Ascribed to Ādi Śaṅkarācārya · bhujaṅgaprayāta

श्रीशिवभुजङ्गम्

Shiva Bhujanga Stotram — Forty verses of prayer, from the first bow to the last breath

A long prayer in the gliding bhujaṅgaprayāta metre, whose name means "the going of a snake". It opens with a bow to Ganesha, then praises the body of Shiva and asks him, without any pretence, for his help: for health, for steady devotion, and for a fearless death. The last verses turn from asking to knowing: I am Śiva.

Verse 1

गलद्दानगण्डं मिलद्भृङ्गषण्डं
चलच्चारुशुण्डं जगत्त्राणशौण्डम् ।
कनद्दन्तकाण्डं विपद्भङ्गचण्डं
शिवप्रेमपिण्डं भजे वक्रतुण्डम् ॥ १ ॥

galaddānagaṇḍaṃ miladbhṛṅgaṣaṇḍaṃ
calaccāruśuṇḍaṃ jagattrāṇaśauṇḍam
kanaddantakāṇḍaṃ vipadbhaṅgacaṇḍaṃ
śivapremapiṇḍaṃ bhaje vakratuṇḍam

गलद्दानगण्डम्मिलद्भृङ्गषण्डम्चलच्चारुशुण्डम्जगत्त्राणशौण्डम्कनद्दन्तकाण्डम्विपद्भङ्गचण्डम्शिवप्रेमपिण्डम्भजेवक्रतुण्डम्
हिन्दी अर्थ

मैं वक्रतुण्ड गणेश को भजता हूँ। उनके गालों से मद बहता है और भौंरे वहाँ आकर जुटते हैं। उनकी सुन्दर सूँड़ हिलती रहती है और वे संसार को बचाने में कुशल हैं। उनके दाँत मज़बूत हैं, वे संकटों को बलपूर्वक तोड़ देते हैं और शिव के प्रेम की मूर्ति हैं।

English sense

I bow to the crooked-trunk one. Rut-juice flows down his temples, and bees gather there. His graceful trunk sways, and he is skilled at saving the world. His tusks are strong, he breaks troubles with force, and he is a lump of love for Śiva.

पदार्थ · word by word
गलद्दानगण्डम्
his temples flow with rut-juiceजिनके गालों से मद बहता है
मिलद्भृङ्गषण्डम्
bees gather thereभौंरे वहाँ आकर जुटते हैं
चलच्चारुशुण्डम्
his graceful trunk swaysसुन्दर सूँड़ हिलती रहती है
जगत्त्राणशौण्डम्
skilled at saving the worldसंसार को बचाने में कुशल
कनद्दन्तकाण्डम्
his tusks are strongजिनके दाँत मज़बूत हैं
विपद्भङ्गचण्डम्
breaks troubles with forceसंकटों को बलपूर्वक तोड़ने वाले
शिवप्रेमपिण्डम्
a lump of love for Śivaशिव के प्रेम की मूर्ति
भजे
I bowमैं भजता हूँ
वक्रतुण्डम्
to the crooked-trunk oneवक्रतुण्ड को

Verse 2

अनाद्यन्तमाद्यं परं तत्त्वमर्थं
चिदाकारमेकं तुरीयं त्वमेयम् ।
हरिब्रह्ममृग्यं परब्रह्मरूपं
मनोवागतीतं महःशैवमीडे ॥ २ ॥

anādyantamādyaṃ paraṃ tattvamarthaṃ
cidākāramekaṃ turīyaṃ tvameyam
haribrahmamṛgyaṃ parabrahmarūpaṃ
manovāgatītaṃ mahaḥśaivamīḍe

अनाद्यन्तम्आद्यम्परं तत्त्वमर्थम्चिदाकारम्एकम्तुरीयम्अमेयम्हरिब्रह्ममृग्यम्परब्रह्मरूपम्मनोवागतीतम्महःशैवम्ईडे
हिन्दी अर्थ

मैं शिव के महान तेज की स्तुति करता हूँ। उनका न आदि है न अन्त, वे सबसे पहले और सबसे ऊँचे सत्य हैं। उनका रूप शुद्ध चेतना है, वे एक हैं, जागना, स्वप्न और नींद से परे चौथी अवस्था हैं और उन्हें मापा नहीं जा सकता। विष्णु और ब्रह्मा उन्हें खोजते हैं। वे परब्रह्म हैं, मन और वाणी से परे हैं।

English sense

I praise the great light of Śiva. He has no beginning and no end, he is the first and the highest truth. His form is pure awareness, he is one, he is the fourth state beyond waking, dream and sleep, and he cannot be measured. Hari and Brahmā search for him. He is the supreme Brahman, beyond mind and speech.

पदार्थ · word by word
अनाद्यन्तम्
without beginning or endजिनका न आदि है न अन्त
आद्यम्
the firstसबसे पहले
परं तत्त्वमर्थम्
the highest truthसबसे ऊँचा सत्य
चिदाकारम्
his form is pure awarenessजिनका रूप शुद्ध चेतना है
एकम्
oneएक
तुरीयम्
the fourth stateचौथी अवस्था
अमेयम्
cannot be measuredजिन्हें मापा नहीं जा सकता
हरिब्रह्ममृग्यम्
Hari and Brahmā search for himविष्णु और ब्रह्मा जिन्हें खोजते हैं
परब्रह्मरूपम्
the supreme Brahmanपरब्रह्म
मनोवागतीतम्
beyond mind and speechमन और वाणी से परे
महःशैवम्
the great light of Śivaशिव का महान तेज
ईडे
I praiseमैं स्तुति करता हूँ

Verse 3

स्वशक्त्यादिशक्त्यन्तसिंहासनस्थं
मनोहारिसर्वाङ्गरत्नोरुभूषम् ।
जटाहीन्दुगङ्गास्थिशम्याकमौलिं
पराशक्तिमित्रं नुमः पञ्चवक्त्रम् ॥ ३ ॥

svaśaktyādiśaktyantasiṃhāsanasthaṃ
manohārisarvāṅgaratnorubhūṣam
jaṭāhīndugaṅgāsthiśamyākamauliṃ
parāśaktimitraṃ numaḥ pañcavaktram

स्वशक्त्यादिशक्त्यन्तसिंहासनस्थम्मनोहारिसर्वाङ्गरत्नोरुभूषम्जटाहीन्दुगङ्गास्थिशम्याकमौलिम्पराशक्तिमित्रम्नुमःपञ्चवक्त्रम्
हिन्दी अर्थ

हम पाँच मुखों वाले शिव की स्तुति करते हैं। वे अपनी ही शक्तियों के बने सिंहासन पर बैठे हैं, जो आदि शक्ति से शुरू होता है। उनके हर अंग पर सुन्दर रत्नों के गहने चमकते हैं। जटाओं में साँप, चन्द्रमा, गंगा, हड्डी और एक फूल उनका मुकुट हैं। वे परा शक्ति के मित्र हैं।

English sense

We praise the five-faced one. He sits on a throne made of his own powers, from the first power onward. Every limb of his body shines with beautiful jewels. His crown is his matted hair with a snake, the moon, the Gaṅgā, a bone and a flower. He is the friend of the Supreme Power.

पदार्थ · word by word
स्वशक्त्यादिशक्त्यन्तसिंहासनस्थम्
sits on a throne made of his own powers, from the first power onwardअपनी शक्तियों के बने सिंहासन पर बैठे, जो आदि शक्ति से शुरू होता है
मनोहारिसर्वाङ्गरत्नोरुभूषम्
every limb shines with beautiful jewelsहर अंग पर सुन्दर रत्नों के गहने
जटाहीन्दुगङ्गास्थिशम्याकमौलिम्
his crown is matted hair with a snake, the moon, the Gaṅgā, a bone and a flowerजटाओं में साँप, चन्द्रमा, गंगा, हड्डी और फूल का मुकुट
पराशक्तिमित्रम्
friend of the Supreme Powerपरा शक्ति के मित्र
नुमः
we praiseहम स्तुति करते हैं
पञ्चवक्त्रम्
the five-faced oneपाँच मुखों वाले को

Verse 4

शिवेशानतत्पूरुषाघोरवामा-
दिभिः पञ्चभिर्हृन्मुखैः षड्भिरङ्गैः ।
अनौपम्य षट्त्रिंशतं तत्त्वविद्या-
मतीतं परं त्वां कथं वेत्ति को वा ॥ ४ ॥

śiveśānatatpūruṣāghoravāmā-
dibhiḥ pañcabhirhṛnmukhaiḥ ṣaḍbhiraṅgaiḥ
anaupamya ṣaṭtriṃśataṃ tattvavidyā-
matītaṃ paraṃ tvāṃ kathaṃ vetti ko vā

शिवेशानतत्पूरुषाघोरवामादिभिःपञ्चभिर्हृन्मुखैःषड्भिरङ्गैःअनौपम्यषट्त्रिंशतं तत्त्वविद्याम्अतीतम्परं त्वाम्कथं वेत्ति को वा
हिन्दी अर्थ

शिव, ईशान, तत्पुरुष, अघोर और वाम, ये आपके हृदय के पाँच मुख हैं, और ज्ञान के छह अंग भी हैं। आप छत्तीस तत्त्वों और उनकी सारी विद्या से परे हैं, आपकी कोई उपमा नहीं है। सबसे ऊँचे आपको कौन जान सकता है?

English sense

Śiva, Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora and Vāma are your five faces of the heart, and there are six limbs of knowledge besides. You are beyond the thirty-six principles and all learning about them, and nothing compares with you. Who can know you, the highest?

पदार्थ · word by word
शिवेशानतत्पूरुषाघोरवामादिभिः
Śiva, Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāma and the restशिव, ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वाम आदि
पञ्चभिर्हृन्मुखैः
five faces of the heartहृदय के पाँच मुख
षड्भिरङ्गैः
six limbsछह अंग
अनौपम्य
nothing compares with youआपकी कोई उपमा नहीं
षट्त्रिंशतं तत्त्वविद्याम्
the thirty-six principles and all learning about themछत्तीस तत्त्व और उनकी विद्या
अतीतम्
beyondसे परे
परं त्वाम्
you, the highestसबसे ऊँचे आपको
कथं वेत्ति को वा
who can knowकौन जान सकता है

Verse 5

प्रवालप्रवाहप्रभाशोणमर्धं
मरुत्वन्मणिश्रीमहःश्याममर्धम् ।
गुणस्यूतमेतद्वपुः शैवमन्तः
स्मरामि स्मरापत्तिसम्पत्तिहेतोः ॥ ५ ॥

pravālapravāhaprabhāśoṇamardhaṃ
marutvanmaṇiśrīmahaḥśyāmamardham
guṇasyūtametadvapuḥ śaivamantaḥ
smarāmi smarāpattisampattihetoḥ

प्रवालप्रवाहप्रभाशोणमर्धम्मरुत्वन्मणिश्रीमहःश्याममर्धम्गुणस्यूतम्एतद्वपुः शैवम्अन्तःस्मरामिस्मरापत्तिसम्पत्तिहेतोः
हिन्दी अर्थ

इस शरीर का आधा भाग नए मूँगे की तरह लाल है और आधा भाग चमकते नीलम की तरह साँवला है। यह तीन गुणों से बुना हुआ है। मैं शिव के इस रूप को मन में रखता हूँ, ताकि इच्छा से आने वाले कष्ट मिटें और शुभ मिले।

English sense

One half of this body is red like fresh coral, the other half is dark like a bright sapphire. It is woven of the three qualities. I keep this form of Śiva in my mind, so that the troubles that come from desire may end and good fortune may come.

पदार्थ · word by word
प्रवालप्रवाहप्रभाशोणमर्धम्
one half red like fresh coralआधा भाग नए मूँगे की तरह लाल
मरुत्वन्मणिश्रीमहःश्याममर्धम्
the other half dark like a bright sapphireदूसरा आधा भाग चमकते नीलम की तरह साँवला
गुणस्यूतम्
woven of the three qualitiesतीन गुणों से बुना हुआ
एतद्वपुः शैवम्
this form of Śivaशिव का यह रूप
अन्तः
in my mindमन में
स्मरामि
I keepमैं रखता हूँ
स्मरापत्तिसम्पत्तिहेतोः
so that the troubles from desire may end and good fortune comeताकि इच्छा से आने वाले कष्ट मिटें और शुभ मिले

Verse 6

स्वसेवासमायातदेवासुरेन्द्रा-
नमन्मौलिमन्दारमालाभिषिक्तम् ।
नमस्यामि शम्भो पदाम्भोरुहं ते
भवाम्भोधिपोतं भवानीविभाव्यम् ॥ ६ ॥

svasevāsamāyātadevāsurendrā-
namanmaulimandāramālābhiṣiktam
namasyāmi śambho padāmbhoruhaṃ te
bhavāmbhodhipotaṃ bhavānīvibhāvyam

स्वसेवासमायातदेवासुरेन्द्रनमन्मौलिमन्दारमालाभिषिक्तम्नमस्यामिशम्भोपदाम्भोरुहं तेभवाम्भोधिपोतम्भवानीविभाव्यम्
हिन्दी अर्थ

देवताओं और असुरों के स्वामी आपकी सेवा करने आते हैं। उनके झुके हुए सिर पर मन्दार के फूलों की मालाएँ हैं, जिनसे आपके चरण भीग जाते हैं। शम्भु, मैं आपके कमल जैसे चरणों को प्रणाम करता हूँ, जो जन्म के सागर से पार ले जाने वाली नाव हैं और जिनका भवानी ध्यान करती हैं।

English sense

Lords of gods and demons come to serve you. Their bowed heads, wreathed in mandāra flowers, wet your feet. Śambhu, I bow to your lotus feet, the boat across the ocean of birth, which Bhavānī loves to contemplate.

पदार्थ · word by word
स्वसेवासमायातदेवासुरेन्द्र
lords of gods and demons come to serve youदेवताओं और असुरों के स्वामी सेवा करने आते हैं
नमन्मौलिमन्दारमालाभिषिक्तम्
wet by the mandāra wreaths on their bowed headsझुके सिरों की मन्दार मालाओं से भीगे
नमस्यामि
I bowमैं प्रणाम करता हूँ
शम्भो
Śambhuशम्भु
पदाम्भोरुहं ते
your lotus feetआपके कमल जैसे चरण
भवाम्भोधिपोतम्
the boat across the ocean of birthजन्म के सागर से पार ले जाने वाली नाव
भवानीविभाव्यम्
which Bhavānī loves to contemplateजिनका भवानी ध्यान करती हैं

Verse 7

जगन्नाथ मन्नाथ गौरीसनाथ
प्रपन्नानुकम्पिन्विपन्नार्तिहारिन् ।
महःस्तोममूर्ते समस्तैकबन्धो
नमस्ते नमस्ते पुनस्ते नमोऽस्तु ॥ ७ ॥

jagannātha mannātha gaurīsanātha
prapannānukampinvipannārtihārin
mahaḥstomamūrte samastaikabandho
namaste namaste punaste namo'stu

जगन्नाथ मन्नाथगौरीसनाथप्रपन्नानुकम्पिन्विपन्नार्तिहारिन्महःस्तोममूर्तेसमस्तैकबन्धोनमस्ते नमस्ते पुनस्ते नमोऽस्तु
हिन्दी अर्थ

जगत के स्वामी, मेरे स्वामी, गौरी के पति, आप शरण में आए लोगों पर दया करते हैं और दुखियों का कष्ट हर लेते हैं। आप तेज के पुंज हैं, सबके एकमात्र मित्र हैं। आपको प्रणाम, आपको प्रणाम, फिर आपको प्रणाम।

English sense

Lord of the world, my lord, Gaurī's husband, you show mercy to those who come to you and you take away the pain of the afflicted. You are a mass of light, the one friend of all. I bow to you, I bow to you, and again I bow to you.

पदार्थ · word by word
जगन्नाथ मन्नाथ
lord of the world, my lordजगत के स्वामी, मेरे स्वामी
गौरीसनाथ
Gaurī's husbandगौरी के पति
प्रपन्नानुकम्पिन्
merciful to those who come to youशरण में आए लोगों पर दया करने वाले
विपन्नार्तिहारिन्
takes away the pain of the afflictedदुखियों का कष्ट हरने वाले
महःस्तोममूर्ते
a mass of lightतेज के पुंज
समस्तैकबन्धो
the one friend of allसबके एकमात्र मित्र
नमस्ते नमस्ते पुनस्ते नमोऽस्तु
I bow to you, I bow to you, and again I bow to youआपको प्रणाम, आपको प्रणाम, फिर आपको प्रणाम

Verse 8

विरूपाक्ष विश्वेश विश्वादिदेव
त्रयीमूल शम्भो शिव त्र्यम्बक त्वम् ।
प्रसीद स्मर त्राहि पश्यावमुक्त्यै
क्षमां प्राप्नुहि त्र्यक्ष मां रक्ष मोदात् ॥ ८ ॥

virūpākṣa viśveśa viśvādideva
trayīmūla śambho śiva tryambaka tvam
prasīda smara trāhi paśyāvamuktyai
kṣamāṃ prāpnuhi tryakṣa māṃ rakṣa modāt

विरूपाक्ष विश्वेश विश्वादिदेवत्रयीमूलशम्भो शिव त्र्यम्बकत्वम्प्रसीदस्मरत्राहिपश्य अवमुक्त्यैक्षमां प्राप्नुहित्र्यक्षमां रक्ष मोदात्
हिन्दी अर्थ

विरूपाक्ष, जगत के स्वामी, जगत के आदि देव, वेदों के मूल, शम्भु, शिव, तीन नेत्रों वाले: मुझ पर कृपा कीजिए, मुझे याद रखिए, मुझे बचाइए, मुक्ति के लिए मुझे देखिए। त्र्यक्ष, मुझे क्षमा दीजिए और प्रसन्न होकर मेरी रक्षा कीजिए।

English sense

Virūpākṣa, lord of the universe, first god of the universe, root of the Vedas, Śambhu, Śiva, three-eyed one: be kind to me, remember me, save me, look on me for my freedom. Three-eyed one, grant me forgiveness and gladly protect me.

पदार्थ · word by word
विरूपाक्ष विश्वेश विश्वादिदेव
Virūpākṣa, lord of the universe, first god of the universeविरूपाक्ष, जगत के स्वामी, जगत के आदि देव
त्रयीमूल
root of the Vedasवेदों के मूल
शम्भो शिव त्र्यम्बक
Śambhu, Śiva, three-eyed oneशम्भु, शिव, तीन नेत्रों वाले
त्वम्
youआप
प्रसीद
be kindकृपा कीजिए
स्मर
remember meमुझे याद रखिए
त्राहि
save meमुझे बचाइए
पश्य अवमुक्त्यै
look on me for my freedomमुक्ति के लिए मुझे देखिए
क्षमां प्राप्नुहि
grant me forgivenessमुझे क्षमा दीजिए
त्र्यक्ष
three-eyed oneत्र्यक्ष
मां रक्ष मोदात्
gladly protect meप्रसन्न होकर मेरी रक्षा कीजिए

Verse 9

महादेव देवेश देवादिदेव
स्मरारे पुरारे यमारे हरेति ।
ब्रुवाणः स्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तं
ततो मे दयाशील देव प्रसीद ॥ ९ ॥

mahādeva deveśa devādideva
smarāre purāre yamāre hareti
bruvāṇaḥ smariṣyāmi bhaktyā bhavantaṃ
tato me dayāśīla deva prasīda

महादेव देवेश देवादिदेवस्मरारे पुरारे यमारे हरेतिब्रुवाणःस्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तम्ततःमे दयाशील देवप्रसीद
हिन्दी अर्थ

महादेव, देवताओं के स्वामी, देवों के आदि देव, कामदेव के शत्रु, त्रिपुर के शत्रु, यम के शत्रु, हर: ये नाम कहते हुए मैं प्रेम से आपको याद करूँगा। तब, दयालु देव, मुझ पर कृपा कीजिए।

English sense

Great god, lord of the gods, first god of the gods, enemy of Smara, of Tripura, of Yama, Hara: saying these names I will remember you with love. Then, kind lord, be gracious to me.

पदार्थ · word by word
महादेव देवेश देवादिदेव
great god, lord of the gods, first god of the godsमहादेव, देवताओं के स्वामी, देवों के आदि देव
स्मरारे पुरारे यमारे हरेति
enemy of Smara, of Tripura, of Yama, Haraकामदेव के शत्रु, त्रिपुर के शत्रु, यम के शत्रु, हर
ब्रुवाणः
saying these namesये नाम कहते हुए
स्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तम्
I will remember you with loveमैं प्रेम से आपको याद करूँगा
ततः
thenतब
मे दयाशील देव
kind lord, to meदयालु देव, मुझ पर
प्रसीद
be graciousकृपा कीजिए

Verse 10

त्वदन्यः शरण्यः प्रपन्नस्य नेति
प्रसीद स्मरन्नेव हन्यास्तु दैन्यम् ।
न चेत्ते भवेद्भक्तवात्सल्यहानि-
स्ततो मे दयालो सदा संनिधेहि ॥ १० ॥

tvadanyaḥ śaraṇyaḥ prapannasya neti
prasīda smaranneva hanyāstu dainyam
na cette bhavedbhaktavātsalyahāni-
stato me dayālo sadā saṃnidhehi

त्वदन्यः शरण्यः प्रपन्नस्य नेतिप्रसीदस्मरन्नेव हन्यास्तु दैन्यम्न चेत्ते भवेद्भक्तवात्सल्यहानिःततः मे दयालोसदा संनिधेहि
हिन्दी अर्थ

"शरण में आए हुए के लिए आपके सिवा कोई सहारा नहीं है।" कृपा कीजिए, और यह याद करके मेरा दुख दूर कीजिए। यदि नहीं करेंगे तो भक्तों के लिए आपका प्रेम घट जाएगा। इसलिए, दयालु, सदा मेरे पास रहिए।

English sense

"There is no refuge but you for one who has come to you." Be gracious, and as you remember this, take away my misery. If you do not, your love for your devotees is lost. So, kind one, stay near me always.

पदार्थ · word by word
त्वदन्यः शरण्यः प्रपन्नस्य नेति
there is no refuge but you for one who has come to youशरण में आए हुए के लिए आपके सिवा कोई सहारा नहीं
प्रसीद
be graciousकृपा कीजिए
स्मरन्नेव हन्यास्तु दैन्यम्
as you remember this, take away my miseryयह याद करके दुख दूर कीजिए
न चेत्ते भवेद्भक्तवात्सल्यहानिः
if you do not, your love for your devotees is lostयदि नहीं करेंगे तो भक्तों के लिए आपका प्रेम घट जाएगा
ततः मे दयालो
so, kind one, for meइसलिए, दयालु, मेरे लिए
सदा संनिधेहि
stay near alwaysसदा पास रहिए

Verse 11

अयं दानकालस्त्वहं दानपात्रं
भवानेव दाता त्वदन्यं न याचे ।
भवद्भक्तिमेव स्थिरां देहि मह्यं
कृपाशील शम्भो कृतार्थोऽस्मि तस्मात् ॥ ११ ॥

ayaṃ dānakālastvahaṃ dānapātraṃ
bhavāneva dātā tvadanyaṃ na yāce
bhavadbhaktimeva sthirāṃ dehi mahyaṃ
kṛpāśīla śambho kṛtārtho'smi tasmāt

अयं दानकालःअहं दानपात्रम्भवानेव दातात्वदन्यं न याचेभवद्भक्तिमेव स्थिराम्देहि मह्यम्कृपाशील शम्भोकृतार्थोऽस्मि तस्मात्
हिन्दी अर्थ

यह देने का समय है और मैं लेने वाला हूँ। देने वाले आप ही हैं, मैं किसी और से कुछ नहीं माँगता। मुझे अपनी अटल भक्ति दीजिए, और कुछ नहीं। दयालु शम्भु, उसी से मैं पूर्ण हो जाऊँगा।

English sense

This is the time for giving, and I am the one who can receive. You alone are the giver, and I ask nothing from anyone else. Give me steady devotion to you, and nothing more. Kind Śambhu, with that I am fulfilled.

पदार्थ · word by word
अयं दानकालः
this is the time for givingयह देने का समय है
अहं दानपात्रम्
I am the one who can receiveमैं लेने वाला हूँ
भवानेव दाता
you alone are the giverदेने वाले आप ही हैं
त्वदन्यं न याचे
I ask nothing from anyone elseमैं किसी और से नहीं माँगता
भवद्भक्तिमेव स्थिराम्
steady devotion to youआपकी अटल भक्ति
देहि मह्यम्
give meमुझे दीजिए
कृपाशील शम्भो
kind Śambhuदयालु शम्भु
कृतार्थोऽस्मि तस्मात्
with that I am fulfilledउसी से मैं पूर्ण हूँ

Verse 12

पशुं वेत्सि चेन्मां तमेवाधिरूढः
कलङ्कीति वा मूर्ध्नि धत्से तमेव ।
द्विजिह्वः पुनः सोऽपि ते कण्ठभूषा
त्वदङ्गीकृताः शर्व सर्वेऽपि धन्याः ॥ १२ ॥

paśuṃ vetsi cenmāṃ tamevādhirūḍhaḥ
kalaṅkīti vā mūrdhni dhatse tameva
dvijihvaḥ punaḥ so'pi te kaṇṭhabhūṣā
tvadaṅgīkṛtāḥ śarva sarve'pi dhanyāḥ

पशुं वेत्सि चेन्माम्तमेवाधिरूढःकलङ्कीति वामूर्ध्नि धत्से तमेवद्विजिह्वः पुनः सोऽपिते कण्ठभूषात्वदङ्गीकृताःशर्व सर्वेऽपि धन्याः
हिन्दी अर्थ

यदि आप मुझे पशु समझते हैं तो आप उसी पशु पर सवार हैं। यदि कलंकी समझते हैं तो कलंक वाले चन्द्रमा को आपने सिर पर धरा है। दो जीभ वाला साँप भी आपके गले का गहना है। शर्व, जिन्हें आप अपना लेते हैं, वे सब धन्य हैं।

English sense

If you take me for a beast, you ride that very beast. If you call me stained, you wear the stained moon on your head. The two-tongued snake is also the ornament of your neck. Śarva, everyone you accept is blessed.

पदार्थ · word by word
पशुं वेत्सि चेन्माम्
if you take me for a beastयदि आप मुझे पशु समझते हैं
तमेवाधिरूढः
you ride that very beastआप उसी पर सवार हैं
कलङ्कीति वा
or if you call me stainedया कलंकी समझते हैं
मूर्ध्नि धत्से तमेव
you wear the stained one on your headउसी को सिर पर धरते हैं
द्विजिह्वः पुनः सोऽपि
the two-tongued snake tooदो जीभ वाला साँप भी
ते कण्ठभूषा
is the ornament of your neckआपके गले का गहना है
त्वदङ्गीकृताः
those you acceptजिन्हें आप अपना लेते हैं
शर्व सर्वेऽपि धन्याः
Śarva, all are blessedशर्व, सब धन्य हैं

Verse 13

न शक्नोमि कर्तुं परद्रोहलेशं
कथं प्रीयसे त्वं न जाने गिरीश ।
तथाहि प्रसन्नोऽसि कस्यापि कान्ता-
सुतद्रोहिणो वा पितृद्रोहिणो वा ॥ १३ ॥

na śaknomi kartuṃ paradrohaleśaṃ
kathaṃ prīyase tvaṃ na jāne girīśa
tathāhi prasanno'si kasyāpi kāntā-
sutadrohiṇo vā pitṛdrohiṇo vā

न शक्नोमि कर्तुं परद्रोहलेशम्कथं प्रीयसे त्वम्न जाने गिरीशतथाहि प्रसन्नोऽसिकस्यापि कान्तासुतद्रोहिणो वापितृद्रोहिणो वा
हिन्दी अर्थ

मैं दूसरे का थोड़ा-सा भी बुरा नहीं कर सकता। गिरीश, मैं नहीं जानता कि आप कैसे प्रसन्न होते हैं। फिर भी आप ऐसे व्यक्ति से भी प्रसन्न हो जाते हैं जो पत्नी और पुत्र से, या पिता से द्रोह करता है।

English sense

I cannot do even a little harm to another. I do not know, Girīśa, how you come to be pleased. And yet you are pleased even with one who betrays his wife and son, or his father.

पदार्थ · word by word
न शक्नोमि कर्तुं परद्रोहलेशम्
I cannot do even a little harm to anotherमैं दूसरे का थोड़ा-सा भी बुरा नहीं कर सकता
कथं प्रीयसे त्वम्
how you come to be pleasedआप कैसे प्रसन्न होते हैं
न जाने गिरीश
I do not know, Girīśaमैं नहीं जानता, गिरीश
तथाहि प्रसन्नोऽसि
and yet you are pleasedफिर भी आप प्रसन्न हैं
कस्यापि कान्तासुतद्रोहिणो वा
even with one who betrays his wife and sonपत्नी और पुत्र से द्रोह करने वाले से भी
पितृद्रोहिणो वा
or his fatherया पिता से द्रोह करने वाले से

Verse 14

स्तुतिं ध्यानमर्चां यथावद्विधातुं
भजन्नप्यजानन्महेशावलम्बे ।
त्रसन्तं सुतं त्रातुमग्रे मृकण्डो-
र्यमप्राणनिर्वापणं त्वत्पदाब्जम् ॥ १४ ॥

stutiṃ dhyānamarcāṃ yathāvadvidhātuṃ
bhajannapyajānanmaheśāvalambe
trasantaṃ sutaṃ trātumagre mṛkaṇḍo-
ryamaprāṇanirvāpaṇaṃ tvatpadābjam

स्तुतिं ध्यानमर्चां यथावद्विधातुम्भजन्नप्यजानन्महेश अवलम्बेत्रसन्तं सुतं त्रातुमग्रे मृकण्डोःयमप्राणनिर्वापणम्त्वत्पदाब्जम्
हिन्दी अर्थ

मैं ठीक से आपकी स्तुति, ध्यान और पूजा करना नहीं जानता, फिर भी कोशिश करता हूँ और महेश, आपका सहारा लेता हूँ। आपके कमल जैसे चरण ने मृकण्डु के काँपते पुत्र को बचाने के लिए यम की पकड़ से उसके प्राण छुड़ाए।

English sense

I do not know how to praise you, meditate on you or worship you as I should, yet I try, and I hold on to you, Maheśa. Your lotus foot ended Yama's hold on the breath of Mṛkaṇḍu's son, who stood trembling before it.

पदार्थ · word by word
स्तुतिं ध्यानमर्चां यथावद्विधातुम्
to praise, meditate and worship as I shouldठीक से स्तुति, ध्यान और पूजा करना
भजन्नप्यजानन्
though I try, not knowing howकोशिश करता हूँ, पर जानता नहीं
महेश अवलम्बे
Maheśa, I hold on to youमहेश, मैं आपका सहारा लेता हूँ
त्रसन्तं सुतं त्रातुमग्रे मृकण्डोः
to save Mṛkaṇḍu's trembling son who stood before itमृकण्डु के काँपते पुत्र को बचाने के लिए
यमप्राणनिर्वापणम्
ended Yama's hold on the breathयम की पकड़ से प्राण छुड़ाए
त्वत्पदाब्जम्
your lotus footआपके कमल जैसे चरण ने

Verse 15

शिरोदृष्टिहृद्रोगशूलप्रमेह-
ज्वरार्शोजरायक्ष्महिक्काविषार्तान् ।
त्वमाद्यो भिषग्भेषजं भस्म शम्भो
त्वमुल्लाघयास्मान्वपुर्लाघवाय ॥ १५ ॥

śirodṛṣṭihṛdrogaśūlaprameha-
jvarārśojarāyakṣmahikkāviṣārtān
tvamādyo bhiṣagbheṣajaṃ bhasma śambho
tvamullāghayāsmānvapurlāghavāya

शिरोदृष्टिहृद्रोगशूलप्रमेहज्वरार्शोजरायक्ष्महिक्काविषार्तान्त्वमाद्यो भिषक्भेषजं भस्मशम्भोत्वम् उल्लाघय अस्मान्वपुर्लाघवाय
हिन्दी अर्थ

सिर और आँखों के रोग, हृदय का रोग, शूल, मधुमेह, ज्वर, बवासीर, बुढ़ापा, क्षय, हिचकी और विष: आप पहले वैद्य हैं और भस्म आपकी औषधि है, शम्भु। हमें इन पीड़ाओं से उठाइए और हमारे शरीर को हल्का कीजिए।

English sense

Diseases of the head and eyes, heart trouble, colic, diabetes, fever, piles, old age, wasting disease, hiccups, poison: you are the first physician, and ash is your medicine, Śambhu. Lift these afflictions from us and make our bodies light.

पदार्थ · word by word
शिरोदृष्टिहृद्रोगशूलप्रमेहज्वरार्शोजरायक्ष्महिक्काविषार्तान्
those afflicted by diseases of the head and eyes, heart trouble, colic, diabetes, fever, piles, old age, wasting disease, hiccups and poisonसिर और आँखों के रोग, हृदय रोग, शूल, मधुमेह, ज्वर, बवासीर, बुढ़ापा, क्षय, हिचकी और विष से पीड़ितों को
त्वमाद्यो भिषक्
you are the first physicianआप पहले वैद्य हैं
भेषजं भस्म
ash is the medicineभस्म औषधि है
शम्भो
Śambhuशम्भु
त्वम् उल्लाघय अस्मान्
lift us from themहमें इनसे उठाइए
वपुर्लाघवाय
to make the body lightशरीर को हल्का करने के लिए

Verse 16

दरिद्रोऽस्म्यभद्रोऽस्मि भग्नोऽस्मि दूये
विषण्णोऽस्मि सन्नोऽस्मि खिन्नोऽस्मि चाहम् ।
भवान्प्राणिनामन्तरात्मासि शम्भो
ममाधिं न वेत्सि प्रभो रक्ष मां त्वम् ॥ १६ ॥

daridro'smyabhadro'smi bhagno'smi dūye
viṣaṇṇo'smi sanno'smi khinno'smi cāham
bhavānprāṇināmantarātmāsi śambho
mamādhiṃ na vetsi prabho rakṣa māṃ tvam

दरिद्रोऽस्मि अभद्रोऽस्मि भग्नोऽस्मि दूयेविषण्णोऽस्मि सन्नोऽस्मि खिन्नोऽस्मि च अहम्भवान्प्राणिनामन्तरात्मासि शम्भोममाधिं न वेत्सि प्रभोरक्ष मां त्वम्
हिन्दी अर्थ

मैं गरीब हूँ, अभागा हूँ, टूटा हुआ हूँ और दुखी हूँ। मैं उदास हूँ, डूबा हुआ हूँ और थका हूँ। शम्भु, आप हर प्राणी के भीतर की आत्मा हैं। प्रभु, क्या आप मेरी चिन्ता नहीं जानते? मेरी रक्षा कीजिए।

English sense

I am poor, unlucky and broken, and I am in pain. I am sad, sunk and tired. You are the inner self of every living being, Śambhu. Do you not know my worry, Lord? Protect me.

पदार्थ · word by word
दरिद्रोऽस्मि अभद्रोऽस्मि भग्नोऽस्मि दूये
I am poor, unlucky, broken, and in painमैं गरीब, अभागा, टूटा हुआ और दुखी हूँ
विषण्णोऽस्मि सन्नोऽस्मि खिन्नोऽस्मि च अहम्
I am sad, sunk and tiredमैं उदास, डूबा हुआ और थका हूँ
भवान्प्राणिनामन्तरात्मासि शम्भो
you are the inner self of every living being, Śambhuशम्भु, आप हर प्राणी के भीतर की आत्मा हैं
ममाधिं न वेत्सि प्रभो
do you not know my worry, Lordप्रभु, क्या आप मेरी चिन्ता नहीं जानते
रक्ष मां त्वम्
protect meमेरी रक्षा कीजिए

Verse 17

त्वदक्ष्णोः कटाक्षः पतेत्त्र्यक्ष यत्र
क्षणं क्ष्मा च लक्ष्मीः स्वयं तं वृणाते ।
किरीटस्फुरच्चामरच्छत्रमाला-
कलाचीगजक्षौमभूषाविशेषैः ॥ १७ ॥

tvadakṣṇoḥ kaṭākṣaḥ patettryakṣa yatra
kṣaṇaṃ kṣmā ca lakṣmīḥ svayaṃ taṃ vṛṇāte
kirīṭasphuraccāmaracchatramālā-
kalācīgajakṣaumabhūṣāviśeṣaiḥ

त्वदक्ष्णोः कटाक्षःपतेत्त्र्यक्ष यत्रक्षणम्क्ष्मा च लक्ष्मीः स्वयं तं वृणातेकिरीटस्फुरच्चामरच्छत्रमालाकलाचीगजक्षौमभूषाविशेषैः
हिन्दी अर्थ

त्र्यक्ष, आपकी कृपा-दृष्टि जिस पर क्षण भर भी पड़ती है, उसे पृथ्वी और लक्ष्मी अपने आप चुन लेती हैं। वे मुकुट, चमकते चँवर, छत्र और मालाओं के साथ, हाथी, रेशमी वस्त्र और हर तरह के सुन्दर गहनों के साथ आती हैं।

English sense

Three-eyed one, the one on whom your glance falls even for a moment is chosen by the Earth and by Lakṣmī on their own. They come with crown, shining fly-whisks, parasols and garlands, with elephants, silks and fine ornaments of every kind.

पदार्थ · word by word
त्वदक्ष्णोः कटाक्षः
the glance of your eyesआपकी आँखों की दृष्टि
पतेत्त्र्यक्ष यत्र
where it falls, three-eyed oneत्र्यक्ष, जहाँ पड़ती है
क्षणम्
even for a momentक्षण भर भी
क्ष्मा च लक्ष्मीः स्वयं तं वृणाते
the Earth and Lakṣmī choose him on their ownपृथ्वी और लक्ष्मी अपने आप उसे चुनती हैं
किरीटस्फुरच्चामरच्छत्रमालाकलाचीगजक्षौमभूषाविशेषैः
with crown, shining fly-whisks, parasols, garlands, elephants, silks and fine ornaments of every kindमुकुट, चमकते चँवर, छत्र, मालाओं, हाथी, रेशमी वस्त्र और हर तरह के सुन्दर गहनों के साथ

Verse 18

भवान्यै भवायापि मात्रे च पित्रे
मृडान्यै मृडायाप्यघघ्न्यै मखघ्ने ।
शिवाङ्ग्यै शिवाङ्गाय कुर्मः शिवायै
शिवायाम्बिकायै नमस्त्र्यम्बकाय ॥ १८ ॥

bhavānyai bhavāyāpi mātre ca pitre
mṛḍānyai mṛḍāyāpyaghaghnyai makhaghne
śivāṅgyai śivāṅgāya kurmaḥ śivāyai
śivāyāmbikāyai namastryambakāya

भवान्यै भवाय अपिमात्रे च पित्रेमृडान्यै मृडाय अपिअघघ्न्यै मखघ्नेशिवाङ्ग्यै शिवाङ्गायकुर्मःशिवायै शिवाय अम्बिकायैनमस्त्र्यम्बकाय
हिन्दी अर्थ

हम भवानी और भव को प्रणाम करते हैं, माता और पिता को, मृडानी और मृड को। हम पाप का नाश करने वाली को और यज्ञ का नाश करने वाले को प्रणाम करते हैं। हम शिव के शरीर में समाई देवी को और शिव को, शिवा और शिव को, अम्बिका और त्र्यम्बक को प्रणाम करते हैं।

English sense

We bow to Bhavānī and to Bhava, to the mother and to the father, to Mṛḍānī and to Mṛḍa. We bow to her who destroys sin and to him who ended the sacrifice. We bow to her who shares Śiva's body and to him, to Śivā and to Śiva, to Ambikā and to the three-eyed one.

पदार्थ · word by word
भवान्यै भवाय अपि
to Bhavānī and to Bhavaभवानी और भव को
मात्रे च पित्रे
to the mother and the fatherमाता और पिता को
मृडान्यै मृडाय अपि
to Mṛḍānī and to Mṛḍaमृडानी और मृड को
अघघ्न्यै मखघ्ने
to her who destroys sin and him who ended the sacrificeपाप का नाश करने वाली और यज्ञ का नाश करने वाले को
शिवाङ्ग्यै शिवाङ्गाय
to her who shares Śiva's body and to himशिव के शरीर में समाई देवी को और उन्हें
कुर्मः
we make our bowहम प्रणाम करते हैं
शिवायै शिवाय अम्बिकायै
to Śivā and Śiva, to Ambikāशिवा और शिव, अम्बिका को
नमस्त्र्यम्बकाय
and a bow to the three-eyed oneऔर त्र्यम्बक को प्रणाम

Verse 19

भवद्गौरवं मल्लघुत्वं विदित्वा
प्रभो रक्ष कारुण्यदृष्ट्यानुगं माम् ।
शिवात्मानुभावस्तुतावक्षमोऽहं
स्वशक्त्या कृतं मेऽपराधं क्षमस्व ॥ १९ ॥

bhavadgauravaṃ mallaghutvaṃ viditvā
prabho rakṣa kāruṇyadṛṣṭyānugaṃ mām
śivātmānubhāvastutāvakṣamo'haṃ
svaśaktyā kṛtaṃ me'parādhaṃ kṣamasva

भवद्गौरवं मल्लघुत्वं विदित्वाप्रभो रक्षकारुण्यदृष्ट्यानुगं माम्शिवात्मानुभावस्तुतावक्षमोऽहम्स्वशक्त्या कृतं मे अपराधम्क्षमस्व
हिन्दी अर्थ

प्रभु, मैं जानता हूँ कि आप कितने महान हैं और मैं कितना छोटा हूँ। दया की दृष्टि से मुझ अनुगामी की रक्षा कीजिए। मैं शिव की महिमा की स्तुति ठीक से नहीं कर सकता। मैंने अपने ही बल से जो अपराध किया है, उसे क्षमा कीजिए।

English sense

Lord, I know how great you are and how small I am. Protect me, who follow you, with a merciful look. I cannot praise the greatness of Śiva as I should. Forgive the fault I have done by my own power.

पदार्थ · word by word
भवद्गौरवं मल्लघुत्वं विदित्वा
knowing how great you are and how small I amआपकी महानता और मेरी छोटाई को जानकर
प्रभो रक्ष
Lord, protectप्रभु, रक्षा कीजिए
कारुण्यदृष्ट्यानुगं माम्
me, who follow you, with a merciful lookदया की दृष्टि से मुझ अनुगामी की
शिवात्मानुभावस्तुतावक्षमोऽहम्
I cannot praise the greatness of Śivaमैं शिव की महिमा की स्तुति नहीं कर सकता
स्वशक्त्या कृतं मे अपराधम्
the fault I have done by my own powerमैंने अपने बल से जो अपराध किया
क्षमस्व
forgiveक्षमा कीजिए

Verse 20

यदा कर्णरन्ध्रं व्रजेत्कालवाह-
द्विषत्कण्ठघण्टाघणात्कारनादः ।
वृषाधीशमारुह्य देवौपवाह्यं
तदा वत्स मा भीरिति प्रीणय त्वम् ॥ २० ॥

yadā karṇarandhraṃ vrajetkālavāha-
dviṣatkaṇṭhaghaṇṭāghaṇātkāranādaḥ
vṛṣādhīśamāruhya devaupavāhyaṃ
tadā vatsa mā bhīriti prīṇaya tvam

यदा कर्णरन्ध्रं व्रजेत्कालवाहद्विषत्कण्ठघण्टाघणात्कारनादःवृषाधीशम् आरुह्यदेवौपवाह्यम्तदावत्स मा भीः इतिप्रीणय त्वम्
हिन्दी अर्थ

जब यम के उग्र भैंसे के गले की घंटी की टनटन मेरे कान में पड़े, तब देवताओं के योग्य वाहन, बैलों के राजा पर सवार होकर मुझे यह कहकर सान्त्वना दीजिए: "बेटा, डरो मत।"

English sense

When the clang of the bell on the neck of Death's fierce buffalo reaches my ear, then mount the king of bulls, the mount fit for gods, and comfort me: "Child, do not be afraid."

पदार्थ · word by word
यदा कर्णरन्ध्रं व्रजेत्
when it reaches my earजब मेरे कान में पड़े
कालवाहद्विषत्कण्ठघण्टाघणात्कारनादः
the clang of the bell on the neck of Death's fierce buffaloयम के उग्र भैंसे के गले की घंटी की टनटन
वृषाधीशम् आरुह्य
mounting the king of bullsबैलों के राजा पर सवार होकर
देवौपवाह्यम्
the mount fit for godsदेवताओं के योग्य वाहन
तदा
thenतब
वत्स मा भीः इति
"Child, do not be afraid""बेटा, डरो मत"
प्रीणय त्वम्
comfort meमुझे सान्त्वना दीजिए

Verse 21

यदा दारुणाभाषणा भीषणा मे
भविष्यन्त्युपान्ते कृतान्तस्य दूताः ।
तदा मन्मनस्त्वत्पदाम्भोरुहस्थं
कथं निश्चलं स्यान्नमस्तेऽस्तु शम्भो ॥ २१ ॥

yadā dāruṇābhāṣaṇā bhīṣaṇā me
bhaviṣyantyupānte kṛtāntasya dūtāḥ
tadā manmanastvatpadāmbhoruhasthaṃ
kathaṃ niścalaṃ syānnamaste'stu śambho

यदा दारुणाभाषणा भीषणामे उपान्ते भविष्यन्तिकृतान्तस्य दूताःतदा मन्मनः त्वत्पदाम्भोरुहस्थम्कथं निश्चलं स्यात्नमः ते अस्तु शम्भो
हिन्दी अर्थ

जब यम के भयानक दूत कठोर बोल बोलते हुए मेरे पास आएँगे, तब मेरा मन आपके कमल जैसे चरणों पर कैसे स्थिर रहेगा? शम्भु, आपको प्रणाम।

English sense

When the frightening messengers of Death come close to me with their harsh words, how can my mind then stay steady on your lotus feet? I bow to you, Śambhu.

पदार्थ · word by word
यदा दारुणाभाषणा भीषणा
when the frightening ones with harsh wordsजब कठोर बोल वाले भयानक
मे उपान्ते भविष्यन्ति
come close to meमेरे पास आएँगे
कृतान्तस्य दूताः
the messengers of Deathयम के दूत
तदा मन्मनः त्वत्पदाम्भोरुहस्थम्
then my mind, on your lotus feetतब मेरा मन, आपके चरण-कमलों पर
कथं निश्चलं स्यात्
how can it stay steadyकैसे स्थिर रहेगा
नमः ते अस्तु शम्भो
a bow to you, Śambhuशम्भु, आपको प्रणाम

Verse 22

यदा दुर्निवारव्यथोऽहं शयानो
लुठन्निःश्वसन्निःसृताव्यक्तवाणिः ।
तदा जह्नुकन्याजलालङ्कृतं ते
जटामण्डलं मन्मनोमन्दिरं स्यात् ॥ २२ ॥

yadā durnivāravyatho'haṃ śayāno
luṭhanniḥśvasanniḥsṛtāvyaktavāṇiḥ
tadā jahnukanyājalālaṅkṛtaṃ te
jaṭāmaṇḍalaṃ manmanomandiraṃ syāt

यदा दुर्निवारव्यथः अहं शयानःलुठन्निःश्वसन्निःसृताव्यक्तवाणिःतदाजह्नुकन्याजलालङ्कृतम्ते जटामण्डलम्मन्मनोमन्दिरं स्यात्
हिन्दी अर्थ

जब मैं असहनीय पीड़ा में लेटा, करवटें बदलता और हाँफता होऊँ और मेरी आवाज़ धीमी और अस्पष्ट निकले, तब गंगा के जल से सजा आपकी जटाओं का घेरा मेरे मन का घर बने।

English sense

When I lie in pain I cannot bear, rolling and gasping, and my voice comes out faint and unclear, then let the circle of your matted hair, decked with the water of the Gaṅgā, be the home of my mind.

पदार्थ · word by word
यदा दुर्निवारव्यथः अहं शयानः
when I lie in pain I cannot bearजब मैं असहनीय पीड़ा में लेटा होऊँ
लुठन्निःश्वसन्निःसृताव्यक्तवाणिः
rolling and gasping, my voice faint and unclearकरवटें बदलता, हाँफता, धीमी अस्पष्ट आवाज़ वाला
तदा
thenतब
जह्नुकन्याजलालङ्कृतम्
decked with the water of the Gaṅgāगंगा के जल से सजा
ते जटामण्डलम्
the circle of your matted hairआपकी जटाओं का घेरा
मन्मनोमन्दिरं स्यात्
be the home of my mindमेरे मन का घर बने

Verse 23

यदा पुत्रमित्रादयो मत्सकाशे
रुदन्त्यस्य हा कीदृशीयं दशेति ।
तदा देवदेवेश गौरीश शम्भो
नमस्ते शिवायेत्यजस्रं ब्रवाणि ॥ २३ ॥

yadā putramitrādayo matsakāśe
rudantyasya hā kīdṛśīyaṃ daśeti
tadā devadeveśa gaurīśa śambho
namaste śivāyetyajasraṃ bravāṇi

यदा पुत्रमित्रादयः मत्सकाशेरुदन्ति अस्य हा कीदृशी इयं दशा इतितदादेवदेवेश गौरीश शम्भोनमस्ते शिवाय इति अजस्रं ब्रवाणि
हिन्दी अर्थ

जब बेटे, मित्र और दूसरे लोग मेरे पास आकर रोते हुए कहें, "हाय, यह कैसी दशा है!", तब देवों के देव, गौरी के स्वामी, शम्भु, मैं बिना रुके कहता रहूँ, "शिव, आपको प्रणाम।"

English sense

When sons, friends and others gather near me and cry, "Oh, what a state this is!", then, god of gods, lord of Gaurī, Śambhu, let me keep saying without stopping, "I bow to you, Śiva."

पदार्थ · word by word
यदा पुत्रमित्रादयः मत्सकाशे
when sons, friends and others are near meजब बेटे, मित्र आदि मेरे पास हों
रुदन्ति अस्य हा कीदृशी इयं दशा इति
they cry, "Oh, what a state this is!"रोते हैं, "हाय, यह कैसी दशा है!"
तदा
thenतब
देवदेवेश गौरीश शम्भो
god of gods, lord of Gaurī, Śambhuदेवों के देव, गौरी के स्वामी, शम्भु
नमस्ते शिवाय इति अजस्रं ब्रवाणि
let me keep saying, "I bow to you, Śiva"मैं बिना रुके कहता रहूँ, "शिव, आपको प्रणाम"

Verse 24

यदा पश्यतां मामसौ वेत्ति नास्मा-
नयं श्वास एवेति वाचो भवेयुः ।
तदा भूतिभूषं भुजङ्गावनद्धं
पुरारे भवन्तं स्फुटं भावयेयम् ॥ २४ ॥

yadā paśyatāṃ māmasau vetti nāsmā-
nayaṃ śvāsa eveti vāco bhaveyuḥ
tadā bhūtibhūṣaṃ bhujaṅgāvanaddhaṃ
purāre bhavantaṃ sphuṭaṃ bhāvayeyam

यदा पश्यतां माम्असौ वेत्ति न अस्मान् अयं श्वास एव इति वाचः भवेयुःतदाभूतिभूषम्भुजङ्गावनद्धम्पुरारेभवन्तं स्फुटं भावयेयम्
हिन्दी अर्थ

जब मुझे देखने वाले कहें, "अब यह हमें नहीं पहचानता। यह केवल साँस है," तब त्रिपुर के शत्रु, भस्म लगाए और साँपों से लिपटे आपको मैं साफ़ मन में रखूँ।

English sense

When those who watch me say, "He does not know us now. This is only breath," then, enemy of Tripura, let me clearly keep in mind you, who are smeared with ash and wound about with snakes.

पदार्थ · word by word
यदा पश्यतां माम्
when those who watch meजब मुझे देखने वाले
असौ वेत्ति न अस्मान् अयं श्वास एव इति वाचः भवेयुः
they say, "He does not know us. This is only breath"कहें, "यह हमें नहीं पहचानता, यह केवल साँस है"
तदा
thenतब
भूतिभूषम्
smeared with ashभस्म लगाए
भुजङ्गावनद्धम्
wound about with snakesसाँपों से लिपटे
पुरारे
enemy of Tripuraत्रिपुर के शत्रु
भवन्तं स्फुटं भावयेयम्
let me clearly keep you in mindमैं आपको साफ़ मन में रखूँ

Verse 25

यदा यातनादेहसन्देहवाही
भवेदात्मदेहे न मोहो महान्मे ।
तदा काशशीतांशुसङ्काशमीश
स्मरारे वपुस्ते नमस्ते स्मराणि ॥ २५ ॥

yadā yātanādehasandehavāhī
bhavedātmadehe na moho mahānme
tadā kāśaśītāṃśusaṅkāśamīśa
smarāre vapuste namaste smarāṇi

यदा यातनादेहसन्देहवाहीभवेदात्मदेहे न मोहो महान्मेतदाकाशशीतांशुसङ्काशम्ईशस्मरारेवपुः तेनमस्ते स्मराणि
हिन्दी अर्थ

जब शरीर की पीड़ा से मुझे सन्देह होने लगे, तब अपने ही शरीर के बारे में मैं बहुत भ्रमित न होऊँ। तब, प्रभु, कामदेव के शत्रु, मैं आपके उस शरीर को याद करूँ जो सफ़ेद काश घास और चन्द्रमा की तरह चमकता है। आपको प्रणाम।

English sense

When the torment of the body makes me doubt, may I not be greatly confused about my own body. Then, Lord, enemy of Smara, let me remember your body, which shines like white kāśa grass and the moon. I bow to you.

Variant reading स्मरामि ("I remember") in place of स्मराणि ("let me remember").
पदार्थ · word by word
यदा यातनादेहसन्देहवाही
when the torment of the body brings doubtजब शरीर की पीड़ा से सन्देह आए
भवेदात्मदेहे न मोहो महान्मे
may I not be greatly confused about my own bodyअपने शरीर के बारे में मैं बहुत भ्रमित न होऊँ
तदा
thenतब
काशशीतांशुसङ्काशम्
shining like white kāśa grass and the moonसफ़ेद काश घास और चन्द्रमा की तरह चमकता
ईश
Lordप्रभु
स्मरारे
enemy of Smaraकामदेव के शत्रु
वपुः ते
your bodyआपका शरीर
नमस्ते स्मराणि
I bow to you, let me rememberआपको प्रणाम, मैं याद करूँ

Verse 26

यदापारमच्छायमस्थानमद्भि-
र्जनैर्वा विहीनं गमिष्यामि मार्गम् ।
तदा तं निरुन्धन्कृतान्तस्य मार्गं
महादेव मह्यं मनोज्ञं प्रयच्छ ॥ २६ ॥

yadāpāramacchāyamasthānamadbhi-
rjanairvā vihīnaṃ gamiṣyāmi mārgam
tadā taṃ nirundhankṛtāntasya mārgaṃ
mahādeva mahyaṃ manojñaṃ prayaccha

यदा अपारम् अच्छायम् अस्थानम्अद्भिः जनैः वा विहीनम्गमिष्यामि मार्गम्तदा तं निरुन्धन् कृतान्तस्य मार्गम्महादेवमह्यं मनोज्ञं प्रयच्छ
हिन्दी अर्थ

जब मैं ऐसे रास्ते पर जाऊँगा जिसका कोई छोर नहीं, जिसमें न छाया है, न ठहरने की जगह, न पानी और न लोग, तब महादेव, यम का रास्ता रोककर मुझे सुखद रास्ता दीजिए।

English sense

When I go along a road that has no end, no shade, no place to stop, and no water or people, then, Mahādeva, block the road of Death and give me a pleasant one.

पदार्थ · word by word
यदा अपारम् अच्छायम् अस्थानम्
when, on a road with no end, no shade, no place to stopजब बिना छोर, बिना छाया, बिना ठहराव वाले
अद्भिः जनैः वा विहीनम्
without water or peopleपानी और लोगों से रहित
गमिष्यामि मार्गम्
I go along the roadरास्ते पर जाऊँगा
तदा तं निरुन्धन् कृतान्तस्य मार्गम्
then blocking the road of Deathतब यम के रास्ते को रोककर
महादेव
Mahādevaमहादेव
मह्यं मनोज्ञं प्रयच्छ
give me a pleasant oneमुझे सुखद रास्ता दीजिए

Verse 27

यदा रौरवादि स्मरन्नेव भीत्या
व्रजाम्यत्र मोहं महादेव घोरम् ।
तदा मामहो नाथ कस्तारयिष्य-
त्यनाथं पराधीनमर्धेन्दुमौले ॥ २७ ॥

yadā rauravādi smaranneva bhītyā
vrajāmyatra mohaṃ mahādeva ghoram
tadā māmaho nātha kastārayiṣya-
tyanāthaṃ parādhīnamardhendumaule

यदा रौरवादि स्मरन्नेव भीत्याव्रजामि अत्र मोहं महादेव घोरम्तदा माम् अहो नाथ कः तारयिष्यतिअनाथम्पराधीनम्अर्धेन्दुमौले
हिन्दी अर्थ

जब रौरव जैसे नरकों को याद करके मैं डर के मारे यहाँ भयानक मूर्छा में गिरूँगा, तब अर्धचन्द्र धारण करने वाले प्रभु, मुझे कौन बचाएगा? मैं असहाय हूँ और दूसरों के अधीन हूँ।

English sense

When I think of the hells such as Raurava and fall here into a terrible faint from fear, then who will save me, Lord with the half-moon on your brow? I am helpless and I depend on others.

पदार्थ · word by word
यदा रौरवादि स्मरन्नेव भीत्या
when, from fear, I think of the hells such as Rauravaजब डर से रौरव आदि नरकों को याद करूँ
व्रजामि अत्र मोहं महादेव घोरम्
I fall here into a terrible faint, Mahādevaयहाँ भयानक मूर्छा में गिरूँ, महादेव
तदा माम् अहो नाथ कः तारयिष्यति
then, Lord, who will save meतब, प्रभु, मुझे कौन बचाएगा
अनाथम्
helplessअसहाय
पराधीनम्
dependent on othersदूसरों के अधीन
अर्धेन्दुमौले
Lord with the half-moon on your browअर्धचन्द्र धारण करने वाले

Verse 28

यदा श्वेतपत्रायतालङ्घ्यशक्तेः
कृतान्ताद्भयं भक्तवात्सल्यभावात् ।
तदा पाहि मां पार्वतीवल्लभान्यं
न पश्यामि पातारमेतादृशं मे ॥ २८ ॥

yadā śvetapatrāyatālaṅghyaśakteḥ
kṛtāntādbhayaṃ bhaktavātsalyabhāvāt
tadā pāhi māṃ pārvatīvallabhānyaṃ
na paśyāmi pātārametādṛśaṃ me

यदा श्वेतपत्रायतालङ्घ्यशक्तेःकृतान्ताद्भयम्भक्तवात्सल्यभावात्तदा पाहि माम्पार्वतीवल्लभअन्यं न पश्यामिपातारम् एतादृशं मे
हिन्दी अर्थ

जब यम से भय आए, जिसकी शक्ति सफ़ेद छत्र की तरह फैली है और जिसे कोई लाँघ नहीं सकता, तब पार्वती के पति, भक्तों के लिए अपने प्रेम के कारण मेरी रक्षा कीजिए। आपके समान कोई दूसरा रक्षक मुझे नहीं दिखता।

English sense

When fear comes from Death, whose power spreads wide like a white parasol and cannot be crossed, then protect me, husband of Pārvatī, out of your love for your devotees. I see no other protector like you.

पदार्थ · word by word
यदा श्वेतपत्रायतालङ्घ्यशक्तेः
when, from the one whose power spreads wide like a white parasol and cannot be crossedजब जिसकी शक्ति सफ़ेद छत्र की तरह फैली है और जिसे कोई लाँघ नहीं सकता, उससे
कृतान्ताद्भयम्
fear comes from Deathयम से भय आए
भक्तवात्सल्यभावात्
out of your love for your devoteesभक्तों के प्रति आपके प्रेम के कारण
तदा पाहि माम्
then protect meतब मेरी रक्षा कीजिए
पार्वतीवल्लभ
husband of Pārvatīपार्वती के पति
अन्यं न पश्यामि
I see no otherमुझे कोई दूसरा नहीं दिखता
पातारम् एतादृशं मे
protector like you for meआपके समान रक्षक

Verse 29

इदानीमिदानीं मृतिर्मे भवित्री-
त्यहो सन्ततं चिन्तया पीडितोऽस्मि ।
कथं नाम मा भून्मृतौ भीतिरेषा
नमस्ते गतीनां गते नीलकण्ठ ॥ २९ ॥

idānīmidānīṃ mṛtirme bhavitrī-
tyaho santataṃ cintayā pīḍito'smi
kathaṃ nāma mā bhūnmṛtau bhītireṣā
namaste gatīnāṃ gate nīlakaṇṭha

इदानीम् इदानीं मृतिः मे भवित्री इतिअहो सन्ततं चिन्तया पीडितः अस्मिकथं नाम मा भूत् मृतौ भीतिः एषानमस्तेगतीनां गतेनीलकण्ठ
हिन्दी अर्थ

"अब, अब मेरी मृत्यु आएगी": इस विचार की चिन्ता से मैं हमेशा पीड़ित रहता हूँ। मृत्यु के समय का यह डर मुझे कैसे न रहे? आपको प्रणाम, सब गन्तव्यों के गन्तव्य, नीलकण्ठ।

English sense

"Now, now, my death will come": with this thought I am always tormented by worry. How can I be free of this fear at the time of death? I bow to you, the goal of all who seek a goal, blue-throated one.

पदार्थ · word by word
इदानीम् इदानीं मृतिः मे भवित्री इति
"Now, now, my death will come""अब, अब मेरी मृत्यु आएगी"
अहो सन्ततं चिन्तया पीडितः अस्मि
I am always tormented by worryमैं हमेशा चिन्ता से पीड़ित रहता हूँ
कथं नाम मा भूत् मृतौ भीतिः एषा
how can I be free of this fear at the time of deathमृत्यु के समय यह डर मुझे कैसे न रहे
नमस्ते
I bow to youआपको प्रणाम
गतीनां गते
the goal of all who seek a goalसब गन्तव्यों के गन्तव्य
नीलकण्ठ
blue-throated oneनीलकण्ठ

Verse 30

अमर्यादमेवाहमाबालवृद्धं
हरन्तं कृतान्तं समीक्ष्यास्मि भीतः ।
मृतौ तावकाङ्घ्र्यब्जदिव्यप्रसादा-
द्भवानीपते निर्भयोऽहं भवानि ॥ ३० ॥

amaryādamevāhamābālavṛddhaṃ
harantaṃ kṛtāntaṃ samīkṣyāsmi bhītaḥ
mṛtau tāvakāṅghryabjadivyaprasādā-
dbhavānīpate nirbhayo'haṃ bhavāni

अमर्यादम् एवअहम् आबालवृद्धम् हरन्तं कृतान्तं समीक्ष्यअस्मि भीतःमृतौतावकाङ्घ्र्यब्जदिव्यप्रसादात्भवानीपतेनिर्भयः अहं भवानि
हिन्दी अर्थ

मैं डरता हूँ जब मैं देखता हूँ कि यम बच्चे से लेकर बूढ़े तक सबको बिना किसी मर्यादा के उठा ले जाता है। आपके चरण-कमलों की दिव्य कृपा से, भवानी के स्वामी, मैं मृत्यु के समय निर्भय रहूँ।

English sense

I am afraid when I see Death carrying off everyone, from child to old man, with no limit. By the divine grace of your lotus feet, lord of Bhavānī, may I be fearless at death.

पदार्थ · word by word
अमर्यादम् एव
with no limitबिना किसी मर्यादा के
अहम् आबालवृद्धम् हरन्तं कृतान्तं समीक्ष्य
seeing Death carry off everyone from child to old manबच्चे से बूढ़े तक सबको ले जाते यम को देखकर
अस्मि भीतः
I am afraidमैं डरता हूँ
मृतौ
at deathमृत्यु के समय
तावकाङ्घ्र्यब्जदिव्यप्रसादात्
by the divine grace of your lotus feetआपके चरण-कमलों की दिव्य कृपा से
भवानीपते
lord of Bhavānīभवानी के स्वामी
निर्भयः अहं भवानि
may I be fearlessमैं निर्भय रहूँ

Verse 31

जराजन्मगर्भाधिवासादिदुःखा-
न्यसह्यानि जह्यां जगन्नाथ देव ।
भवन्तं विना मे गतिर्नैव शम्भो
दयालो न जागर्ति किं वा दया ते ॥ ३१ ॥

jarājanmagarbhādhivāsādiduḥkhā-
nyasahyāni jahyāṃ jagannātha deva
bhavantaṃ vinā me gatirnaiva śambho
dayālo na jāgarti kiṃ vā dayā te

जराजन्मगर्भाधिवासादिदुःखानिअसह्यानिजह्याम्जगन्नाथ देवभवन्तं विना मे गतिः न एव शम्भोदयालो न जागर्ति किं वा दया ते
हिन्दी अर्थ

जगत के स्वामी, बुढ़ापा, जन्म और गर्भ में रहने जैसे असहनीय दुखों को मैं पीछे छोड़ दूँ। शम्भु, आपके बिना मेरा कोई सहारा नहीं। दयालु, क्या आपकी दया जाग नहीं रही?

English sense

Lord of the world, may I leave behind the unbearable sufferings of old age, birth and a stay in the womb. Without you I have no refuge, Śambhu. Is your mercy not awake, kind one?

पदार्थ · word by word
जराजन्मगर्भाधिवासादिदुःखानि
sufferings such as old age, birth and a stay in the wombबुढ़ापा, जन्म और गर्भ में रहने जैसे दुख
असह्यानि
unbearableअसहनीय
जह्याम्
may I leave behindमैं पीछे छोड़ दूँ
जगन्नाथ देव
lord of the worldजगत के स्वामी
भवन्तं विना मे गतिः न एव शम्भो
without you I have no refuge, Śambhuशम्भु, आपके बिना मेरा सहारा नहीं
दयालो न जागर्ति किं वा दया ते
is your mercy not awake, kind oneदयालु, क्या आपकी दया जाग नहीं रही

Verse 32

शिवायेति शब्दो नमःपूर्व एष
स्मरन्मुक्तिकृन्मृत्युहा तत्त्ववाची ।
महेशान मा गान्मनस्तो वचस्तः
सदा मह्यमेतत्प्रदानं प्रयच्छ ॥ ३२ ॥

śivāyeti śabdo namaḥpūrva eṣa
smaranmuktikṛnmṛtyuhā tattvavācī
maheśāna mā gānmanasto vacastaḥ
sadā mahyametatpradānaṃ prayaccha

शिवाय इति शब्दः नमःपूर्वः एषःस्मरन् मुक्तिकृत् मृत्युहा तत्त्ववाचीमहेशानमा गात् मनस्तः वचस्तःसदा मह्यम् एतत् प्रदानं प्रयच्छ
हिन्दी अर्थ

"शिवाय" शब्द, जिसके पहले "नमः" लगा है, याद करने पर मुक्ति देता है, मृत्यु को मारता है और सत्य को बताता है। महेश्वर, यह मेरे मन और वाणी से कभी न जाए। मुझे यही वरदान सदा दीजिए।

English sense

The word "Śivāya", with "namaḥ" before it, frees from birth when it is remembered, kills death, and states the truth. Great Lord, let it never leave my mind or my speech. Always give me this gift.

पदार्थ · word by word
शिवाय इति शब्दः नमःपूर्वः एषः
this word "Śivāya" with "namaḥ" before it"नमः" के साथ यह "शिवाय" शब्द
स्मरन् मुक्तिकृत् मृत्युहा तत्त्ववाची
when remembered it frees, kills death, states the truthयाद करने पर मुक्ति देता है, मृत्यु को मारता है, सत्य बताता है
महेशान
great Lordमहेश्वर
मा गात् मनस्तः वचस्तः
let it never leave my mind or speechमेरे मन और वाणी से कभी न जाए
सदा मह्यम् एतत् प्रदानं प्रयच्छ
always give me this giftमुझे यही वरदान सदा दीजिए

Verse 33

त्वमप्यम्ब मां पश्य शीतांशुमौलि-
प्रिये भेषजं त्वं भवव्याधिशान्तौ ।
बहुक्लेशभाजं पदाम्भोजपोते
भवाब्धौ निमग्नं नयस्वाद्य पारम् ॥ ३३ ॥

tvamapyamba māṃ paśya śītāṃśumauli-
priye bheṣajaṃ tvaṃ bhavavyādhiśāntau
bahukleśabhājaṃ padāmbhojapote
bhavābdhau nimagnaṃ nayasvādya pāram

त्वम् अपि अम्ब माम् पश्यशीतांशुमौलिप्रियेभेषजं त्वं भवव्याधिशान्तौबहुक्लेशभाजम्पदाम्भोजपोतेभवाब्धौ निमग्नम्नयस्व अद्य पारम्
हिन्दी अर्थ

माँ, चन्द्रमौली की प्रिया, आप भी मुझे देखिए। आप जन्म-मरण के रोग को शान्त करने वाली औषधि हैं। मैं बहुत कष्ट पा रहा हूँ और जन्म के सागर में डूब गया हूँ। आज अपने चरण-कमलों की नाव से मुझे पार ले जाइए।

English sense

Mother, you who are dear to the moon-crowned one, you too, look at me. You are the medicine that calms the sickness of birth and death. I suffer many troubles and have sunk in the ocean of birth. Today take me across in the boat of your lotus feet.

पदार्थ · word by word
त्वम् अपि अम्ब माम् पश्य
mother, you too, look at meमाँ, आप भी मुझे देखिए
शीतांशुमौलिप्रिये
you who are dear to the moon-crowned oneचन्द्रमौली की प्रिया
भेषजं त्वं भवव्याधिशान्तौ
you are the medicine for calming the sickness of birth and deathआप जन्म-मरण का रोग शान्त करने की औषधि हैं
बहुक्लेशभाजम्
one who suffers many troublesबहुत कष्ट पाने वाले को
पदाम्भोजपोते
in the boat of your lotus feetआपके चरण-कमलों की नाव में
भवाब्धौ निमग्नम्
sunk in the ocean of birthजन्म के सागर में डूबे
नयस्व अद्य पारम्
today take acrossआज पार ले जाइए

Verse 34

अनुद्यल्ललाटाक्षिवह्निप्ररोहै-
रवामस्फुरच्चारुवामोरुशोभैः ।
अनङ्गभ्रमद्भोगिभूषाविशेषै-
रचन्द्रार्धचूडैरलं दैवतैर्नः ॥ ३४ ॥

anudyallalāṭākṣivahniprarohai-
ravāmasphuraccāruvāmoruśobhaiḥ
anaṅgabhramadbhogibhūṣāviśeṣai-
racandrārdhacūḍairalaṃ daivatairnaḥ

अनुद्यल्ललाटाक्षिवह्निप्ररोहैःअवामस्फुरच्चारुवामोरुशोभैःअनङ्गभ्रमद्भोगिभूषाविशेषैःअचन्द्रार्धचूडैःअलम्दैवतैः नः
हिन्दी अर्थ

हमारे लिए बाकी देवता बहुत हुए: जिनके माथे की आँख से निकलती अग्नि नहीं, जिनके पास सुन्दर बायाँ ऊरु चमकता नहीं, जिनके पास घूमते साँपों का विशेष गहना नहीं और जिनके मुकुट पर अर्धचन्द्र नहीं।

English sense

Enough of the other gods for us: those without the fire that bursts from a forehead eye, without a lovely left thigh shining beside them, without the special ornament of roaming snakes, and without the half-moon on the crest.

पदार्थ · word by word
अनुद्यल्ललाटाक्षिवह्निप्ररोहैः
without the fire that bursts from a forehead eyeमाथे की आँख से निकलती अग्नि के बिना
अवामस्फुरच्चारुवामोरुशोभैः
without a lovely left thigh shining beside themसुन्दर बायाँ ऊरु चमकने की शोभा के बिना
अनङ्गभ्रमद्भोगिभूषाविशेषैः
without the special ornament of roaming snakesघूमते साँपों के विशेष गहने के बिना
अचन्द्रार्धचूडैः
without the half-moon on the crestमुकुट पर अर्धचन्द्र के बिना
अलम्
enoughबहुत हुआ
दैवतैः नः
of gods for usहमारे लिए देवताओं का

Verse 35

अकण्ठेकलङ्कादनङ्गेभुजङ्गा-
दपाणौकपालादफालेऽनलाक्षात् ।
अमौळौशशाङ्कादवामेकलत्रा-
दहं देवमन्यं न मन्ये न मन्ये ॥ ३५ ॥

akaṇṭhekalaṅkādanaṅgebhujaṅgā-
dapāṇaukapālādaphāle'nalākṣāt
amauḷauśaśāṅkādavāmekalatrā-
dahaṃ devamanyaṃ na manye na manye

अकण्ठेकलङ्कात्अनङ्गेभुजङ्गात्अपाणौकपालात्अफालेऽनलाक्षात्अमौळौशशाङ्कात्अवामेकलत्रात्अहं देवम् अन्यं न मन्ये न मन्ये
हिन्दी अर्थ

जिनके कण्ठ पर काला चिह्न है, शरीर पर साँप है, हाथ में कपाल है, माथे पर अग्नि की आँख है, सिर पर चन्द्रमा है और बाईं ओर पत्नी है, उनके सिवा मैं किसी और देवता को नहीं मानता। नहीं मानता।

English sense

Other than the one with the dark mark on his throat, the snake on his body, the skull in his hand, the eye of fire on his forehead, the moon on his head and his lady on his left side, I accept no other god. I accept none.

पदार्थ · word by word
अकण्ठेकलङ्कात्
other than the one with the dark mark on his throatकण्ठ पर काले चिह्न वाले के सिवा
अनङ्गेभुजङ्गात्
the snake on his bodyशरीर पर साँप वाले के सिवा
अपाणौकपालात्
the skull in his handहाथ में कपाल वाले के सिवा
अफालेऽनलाक्षात्
the eye of fire on his foreheadमाथे पर अग्नि की आँख वाले के सिवा
अमौळौशशाङ्कात्
the moon on his headसिर पर चन्द्रमा वाले के सिवा
अवामेकलत्रात्
his lady on his left sideबाईं ओर पत्नी वाले के सिवा
अहं देवम् अन्यं न मन्ये न मन्ये
I accept no other god, I accept noneमैं किसी और देवता को नहीं मानता, नहीं मानता

Verse 36

महादेव शम्भो गिरीश त्रिशूलिम्-
स्त्वदीयं समस्तं विभातीति यस्मात् ।
शिवादन्यथा दैवतं नाभिजाने
शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ३६ ॥

mahādeva śambho girīśa triśūlim-
stvadīyaṃ samastaṃ vibhātīti yasmāt
śivādanyathā daivataṃ nābhijāne
śivo'haṃ śivo'haṃ śivo'haṃ śivo'ham

महादेव शम्भो गिरीश त्रिशूलिन्त्वदीयं समस्तं विभाति इति यस्मात्शिवात् अन्यथा दैवतं न अभिजानेशिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम्
हिन्दी अर्थ

महादेव, शम्भु, गिरीश, त्रिशूलधारी: क्योंकि जो कुछ भी चमकता है वह सब आपका है, मैं शिव के सिवा किसी देवता को नहीं जानता। मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

English sense

Great god, Śambhu, Girīśa, holder of the trident: because everything that shines is yours, I know no god other than Śiva. I am Śiva, I am Śiva, I am Śiva, I am Śiva.

पदार्थ · word by word
महादेव शम्भो गिरीश त्रिशूलिन्
great god, Śambhu, Girīśa, holder of the tridentमहादेव, शम्भु, गिरीश, त्रिशूलधारी
त्वदीयं समस्तं विभाति इति यस्मात्
because everything that shines is yoursक्योंकि जो कुछ चमकता है वह सब आपका है
शिवात् अन्यथा दैवतं न अभिजाने
I know no god other than Śivaमैं शिव के सिवा किसी देवता को नहीं जानता
शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम्
I am Śiva, I am Śiva, I am Śiva, I am Śivaमैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ

Verse 37

यतोऽजायतेदं प्रपञ्चं विचित्रं
स्थितिं याति यस्मिन्यदेकान्तमन्ते ।
स कर्मादिहीनः स्वयञ्ज्योतिरात्मा
शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ३७ ॥

yato'jāyatedaṃ prapañcaṃ vicitraṃ
sthitiṃ yāti yasminyadekāntamante
sa karmādihīnaḥ svayañjyotirātmā
śivo'haṃ śivo'haṃ śivo'haṃ śivo'ham

यतः अजायत इदं प्रपञ्चं विचित्रम्स्थितिं याति यस्मिन्यत् एकान्तम् अन्तेसः कर्मादिहीनःस्वयञ्ज्योतिरात्माशिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम्
हिन्दी अर्थ

यह विचित्र जगत जिनसे पैदा होता है, जिनमें टिकता है और अन्त में जिनमें ही समा जाता है, वे कर्म आदि से रहित हैं, स्वयं प्रकाशित आत्मा हैं। मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ।

English sense

This varied world is born from him, rests in him, and at the end goes into him alone. He is free of action and the rest, the self that shines by itself. I am Śiva, I am Śiva, I am Śiva, I am Śiva.

पदार्थ · word by word
यतः अजायत इदं प्रपञ्चं विचित्रम्
from whom this varied world is bornजिनसे यह विचित्र जगत पैदा होता है
स्थितिं याति यस्मिन्
in whom it restsजिनमें टिकता है
यत् एकान्तम् अन्ते
and into whom alone it goes at the endऔर जिनमें अन्त में अकेला समा जाता है
सः कर्मादिहीनः
he is free of action and the restवे कर्म आदि से रहित हैं
स्वयञ्ज्योतिरात्मा
the self that shines by itselfस्वयं प्रकाशित आत्मा
शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम्
I am Śiva, I am Śiva, I am Śiva, I am Śivaमैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ, मैं शिव हूँ

Verse 38

किरीटे निशेशो ललाटे हुताशो
भुजे भोगिराजो गले कालिमा च ।
तनौ कामिनी यस्य तत्तुल्यदेवं
न जाने न जाने न जाने न जाने ॥ ३८ ॥

kirīṭe niśeśo lalāṭe hutāśo
bhuje bhogirājo gale kālimā ca
tanau kāminī yasya tattulyadevaṃ
na jāne na jāne na jāne na jāne

किरीटे निशेशःललाटे हुताशःभुजे भोगिराजःगले कालिमा चतनौ कामिनी यस्यतत्तुल्यदेवम्न जाने न जाने न जाने न जाने
हिन्दी अर्थ

जिनके मुकुट पर रात्रि के स्वामी चन्द्रमा हैं, माथे पर अग्नि है, भुजा पर नागराज हैं, गले पर काला चिह्न है और शरीर में एक नारी है, उनके समान कोई देवता मैं नहीं जानता। नहीं जानता, नहीं जानता, नहीं जानता।

English sense

The lord of night is on his crown, fire on his forehead, the king of snakes on his arm, a dark mark on his throat, and a woman in his body. I know no god equal to him. I do not know, I do not know, I do not know.

पदार्थ · word by word
किरीटे निशेशः
the lord of night on his crownमुकुट पर रात्रि के स्वामी
ललाटे हुताशः
fire on his foreheadमाथे पर अग्नि
भुजे भोगिराजः
the king of snakes on his armभुजा पर नागराज
गले कालिमा च
a dark mark on his throatऔर गले पर काला चिह्न
तनौ कामिनी यस्य
a woman in whose bodyजिनके शरीर में एक नारी है
तत्तुल्यदेवम्
a god equal to himउनके समान देवता
न जाने न जाने न जाने न जाने
I do not know, I do not know, I do not knowमैं नहीं जानता, नहीं जानता, नहीं जानता

Verse 39

अनेन स्तवेनादरादम्बिकेशं
परां भक्तिमासाद्य यं ये नमन्ति ।
मृतौ निर्भयास्ते जनास्तं भजन्ते
हृदम्भोजमध्ये सदासीनमीशम् ॥ ३९ ॥

anena stavenādarādambikeśaṃ
parāṃ bhaktimāsādya yaṃ ye namanti
mṛtau nirbhayāste janāstaṃ bhajante
hṛdambhojamadhye sadāsīnamīśam

अनेन स्तवेनआदरात् अम्बिकेशम्परां भक्तिम् आसाद्ययं ये नमन्तिमृतौ निर्भयाः ते जनाःतं भजन्तेहृदम्भोजमध्ये सदासीनम् ईशम्
हिन्दी अर्थ

जो इस स्तोत्र से अम्बिका के स्वामी को आदर से प्रणाम करते हैं और परम भक्ति पाते हैं, वे मृत्यु के समय निर्भय रहते हैं। वे उसी की उपासना करते हैं जो हृदय-कमल में सदा विराजमान है।

English sense

Those who bow with respect to the lord of Ambikā with this hymn, and reach the highest devotion, are fearless at death. They worship him who always sits in the lotus of the heart.

पदार्थ · word by word
अनेन स्तवेन
with this hymnइस स्तोत्र से
आदरात् अम्बिकेशम्
with respect to the lord of Ambikāआदर से अम्बिका के स्वामी को
परां भक्तिम् आसाद्य
reaching the highest devotionपरम भक्ति पाकर
यं ये नमन्ति
those who bow to himजो उन्हें प्रणाम करते हैं
मृतौ निर्भयाः ते जनाः
those people are fearless at deathवे लोग मृत्यु के समय निर्भय रहते हैं
तं भजन्ते
they worship himवे उनकी उपासना करते हैं
हृदम्भोजमध्ये सदासीनम् ईशम्
who always sits in the lotus of the heartजो हृदय-कमल में सदा विराजमान हैं

Verse 40

भुजङ्गप्रियाकल्प शम्भो मयैवं
भुजङ्गप्रयातेन वृत्तेन क्लृप्तम् ।
नरः स्तोत्रमेतत्पठित्वोरुभक्त्या
सुपुत्रायुरारोग्यमैश्वर्यमेति ॥ ४० ॥

bhujaṅgapriyākalpa śambho mayaivaṃ
bhujaṅgaprayātena vṛttena klṛptam
naraḥ stotrametatpaṭhitvorubhaktyā
suputrāyurārogyamaiśvaryameti

भुजङ्गप्रियाकल्प शम्भोमया एवं भुजङ्गप्रयातेन वृत्तेन क्लृप्तम्नरः स्तोत्रम् एतत् पठित्वा उरुभक्त्यासुपुत्रायुरारोग्यमैश्वर्यम् एति
हिन्दी अर्थ

शम्भु, साँपों को गहना बनाने वाले, मैंने यह स्तोत्र इसी प्रकार भुजङ्गप्रयात छन्द में रचा है। जो मनुष्य इस स्तोत्र को गहरी भक्ति से पढ़ता है, उसे अच्छे पुत्र, लम्बी आयु, आरोग्य और ऐश्वर्य मिलते हैं।

English sense

Śambhu, you who wear snakes as your ornaments, I have made this hymn in this way in the bhujaṅgaprayāta metre. A person who reads this hymn with deep devotion gains good sons, long life, health and wealth.

पदार्थ · word by word
भुजङ्गप्रियाकल्प शम्भो
Śambhu, you who wear snakes as your ornamentsशम्भु, साँपों को गहना बनाने वाले
मया एवं भुजङ्गप्रयातेन वृत्तेन क्लृप्तम्
I have made this in this way in the bhujaṅgaprayāta metreमैंने इसी प्रकार भुजङ्गप्रयात छन्द में रचा है
नरः स्तोत्रम् एतत् पठित्वा उरुभक्त्या
a person who reads this hymn with deep devotionजो मनुष्य गहरी भक्ति से यह स्तोत्र पढ़ता है
सुपुत्रायुरारोग्यमैश्वर्यम् एति
gains good sons, long life, health and wealthअच्छे पुत्र, लम्बी आयु, आरोग्य और ऐश्वर्य पाता है
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवत्पाद कृतौ शिवभुजङ्गं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Mahadeva महादेव An epithet of Shiva, "the great god";
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Ganesha गणेश The elephant-headed deity of auspicious beginnings, son of Shiva and Parvati.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras