द
जातम्
what is bornजो जन्मा
जनिष्यमाणम्
what will be bornजो जन्मेगा
सूक्तम्
good speechसूक्त
सुकृतम्
good deedसुकृत
वित्तम्
what is foundप्राप्त
वेद्यम्
what is to be foundप्राप्य
भूतम्
pastभूत
भविष्यत्
futureभविष्य
सुगम्
easy goingसुगम मार्ग
सुपथम्
good pathअच्छा पथ
ऋद्धम्
successसफलता
ऋद्धिः
prosperityऋद्धि
कॢप्तम्
what is orderedव्यवस्थित
कॢप्तिः
orderव्यवस्था
मतिः
thoughtबुद्धि
सुमतिः
good thoughtसुमति

अनुवाकः 3Camakam · Anuvāka 3

Verse c3.1

शं च मे मयश्च मे प्रियं च मेऽनुकामश्च मे कामश्च मे सौमनसश्च मे भद्रं च मे श्रेयश्च मे वस्यश्च मे यशश्च मे भगश्च मे द्रविणं च मे यन्ता च मे धर्ता च मे क्षेमश्च मे धृतिश्च मे विश्वं च ॥ ३.१ ॥

śaṃ ca me mayaśca me priyaṃ ca me'nukāmaśca me kāmaśca me saumanasaśca me bhadraṃ ca me śreyaśca me vasyaśca me yaśaśca me bhagaśca me draviṇaṃ ca me yantā ca me dhartā ca me kṣemaśca me dhṛtiśca me viśvaṃ ca

शम्चमेमयःप्रियम्अनुकामःकामःसौमनसःभद्रम्श्रेयःवस्यःयशःभगःद्रविणम्यन्ताधर्ताक्षेमःधृतिःविश्वम्
हिन्दी अर्थ

मेरा सुख और मेरा आनन्द, मेरा प्रिय और मेरी अभिलाषा, मेरी कामना और मेरी प्रसन्नता, मेरा भद्र और मेरा श्रेय, मेरी उन्नति और मेरा यश, मेरा भाग्य और मेरी सम्पत्ति, मेरा नियन्ता और मेरा धारक, मेरा क्षेम और मेरा धैर्य, मेरा सब और

English sense

My ease and my joy, what is dear to me and my wish, my desire and my good cheer, my good fortune and my welfare, my betterment and my fame, my luck and my property, my guide and my upholder, my security and my steadiness, my all and

पदार्थ · word by word
शम्
easeसुख
च
andऔर
मे
myमेरा
मयः
joyआनन्द
प्रियम्
what is dearप्रिय
अनुकामः
wishअभिलाषा
कामः
desireकामना
सौमनसः
good cheerप्रसन्नता
भद्रम्
good fortuneभद्र
श्रेयः
welfareश्रेय
वस्यः
bettermentउन्नति
यशः
fameयश
भगः
luckभाग्य
द्रविणम्
propertyसम्पत्ति
यन्ता
guideनियन्ता
धर्ता
upholderधारक
क्षेमः
securityक्षेम
धृतिः
steadinessधैर्य
विश्वम्
allसब

Verse c3.2

मे महश्च मे संविच्च मे ज्ञात्रं च मे सूश्च मे प्रसूश्च मे सीरं च मे लयश्च म ऋतं च मेऽमृतं च मेऽयक्ष्मं च मेऽनामयच्च मे जीवातुश्च मे दीर्घायुत्वं च मेऽनमित्रं च मेऽभयं च मे सुगं च मे शयनं च मे सूषा च मे सुदिनं च मे ॥ ३.२ ॥

me mahaśca me saṃvicca me jñātraṃ ca me sūśca me prasūśca me sīraṃ ca me layaśca ma ṛtaṃ ca me'mṛtaṃ ca me'yakṣmaṃ ca me'nāmayacca me jīvātuśca me dīrghāyutvaṃ ca me'namitraṃ ca me'bhayaṃ ca me sugaṃ ca me śayanaṃ ca me sūṣā ca me sudinaṃ ca me

मेमहःचसंवित्ज्ञात्रम्सूःप्रसूःसीरम्लयःऋतम्अमृतम्अयक्ष्मम्अनामयत्जीवातुःदीर्घायुत्वम्अनमित्रम्अभयम्सुगम्शयनम्सूषासुदिनम्
हिन्दी अर्थ

मेरा महत्त्व और मेरी समझ, मेरा ज्ञान और मेरा उत्पादन, मेरा प्रजनन और मेरा हल, मेरा विश्राम और मेरा ऋत, मेरा अमृत और मेरी निरोगता, मेरा आरोग्य और मेरी जीविका, मेरी दीर्घ आयु और मेरी शत्रुहीनता, मेरा अभय और मेरी सुगमता, मेरी शय्या और मेरी सुन्दर उषा, और मेरा सुदिन।

English sense

my greatness and my understanding, my knowledge and my begetting, my bringing forth and my plough, my rest and my order, my deathlessness and my freedom from sickness, my health and my livelihood, my long life and my freedom from foes, my fearlessness and my easy going, my bed and my fair dawn, and my fair day.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
महः
greatnessमहत्त्व
च
andऔर
संवित्
understandingसमझ
ज्ञात्रम्
knowledgeज्ञान
सूः
begettingउत्पादन
प्रसूः
bringing forthप्रजनन
सीरम्
ploughहल
लयः
restविश्राम
ऋतम्
orderऋत
अमृतम्
deathlessnessअमृत
अयक्ष्मम्
freedom from sicknessनिरोगता
अनामयत्
healthआरोग्य
जीवातुः
livelihoodजीविका
दीर्घायुत्वम्
long lifeदीर्घ आयु
अनमित्रम्
freedom from foesशत्रुहीनता
अभयम्
fearlessnessअभय
सुगम्
easy goingसुगमता
शयनम्
bedशय्या
सूषा
fair dawnसुन्दर उषा
सुदिनम्
fair dayसुदिन

अनुवाकः 4Camakam · Anuvāka 4

Verse c4.1

ऊर्क्च मे सूनृता च मे पयश्च मे रसश्च मे घृतं च मे मधु च मे सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे कृषिश्च मे वृष्टिश्च मे जैत्रं च म औद्भिद्यं च मे रयिश्च मे रायश्च मे पुष्टं च मे पुष्टिश्च मे विभु च ॥ ४.१ ॥

ūrkca me sūnṛtā ca me payaśca me rasaśca me ghṛtaṃ ca me madhu ca me sagdhiśca me sapītiśca me kṛṣiśca me vṛṣṭiśca me jaitraṃ ca ma audbhidyaṃ ca me rayiśca me rāyaśca me puṣṭaṃ ca me puṣṭiśca me vibhu ca

ऊर्क्चमेसूनृतापयःरसःघृतम्मधुसग्धिःसपीतिःकृषिःवृष्टिःजैत्रम्औद्भिद्यम्रयिःरायःपुष्टम्पुष्टिःविभु
हिन्दी अर्थ

मेरी ऊर्जा और मेरी प्रसन्न वाणी, मेरा दूध और मेरा रस, मेरा घी और मेरा मधु, मेरा साथ खाना और मेरा साथ पीना, मेरी खेती और मेरी वर्षा, मेरी विजय और मेरा अंकुरण, मेरा धन और मेरी सम्पदाएँ, मेरा पुष्ट और मेरी पुष्टि, मेरी व्यापकता और

English sense

My vigour and my gladness, my milk and my sap, my ghee and my honey, my eating together and my drinking together, my ploughing and my rain, my victory and my sprouting, my wealth and my riches, what thrives for me and my thriving, my plenty and

पदार्थ · word by word
ऊर्क्
vigourऊर्जा
च
andऔर
मे
myमेरा
सूनृता
gladnessप्रसन्न वाणी
पयः
milkदूध
रसः
sapरस
घृतम्
gheeघी
मधु
honeyमधु
सग्धिः
eating togetherसाथ खाना
सपीतिः
drinking togetherसाथ पीना
कृषिः
ploughingखेती
वृष्टिः
rainवर्षा
जैत्रम्
victoryविजय
औद्भिद्यम्
sproutingअंकुरण
रयिः
wealthधन
रायः
richesसम्पदाएँ
पुष्टम्
what thrivesपुष्ट
पुष्टिः
thrivingपुष्टि
विभु
plentyव्यापकता

Verse c4.2

मे प्रभु च मे बहु च मे भूयश्च मे पूर्णं च मे पूर्णतरं च मेऽक्षितिश्च मे कूयवाश्च मेऽन्नं च मेऽक्षुच्च मे व्रीहयश्च मे यवाश्च मे माषाश्च मे तिलाश्च मे मुद्गाश्च मे खल्वाश्च मे गोधूमाश्च मे मसूराश्च मे प्रियंगवश्च मेऽणवश्च मे श्यामाकाश्च मे नीवाराश्च मे ॥ ४.२ ॥

me prabhu ca me bahu ca me bhūyaśca me pūrṇaṃ ca me pūrṇataraṃ ca me'kṣitiśca me kūyavāśca me'nnaṃ ca me'kṣucca me vrīhayaśca me yavāśca me māṣāśca me tilāśca me mudgāśca me khalvāśca me godhūmāśca me masūrāśca me priyaṃgavaśca me'ṇavaśca me śyāmākāśca me nīvārāśca me

मेप्रभुचबहुभूयःपूर्णम्पूर्णतरम्अक्षितिःकूयवाःअन्नम्अक्षुत्व्रीहयःयवाःमाषाःतिलाःमुद्गाःखल्वाःगोधूमाःमसूराःप्रियंगवःअणवःश्यामाकाःनीवाराः
हिन्दी अर्थ

मेरी प्रचुरता, मेरा बहुत और मेरा और अधिक, मेरा पूर्ण और मेरा और पूर्ण, मेरा अक्षय और मेरा खराब जौ, मेरा अन्न और मेरा भूख-रहित होना, मेरा धान और मेरा जौ, मेरा उड़द और मेरा तिल, मेरी मूँग और मेरे चने, मेरा गेहूँ और मेरी मसूर, मेरी कँगनी और मेरा चीना, मेरा साँवाँ और मेरा नीवार।

English sense

my abundance, my much and my more, my full and my fuller, what does not fail me and my poor grain, my food and my freedom from hunger, my rice and my barley, my beans and my sesame, my green gram and my chickpeas, my wheat and my lentils, my millet and my small millet, my wild millet and my wild rice.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
प्रभु
abundanceप्रचुरता
च
andऔर
बहु
muchबहुत
भूयः
moreऔर अधिक
पूर्णम्
fullपूर्ण
पूर्णतरम्
fullerऔर पूर्ण
अक्षितिः
what does not failअक्षय
कूयवाः
poor grainखराब जौ
अन्नम्
foodअन्न
अक्षुत्
freedom from hungerभूख-रहित होना
व्रीहयः
riceधान
यवाः
barleyजौ
माषाः
beansउड़द
तिलाः
sesameतिल
मुद्गाः
green gramमूँग
खल्वाः
chickpeasचने
गोधूमाः
wheatगेहूँ
मसूराः
lentilsमसूर
प्रियंगवः
milletकँगनी
अणवः
small milletचीना
श्यामाकाः
wild milletसाँवाँ
नीवाराः
wild riceनीवार

अनुवाकः 5Camakam · Anuvāka 5

Verse c5.1

अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिकताश्च मे वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मेऽयश्च मे सीसं च मे त्रपुश्च मे श्यामं च मे लोहं च मेऽग्निश्च म आपश्च मे वीरुधश्च म ओषधयश्च मे कृष्टपच्यं च ॥ ५.१ ॥

aśmā ca me mṛttikā ca me girayaśca me parvatāśca me sikatāśca me vanaspatayaśca me hiraṇyaṃ ca me'yaśca me sīsaṃ ca me trapuśca me śyāmaṃ ca me lohaṃ ca me'gniśca ma āpaśca me vīrudhaśca ma oṣadhayaśca me kṛṣṭapacyaṃ ca

अश्माचमेमृत्तिकागिरयःपर्वताःसिकताःवनस्पतयःहिरण्यम्अयःसीसम्त्रपुश्यामम्लोहम्अग्निःआपःवीरुधःओषधयःकृष्टपच्यम्
हिन्दी अर्थ

मेरा पत्थर और मेरी मिट्टी, मेरी पहाड़ियाँ और मेरे पर्वत, मेरी रेत और मेरे वृक्ष, मेरा सोना और मेरा लोहा, मेरा सीसा और मेरा राँगा, मेरी श्याम धातु और मेरा ताँबा, मेरी अग्नि और मेरे जल, मेरी लताएँ और मेरी ओषधियाँ, मेरे लिए जुती भूमि पर जो पकता है और

English sense

My stone and my clay, my hills and my mountains, my sand and my trees, my gold and my iron, my lead and my tin, my dark metal and my copper, my fire and my waters, my creepers and my plants, what ripens for me on ploughed land and

पदार्थ · word by word
अश्मा
stoneपत्थर
च
andऔर
मे
myमेरा
मृत्तिका
clayमिट्टी
गिरयः
hillsपहाड़ियाँ
पर्वताः
mountainsपर्वत
सिकताः
sandरेत
वनस्पतयः
treesवृक्ष
हिरण्यम्
goldसोना
अयः
ironलोहा
सीसम्
leadसीसा
त्रपु
tinराँगा
श्यामम्
dark metalश्याम धातु
लोहम्
copperताँबा
अग्निः
fireअग्नि
आपः
watersजल
वीरुधः
creepersलताएँ
ओषधयः
plantsओषधियाँ
कृष्टपच्यम्
what ripens on ploughed landजुती भूमि पर पकने वाला

Verse c5.2

मेऽकृष्टपच्यं च मे ग्राम्याश्च मे पशव आरण्याश्च यज्ञेन कल्पन्ताम् ।
वित्तं च मे वित्तिश्च मे भूतं च मे भूतिश्च मे वसु च मे वसतिश्च मे कर्म च मे शक्तिश्च मेऽर्थश्च म एमश्च म इतिश्च मे गतिश्च मे ॥ ५.२ ॥

me'kṛṣṭapacyaṃ ca me grāmyāśca me paśava āraṇyāśca yajñena kalpantām
vittaṃ ca me vittiśca me bhūtaṃ ca me bhūtiśca me vasu ca me vasatiśca me karma ca me śaktiśca me'rthaśca ma emaśca ma itiśca me gatiśca me

मेअकृष्टपच्यम्चग्राम्याःपशवःआरण्याःयज्ञेनकल्पन्ताम्वित्तम्वित्तिःभूतम्भूतिःवसुवसतिःकर्मशक्तिःअर्थःएमःइतिःगतिः
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए जो बिना जुते पकता है, और मेरे गाँव के और वन के पशु: ये यज्ञ से सिद्ध हों। जो मैंने पाया और मेरी प्राप्ति, जो मेरा हुआ और मेरी भूति, मेरा वसु और मेरा निवास, मेरा कर्म और मेरी शक्ति, मेरा अर्थ और मेरा गमन, मेरी गति और मेरा मार्ग।

English sense

what ripens for me unploughed, and my animals of the village and of the forest: let them be ordered by the sacrifice. What I have found and my finding, what has become mine and my well-being, my goods and my dwelling, my work and my ability, my aim and my going, my course and my way.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
अकृष्टपच्यम्
what ripens unploughedबिना जुते पकने वाला
च
andऔर
ग्राम्याः
of the villageगाँव के
पशवः
animalsपशु
आरण्याः
of the forestवन के
यज्ञेन
by the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
let be orderedसिद्ध हों
वित्तम्
what is foundप्राप्त
वित्तिः
findingप्राप्ति
भूतम्
what has becomeभूत
भूतिः
well-beingभूति
वसु
goodsवसु
वसतिः
dwellingनिवास
कर्म
workकर्म
शक्तिः
abilityशक्ति
अर्थः
aimअर्थ
एमः
goingगमन
इतिः
courseगति
गतिः
wayमार्ग

अनुवाकः 6Camakam · Anuvāka 6

Verse c6.1

अग्निश्च म इन्द्रश्च मे ।
सोमश्च म इन्द्रश्च मे ।
सविता च म इन्द्रश्च मे ।
सरस्वती च म इन्द्रश्च मे ।
पूषा च म इन्द्रश्च मे ।
बृहस्पतिश्च म इन्द्रश्च मे ।
मित्रश्च म इन्द्रश्च मे ।
वरुणश्च म इन्द्रश्च मे ।
त्वष्टा च ॥ ६.१ ॥

agniśca ma indraśca me
somaśca ma indraśca me
savitā ca ma indraśca me
sarasvatī ca ma indraśca me
pūṣā ca ma indraśca me
bṛhaspatiśca ma indraśca me
mitraśca ma indraśca me
varuṇaśca ma indraśca me
tvaṣṭā ca

अग्निःचमेइन्द्रःसोमःसवितासरस्वतीपूषाबृहस्पतिःमित्रःवरुणःत्वष्टा
हिन्दी अर्थ

मेरा अग्नि और मेरा इन्द्र; मेरा सोम और मेरा इन्द्र; मेरा सविता और मेरा इन्द्र; मेरी सरस्वती और मेरा इन्द्र; मेरा पूषा और मेरा इन्द्र; मेरा बृहस्पति और मेरा इन्द्र; मेरा मित्र और मेरा इन्द्र; मेरा वरुण और मेरा इन्द्र; मेरा त्वष्टा और

English sense

My Agni and my Indra; my Soma and my Indra; my Savitṛ and my Indra; my Sarasvatī and my Indra; my Pūṣan and my Indra; my Bṛhaspati and my Indra; my Mitra and my Indra; my Varuṇa and my Indra; my Tvaṣṭṛ and

पदार्थ · word by word
अग्निः
Agniअग्नि
च
andऔर
मे
myमेरा
इन्द्रः
Indraइन्द्र
सोमः
Somaसोम
सविता
Savitṛसविता
सरस्वती
Sarasvatīसरस्वती
पूषा
Pūṣanपूषा
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
मित्रः
Mitraमित्र
वरुणः
Varuṇaवरुण
त्वष्टा
Tvaṣṭṛत्वष्टा

Verse c6.2

म इन्द्रश्च मे ।
धाता च म इन्द्रश्च मे ।
विष्णुश्च म इन्द्रश्च मे ।
अश्विनौ च म इन्द्रश्च मे ।
मरुतश्च म इन्द्रश्च मे ।
विश्वे च मे देवा इन्द्रश्च मे ।
पृथिवी च म इन्द्रश्च मे ।
अन्तरिक्षं च म इन्द्रश्च मे ।
द्यौश्च म इन्द्रश्च मे ।
दिशश्च म इन्द्रश्च मे ।
मूर्धा च म इन्द्रश्च मे ।
प्रजापतिश्च म इन्द्रश्च मे ॥ ६.२ ॥

ma indraśca me
dhātā ca ma indraśca me
viṣṇuśca ma indraśca me
aśvinau ca ma indraśca me
marutaśca ma indraśca me
viśve ca me devā indraśca me
pṛthivī ca ma indraśca me
antarikṣaṃ ca ma indraśca me
dyauśca ma indraśca me
diśaśca ma indraśca me
mūrdhā ca ma indraśca me
prajāpatiśca ma indraśca me

मेइन्द्रःचधाताविष्णुःअश्विनौमरुतःविश्वेदेवाःपृथिवीअन्तरिक्षम्द्यौःदिशःमूर्धाप्रजापतिः
हिन्दी अर्थ

मेरा इन्द्र; मेरा धाता और मेरा इन्द्र; मेरा विष्णु और मेरा इन्द्र; मेरे अश्विनौ और मेरा इन्द्र; मेरे मरुत और मेरा इन्द्र; मेरे विश्वेदेव और मेरा इन्द्र; मेरी पृथ्वी और मेरा इन्द्र; मेरा अन्तरिक्ष और मेरा इन्द्र; मेरा आकाश और मेरा इन्द्र; मेरी दिशाएँ और मेरा इन्द्र; मेरी मूर्धा और मेरा इन्द्र; मेरा प्रजापति और मेरा इन्द्र।

English sense

my Indra; my Dhātṛ and my Indra; my Viṣṇu and my Indra; my Aśvins and my Indra; my Maruts and my Indra; my All-gods and my Indra; my earth and my Indra; my mid-air and my Indra; my sky and my Indra; my regions and my Indra; my head and my Indra; my Prajāpati and my Indra.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
धाता
Dhātṛधाता
विष्णुः
Viṣṇuविष्णु
अश्विनौ
the Aśvinsअश्विनौ
मरुतः
the Marutsमरुत
विश्वे
allविश्वे
देवाः
godsदेव
पृथिवी
earthपृथ्वी
अन्तरिक्षम्
mid-airअन्तरिक्ष
द्यौः
skyआकाश
दिशः
regionsदिशाएँ
मूर्धा
headमूर्धा
प्रजापतिः
Prajāpatiप्रजापति

अनुवाकः 7Camakam · Anuvāka 7

Verse c7.1

अꣳशुश्च मे रश्मिश्च मेऽदाभ्यश्च मेऽधिपतिश्च म उपाꣳशुश्च मेऽन्तर्यामश्च म ऐन्द्रवायवश्च मे मैत्रावरुणश्च म आश्विनश्च मे प्रतिप्रस्थानश्च मे शुक्रश्च मे मन्थी च म आग्रयणश्च मे वैश्वदेवश्च मे ध्रुवश्च मे वैश्वानरश्च म ऋतुग्रहाश्च ॥ ७.१ ॥

aṃśuśca me raśmiśca me'dābhyaśca me'dhipatiśca ma upāṃśuśca me'ntaryāmaśca ma aindravāyavaśca me maitrāvaruṇaśca ma āśvinaśca me pratiprasthānaśca me śukraśca me manthī ca ma āgrayaṇaśca me vaiśvadevaśca me dhruvaśca me vaiśvānaraśca ma ṛtugrahāśca

अंशुःचमेरश्मिःअदाभ्यःअधिपतिःउपांशुःअन्तर्यामःऐन्द्रवायवःमैत्रावरुणःआश्विनःप्रतिप्रस्थानःशुक्रःमन्थीआग्रयणःवैश्वदेवःध्रुवःवैश्वानरःऋतुग्रहाः
हिन्दी अर्थ

मेरा अंशु ग्रह और मेरा रश्मि ग्रह, मेरा अदाभ्य ग्रह और मेरा अधिपति ग्रह, मेरा उपांशु ग्रह और मेरा अन्तर्याम ग्रह, मेरा ऐन्द्रवायव ग्रह, मेरा मैत्रावरुण ग्रह, मेरा आश्विन ग्रह, मेरा प्रतिप्रस्थान ग्रह, मेरा शुक्र ग्रह और मेरा मन्थी ग्रह, मेरा आग्रयण ग्रह और मेरा वैश्वदेव ग्रह, मेरा ध्रुव ग्रह और मेरा वैश्वानर ग्रह, मेरे ऋतुग्रह और

English sense

My Aṃśu cup and my Raśmi cup, my Adābhya cup and my Adhipati cup, my Upāṃśu cup and my Antaryāma cup, my cup for Indra and Vāyu, my cup for Mitra and Varuṇa, my cup for the Aśvins, my Pratiprasthāna cup, my bright cup and my stirred cup, my first-fruits cup and my cup for all the gods, my fixed cup and my cup for Vaiśvānara, my season cups and

पदार्थ · word by word
अंशुः
the Aṃśu cupअंशु ग्रह
च
andऔर
मे
myमेरा
रश्मिः
the Raśmi cupरश्मि ग्रह
अदाभ्यः
the Adābhya cupअदाभ्य ग्रह
अधिपतिः
the Adhipati cupअधिपति ग्रह
उपांशुः
the Upāṃśu cupउपांशु ग्रह
अन्तर्यामः
the Antaryāma cupअन्तर्याम ग्रह
ऐन्द्रवायवः
the cup for Indra and Vāyuऐन्द्रवायव ग्रह
मैत्रावरुणः
the cup for Mitra and Varuṇaमैत्रावरुण ग्रह
आश्विनः
the cup for the Aśvinsआश्विन ग्रह
प्रतिप्रस्थानः
the Pratiprasthāna cupप्रतिप्रस्थान ग्रह
शुक्रः
the bright cupशुक्र ग्रह
मन्थी
the stirred cupमन्थी ग्रह
आग्रयणः
the first-fruits cupआग्रयण ग्रह
वैश्वदेवः
the cup for all the godsवैश्वदेव ग्रह
ध्रुवः
the fixed cupध्रुव ग्रह
वैश्वानरः
the cup for Vaiśvānaraवैश्वानर ग्रह
ऋतुग्रहाः
the season cupsऋतुग्रह

Verse c7.2

मेऽतिग्राह्याश्च म ऐन्द्राग्नश्च मे वैश्वदेवश्च मे मरुत्वतीयाश्च मे माहेन्द्रश्च म आदित्यश्च मे सावित्रश्च मे सारस्वतश्च मे पौष्णश्च मे पात्नीवतश्च मे हारियोजनश्च मे ॥ ७.२ ॥

me'tigrāhyāśca ma aindrāgnaśca me vaiśvadevaśca me marutvatīyāśca me māhendraśca ma ādityaśca me sāvitraśca me sārasvataśca me pauṣṇaśca me pātnīvataśca me hāriyojanaśca me

मेअतिग्राह्याःचऐन्द्राग्नःवैश्वदेवःमरुत्वतीयाःमाहेन्द्रःआदित्यःसावित्रःसारस्वतःपौष्णःपात्नीवतःहारियोजनः
हिन्दी अर्थ

मेरे अतिग्राह्य ग्रह, मेरा ऐन्द्राग्न ग्रह और मेरा वैश्वदेव ग्रह, मेरे मरुत्वतीय ग्रह और मेरा माहेन्द्र ग्रह, मेरा आदित्य ग्रह और मेरा सावित्र ग्रह, मेरा सारस्वत ग्रह और मेरा पौष्ण ग्रह, मेरा पात्नीवत ग्रह, और मेरा हारियोजन ग्रह।

English sense

my extra cups, my cup for Indra and Agni and my cup for all the gods, my cups for Indra with the Maruts and my cup for great Indra, my cup for the Ādityas and my cup for Savitṛ, my cup for Sarasvatī and my cup for Pūṣan, my cup for the lord with the wives, and my cup for the yoker of the bays.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
अतिग्राह्याः
the extra cupsअतिग्राह्य ग्रह
च
andऔर
ऐन्द्राग्नः
the cup for Indra and Agniऐन्द्राग्न ग्रह
वैश्वदेवः
the cup for all the godsवैश्वदेव ग्रह
मरुत्वतीयाः
the cups for Indra with the Marutsमरुत्वतीय ग्रह
माहेन्द्रः
the cup for great Indraमाहेन्द्र ग्रह
आदित्यः
the cup for the Ādityasआदित्य ग्रह
सावित्रः
the cup for Savitṛसावित्र ग्रह
सारस्वतः
the cup for Sarasvatīसारस्वत ग्रह
पौष्णः
the cup for Pūṣanपौष्ण ग्रह
पात्नीवतः
the cup for the lord with the wivesपात्नीवत ग्रह
हारियोजनः
the cup for the yoker of the baysहारियोजन ग्रह

अनुवाकः 8Camakam · Anuvāka 8

Verse c8.1

इध्मश्च मे बर्हिश्च मे वेदिश्च मे धिष्णियाश्च मे स्रुचश्च मे चमसाश्च मे ग्रावाणश्च मे स्वरवश्च म उपरवाश्च मेऽधिषवणे च मे द्रोणकलशश्च मे वायव्यानि च मे पूतभृच्च म आधवनीयश्च म आग्नीध्रं च मे हविर्धानं च मे गृहाश्च मे सदश्च मे पुरोडाशाश्च मे पचताश्च मेऽवभृथश्च मे स्वगाकारश्च मे ॥ ८.१ ॥

idhmaśca me barhiśca me vediśca me dhiṣṇiyāśca me srucaśca me camasāśca me grāvāṇaśca me svaravaśca ma uparavāśca me'dhiṣavaṇe ca me droṇakalaśaśca me vāyavyāni ca me pūtabhṛcca ma ādhavanīyaśca ma āgnīdhraṃ ca me havirdhānaṃ ca me gṛhāśca me sadaśca me puroḍāśāśca me pacatāśca me'vabhṛthaśca me svagākāraśca me

इध्मःचमेबर्हिःवेदिःधिष्णियाःस्रुचःचमसाःग्रावाणःस्वरवःउपरवाःअधिषवणेद्रोणकलशःवायव्यानिपूतभृत्आधवनीयःआग्नीध्रम्हविर्धानम्गृहाःसदःपुरोडाशाःपचताःअवभृथःस्वगाकारः
हिन्दी अर्थ

मेरा ईंधन और मेरा बर्हि, मेरी वेदी और मेरे धिष्ण्य, मेरी स्रुचें और मेरे चमस, मेरे ग्रावा और मेरे स्वरु, मेरे उपरव और मेरे दोनों अधिषवण फलक, मेरा द्रोणकलश और मेरे वायव्य पात्र, मेरा पूतभृत् और मेरा आधवनीय, मेरा आग्नीध्र और मेरा हविर्धान, मेरे गृह और मेरा सदस्, मेरे पुरोडाश और मेरी पकी हवियाँ, मेरा अवभृथ और मेरा स्वगाकार।

English sense

My fuel and my strewn grass, my altar and my hearths, my ladles and my cups, my pressing stones and my post chips, my sound holes and my two pressing boards, my wooden tub and my vessels for Vāyu, my vessel for the strained Soma and my mixing vessel, my fire-kindler's shed and my offering shed, my houses and my seat hall, my cakes and my cooked dishes, my final bath and my call of svagā.

पदार्थ · word by word
इध्मः
fuelईंधन
च
andऔर
मे
myमेरा
बर्हिः
strewn grassबर्हि
वेदिः
altarवेदी
धिष्णियाः
hearthsधिष्ण्य
स्रुचः
ladlesस्रुचें
चमसाः
cupsचमस
ग्रावाणः
pressing stonesग्रावा
स्वरवः
post chipsस्वरु
उपरवाः
sound holesउपरव
अधिषवणे
the two pressing boardsदोनों अधिषवण फलक
द्रोणकलशः
wooden tubद्रोणकलश
वायव्यानि
vessels for Vāyuवायव्य पात्र
पूतभृत्
vessel for the strained Somaपूतभृत्
आधवनीयः
mixing vesselआधवनीय
आग्नीध्रम्
fire-kindler's shedआग्नीध्र
हविर्धानम्
offering shedहविर्धान
गृहाः
housesगृह
सदः
seat hallसदस्
पुरोडाशाः
cakesपुरोडाश
पचताः
cooked dishesपकी हवियाँ
अवभृथः
final bathअवभृथ
स्वगाकारः
the call svagāस्वगाकार

अनुवाकः 9Camakam · Anuvāka 9

Verse c9.1

अग्निश्च मे घर्मश्च मेऽर्कश्च मे सूर्यश्च मे प्राणश्च मेऽश्वमेधश्च मे पृथिवी च मेऽदितिश्च मे दितिश्च मे द्यौश्च मे शक्वरीरङ्गुलयो दिशश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।
ऋक्च मे साम च मे स्तोमश्च मे यजुश्च मे दीक्षा च मे तपश्च म ऋतुश्च मे व्रतं च मेऽहोरात्रयोर्वृष्ट्या बृहद्रथन्तरे च मे यज्ञेन कल्पेताम् ॥ ९.१ ॥

agniśca me gharmaśca me'rkaśca me sūryaśca me prāṇaśca me'śvamedhaśca me pṛthivī ca me'ditiśca me ditiśca me dyauśca me śakvarīraṅgulayo diśaśca me yajñena kalpantām
ṛkca me sāma ca me stomaśca me yajuśca me dīkṣā ca me tapaśca ma ṛtuśca me vrataṃ ca me'horātrayorvṛṣṭyā bṛhadrathantare ca me yajñena kalpetām

अग्निःचमेघर्मःअर्कःसूर्यःप्राणःअश्वमेधःपृथिवीअदितिःदितिःद्यौःशक्वरीःअङ्गुलयःदिशःयज्ञेनकल्पन्ताम्ऋक्सामस्तोमःयजुःदीक्षातपःऋतुःव्रतम्अहोरात्रयोःवृष्ट्याबृहद्रथन्तरेकल्पेताम्
हिन्दी अर्थ

मेरी अग्नि और मेरा घर्म, मेरा अर्क और मेरा सूर्य, मेरा प्राण और मेरा अश्वमेध, मेरी पृथ्वी और मेरी अदिति, मेरी दिति और मेरा आकाश, शक्वरी ऋचाएँ, उँगलियाँ, और मेरी दिशाएँ: ये यज्ञ से सिद्ध हों। मेरी ऋचा और मेरा साम, मेरा स्तोम और मेरा यजुस्, मेरी दीक्षा और मेरा तप, मेरी ऋतु और मेरा व्रत; दिन और रात की वर्षा से, मेरे बृहत् और रथन्तर: ये दोनों यज्ञ से सिद्ध हों।

English sense

My fire and my hot drink, my song and my sun, my breath and my horse sacrifice, my earth and my Aditi, my Diti and my sky, the Śakvarī verses, the fingers, and my regions: let them be ordered by the sacrifice. My verse and my chant, my praise and my formula, my consecration and my austerity, my season and my vow; by the rain of day and night, my Bṛhat and Rathantara chants: let the two be ordered by the sacrifice.

पदार्थ · word by word
अग्निः
fireअग्नि
च
andऔर
मे
myमेरा
घर्मः
hot drinkघर्म
अर्कः
songअर्क
सूर्यः
sunसूर्य
प्राणः
breathप्राण
अश्वमेधः
horse sacrificeअश्वमेध
पृथिवी
earthपृथ्वी
अदितिः
Aditiअदिति
दितिः
Ditiदिति
द्यौः
skyआकाश
शक्वरीः
the Śakvarī versesशक्वरी ऋचाएँ
अङ्गुलयः
fingersउँगलियाँ
दिशः
regionsदिशाएँ
यज्ञेन
by the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
let be orderedसिद्ध हों
ऋक्
verseऋचा
साम
chantसाम
स्तोमः
praiseस्तोम
यजुः
formulaयजुस्
दीक्षा
consecrationदीक्षा
तपः
austerityतप
ऋतुः
seasonऋतु
व्रतम्
vowव्रत
अहोरात्रयोः
of day and nightदिन और रात की
वृष्ट्या
by rainवर्षा से
बृहद्रथन्तरे
the Bṛhat and Rathantara chantsबृहत् और रथन्तर
कल्पेताम्
let the two be orderedदोनों सिद्ध हों

अनुवाकः 10Camakam · Anuvāka 10

Verse c10.1

गर्भाश्च मे वत्साश्च मे ।
त्र्यविश्च मे त्र्यवी च मे ।
दित्यवाट्च मे दित्यौही च मे ।
पञ्चाविश्च मे पञ्चावी च मे ।
त्रिवत्सश्च मे त्रिवत्सा च मे ।
तुर्यवाट्च मे तुर्यौही च मे ।
पष्ठवाच्च मे पष्ठौही च मे ।
उक्षा च मे वशा च मे ।
ऋषभश्च ॥ १०.१ ॥

garbhāśca me vatsāśca me
tryaviśca me tryavī ca me
dityavāṭca me dityauhī ca me
pañcāviśca me pañcāvī ca me
trivatsaśca me trivatsā ca me
turyavāṭca me turyauhī ca me
paṣṭhavācca me paṣṭhauhī ca me
ukṣā ca me vaśā ca me
ṛṣabhaśca

गर्भाःचमेवत्साःत्र्यविःत्र्यवीदित्यवाट्दित्यौहीपञ्चाविःपञ्चावीत्रिवत्सःत्रिवत्सातुर्यवाट्तुर्यौहीपष्ठवाट्पष्ठौहीउक्षावशाऋषभः
हिन्दी अर्थ

मेरे गर्भ और मेरे बछड़े; मेरा डेढ़ वर्ष का बैल और मेरी डेढ़ वर्ष की बछिया; मेरा दो वर्ष का बैल और मेरी दो वर्ष की बछिया; मेरा ढाई वर्ष का बैल और मेरी ढाई वर्ष की बछिया; मेरा तीन वर्ष का बैल और मेरी तीन वर्ष की बछिया; मेरा चार वर्ष का बैल और मेरी चार वर्ष की बछिया; मेरा भार ढोने वाला बैल और मेरी भार ढोने वाली गाय; मेरा उक्षा और मेरी वशा; मेरा ऋषभ और

English sense

My unborn young and my calves; my eighteen-month bull and my eighteen-month heifer; my two-year bull and my two-year heifer; my thirty-month bull and my thirty-month heifer; my three-year bull and my three-year heifer; my four-year bull and my four-year heifer; my draught bull and my draught cow; my young bull and my barren cow; my bull and

पदार्थ · word by word
गर्भाः
unborn youngगर्भ
च
andऔर
मे
myमेरे
वत्साः
calvesबछड़े
त्र्यविः
eighteen-month bullडेढ़ वर्ष का बैल
त्र्यवी
eighteen-month heiferडेढ़ वर्ष की बछिया
दित्यवाट्
two-year bullदो वर्ष का बैल
दित्यौही
two-year heiferदो वर्ष की बछिया
पञ्चाविः
thirty-month bullढाई वर्ष का बैल
पञ्चावी
thirty-month heiferढाई वर्ष की बछिया
त्रिवत्सः
three-year bullतीन वर्ष का बैल
त्रिवत्सा
three-year heiferतीन वर्ष की बछिया
तुर्यवाट्
four-year bullचार वर्ष का बैल
तुर्यौही
four-year heiferचार वर्ष की बछिया
पष्ठवाट्
draught bullभार ढोने वाला बैल
पष्ठौही
draught cowभार ढोने वाली गाय
उक्षा
young bullउक्षा
वशा
barren cowवशा
ऋषभः
bullऋषभ

Verse c10.2

मे वेहच्च मेऽनड्वाञ्च मे धेनुश्च मे ।
आयुर्यज्ञेन कल्पताम् ।
प्राणो यज्ञेन कल्पताम् ।
अपानो यज्ञेन कल्पताम् ।
व्यानो यज्ञेन कल्पताम् ।
चक्षुर्यज्ञेन कल्पताम् ।
श्रोत्रं यज्ञेन कल्पताम् ।
मनो यज्ञेन कल्पताम् ।
वाग्यज्ञेन कल्पताम् ।
आत्मा यज्ञेन कल्पताम् ।
यज्ञो यज्ञेन कल्पताम् ॥ १०.२ ॥

me vehacca me'naḍvāñca me dhenuśca me
āyuryajñena kalpatām
prāṇo yajñena kalpatām
apāno yajñena kalpatām
vyāno yajñena kalpatām
cakṣuryajñena kalpatām
śrotraṃ yajñena kalpatām
mano yajñena kalpatām
vāgyajñena kalpatām
ātmā yajñena kalpatām
yajño yajñena kalpatām

मेवेहत्चअनड्वान्धेनुःआयुःयज्ञेनकल्पताम्प्राणःअपानःव्यानःचक्षुःश्रोत्रम्मनःवाक्आत्मायज्ञः
हिन्दी अर्थ

मेरी गर्भ गिराने वाली गाय, मेरा बैल और मेरी दुधारू गाय। आयु यज्ञ से सिद्ध हो; प्राण यज्ञ से सिद्ध हो; अपान यज्ञ से सिद्ध हो; व्यान यज्ञ से सिद्ध हो; दृष्टि यज्ञ से सिद्ध हो; श्रवण यज्ञ से सिद्ध हो; मन यज्ञ से सिद्ध हो; वाणी यज्ञ से सिद्ध हो; आत्मा यज्ञ से सिद्ध हो; यज्ञ यज्ञ से सिद्ध हो।

English sense

my cow that slips her calf, my ox and my milch cow. Let life be ordered by the sacrifice; let breath be ordered by the sacrifice; let the down-breath be ordered by the sacrifice; let the through-breath be ordered by the sacrifice; let sight be ordered by the sacrifice; let hearing be ordered by the sacrifice; let mind be ordered by the sacrifice; let speech be ordered by the sacrifice; let the self be ordered by the sacrifice; let the sacrifice be ordered by the sacrifice.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरा
वेहत्
cow that slips her calfगर्भ गिराने वाली गाय
च
andऔर
अनड्वान्
oxबैल
धेनुः
milch cowदुधारू गाय
आयुः
lifeआयु
यज्ञेन
by the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
let be orderedसिद्ध हो
प्राणः
breathप्राण
अपानः
down-breathअपान
व्यानः
through-breathव्यान
चक्षुः
sightदृष्टि
श्रोत्रम्
hearingश्रवण
मनः
mindमन
वाक्
speechवाणी
आत्मा
selfआत्मा
यज्ञः
sacrificeयज्ञ

अनुवाकः 11Camakam · Anuvāka 11

Verse c11.1

एका च मे तिस्रश्च मे पञ्च च मे सप्त च मे नव च म एकादश च मे त्रयोदश च मे पञ्चदश च मे सप्तदश च मे नवदश च म एकविꣳशतिश्च मे त्रयोविꣳशतिश्च मे पञ्चविꣳशतिश्च मे सप्तविꣳशतिश्च मे नवविꣳशतिश्च म एकत्रिꣳशच्च मे त्रयस्त्रिꣳशच्च ॥ ११.१ ॥

ekā ca me tisraśca me pañca ca me sapta ca me nava ca ma ekādaśa ca me trayodaśa ca me pañcadaśa ca me saptadaśa ca me navadaśa ca ma ekaviṃśatiśca me trayoviṃśatiśca me pañcaviṃśatiśca me saptaviṃśatiśca me navaviṃśatiśca ma ekatriṃśacca me trayastriṃśacca

एकाचमेतिस्रःपञ्चसप्तनवएकादशत्रयोदशपञ्चदशसप्तदशनवदशएकविंशतिःत्रयोविंशतिःपञ्चविंशतिःसप्तविंशतिःनवविंशतिःएकत्रिंशत्त्रयस्त्रिंशत्
हिन्दी अर्थ

मेरा एक और मेरे तीन, मेरे पाँच और मेरे सात, मेरे नौ और मेरे ग्यारह, मेरे तेरह और मेरे पन्द्रह, मेरे सत्रह और मेरे उन्नीस, मेरे इक्कीस और मेरे तेईस, मेरे पच्चीस और मेरे सत्ताईस, मेरे उनतीस और मेरे इकतीस, मेरे तैंतीस और

English sense

My one and my three, my five and my seven, my nine and my eleven, my thirteen and my fifteen, my seventeen and my nineteen, my twenty-one and my twenty-three, my twenty-five and my twenty-seven, my twenty-nine and my thirty-one, my thirty-three and

पदार्थ · word by word
एका
oneएक
च
andऔर
मे
myमेरे
तिस्रः
threeतीन
पञ्च
fiveपाँच
सप्त
sevenसात
नव
nineनौ
एकादश
elevenग्यारह
त्रयोदश
thirteenतेरह
पञ्चदश
fifteenपन्द्रह
सप्तदश
seventeenसत्रह
नवदश
nineteenउन्नीस
एकविंशतिः
twenty-oneइक्कीस
त्रयोविंशतिः
twenty-threeतेईस
पञ्चविंशतिः
twenty-fiveपच्चीस
सप्तविंशतिः
twenty-sevenसत्ताईस
नवविंशतिः
twenty-nineउनतीस
एकत्रिंशत्
thirty-oneइकतीस
त्रयस्त्रिंशत्
thirty-threeतैंतीस

Verse c11.2

मे ।
चतस्रश्च मेऽष्टौ च मे द्वादश च मे षोडश च मे विꣳशतिश्च मे चतुर्विꣳशतिश्च मेऽष्टाविꣳशतिश्च मे द्वात्रिꣳशच्च मे षट्त्रिꣳशच्च मे चत्वारिꣳशच्च मे चतुश्चत्वारिꣳशच्च मेऽष्टाचत्वारिꣳशच्च मे ।
वाजश्च प्रसवश्चापिजश्च क्रतुश्च सुवश्च मूर्धा च व्यश्नियश्चान्त्यायनश्चान्त्यश्च भौवनश्च भुवनश्चाधिपतिश्च ॥ ११.२ ॥

me
catasraśca me'ṣṭau ca me dvādaśa ca me ṣoḍaśa ca me viṃśatiśca me caturviṃśatiśca me'ṣṭāviṃśatiśca me dvātriṃśacca me ṣaṭtriṃśacca me catvāriṃśacca me catuścatvāriṃśacca me'ṣṭācatvāriṃśacca me
vājaśca prasavaścāpijaśca kratuśca suvaśca mūrdhā ca vyaśniyaścāntyāyanaścāntyaśca bhauvanaśca bhuvanaścādhipatiśca

मेचतस्रःचअष्टौद्वादशषोडशविंशतिःचतुर्विंशतिःअष्टाविंशतिःद्वात्रिंशत्षट्त्रिंशत्चत्वारिंशत्चतुश्चत्वारिंशत्अष्टाचत्वारिंशत्वाजःप्रसवःअपिजःक्रतुःसुवःमूर्धाव्यश्नियःआन्त्यायनःअन्त्यःभौवनःभुवनःअधिपतिः
हिन्दी अर्थ

मेरे चार और मेरे आठ, मेरे बारह और मेरे सोलह, मेरे बीस और मेरे चौबीस, मेरे अट्ठाईस और मेरे बत्तीस, मेरे छत्तीस और मेरे चालीस, मेरे चौवालीस और मेरे अड़तालीस। वाज और प्रसव और पीछे जन्मा, क्रतु और स्वर्ग और मूर्धा, व्याप्त, अन्त्य का वंशज और अन्त्य, भुवन का पुत्र, भुवन और अधिपति।

English sense

my four and my eight, my twelve and my sixteen, my twenty and my twenty-four, my twenty-eight and my thirty-two, my thirty-six and my forty, my forty-four and my forty-eight. Strength and impulse and the later-born, will and heaven and head, the far-reaching, the descendant of the last and the last, the son of the world, the world and the overlord.

पदार्थ · word by word
मे
myमेरे
चतस्रः
fourचार
च
andऔर
अष्टौ
eightआठ
द्वादश
twelveबारह
षोडश
sixteenसोलह
विंशतिः
twentyबीस
चतुर्विंशतिः
twenty-fourचौबीस
अष्टाविंशतिः
twenty-eightअट्ठाईस
द्वात्रिंशत्
thirty-twoबत्तीस
षट्त्रिंशत्
thirty-sixछत्तीस
चत्वारिंशत्
fortyचालीस
चतुश्चत्वारिंशत्
forty-fourचौवालीस
अष्टाचत्वारिंशत्
forty-eightअड़तालीस
वाजः
strengthवाज
प्रसवः
impulseप्रसव
अपिजः
later-bornपीछे जन्मा
क्रतुः
willक्रतु
सुवः
heavenस्वर्ग
मूर्धा
headमूर्धा
व्यश्नियः
far-reachingव्याप्त
आन्त्यायनः
descendant of the lastअन्त्य का वंशज
अन्त्यः
lastअन्त्य
भौवनः
son of the worldभुवन का पुत्र
भुवनः
worldभुवन
अधिपतिः
overlordअधिपति

Terms on this page

abhisheka अभिषेक A ceremonial bathing of a deity’s image or symbol, usually with water and other prescribed substances.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Rudrabhishek रुद्राभिषेक A ceremonial bathing of the Shivling accompanied by Vedic Rudra chants.
Japa जप The repeated recitation of a mantra — the act that generates the energy dedicated to a worshipped entity, whether divine or otherwise.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras