Ascribed to Ādi Śaṅkarācārya · prayer of forgiveness

श्रीशिवापराधक्षमापनस्तोत्रम्

Shiva Aparadha Kshamapana Stotram — A prayer for forgiveness, from the womb to old age

A hymn that says what most prayers leave out: I did not do it. It walks through a life with Shiva in view and finds him forgotten at every age, then lists the baths, offerings and fire-rites that were never made, and ends by asking him to forgive every fault of hand, foot, speech, body, ear, eye and mind.

Verse 1

आदौ कर्मप्रसङ्गात्कलयति कलुषं मातृकुक्षौ स्थितं मां
विण्मूत्रामेध्यमध्ये क्वथयति नितरां जाठरो जातवेदाः ।
यद्यद्वै तत्र दुःखं व्यथयति नितरां शक्यते केन वक्तुं
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ १ ॥

ādau karmaprasaṅgātkalayati kaluṣaṃ mātṛkukṣau sthitaṃ māṃ
viṇmūtrāmedhyamadhye kvathayati nitarāṃ jāṭharo jātavedāḥ
yadyadvai tatra duḥkhaṃ vyathayati nitarāṃ śakyate kena vaktuṃ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

आदौकर्मप्रसङ्गात्कलयति कलुषम्मातृकुक्षौ स्थितं माम्विण्मूत्रामेध्यमध्येक्वथयति नितराम्जाठरो जातवेदाःयद्यद् वै तत्र दुःखम्व्यथयति नितराम्शक्यते केन वक्तुम्क्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

सबसे पहले, पिछले कर्मों के कारण मैं दोष लेकर माँ की कोख में रहता हूँ। मल-मूत्र की गन्दगी के बीच पेट की अग्नि मुझे बिना रुके उबालती है। वहाँ मैंने जो दुख सहा, उसे कौन कह सकता है? मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

First, because of what I have done before, I take on a stain and stay in my mother's womb. In the middle of filth, the fire of the belly boils me without rest. Who can tell what pain I suffered there? Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading कथयति in place of क्वथयति ("boils") in the second line.
पदार्थ · word by word
आदौ
firstसबसे पहले
कर्मप्रसङ्गात्
because of what I have done beforeपिछले कर्मों के कारण
कलयति कलुषम्
I take on a stainदोष लेता हूँ
मातृकुक्षौ स्थितं माम्
staying in my mother's wombमाँ की कोख में रहते हुए मुझे
विण्मूत्रामेध्यमध्ये
in the middle of filthमल-मूत्र की गन्दगी के बीच
क्वथयति नितराम्
boils me without restबिना रुके उबालती है
जाठरो जातवेदाः
the fire of the bellyपेट की अग्नि
यद्यद् वै तत्र दुःखम्
whatever pain there wasवहाँ जो-जो दुख था
व्यथयति नितराम्
it hurts without restबिना रुके सताता है
शक्यते केन वक्तुम्
who can tellकौन कह सकता है
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 2

बाल्ये दुःखातिरेको मललुलितवपुः स्तन्यपाने पिपासा
नो शक्तश्चेन्द्रियेभ्यो भवगुणजनिताः जन्तवो मां तुदन्ति ।
नानारोगादिदुःखाद्रुदनपरवशः शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ २ ॥

bālye duḥkhātireko malalulitavapuḥ stanyapāne pipāsā
no śaktaścendriyebhyo bhavaguṇajanitāḥ jantavo māṃ tudanti
nānārogādiduḥkhādrudanaparavaśaḥ śaṅkaraṃ na smarāmi
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

बाल्येदुःखातिरेकःमललुलितवपुःस्तन्यपाने पिपासानो शक्तः इन्द्रियेभ्यःभवगुणजनिताः जन्तवःमाम् तुदन्तिनानारोगादिदुःखात्रुदनपरवशःशङ्करं न स्मरामिक्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

बचपन में दुख बहुत था। शरीर गन्दगी से सना था और माँ का दूध पीने की प्यास थी। इन्द्रियाँ कमज़ोर थीं और संसार में पैदा हुए जीव मुझे काटते थे। अनेक रोगों के दुख से रोते-रोते बेबस होकर मैंने शंकर को याद नहीं किया। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

In childhood the suffering was great. My body was dirty, and I was thirsty for the breast. My senses were weak, and creatures born of this world bit me. Helpless with crying from many illnesses, I did not remember Śaṅkara. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

पदार्थ · word by word
बाल्ये
in childhoodबचपन में
दुःखातिरेकः
the suffering was greatदुख बहुत था
मललुलितवपुः
my body dirtyगन्दगी से सना शरीर
स्तन्यपाने पिपासा
thirst for the breastमाँ का दूध पीने की प्यास
नो शक्तः इन्द्रियेभ्यः
my senses were weakइन्द्रियाँ कमज़ोर थीं
भवगुणजनिताः जन्तवः
creatures born of this worldसंसार में पैदा हुए जीव
माम् तुदन्ति
bit meमुझे काटते थे
नानारोगादिदुःखात्
from the pain of many illnessesअनेक रोगों के दुख से
रुदनपरवशः
helpless with cryingरोने से बेबस
शङ्करं न स्मरामि
I did not remember Śaṅkaraमैंने शंकर को याद नहीं किया
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 3

प्रौढोऽहं यौवनस्थो विषयविषधरैः पञ्चभिर्मर्मसन्धौ
दष्टो नष्टो विवेकः सुतधनयुवतिस्वादुसौख्ये निषण्णः ।
शैवीचिन्ताविहीनं मम हृदयमहो मानगर्वाधिरूढं
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ३ ॥

prauḍho'haṃ yauvanastho viṣayaviṣadharaiḥ pañcabhirmarmasandhau
daṣṭo naṣṭo vivekaḥ sutadhanayuvatisvādusaukhye niṣaṇṇaḥ
śaivīcintāvihīnaṃ mama hṛdayamaho mānagarvādhirūḍhaṃ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

प्रौढः अहम् यौवनस्थःविषयविषधरैः पञ्चभिःमर्मसन्धौ दष्टःनष्टः विवेकःसुतधनयुवतिस्वादुसौख्ये निषण्णःशैवीचिन्ताविहीनं मम हृदयम्अहोमानगर्वाधिरूढम्क्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

अब मैं बड़ा और जवान हूँ। पाँच विषयों रूपी साँपों ने मर्मस्थलों पर मुझे डस लिया है और मेरी विवेक-शक्ति नष्ट हो गई है। मैं पुत्र, धन और स्त्री के मीठे सुख में डूबा हूँ। शिव के विचार से खाली मेरा हृदय मान और अहंकार पर चढ़ बैठा है। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

Now I am grown and young. The five sense-objects, like snakes, have bitten me at my weak spots, and my power to tell right from wrong is gone. I sink in the sweet pleasures of sons, wealth and women. My heart, which has no thought of Śiva, has climbed up on pride and conceit. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading स्वादसौख्ये ("pleasures of taste", for स्वादुसौख्ये) in the second line.
पदार्थ · word by word
प्रौढः अहम् यौवनस्थः
I am grown and youngमैं बड़ा और जवान हूँ
विषयविषधरैः पञ्चभिः
by the five sense-objects like snakesपाँच विषयों रूपी साँपों से
मर्मसन्धौ दष्टः
bitten at my weak spotsमर्मस्थलों पर डसा गया
नष्टः विवेकः
my power to tell right from wrong is goneविवेक नष्ट हो गया
सुतधनयुवतिस्वादुसौख्ये निषण्णः
sunk in the sweet pleasures of sons, wealth and womenपुत्र, धन और स्त्री के मीठे सुख में डूबा
शैवीचिन्ताविहीनं मम हृदयम्
my heart, without thought of Śivaशिव के विचार से खाली मेरा हृदय
अहो
alasहाय
मानगर्वाधिरूढम्
has climbed up on pride and conceitमान और अहंकार पर चढ़ बैठा है
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 4

वार्धक्ये चेन्द्रियाणां विगतगतिमतिश्चाधिदैवादितापैः
पापै रोगैर्वियोगैस्त्वनवसितवपुः प्रौढहीनं च दीनम् ।
मिथ्यामोहाभिलाषैर्भ्रमति मम मनो धूर्जटेर्ध्यानशून्यं
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ४ ॥

vārdhakye cendriyāṇāṃ vigatagatimatiścādhidaivāditāpaiḥ
pāpai rogairviyogaistvanavasitavapuḥ prauḍhahīnaṃ ca dīnam
mithyāmohābhilāṣairbhramati mama mano dhūrjaṭerdhyānaśūnyaṃ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

वार्धक्येइन्द्रियाणां विगतगतिमतिःअधिदैवादितापैःपापैः रोगैः वियोगैःअनवसितवपुः प्रौढहीनम्दीनम्मिथ्यामोहाभिलाषैःभ्रमति मम मनःधूर्जटेर्ध्यानशून्यम्क्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

बुढ़ापे में इन्द्रियों की शक्ति चली गई है, मन और चाल भी। मैं दैवी आदि कष्टों, पापों, रोगों और बिछोहों से घिसा हुआ हूँ। शरीर थका और कमज़ोर है और मैं दीन हूँ। मेरा मन झूठे मोह और इच्छाओं में भटकता है, धूर्जटि के ध्यान से खाली है। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

In old age my senses have lost their power, and so have my mind and my steps. I am worn down by the heavenly and other torments, by sins, illnesses and partings. My body is spent and weak, and I am wretched. My mind wanders in false attachments and wishes, empty of meditation on Dhūrjaṭi. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

पदार्थ · word by word
वार्धक्ये
in old ageबुढ़ापे में
इन्द्रियाणां विगतगतिमतिः
my senses have lost their power, and my mind and stepsइन्द्रियों की शक्ति, मन और चाल जा चुकी है
अधिदैवादितापैः
by the heavenly and other tormentsदैवी आदि कष्टों से
पापैः रोगैः वियोगैः
by sins, illnesses and partingsपापों, रोगों और बिछोहों से
अनवसितवपुः प्रौढहीनम्
my body spent and weakथका और कमज़ोर शरीर
दीनम्
wretchedदीन
मिथ्यामोहाभिलाषैः
in false attachments and wishesझूठे मोह और इच्छाओं में
भ्रमति मम मनः
my mind wandersमेरा मन भटकता है
धूर्जटेर्ध्यानशून्यम्
empty of meditation on Dhūrjaṭiधूर्जटि के ध्यान से खाली
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 5

स्नात्वा प्रत्यूषकाले स्नपनविधिविधौ नाहृतं गाङ्गतोयं
पूजार्थं वा कदाचिद्बहुतरगहनात्खण्डबिल्वीदलानि ।
नानीता पद्ममाला सरसि विकसिता गन्धधूपैः त्वदर्थं
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ५ ॥

snātvā pratyūṣakāle snapanavidhividhau nāhṛtaṃ gāṅgatoyaṃ
pūjārthaṃ vā kadācidbahutaragahanātkhaṇḍabilvīdalāni
nānītā padmamālā sarasi vikasitā gandhadhūpaiḥ tvadarthaṃ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

स्नात्वा प्रत्यूषकालेस्नपनविधिविधौनाहृतं गाङ्गतोयम्पूजार्थं वा कदाचित्बहुतरगहनात्खण्डबिल्वीदलानिन आनीता पद्ममालासरसि विकसितागन्धधूपैः त्वदर्थम्क्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

मैंने कभी सुबह नहाकर आपके स्नान के लिए गंगाजल नहीं लाया। आपकी पूजा के लिए कभी घने जंगल से बेलपत्र नहीं लाया। खिले हुए सरोवर से, सुगन्ध और धूप के साथ, आपके लिए कमल की माला कभी नहीं लाया। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

I never bathed at dawn and brought Gaṅgā water for your bath. For your worship I never brought bilva leaves from the deep forest. I never brought a lotus garland from the blooming lake, with perfume and incense, for you. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading गन्धपुष्पैः ("with perfume and flowers") in place of गन्धधूपैः; and, in the second line, बहुतरगहनेऽखण्डबिल्वीदलं वा ("or a whole bilva leaf from the deep forest").
पदार्थ · word by word
स्नात्वा प्रत्यूषकाले
having bathed at dawnसुबह नहाकर
स्नपनविधिविधौ
for the rite of bathing youआपके स्नान की विधि के लिए
नाहृतं गाङ्गतोयम्
I never brought Gaṅgā waterगंगाजल नहीं लाया
पूजार्थं वा कदाचित्
or ever for worshipया कभी पूजा के लिए
बहुतरगहनात्
from the deep forestघने जंगल से
खण्डबिल्वीदलानि
bilva leavesबेलपत्र
न आनीता पद्ममाला
I never brought a lotus garlandकमल की माला नहीं लाया
सरसि विकसिता
from the blooming lakeखिले हुए सरोवर से
गन्धधूपैः त्वदर्थम्
with perfume and incense, for youसुगन्ध और धूप के साथ, आपके लिए
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 6

दुग्धैर्मध्वाज्ययुक्तैर्दधिसितसहितैः स्नापितं नैव लिङ्गं
नो लिप्तं चन्दनाद्यैः कनकविरचितैः पूजितं न प्रसूनैः ।
धूपैः कर्पूरदीपैर्विविधरसयुतैर्नैव भक्ष्योपहारैः
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ६ ॥

dugdhairmadhvājyayuktairdadhisitasahitaiḥ snāpitaṃ naiva liṅgaṃ
no liptaṃ candanādyaiḥ kanakaviracitaiḥ pūjitaṃ na prasūnaiḥ
dhūpaiḥ karpūradīpairvividharasayutairnaiva bhakṣyopahāraiḥ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

दुग्धैः मध्वाज्ययुक्तैः दधिसितसहितैःस्नापितं न एव लिङ्गम्नो लिप्तं चन्दनाद्यैःकनकविरचितैः पूजितं न प्रसूनैःधूपैः कर्पूरदीपैःविविधरसयुतैः नैव भक्ष्योपहारैःक्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

मैंने आपके लिंग को कभी दूध, शहद, घी, दही और शक्कर से नहीं नहलाया। चन्दन आदि का लेप नहीं किया और सोने के फूलों से पूजा नहीं की। धूप, कपूर के दीप और अनेक स्वादों वाले भोजन का भोग नहीं चढ़ाया। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

I never bathed your linga with milk, honey, ghee, curd and sugar. I never smeared it with sandalwood and the like, or worshipped it with golden flowers. I never gave incense, camphor lamps, or food of many flavours. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading दधिगुडसहितैः ("curd and jaggery") in place of दधिसितसहितैः, and मध्वाज्युतैः in place of मध्वाज्ययुक्तैः.
पदार्थ · word by word
दुग्धैः मध्वाज्ययुक्तैः दधिसितसहितैः
with milk, honey, ghee, curd and sugarदूध, शहद, घी, दही और शक्कर से
स्नापितं न एव लिङ्गम्
I never bathed the lingaलिंग को कभी नहीं नहलाया
नो लिप्तं चन्दनाद्यैः
never smeared with sandalwood and the likeचन्दन आदि से लेप नहीं किया
कनकविरचितैः पूजितं न प्रसूनैः
nor worshipped with golden flowersसोने के फूलों से पूजा नहीं की
धूपैः कर्पूरदीपैः
with incense and camphor lampsधूप और कपूर के दीपों से
विविधरसयुतैः नैव भक्ष्योपहारैः
nor with food offerings of many flavoursअनेक स्वादों वाले भोजन के भोग से भी नहीं
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 7

नो शक्यं स्मार्तकर्म प्रतिपदगहनप्रत्यवायाकुलाख्यं
श्रौते वार्ता कथं मे द्विजकुलविहिते ब्रह्ममार्गानुसारे ।
ज्ञातो धर्मो विचारैः श्रवणमननयोः किं निदिध्यासितव्यं
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ७ ॥

no śakyaṃ smārtakarma pratipadagahanapratyavāyākulākhyaṃ
śraute vārtā kathaṃ me dvijakulavihite brahmamārgānusāre
jñāto dharmo vicāraiḥ śravaṇamananayoḥ kiṃ nididhyāsitavyaṃ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

नो शक्यम्स्मार्तकर्मप्रतिपदगहनप्रत्यवायाकुलाख्यम्श्रौते वार्ता कथं मेद्विजकुलविहितेब्रह्ममार्गानुसारेज्ञातो धर्मो विचारैः श्रवणमननयोःकिं निदिध्यासितव्यम्क्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

मैं गृहस्थ-परम्परा के नियम नहीं निभा सकता, जो हर कदम पर दोषों से उलझे हैं। द्विजों के कुल के लिए बताए, ब्रह्म के मार्ग पर चलने वाले वैदिक कर्मों की बात मैं कैसे करूँ? विचार, श्रवण और मनन से मैंने धर्म को जाना, पर ध्यान किसका किया? मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

I cannot keep the rules of the household tradition, which are tangled with faults at every step. How can I speak of the Vedic rites, laid down for the twice-born families, that follow the way to Brahman? I know right living through thought, hearing and reflection, but what have I meditated on? Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading ब्रह्ममार्गेऽसुसारे / ब्रह्ममार्गे सुसारे in place of ब्रह्ममार्गानुसारे; and, in the third line, नास्था धर्मे विचारः or तत्त्वोऽज्ञाते विचारे in place of ज्ञातो धर्मो विचारैः.
पदार्थ · word by word
नो शक्यम्
I cannotमुझसे नहीं हो सकता
स्मार्तकर्म
the rules of the household traditionगृहस्थ-परम्परा के नियम
प्रतिपदगहनप्रत्यवायाकुलाख्यम्
tangled with faults at every stepहर कदम पर दोषों से उलझे
श्रौते वार्ता कथं मे
how can I speak of the Vedic ritesवैदिक कर्मों की बात मैं कैसे करूँ
द्विजकुलविहिते
laid down for the twice-born familiesद्विजों के कुल के लिए बताए
ब्रह्ममार्गानुसारे
that follow the way to Brahmanब्रह्म के मार्ग पर चलने वाले
ज्ञातो धर्मो विचारैः श्रवणमननयोः
I know right living through thought, hearing and reflectionविचार, श्रवण और मनन से धर्म जाना
किं निदिध्यासितव्यम्
what have I meditated onध्यान किसका किया
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 8

ध्यात्वा चित्ते शिवाख्यं प्रचुरतरधनं नैव दत्तं द्विजेभ्यो
हव्यं ते लक्षसङ्ख्यैर्हुतवहवदने नार्पितं बीजमन्त्रैः ।
नो तप्तं गाङ्गतीरे व्रतजपनियमैः रुद्रजाप्यैर्न वेदैः
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ८ ॥

dhyātvā citte śivākhyaṃ pracurataradhanaṃ naiva dattaṃ dvijebhyo
havyaṃ te lakṣasaṅkhyairhutavahavadane nārpitaṃ bījamantraiḥ
no taptaṃ gāṅgatīre vratajapaniyamaiḥ rudrajāpyairna vedaiḥ
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

ध्यात्वा चित्ते शिवाख्यम्प्रचुरतरधनं नैव दत्तं द्विजेभ्यःहव्यं ते लक्षसङ्ख्यैःहुतवहवदने नार्पितं बीजमन्त्रैःनो तप्तं गाङ्गतीरेव्रतजपनियमैःरुद्रजाप्यैः न वेदैःक्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

शिव का नाम मन में रखकर भी मैंने ब्राह्मणों को कभी बहुत धन नहीं दिया। बीज-मन्त्रों के साथ अग्नि के मुख में एक लाख आहुतियाँ नहीं दीं। गंगा के तट पर व्रत, जप और नियमों से, या रुद्र के मन्त्रों और वेदों से तप नहीं किया। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

Keeping Śiva's name in mind, I never gave great wealth to Brahmins. I never offered, with seed-mantras, a hundred thousand oblations into the mouth of the fire. I never did austerities on the bank of the Gaṅgā with vows, chanting and restraints, or with the chants of Rudra and the Vedas. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading गाङ्गातीरे and गङ्गातीरे for गाङ्गतीरे; and रुद्रजाप्यं न जप्तं ("no chant of Rudra was chanted") for रुद्रजाप्यैर्न वेदैः.
पदार्थ · word by word
ध्यात्वा चित्ते शिवाख्यम्
keeping Śiva's name in mindशिव का नाम मन में रखकर
प्रचुरतरधनं नैव दत्तं द्विजेभ्यः
I never gave great wealth to Brahminsब्राह्मणों को बहुत धन कभी नहीं दिया
हव्यं ते लक्षसङ्ख्यैः
a hundred thousand oblations for youआपके लिए एक लाख आहुतियाँ
हुतवहवदने नार्पितं बीजमन्त्रैः
never offered into the mouth of the fire with seed-mantrasबीज-मन्त्रों से अग्नि के मुख में नहीं चढ़ाईं
नो तप्तं गाङ्गतीरे
no austerities on the bank of the Gaṅgāगंगा के तट पर तप नहीं किया
व्रतजपनियमैः
with vows, chanting and restraintsव्रत, जप और नियमों से
रुद्रजाप्यैः न वेदैः
nor with the chants of Rudra and the Vedasन रुद्र के मन्त्रों से, न वेदों से
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 9

नग्नो निःसङ्गशुद्धस्त्रिगुणविरहितो ध्वस्तमोहान्धकारो
नासाग्रे न्यस्तदृष्टिर्विदितभवगुणो नैव दृष्टः कदाचित् ।
उन्मन्याऽवस्थया त्वां विगतकलिमलं शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ९ ॥

nagno niḥsaṅgaśuddhastriguṇavirahito dhvastamohāndhakāro
nāsāgre nyastadṛṣṭirviditabhavaguṇo naiva dṛṣṭaḥ kadācit
unmanyā'vasthayā tvāṃ vigatakalimalaṃ śaṅkaraṃ na smarāmi
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

नग्नः निःसङ्गशुद्धःत्रिगुणविरहितःध्वस्तमोहान्धकारःनासाग्रे न्यस्तदृष्टिःविदितभवगुणःनैव दृष्टः कदाचित्उन्मन्याऽवस्थयात्वां विगतकलिमलं शङ्करम्न स्मरामिक्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

नंगा, निःसंग, शुद्ध, तीनों गुणों से रहित, मोह का अन्धकार मिटाए हुए, नाक के सिरे पर दृष्टि टिकाए, संसार के गुणों को जानने वाला: मैं कभी ऐसा नहीं दिखा। मन से परे की अवस्था में भी मैं आप शंकर को याद नहीं करता, जो कलियुग के मैल से रहित हैं। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

Naked, unattached, pure, free of the three qualities, the darkness of delusion destroyed, eyes fixed on the tip of the nose, knowing the ways of the world: I have never been seen so. In the state beyond the mind I do not remember you, Śaṅkara, who are free of the stain of this age. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

पदार्थ · word by word
नग्नः निःसङ्गशुद्धः
naked, unattached, pureनंगा, निःसंग, शुद्ध
त्रिगुणविरहितः
free of the three qualitiesतीनों गुणों से रहित
ध्वस्तमोहान्धकारः
the darkness of delusion destroyedमोह का अन्धकार मिटा हुआ
नासाग्रे न्यस्तदृष्टिः
eyes fixed on the tip of the noseनाक के सिरे पर दृष्टि टिकाए
विदितभवगुणः
knowing the ways of the worldसंसार के गुणों को जानने वाला
नैव दृष्टः कदाचित्
I have never been seen soमैं कभी ऐसा नहीं दिखा
उन्मन्याऽवस्थया
in the state beyond the mindमन से परे की अवस्था में
त्वां विगतकलिमलं शङ्करम्
you, Śaṅkara, free of the stain of this ageआप शंकर, जो कलियुग के मैल से रहित हैं
न स्मरामि
I do not rememberमैं याद नहीं करता
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 10

स्थित्वा स्थाने सरोजे प्रणवमयमरुत्कुम्भके सूक्ष्ममार्गे
शान्ते स्वान्ते प्रलीने प्रकटितविभवे ज्योतिरूपेऽपराख्ये ।
लिङ्गज्ञे ब्रह्मवाक्ये सकलतनुगतं शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ १० ॥

sthitvā sthāne saroje praṇavamayamarutkumbhake sūkṣmamārge
śānte svānte pralīne prakaṭitavibhave jyotirūpe'parākhye
liṅgajñe brahmavākye sakalatanugataṃ śaṅkaraṃ na smarāmi
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

स्थित्वा स्थाने सरोजेप्रणवमयमरुत्कुम्भके सूक्ष्ममार्गेशान्ते स्वान्ते प्रलीनेप्रकटितविभवे ज्योतिरूपे अपराख्येलिङ्गज्ञे ब्रह्मवाक्येसकलतनुगतं शङ्करम्न स्मरामिक्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

कमल के स्थान में बैठकर, ओंकार से भरी साँस रोकने के सूक्ष्म मार्ग पर, शान्त और लीन अन्तःकरण में, जहाँ महिमा ज्योति के रूप में प्रकट होती है: मैं शंकर को याद नहीं करता, जो पूरे शरीर में व्याप्त हैं और लिंग तथा ब्रह्म-वाक्य के जानने वालों को ज्ञात हैं। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

Seated in the lotus-place, on the fine path where the breath is held full of the sound Om, in the calm and absorbed inner mind, where glory shows itself in a form of light: I do not remember Śaṅkara, who fills the whole body and is known to those who know the linga and the word of Brahman. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading मरुत्कुण्डले or मरुत्कुम्भिते for मरुत्कुम्भके; ज्योतिरुपे पराख्ये or दिव्यरूपे शिवाख्ये for ज्योतिरूपेऽपराख्ये; and लिङ्गाग्रे for लिङ्गज्ञे.
पदार्थ · word by word
स्थित्वा स्थाने सरोजे
seated in the lotus-placeकमल के स्थान में बैठकर
प्रणवमयमरुत्कुम्भके सूक्ष्ममार्गे
on the fine path where the breath is held full of Omओंकार से भरी साँस रोकने के सूक्ष्म मार्ग पर
शान्ते स्वान्ते प्रलीने
in the calm and absorbed inner mindशान्त और लीन अन्तःकरण में
प्रकटितविभवे ज्योतिरूपे अपराख्ये
where glory shows itself in a form of lightजहाँ महिमा ज्योति के रूप में प्रकट होती है
लिङ्गज्ञे ब्रह्मवाक्ये
known to those who know the linga and the word of Brahmanलिंग और ब्रह्म-वाक्य के जानने वालों को
सकलतनुगतं शङ्करम्
Śaṅkara, who fills the whole bodyशंकर, जो पूरे शरीर में व्याप्त हैं
न स्मरामि
I do not rememberमैं याद नहीं करता
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 11

हृद्यं वेदान्तवेद्यं हृदयसरसिजे दीप्तमुद्यत्प्रकाशं
सत्यं शान्तस्वरूपं सकलमुनिमनःपद्मषण्डैकवेद्यम् ।
जाग्रत्स्वप्ने सुषुप्तौ त्रिगुणविरहितं शङ्करं न स्मरामि
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो ॥ ११ ॥

hṛdyaṃ vedāntavedyaṃ hṛdayasarasije dīptamudyatprakāśaṃ
satyaṃ śāntasvarūpaṃ sakalamunimanaḥpadmaṣaṇḍaikavedyam
jāgratsvapne suṣuptau triguṇavirahitaṃ śaṅkaraṃ na smarāmi
kṣantavyo me'parādhaḥ śiva śiva śiva bho śrīmahādeva śambho

हृद्यम्वेदान्तवेद्यम्हृदयसरसिजे दीप्तमुद्यत्प्रकाशम्सत्यं शान्तस्वरूपम्सकलमुनिमनःपद्मषण्डैकवेद्यम्जाग्रत्स्वप्ने सुषुप्तौत्रिगुणविरहितम्शङ्करं न स्मरामिक्षन्तव्यः मे अपराधःशिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

हृदय को प्रिय, वेदान्त से जाने जाने वाले, हृदय-कमल में उगते प्रकाश से दीप्त, सत्य, शान्त स्वरूप वाले, केवल सब ऋषियों के मन-कमलों के समूह को ज्ञात, जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति में तीनों गुणों से रहित: मैं शंकर को याद नहीं करता। मेरा अपराध क्षमा कीजिए, शिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

Pleasing to the heart, known through the Vedānta, shining in the lotus of the heart with rising light, true, of calm nature, known only to the lotus-bed that is the mind of every sage, free of the three qualities in waking, dream and deep sleep: I do not remember Śaṅkara. Forgive my fault, Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhu.

पदार्थ · word by word
हृद्यम्
pleasing to the heartहृदय को प्रिय
वेदान्तवेद्यम्
known through the Vedāntaवेदान्त से जाने जाने वाले
हृदयसरसिजे दीप्तमुद्यत्प्रकाशम्
shining in the lotus of the heart with rising lightहृदय-कमल में उगते प्रकाश से दीप्त
सत्यं शान्तस्वरूपम्
true, of calm natureसत्य, शान्त स्वरूप वाले
सकलमुनिमनःपद्मषण्डैकवेद्यम्
known only to the lotus-bed that is the mind of every sageसब ऋषियों के मन-कमलों के समूह को ही ज्ञात
जाग्रत्स्वप्ने सुषुप्तौ
in waking, dream and deep sleepजाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति में
त्रिगुणविरहितम्
free of the three qualitiesतीनों गुणों से रहित
शङ्करं न स्मरामि
I do not remember Śaṅkaraमैं शंकर को याद नहीं करता
क्षन्तव्यः मे अपराधः
forgive my faultमेरा अपराध क्षमा कीजिए
शिव शिव शिव भो श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, Śiva, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, शिव, श्री महादेव, शम्भु

Verse 12

चन्द्रोद्भासितशेखरे स्मरहरे गङ्गाधरे शङ्करे
सर्पैर्भूषितकण्ठकर्णविवरे नेत्रोत्थवैश्वानरे ।
दन्तित्वक्कृतसुन्दराम्बरधरे त्रैलोक्यसारे हरे
मोक्षार्थं कुरु चित्तवृत्तिमचलामन्यैस्तु किं कर्मभिः ॥ १२ ॥

candrodbhāsitaśekhare smarahare gaṅgādhare śaṅkare
sarpairbhūṣitakaṇṭhakarṇavivare netrotthavaiśvānare
dantitvakkṛtasundarāmbaradhare trailokyasāre hare
mokṣārthaṃ kuru cittavṛttimacalāmanyaistu kiṃ karmabhiḥ

चन्द्रोद्भासितशेखरेस्मरहरे गङ्गाधरे शङ्करेसर्पैर्भूषितकण्ठकर्णविवरेनेत्रोत्थवैश्वानरेदन्तित्वक्कृतसुन्दराम्बरधरेत्रैलोक्यसारे हरेमोक्षार्थम्कुरु चित्तवृत्तिम् अचलाम्अन्यैः तु किं कर्मभिः
हिन्दी अर्थ

जिनके मुकुट पर चन्द्रमा चमकता है, जो कामदेव को भस्म करने वाले, गंगा को धारण करने वाले, शंकर हैं; जिनके कण्ठ और कान साँपों से सजे हैं, जिनकी आँख में अग्नि है; जो हाथी की खाल को सुन्दर वस्त्र बनाकर पहनते हैं, तीनों लोकों के सार हैं, हर हैं: मुक्ति के लिए, मन, अपने विचारों को वहीं दृढ़ कर। दूसरे कर्मों से क्या लाभ?

English sense

On the one with the moon shining on his crest, destroyer of Kāma, bearer of the Gaṅgā, Śaṅkara; whose throat and ears are adorned with snakes, with fire in his eye; who wears the elephant's hide as a lovely robe, the essence of the three worlds, Hara: for freedom, mind, fix your thoughts firmly there. What use are other acts?

Variant reading कर्णयुगले ("ears, both of them") for कर्णविवरे; and चित्तवृत्तिममलाम् / चित्तवृत्तिखिलाम् for चित्तवृत्तिमचलाम्.
पदार्थ · word by word
चन्द्रोद्भासितशेखरे
on the one with the moon shining on his crestजिनके मुकुट पर चन्द्रमा चमकता है
स्मरहरे गङ्गाधरे शङ्करे
destroyer of Kāma, bearer of the Gaṅgā, Śaṅkaraकामदेव को भस्म करने वाले, गंगा को धारण करने वाले, शंकर
सर्पैर्भूषितकण्ठकर्णविवरे
whose throat and ears are adorned with snakesजिनके कण्ठ और कान साँपों से सजे हैं
नेत्रोत्थवैश्वानरे
with fire in his eyeजिनकी आँख में अग्नि है
दन्तित्वक्कृतसुन्दराम्बरधरे
who wears the elephant's hide as a lovely robeजो हाथी की खाल को सुन्दर वस्त्र बनाकर पहनते हैं
त्रैलोक्यसारे हरे
the essence of the three worlds, Haraतीनों लोकों के सार, हर
मोक्षार्थम्
for freedomमुक्ति के लिए
कुरु चित्तवृत्तिम् अचलाम्
fix your thoughts firmlyअपने विचारों को दृढ़ कर
अन्यैः तु किं कर्मभिः
what use are other actsदूसरे कर्मों से क्या लाभ

Verse 13

किं वाऽनेन धनेन वाजिकरिभिः प्राप्तेन राज्येन किं
किं वा पुत्रकलत्रमित्रपशुभिर्देहेन गेहेन किम् ।
ज्ञात्वैतत्क्षणभङ्गुरं सपदि रे त्याज्यं मनो दूरतः
स्वात्मार्थं गुरुवाक्यतो भज मन श्रीपार्वतीवल्लभम् ॥ १३ ॥

kiṃ vā'nena dhanena vājikaribhiḥ prāptena rājyena kiṃ
kiṃ vā putrakalatramitrapaśubhirdehena gehena kim
jñātvaitatkṣaṇabhaṅguraṃ sapadi re tyājyaṃ mano dūrataḥ
svātmārthaṃ guruvākyato bhaja mana śrīpārvatīvallabham

किं वा अनेन धनेनवाजिकरिभिः प्राप्तेन राज्येन किम्किं वा पुत्रकलत्रमित्रपशुभिःदेहेन गेहेन किम्ज्ञात्वा एतत् क्षणभङ्गुरम्सपदि रे त्याज्यं मनः दूरतःस्वात्मार्थं गुरुवाक्यतःभज मन श्रीपार्वतीवल्लभम्
हिन्दी अर्थ

इस धन से, घोड़ों-हाथियों से या पाए हुए राज्य से क्या लाभ? पुत्र, पत्नी, मित्र, पशु, शरीर और घर से क्या लाभ? यह सब क्षण भर का है, यह जानकर, मन, इन्हें शीघ्र और दूर छोड़ दे। अपने कल्याण के लिए, गुरु के वचन से, मन, पार्वती के प्रिय की भक्ति कर।

English sense

What use is this wealth, or horses and elephants, or a kingdom won? What use are sons, wives, friends, cattle, a body, a house? Knowing all this lasts only a moment, give it up quickly and far away, mind. For your own good, from the guru's word, worship the beloved of Pārvatī, mind.

Variant reading भज भज ("worship, worship") for भज मन.
पदार्थ · word by word
किं वा अनेन धनेन
what use is this wealthइस धन से क्या लाभ
वाजिकरिभिः प्राप्तेन राज्येन किम्
or horses and elephants, or a kingdom wonघोड़ों-हाथियों या पाए राज्य से क्या
किं वा पुत्रकलत्रमित्रपशुभिः
what use are sons, wives, friends, cattleपुत्र, पत्नी, मित्र, पशुओं से क्या लाभ
देहेन गेहेन किम्
a body, a houseशरीर और घर से क्या लाभ
ज्ञात्वा एतत् क्षणभङ्गुरम्
knowing all this lasts only a momentयह जानकर कि यह सब क्षण भर का है
सपदि रे त्याज्यं मनः दूरतः
give it up quickly and far away, mindमन, इसे शीघ्र और दूर छोड़ दे
स्वात्मार्थं गुरुवाक्यतः
for your own good, from the guru's wordअपने कल्याण के लिए, गुरु के वचन से
भज मन श्रीपार्वतीवल्लभम्
worship, mind, the beloved of Pārvatīमन, पार्वती के प्रिय की भक्ति कर

Verse 14

पौरोहित्यं रजनिचरितं ग्रामणीत्वं नियोगो
माठापत्यं ह्यनृतवचनं साक्षिवादः परान्नम् ।
ब्रह्मद्वेषः खलजनरतिः प्राणिनां निर्दयत्वं
मा भूदेवं मम पशुपते जन्मजन्मान्तरेषु ॥ १४ ॥

paurohityaṃ rajanicaritaṃ grāmaṇītvaṃ niyogo
māṭhāpatyaṃ hyanṛtavacanaṃ sākṣivādaḥ parānnam
brahmadveṣaḥ khalajanaratiḥ prāṇināṃ nirdayatvaṃ
mā bhūdevaṃ mama paśupate janmajanmāntareṣu

पौरोहित्यम्रजनिचरितम्ग्रामणीत्वम्नियोगःमाठापत्यम्अनृतवचनम्साक्षिवादःपरान्नम्ब्रह्मद्वेषःखलजनरतिःप्राणिनां निर्दयत्वम्मा भूत् एवं मम पशुपते जन्मजन्मान्तरेषु
हिन्दी अर्थ

पुरोहिताई करना, रात में भटकना, गाँव का मुखिया बनना, किसी पद पर नियुक्त होना, मठ का स्वामी बनना, झूठ बोलना, झूठी गवाही देना, दूसरे का अन्न खाना, ब्राह्मणों से द्वेष, दुष्टों से प्रेम, प्राणियों पर निर्दयता: पशुपति, जन्म-जन्मान्तर में मेरे लिए यह सब न हो।

English sense

Working as a priest, prowling at night, being the head of a village, holding an office, ruling a monastery, speaking untruth, giving false witness, eating another's food, hating Brahmins, liking wicked people, being cruel to living beings: Lord of creatures, may none of this be mine, in birth after birth.

पदार्थ · word by word
पौरोहित्यम्
working as a priestपुरोहिताई
रजनिचरितम्
prowling at nightरात में भटकना
ग्रामणीत्वम्
being the head of a villageगाँव का मुखिया बनना
नियोगः
holding an officeपद पर नियुक्ति
माठापत्यम्
ruling a monasteryमठ का स्वामी बनना
अनृतवचनम्
speaking untruthझूठ बोलना
साक्षिवादः
giving false witnessझूठी गवाही
परान्नम्
eating another's foodदूसरे का अन्न
ब्रह्मद्वेषः
hating Brahminsब्राह्मणों से द्वेष
खलजनरतिः
liking wicked peopleदुष्टों से प्रेम
प्राणिनां निर्दयत्वम्
cruelty to living beingsप्राणियों पर निर्दयता
मा भूत् एवं मम पशुपते जन्मजन्मान्तरेषु
Lord of creatures, may this not be mine, in birth after birthपशुपति, जन्म-जन्मान्तर में मेरे लिए यह न हो

Verse 15

आयुर्नश्यति पश्यतां प्रतिदिनं याति क्षयं यौवनं
प्रत्यायान्ति गताः पुनर्न दिवसाः कालो जगद्भक्षकः ।
लक्ष्मीस्तोयतरङ्गभङ्गचपला विद्युच्चलं जीवितं
तस्मान्मां शरणागतं शरणद त्वं रक्ष रक्षाधुना ॥ १५ ॥

āyurnaśyati paśyatāṃ pratidinaṃ yāti kṣayaṃ yauvanaṃ
pratyāyānti gatāḥ punarna divasāḥ kālo jagadbhakṣakaḥ
lakṣmīstoyataraṅgabhaṅgacapalā vidyuccalaṃ jīvitaṃ
tasmānmāṃ śaraṇāgataṃ śaraṇada tvaṃ rakṣa rakṣādhunā

आयुः नश्यति पश्यताम्प्रतिदिनं याति क्षयं यौवनम्प्रत्यायान्ति गताः पुनः न दिवसाःकालः जगद्भक्षकःलक्ष्मीस्तोयतरङ्गभङ्गचपलाविद्युच्चलं जीवितम्तस्मात् मां शरणागतम्शरणद त्वं रक्ष रक्ष अधुना
हिन्दी अर्थ

लोगों के देखते-देखते आयु घटती जाती है। यौवन दिन-दिन क्षीण होता है। बीते हुए दिन फिर नहीं लौटते और काल जगत को खा जाता है। लक्ष्मी पानी की लहर की तरह चंचल है और जीवन बिजली की तरह अस्थिर। इसलिए मैं आपकी शरण आया हूँ। शरण देने वाले, अब मेरी रक्षा कीजिए।

English sense

Life wears away while people watch. Youth fades day by day. The days that have gone never return, and Time eats up the world. Fortune is as restless as a wave on water, and life is as unsteady as lightning. So I have come to you for refuge. Giver of refuge, protect me now.

Variant reading तस्मात्त्वां शरणागतं ("so, to you who...") and तस्मान्मां शरणागतं करुणया त्वं ("so, out of mercy, you") for the first words of the last line.
पदार्थ · word by word
आयुः नश्यति पश्यताम्
life wears away while people watchलोगों के देखते-देखते आयु घटती है
प्रतिदिनं याति क्षयं यौवनम्
youth fades day by dayयौवन दिन-दिन क्षीण होता है
प्रत्यायान्ति गताः पुनः न दिवसाः
the days that have gone never returnबीते दिन फिर नहीं लौटते
कालः जगद्भक्षकः
Time eats up the worldकाल जगत को खा जाता है
लक्ष्मीस्तोयतरङ्गभङ्गचपला
fortune is as restless as a wave on waterलक्ष्मी पानी की लहर की तरह चंचल
विद्युच्चलं जीवितम्
life is as unsteady as lightningजीवन बिजली की तरह अस्थिर
तस्मात् मां शरणागतम्
so I have come to you for refugeइसलिए मैं शरण आया हूँ
शरणद त्वं रक्ष रक्ष अधुना
giver of refuge, protect me nowशरण देने वाले, अब रक्षा कीजिए

Verse 16

वन्दे देवमुमापतिं सुरगुरुं वन्दे जगत्कारणं
वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरं वन्दे पशूनां पतिम् ।
वन्दे सूर्यशशाङ्कवह्निनयनं वन्दे मुकुन्दप्रियं
वन्दे भक्तजनाश्रयं च वरदं वन्दे शिवं शङ्करम् ॥ १६ ॥

vande devamumāpatiṃ suraguruṃ vande jagatkāraṇaṃ
vande pannagabhūṣaṇaṃ mṛgadharaṃ vande paśūnāṃ patim
vande sūryaśaśāṅkavahninayanaṃ vande mukundapriyaṃ
vande bhaktajanāśrayaṃ ca varadaṃ vande śivaṃ śaṅkaram

वन्दे देवम् उमापतिं सुरगुरुम्वन्दे जगत्कारणम्वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरम्वन्दे पशूनां पतिम्वन्दे सूर्यशशाङ्कवह्निनयनम्वन्दे मुकुन्दप्रियम्वन्दे भक्तजनाश्रयं च वरदम्वन्दे शिवं शङ्करम्
हिन्दी अर्थ

मैं उमा के पति, देवताओं के गुरु, भगवान को प्रणाम करता हूँ। जगत के कारण को प्रणाम करता हूँ। साँपों से सजे, हाथ में हिरण धारण करने वाले को प्रणाम करता हूँ। प्राणियों के स्वामी को प्रणाम करता हूँ। सूर्य, चन्द्रमा और अग्नि जिनकी आँखें हैं, उन्हें प्रणाम करता हूँ। मुकुन्द के प्रिय को प्रणाम करता हूँ। भक्तों के आश्रय, वर देने वाले को प्रणाम करता हूँ। शिव शंकर को प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to the Lord, husband of Umā, teacher of the gods. I bow to the cause of the world. I bow to the one adorned with snakes, who holds a deer. I bow to the lord of creatures. I bow to the one whose eyes are the sun, the moon and fire. I bow to the one dear to Mukunda. I bow to the refuge of his devotees, the giver of boons. I bow to Śiva Śaṅkara.

पदार्थ · word by word
वन्दे देवम् उमापतिं सुरगुरुम्
I bow to the Lord, husband of Umā, teacher of the godsमैं उमा के पति, देवताओं के गुरु, भगवान को प्रणाम करता हूँ
वन्दे जगत्कारणम्
I bow to the cause of the worldजगत के कारण को प्रणाम
वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरम्
I bow to the one adorned with snakes, who holds a deerसाँपों से सजे, हिरण धारण करने वाले को प्रणाम
वन्दे पशूनां पतिम्
I bow to the lord of creaturesप्राणियों के स्वामी को प्रणाम
वन्दे सूर्यशशाङ्कवह्निनयनम्
I bow to the one whose eyes are the sun, the moon and fireसूर्य, चन्द्रमा, अग्नि जिनकी आँखें हैं, उन्हें प्रणाम
वन्दे मुकुन्दप्रियम्
I bow to the one dear to Mukundaमुकुन्द के प्रिय को प्रणाम
वन्दे भक्तजनाश्रयं च वरदम्
I bow to the refuge of his devotees, the giver of boonsभक्तों के आश्रय, वर देने वाले को प्रणाम
वन्दे शिवं शङ्करम्
I bow to Śiva Śaṅkaraशिव शंकर को प्रणाम

Verse 17

गात्रं भस्मसितं सितं च हसितं हस्ते कपालं सितं
खट्वाङ्गं च सितं सितश्च वृषभः कर्णे सिते कुण्डले ।
गङ्गा फेनसिता जटा पशुपतेश्चन्द्रः सितो मूर्धनि
सोऽयं सर्वसितो ददातु विभवं पापक्षयं सर्वदा ॥ १७ ॥

gātraṃ bhasmasitaṃ sitaṃ ca hasitaṃ haste kapālaṃ sitaṃ
khaṭvāṅgaṃ ca sitaṃ sitaśca vṛṣabhaḥ karṇe site kuṇḍale
gaṅgā phenasitā jaṭā paśupateścandraḥ sito mūrdhani
so'yaṃ sarvasito dadātu vibhavaṃ pāpakṣayaṃ sarvadā

गात्रं भस्मसितम्सितं च हसितम्हस्ते कपालं सितम्खट्वाङ्गं च सितम्सितः च वृषभःकर्णे सिते कुण्डलेगङ्गा फेनसिता जटा पशुपतेःचन्द्रः सितः मूर्धनिसोऽयं सर्वसितःददातु विभवं पापक्षयं सर्वदा
हिन्दी अर्थ

उनका शरीर भस्म से श्वेत है, उनकी हँसी श्वेत है, हाथ का कपाल श्वेत है। उनका खट्वांग श्वेत है, बैल श्वेत है और कानों के कुण्डल श्वेत हैं। पशुपति की जटा गंगा के झाग से श्वेत है और सिर पर चन्द्रमा श्वेत है। जो सर्वांग श्वेत हैं, वे मुझे सदा वैभव और पापों का क्षय दें।

English sense

His body is white with ash, his laugh is white, the skull in his hand is white. His staff is white, his bull is white, and white are the rings in his ears. The matted hair of the lord of creatures is white with the foam of the Gaṅgā, and the moon on his head is white. May he who is white all over always give me wealth and the end of my sins.

Variant reading the first line as गात्रं भस्मसितं च हसितं हस्ते कपालं सितम्, and कपालं स्मितं च for the end of it.
पदार्थ · word by word
गात्रं भस्मसितम्
his body white with ashशरीर भस्म से श्वेत
सितं च हसितम्
and white his laughऔर हँसी श्वेत
हस्ते कपालं सितम्
the skull in his hand whiteहाथ में श्वेत कपाल
खट्वाङ्गं च सितम्
his staff whiteखट्वांग श्वेत
सितः च वृषभः
and his bull whiteऔर बैल श्वेत
कर्णे सिते कुण्डले
white rings in his earsकानों में श्वेत कुण्डल
गङ्गा फेनसिता जटा पशुपतेः
the lord of creatures' matted hair white with the Gaṅgā's foamपशुपति की जटा गंगा के झाग से श्वेत
चन्द्रः सितः मूर्धनि
the moon on his head whiteसिर पर चन्द्रमा श्वेत
सोऽयं सर्वसितः
he who is white all overजो सर्वांग श्वेत हैं
ददातु विभवं पापक्षयं सर्वदा
may he always give wealth and the end of sinsवे सदा वैभव और पापों का क्षय दें

Verse 18

करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा
श्रवणनयनजं वा मानसं वाऽपराधम् ।
विहितमविहितं वा सर्वमेतत्क्षमस्व
शिव शिव करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो ॥ १८ ॥

karacaraṇakṛtaṃ vākkāyajaṃ karmajaṃ vā
śravaṇanayanajaṃ vā mānasaṃ vā'parādham
vihitamavihitaṃ vā sarvametatkṣamasva
śiva śiva karuṇābdhe śrīmahādeva śambho

करचरणकृतम्वाक्कायजं कर्मजं वाश्रवणनयनजं वामानसं वा अपराधम्विहितम् अविहितं वासर्वम् एतत् क्षमस्वशिव शिव करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो
हिन्दी अर्थ

हाथ-पैर से, वाणी या शरीर से, कर्म से, कान या आँखों से, या मन से जो भी अपराध हुआ हो, चाहे विहित हो या निषिद्ध: वह सब क्षमा कीजिए। शिव, शिव, करुणा के सागर, श्री महादेव, शम्भु।

English sense

Whatever fault was done by the hands or feet, by speech or body or action, by the ears or eyes, or by the mind, whether allowed or forbidden: forgive all of it. Śiva, Śiva, ocean of mercy, glorious Mahādeva, Śambhu.

Variant reading जय जय करुणाब्धे ("hail, hail, ocean of mercy") for शिव शिव करुणाब्धे.
पदार्थ · word by word
करचरणकृतम्
done by the hands or feetहाथ-पैर से किया हुआ
वाक्कायजं कर्मजं वा
by speech or body or actionवाणी, शरीर या कर्म से उपजा
श्रवणनयनजं वा
by the ears or eyesकान या आँखों से उपजा
मानसं वा अपराधम्
or the fault of the mindया मन का अपराध
विहितम् अविहितं वा
whether allowed or forbiddenचाहे विहित हो या निषिद्ध
सर्वम् एतत् क्षमस्व
forgive all of itयह सब क्षमा कीजिए
शिव शिव करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो
Śiva, Śiva, ocean of mercy, glorious Mahādeva, Śambhuशिव, शिव, करुणा के सागर, श्री महादेव, शम्भु
॥ इति श्रीमद् शङ्कराचार्यकृत शिवापराधक्षमापणस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Mahadeva महादेव An epithet of Shiva, "the great god";
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras