Skanda Purāṇa · Revā Khaṇḍa

सत्यनारायणव्रतकथा

Satyanarayana Katha — The five chapters of the Satyanārāyaṇa story

This is the story that is read aloud at a Satyanārāyaṇa pūjā, the home worship of Satyanarayan Puja kept by many families. The sage Narada asks Viṣṇu for an easy way to lift the sorrows of people, and is taught the vow. It then passes from a poor Brāhmaṇa of Kāśī to a woodcutter, a merchant and his daughter, and a king, each of whom forgets or scorns the offering and is brought back to it.

प्रस्तावनाThe opening

Verse pr1

व्यास उवाच — व्यास ने कहा Vyāsa said

एकदा नैमिषारण्ये ऋषयः शौनकादयः ।
पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे सूतं पौराणिकं खलु ॥ १ ॥

ekadā naimiṣāraṇye ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ
papracchurmunayaḥ sarve sūtaṃ paurāṇikaṃ khalu

एकदानैमिषारण्येऋषयःशौनकादयःपप्रच्छुःमुनयः सर्वेसूतम्पौराणिकम्खलु
हिन्दी अर्थ

एक बार नैमिषारण्य में शौनक आदि सभी ऋषियों ने पुराणों के ज्ञाता सूत जी से पूछा।

English sense

Once, in the forest of Naimiṣa, the sages led by Śaunaka all asked Sūta, the teller of the old tales.

verse doubtful

पदार्थ · word by word
एकदा
onceएक बार
नैमिषारण्ये
in the forest of Naimiṣaनैमिषारण्य में
ऋषयः
the sagesऋषियों ने
शौनकादयः
led by Śaunakaशौनक आदि
पप्रच्छुः
askedपूछा
मुनयः सर्वे
all the sagesसभी मुनियों ने
सूतम्
Sūtaसूत जी से
पौराणिकम्
the teller of the old talesपुराणों के ज्ञाता
खलु
indeedनिश्चय ही

प्रथमोऽध्यायःAdhyāya 1 — Nārada asks, and the vow is taught

Verse a1

ऋषय ऊचुः — ऋषियों ने कहा The sages said

व्रतेन तपसा वाऽपि प्राप्यते वाञ्छितं फलम् ।
सर्वं तच्छ्रोतुमिच्छामि कथयस्व महामुने ॥ १ ॥

vratena tapasā vā'pi prāpyate vāñchitaṃ phalam
sarvaṃ tacchrotumicchāmi kathayasva mahāmune

व्रतेनतपसावाअपिप्राप्यतेवाञ्छितम्फलम्सर्वम्तत्श्रोतुम्इच्छामिकथयस्वमहामुने
हिन्दी अर्थ

"किस व्रत या तप से मनचाहा फल मिलता है? हम वह सब सुनना चाहते हैं। हे महामुने, बताइए।"

English sense

"By what vow or austerity is the desired fruit gained? We wish to hear all of it. Tell us, great sage."

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतेन तपसा किं वा प्राप्यते वाञ्छितं फलम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः कथयस्व महामुने
पदार्थ · word by word
व्रतेन
by a vowव्रत से
तपसा
by austerityतप से
वा
orया
अपि
alsoभी
प्राप्यते
is gainedप्राप्त होता है
वाञ्छितम्
desiredइच्छित
फलम्
fruitफल
सर्वम्
allसब
तत्
thatवह
श्रोतुम्
to hearसुनना
इच्छामि
I wishचाहता हूँ
कथयस्व
tellकहिए
महामुने
O great sageहे महामुने

Verse a2

श्रीसूत उवाच — श्रीसूत ने कहा Sūta said

नारदेनैवमुक्तः स भगवान् कमलापतिः ।
सुरर्षये यथा प्राह तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥ २ ॥

nāradenaivamuktaḥ sa bhagavān kamalāpatiḥ
surarṣaye yathā prāha tacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ

नारदेनएवम्उक्तःसःभगवान्कमलापतिःसुरर्षयेयथाप्राहतत्शृणुध्वम्समाहिताः
हिन्दी अर्थ

"जब नारद ने ऐसा पूछा, तब कमलापति भगवान् ने उन देवर्षि से जो कहा, वह ध्यान से सुनो।

English sense

"Hear attentively what the Lord, the husband of Kamalā, said to the divine sage when Nārada asked him in this way.

Variant reading The popular printed kathā reads: नारदेनैवसंपृष्टो भगवान् कमलापतिः । सुरर्षये यथैवाह तच्छृणुध्वं समाहिताः
पदार्थ · word by word
नारदेन
by Nāradaनारद द्वारा
एवम्
thusइस प्रकार
उक्तः
askedकहे जाने पर
सः
heवे
भगवान्
the Lordभगवान्
कमलापतिः
lord of Kamalāकमलापति
सुरर्षये
to the divine sageदेवर्षि को
यथा
asजैसे
प्राह
saidकहा
तत्
thatवह
शृणुध्वम्
hearसुनो
समाहिताः
attentivelyध्यान से

Verse a3

एकदा नारदो योगी परानुग्रहकाम्यया ।
पर्यटन् विविधाँल्लोकान्मर्त्यलोकमुपागतः ॥ ३ ॥

ekadā nārado yogī parānugrahakāmyayā
paryaṭan vividhām̐llokānmartyalokamupāgataḥ

एकदानारदःयोगीपर-अनुग्रह-काम्ययापर्यटन्विविधान्लोकान्मर्त्यलोकम्उपागतः
हिन्दी अर्थ

एक बार योगी नारद दूसरों के हित की इच्छा से अनेक लोकों में घूमते हुए मृत्युलोक में आए।

English sense

Once the yogin Nārada, wishing to help others, wandered through many worlds and came to the world of mortals.

Variant reading The popular printed kathā reads: परानुग्रहकाङ्क्षया । पर्यटन् विविधान् लोकान्
पदार्थ · word by word
एकदा
onceएक बार
नारदः
Nāradaनारद
योगी
the yoginयोगी
पर-अनुग्रह-काम्यया
wishing to help othersदूसरों पर कृपा की इच्छा से
पर्यटन्
wanderingघूमते हुए
विविधान्
variousअनेक
लोकान्
worldsलोकों में
मर्त्यलोकम्
the world of mortalsमृत्युलोक में
उपागतः
cameआए

Verse a4

तत्र दृष्ट्वा जनाः सर्वे नानादुःखसमन्विताः ।
नानायोनिसमुत्पन्नाः क्लिश्यन्ते पापकर्मभिः ॥ ४ ॥

tatra dṛṣṭvā janāḥ sarve nānāduḥkhasamanvitāḥ
nānāyonisamutpannāḥ kliśyante pāpakarmabhiḥ

तत्रदृष्ट्वाजनाःसर्वेनाना-दुःख-समन्विताःनाना-योनि-समुत्पन्नाःक्लिश्यन्तेपाप-कर्मभिः
हिन्दी अर्थ

वहाँ उन्होंने देखा कि सब लोग अनेक दुःखों से घिरे हैं। अनेक योनियों में जन्म लेकर वे अपने पाप-कर्मों से कष्ट पा रहे हैं।

English sense

There he saw that all people were full of many sorrows. Born in many kinds of bodies, they suffer because of their sinful deeds.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततो दृष्ट्वा जनान् सर्वान् नानाक्लेशसमन्वितान् । नानायोनिसमुत्पन्नान् क्लिश्यमानान् स्वकर्मभिः
पदार्थ · word by word
तत्र
thereवहाँ
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
जनाः
peopleलोग
सर्वे
allसब
नाना-दुःख-समन्विताः
full of many sorrowsअनेक दुःखों से युक्त
नाना-योनि-समुत्पन्नाः
born in many wombsअनेक योनियों में जन्मे
क्लिश्यन्ते
sufferकष्ट पाते हैं
पाप-कर्मभिः
through sinful deedsपाप-कर्मों से

Verse a5

केनोपायेन चैतेषां दुःखनाशो भवेद्ध्रुवम् ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा विष्णुलोकं गतस्तदा ॥ ५ ॥

kenopāyena caiteṣāṃ duḥkhanāśo bhaveddhruvam
iti sañcintya manasā viṣṇulokaṃ gatastadā

केनउपायेनचएतेषाम्दुःख-नाशःभवेत्ध्रुवम्इतिसञ्चिन्त्यमनसाविष्णुलोकम्गतःतदा
हिन्दी अर्थ

"किस उपाय से इनका दुःख निश्चित रूप से मिटे?" मन में यह सोचकर वे तब विष्णुलोक गए।

English sense

"By what means can their sorrow surely end?" Thinking this over in his mind, he then went to Viṣṇu's world.

पदार्थ · word by word
केन
by whatकिस
उपायेन
meansउपाय से
च
andऔर
एतेषाम्
of theseइनके
दुःख-नाशः
end of sorrowदुःख का नाश
भवेत्
may beहो
ध्रुवम्
surelyनिश्चित
इति
thusऐसा
सञ्चिन्त्य
thinkingसोचकर
मनसा
in mindमन में
विष्णुलोकम्
to Viṣṇu's worldविष्णुलोक को
गतः
wentगए
तदा
thenतब

Verse a6

तत्र नारायणं देवं शुक्लवर्णं चतुर्भुजम् ।
शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ॥ ६ ॥

tatra nārāyaṇaṃ devaṃ śuklavarṇaṃ caturbhujam
śaṅkhacakragadāpadmavanamālāvibhūṣitam

तत्रनारायणम्देवम्शुक्ल-वर्णम्चतुर्भुजम्शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-वनमाला-विभूषितम्
हिन्दी अर्थ

वहाँ उन्होंने श्वेत वर्ण वाले, चार भुजाओं वाले नारायण देव को देखा, जो शंख, चक्र, गदा, पद्म और वनमाला से सुशोभित थे।

English sense

There he saw the god Nārāyaṇa, white in colour and four-armed, adorned with conch, discus, mace, lotus and a forest garland.

पदार्थ · word by word
तत्र
thereवहाँ
नारायणम्
Nārāyaṇaनारायण को
देवम्
the godदेव
शुक्ल-वर्णम्
white in colourश्वेत वर्ण वाले
चतुर्भुजम्
four-armedचार भुजाओं वाले
शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-वनमाला-विभूषितम्
adorned with conch, discus, mace, lotus and forest garlandशंख, चक्र, गदा, पद्म और वनमाला से सुशोभित

Verse a7

दृष्ट्वा तं देवदेवेशं वक्तुं समुपचक्रमे ।
नमस्ते वाङ्मनोऽतीतरूपायाऽनन्तशक्तये ।
आदिमध्यान्तहीनाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ ७ ॥

dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ vaktuṃ samupacakrame
namaste vāṅmano'tītarūpāyā'nantaśaktaye
ādimadhyāntahīnāya nirguṇāya guṇātmane

दृष्ट्वातम्देव-देव-ईशम्वक्तुम्समुपचक्रमेनमःतेवाक्-मनः-अतीत-रूपायअनन्त-शक्तयेआदि-मध्य-अन्त-हीनायनिर्गुणायगुण-आत्मने
हिन्दी अर्थ

उन देवदेवेश को देखकर वे बोलने लगे। नारद ने कहा: "आपको नमस्कार है, जिनका रूप वाणी और मन से परे है, जिनकी शक्ति अनन्त है, जो आदि, मध्य और अन्त से रहित हैं, जो निर्गुण होकर भी गुणस्वरूप हैं,

English sense

Seeing that lord of the gods of gods, he began to speak. Nārada said: "Salutation to you, whose form is beyond speech and mind, whose power is endless, who have no beginning, middle or end, who are beyond the qualities and yet are the qualities themselves,

Variant reading The popular printed kathā reads: दृष्ट्वा तं देवदेवेशं स्तोतुं समुपचक्रमे
पदार्थ · word by word
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तम्
himउन
देव-देव-ईशम्
lord of the gods of godsदेवों के देवेश को
वक्तुम्
to speakबोलना
समुपचक्रमे
beganआरम्भ किया
नमः
salutationनमस्कार
ते
to youआपको
वाक्-मनः-अतीत-रूपाय
whose form is beyond speech and mindजिनका रूप वाणी और मन से परे है
अनन्त-शक्तये
of endless powerअनन्त शक्ति वाले
आदि-मध्य-अन्त-हीनाय
without beginning, middle or endआदि, मध्य और अन्त से रहित
निर्गुणाय
beyond qualitiesनिर्गुण
गुण-आत्मने
whose self is the qualitiesगुणस्वरूप

Verse a8

सर्वेषामादिभूताय भक्तानामार्तिनाशिने ।
श्रुत्वा स्तोत्रं ततो विष्णुर्नारदं प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥

sarveṣāmādibhūtāya bhaktānāmārtināśine
śrutvā stotraṃ tato viṣṇurnāradaṃ pratyabhāṣata

सर्वेषाम्आदि-भूतायभक्तानाम्आर्ति-नाशिनेश्रुत्वास्तोत्रम्ततःविष्णुःनारदम्प्रत्यभाषत
हिन्दी अर्थ

जो सबके आदि हैं और भक्तों की पीड़ा मिटाते हैं।" यह स्तुति सुनकर विष्णु ने तब नारद से कहा।

English sense

who are the origin of all and who destroy the distress of your devotees." Hearing this hymn, Viṣṇu then replied to Nārada.

पदार्थ · word by word
सर्वेषाम्
of allसबके
आदि-भूताय
the originआदिभूत
भक्तानाम्
of devoteesभक्तों की
आर्ति-नाशिने
who destroys the distressपीड़ा नष्ट करने वाले
श्रुत्वा
hearingसुनकर
स्तोत्रम्
the hymnस्तुति
ततः
thenतब
विष्णुः
Viṣṇuविष्णु
नारदम्
to Nāradaनारद से
प्रत्यभाषत
repliedबोले

Verse a9

श्रीभगवानुवाच — श्रीभगवान् ने कहा The Lord said

किमर्थमागतोऽसि त्वं किं ते मनसि वर्तते ।
कथयस्व महाभाग तत्सर्वं कथयामि ते ॥ ९ ॥

kimarthamāgato'si tvaṃ kiṃ te manasi vartate
kathayasva mahābhāga tatsarvaṃ kathayāmi te

किमर्थम्आगतःअसित्वम्किम्तेमनसिवर्ततेकथयस्वमहाभागतत्सर्वम्कथयामिते
हिन्दी अर्थ

"तुम किसलिए आए हो? तुम्हारे मन में क्या है? हे महाभाग, कहो, मैं तुम्हें वह सब बताऊँगा।"

English sense

"Why have you come? What is on your mind? Tell me, fortunate one, and I will tell you all of it."

पदार्थ · word by word
किमर्थम्
whyकिसलिए
आगतः
comeआए
असि
areहो
त्वम्
youतुम
किम्
whatक्या
ते
yourतुम्हारे
मनसि
in mindमन में
वर्तते
isहै
कथयस्व
tellकहो
महाभाग
O fortunate oneहे महाभाग
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
कथयामि
I will tellबताऊँगा
ते
to youतुम्हें

Verse a10

नारद उवाच — नारद ने कहा Nārada said

मर्त्यलोके जनाः सर्वे नानाक्लेशसमन्विताः ।
नानायोनिसमुत्पन्नाः पच्यन्ते पापकर्मभिः ॥ १० ॥

martyaloke janāḥ sarve nānākleśasamanvitāḥ
nānāyonisamutpannāḥ pacyante pāpakarmabhiḥ

मर्त्यलोकेजनाःसर्वेनाना-क्लेश-समन्विताःनाना-योनि-समुत्पन्नाःपच्यन्तेपाप-कर्मभिः
हिन्दी अर्थ

"मृत्युलोक में सब लोग अनेक क्लेशों से घिरे हैं। अनेक योनियों में जन्म लेकर वे अपने पाप-कर्मों से तप रहे हैं।

English sense

"In the world of mortals all people are full of many troubles. Born in many kinds of bodies, they burn because of their sinful deeds.

पदार्थ · word by word
मर्त्यलोके
in the world of mortalsमृत्युलोक में
जनाः
peopleलोग
सर्वे
allसब
नाना-क्लेश-समन्विताः
full of many troublesअनेक क्लेशों से युक्त
नाना-योनि-समुत्पन्नाः
born in many wombsअनेक योनियों में जन्मे
पच्यन्ते
are burnedतपते हैं
पाप-कर्मभिः
by sinful deedsपाप-कर्मों से

Verse a11

तत्सर्वं शमयेन्नाथ लघूपायेन तद्वद ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कृपाऽस्ति यदि ते मयि ॥ ११ ॥

tatsarvaṃ śamayennātha laghūpāyena tadvada
śrotumicchāmi tatsarvaṃ kṛpā'sti yadi te mayi

तत्सर्वम्शमयेत्नाथलघु-उपायेनतत्वदश्रोतुम्इच्छामितत्सर्वम्कृपाअस्तियदितेमयि
हिन्दी अर्थ

हे नाथ, जिस सरल उपाय से यह सब शान्त हो, वह बताइए। यदि मुझ पर आपकी कृपा है तो मैं वह सब सुनना चाहता हूँ।"

English sense

Lord, tell me the easy means that would calm all of this. I wish to hear all of it, if you have grace for me."

Variant reading The popular printed kathā reads: तत्कथं शमयेन्नाथ लघूपायेन तद्वद
पदार्थ · word by word
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
शमयेत्
may calmशान्त करे
नाथ
O lordहे नाथ
लघु-उपायेन
by an easy meansसरल उपाय से
तत्
thatवह
वद
tellबताइए
श्रोतुम्
to hearसुनना
इच्छामि
I wishचाहता हूँ
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
कृपा
graceकृपा
अस्ति
isहै
यदि
ifयदि
ते
yourआपकी
मयि
on meमुझ पर

Verse a12

श्रीभगवानुवाच — श्रीभगवान् ने कहा The Lord said

साधु पृष्टं त्वया वत्स लोकानुग्रहकाम्यया ।
यत्कृत्वा मुच्यते मोहात्तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १२ ॥

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vatsa lokānugrahakāmyayā
yatkṛtvā mucyate mohāttacchṛṇuṣva vadāmi te

साधुपृष्टम्त्वयावत्सलोक-अनुग्रह-काम्ययायत्कृत्वामुच्यतेमोहात्तत्शृणुष्ववदामिते
हिन्दी अर्थ

"वत्स, तुमने लोक के हित की इच्छा से अच्छा पूछा है। जिसे करके मनुष्य मोह से छूटता है, वह मैं तुमसे कहता हूँ, सुनो।

English sense

"You have asked well, child, wishing to help the world. Hear what I tell you: doing it, one is freed from delusion.

Variant reading The popular printed kathā reads: लोकानुग्रहकाङ्क्षया
पदार्थ · word by word
साधु
wellअच्छा
पृष्टम्
askedपूछा
त्वया
by youतुमने
वत्स
childवत्स
लोक-अनुग्रह-काम्यया
wishing to help the worldलोक पर कृपा की इच्छा से
यत्
whichजिसे
कृत्वा
doingकरके
मुच्यते
is freedमुक्त होता है
मोहात्
from delusionमोह से
तत्
thatवह
शृणुष्व
hearसुनो
वदामि
I tellकहता हूँ
ते
to youतुमसे

Verse a13

व्रतमस्ति महापुण्यं स्वर्गे भुवि सुदुर्लभम् ।
तव स्नेहान्मया विप्र प्रकाशः क्रियतेऽधुना ॥ १३ ॥

vratamasti mahāpuṇyaṃ svarge bhuvi sudurlabham
tava snehānmayā vipra prakāśaḥ kriyate'dhunā

व्रतम्अस्तिमहा-पुण्यम्स्वर्गेभुविसुदुर्लभम्तवस्नेहात्मयाविप्रप्रकाशःक्रियतेअधुना
हिन्दी अर्थ

एक बड़ा पुण्यदायक व्रत है, जो स्वर्ग और पृथ्वी पर अत्यन्त दुर्लभ है। हे विप्र, तुम्हारे स्नेह से मैं अब उसे प्रकट करता हूँ।

English sense

There is a vow of great merit, very rare in heaven and on earth. Out of love for you, Brāhmaṇa, I now make it known.

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतमस्ति महत्पुण्यं स्वर्गे मर्त्ये च दुर्लभम् । तव स्नेहान्मया वत्स प्रकाशः क्रियतेऽधुना
पदार्थ · word by word
व्रतम्
a vowव्रत
अस्ति
there isहै
महा-पुण्यम्
of great meritमहापुण्यदायक
स्वर्गे
in heavenस्वर्ग में
भुवि
on earthपृथ्वी पर
सुदुर्लभम्
very rareअत्यन्त दुर्लभ
तव
for youतुम्हारे
स्नेहात्
out of loveस्नेह से
मया
by meमेरे द्वारा
विप्र
O Brāhmaṇaहे विप्र
प्रकाशः
revealingप्रकाश
क्रियते
is madeकिया जाता है
अधुना
nowअब

Verse a14

सत्यनारायणस्यैतद् व्रतं सम्यग् विधानतः ।
कृत्वा सम्यक् सुखं भुक्त्वा परे मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १४ ॥

satyanārāyaṇasyaitad vrataṃ samyag vidhānataḥ
kṛtvā samyak sukhaṃ bhuktvā pare mokṣamavāpnuyāt

सत्यनारायणस्यएतत्व्रतम्सम्यक्विधानतःकृत्वासम्यक्सुखम्भुक्त्वापरेमोक्षम्अवाप्नुयात्
हिन्दी अर्थ

जो सत्यनारायण का यह व्रत ठीक विधि से करता है, वह भली-भाँति सुख भोगकर बाद में मोक्ष पाता है।"

English sense

Whoever does this vow of Satyanārāyaṇa properly, by the rule, enjoys happiness fully and afterwards gains liberation."

Variant reading The popular printed kathā reads: सत्यनारायणस्यैवं व्रतं सम्यग्विधानतः । कृत्वा सद्यः सुखं भुक्त्वा परत्र मोक्षमाप्नुयात्
पदार्थ · word by word
सत्यनारायणस्य
of Satyanārāyaṇaसत्यनारायण का
एतत्
thisयह
व्रतम्
vowव्रत
सम्यक्
properlyठीक से
विधानतः
by the ruleविधि से
कृत्वा
doingकरके
सम्यक्
fullyभली-भाँति
सुखम्
happinessसुख
भुक्त्वा
enjoyingभोगकर
परे
afterwardsबाद में
मोक्षम्
liberationमोक्ष
अवाप्नुयात्
would gainपाए

Verse a15

तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं नारदः पुनरब्रवीत् ।
किं फलं किं विधानं च कृतं केनैव तद्व्रतम् ।
तत्सर्वं विस्तराद् ब्रूहि कदा कार्यं व्रतं हि तत् ॥ १५ ॥

tacchrutvā bhagavadvākyaṃ nāradaḥ punarabravīt
kiṃ phalaṃ kiṃ vidhānaṃ ca kṛtaṃ kenaiva tadvratam
tatsarvaṃ vistarād brūhi kadā kāryaṃ vrataṃ hi tat

तत्श्रुत्वाभगवत्-वाक्यम्नारदःपुनःअब्रवीत्किम्फलम्किम्विधानम्चकृतम्केनएवतत्व्रतम्तत्सर्वम्विस्तरात्ब्रूहिकदाकार्यम्व्रतम्हितत्
हिन्दी अर्थ

भगवान् के वचन सुनकर नारद फिर बोले: "उसका फल क्या है, विधि क्या है, और यह व्रत किसने किया? यह सब विस्तार से बताइए। यह व्रत कब करना चाहिए?"

English sense

Hearing the Lord's words, Nārada spoke again: "What is its fruit, what is its procedure, and who has done this vow? Tell me all of it in detail. When should the vow be done?"

Variant reading The popular printed kathā reads: तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं नारदो मुनिरब्रवीत् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि कदा कार्यं हि तद्व्रतम्
पदार्थ · word by word
तत्
thatवह
श्रुत्वा
hearingसुनकर
भगवत्-वाक्यम्
the Lord's wordsभगवान् के वचन
नारदः
Nāradaनारद
पुनः
againफिर
अब्रवीत्
saidबोले
किम्
whatक्या
फलम्
fruitफल
किम्
whatक्या
विधानम्
procedureविधि
च
andऔर
कृतम्
doneकिया
केन
by whomकिसने
एव
indeedही
तत्
thatवह
व्रतम्
vowव्रत
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
विस्तरात्
in detailविस्तार से
ब्रूहि
tellबताइए
कदा
whenकब
कार्यम्
to be doneकरना चाहिए
व्रतम्
vowव्रत
हि
indeedही
तत्
thatवह

Verse a16

श्रीभगवानुवाच — श्रीभगवान् ने कहा The Lord said

दुःखशोकादिशमनं धनधान्यविवर्द्धनम् ।
सौभाग्यसन्ततिकरं सर्वत्र विजयप्रदम् ॥ १६ ॥

duḥkhaśokādiśamanaṃ dhanadhānyavivarddhanam
saubhāgyasantatikaraṃ sarvatra vijayapradam

दुःख-शोक-आदि-शमनम्धन-धान्य-विवर्द्धनम्सौभाग्य-सन्तति-करम्सर्वत्रविजय-प्रदम्
हिन्दी अर्थ

"यह दुःख, शोक आदि को शान्त करता है और धन-धान्य बढ़ाता है। यह सौभाग्य और सन्तान देता है और सब जगह विजय दिलाता है।

English sense

"It calms sorrow, grief and the like, and increases wealth and grain. It brings good fortune and children, and gives victory everywhere.

Variant reading The popular printed kathā reads: धनधान्यप्रवर्द्धनम्
पदार्थ · word by word
दुःख-शोक-आदि-शमनम्
calming sorrow, grief and the restदुःख, शोक आदि को शान्त करने वाला
धन-धान्य-विवर्द्धनम्
increasing wealth and grainधन-धान्य बढ़ाने वाला
सौभाग्य-सन्तति-करम्
bringing good fortune and childrenसौभाग्य और सन्तान देने वाला
सर्वत्र
everywhereसब जगह
विजय-प्रदम्
giving victoryविजय देने वाला

Verse a17

यस्मिन् कस्मिन्दिने मर्त्यो भक्तिश्रद्धासमन्वितः ।
सत्यनारायणं देवं यजेत्तुष्टो निशामुखे ॥ १७ ॥

yasmin kasmindine martyo bhaktiśraddhāsamanvitaḥ
satyanārāyaṇaṃ devaṃ yajettuṣṭo niśāmukhe

यस्मिन्कस्मिन्दिनेमर्त्यःभक्ति-श्रद्धा-समन्वितःसत्यनारायणम्देवम्यजेत्तुष्टःनिशामुखे
हिन्दी अर्थ

किसी भी दिन मनुष्य भक्ति और श्रद्धा से युक्त होकर, प्रसन्न मन से, सन्ध्या के समय सत्यनारायण देव की पूजा करे,

English sense

On any day at all, a person with devotion and faith should gladly worship the god Satyanārāyaṇa at nightfall,

Variant reading The popular printed kathā reads: यस्मिन् कस्मिन् दिने मर्त्यो भक्तिश्रद्धासमन्वितः । सत्यनारायणं देवं यजेच्चैव निशामुखे
पदार्थ · word by word
यस्मिन्
on whichजिस
कस्मिन्
anyकिसी भी
दिने
dayदिन
मर्त्यः
a mortalमनुष्य
भक्ति-श्रद्धा-समन्वितः
with devotion and faithभक्ति और श्रद्धा से युक्त
सत्यनारायणम्
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
देवम्
the godदेव को
यजेत्
should worshipपूजे
तुष्टः
gladप्रसन्न होकर
निशामुखे
at nightfallसन्ध्या के समय

Verse a18

बान्धवैर्ब्राह्मणैश्चैव सहितो धर्मतत्परः ।
नैवेद्यं भक्तितो दद्यात्प्रसादं भक्ष्यमुत्तमम् ॥ १८ ॥

bāndhavairbrāhmaṇaiścaiva sahito dharmatatparaḥ
naivedyaṃ bhaktito dadyātprasādaṃ bhakṣyamuttamam

बान्धवैःब्राह्मणैःचएवसहितःधर्म-तत्परःनैवेद्यम्भक्तितःदद्यात्प्रसादम्भक्ष्यम्उत्तमम्
हिन्दी अर्थ

बन्धुओं और ब्राह्मणों के साथ, धर्म में तत्पर होकर। वह भक्ति से नैवेद्य के रूप में उत्तम भोज्य प्रसाद अर्पित करे।

English sense

together with relatives and Brāhmaṇas, intent on dharma. With devotion he should offer food, an excellent blessed dish.

Variant reading The popular printed kathā reads: ब्राह्मणैर्बान्धवैश्चैव सहितो धर्मतत्परः । नैवेद्यं भक्तितो दद्यात् सपादं भक्तिसंयुतम्
पदार्थ · word by word
बान्धवैः
with relativesबन्धुओं के
ब्राह्मणैः
with Brāhmaṇasब्राह्मणों के
च
andऔर
एव
alsoभी
सहितः
togetherसाथ
धर्म-तत्परः
intent on dharmaधर्म में तत्पर
नैवेद्यम्
food offeringनैवेद्य
भक्तितः
with devotionभक्ति से
दद्यात्
should giveदे
प्रसादम्
blessed foodप्रसाद
भक्ष्यम्
foodभोज्य
उत्तमम्
excellentउत्तम

Verse a19

रम्भाफलं घृतं क्षीरं गोधूमस्य च चूर्णकम् ।
अभावे शालिचूर्णं वा शर्करां वा गुडं तथा ॥ १९ ॥

rambhāphalaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ godhūmasya ca cūrṇakam
abhāve śālicūrṇaṃ vā śarkarāṃ vā guḍaṃ tathā

रम्भा-फलम्घृतम्क्षीरम्गोधूमस्यचचूर्णकम्अभावेशालि-चूर्णम्वाशर्कराम्वागुडम्तथा
हिन्दी अर्थ

केला, घी, दूध और गेहूँ का आटा; न हो तो चावल का आटा, और शक्कर या गुड़ भी।

English sense

Bananas, ghee, milk and wheat flour; if these are lacking, rice flour, and sugar or jaggery as well.

Variant reading The popular printed kathā reads: रम्भाफलं घृतं क्षीरं गोधूमस्य च चूर्णकम् । अभावे शालिचूर्णं वा शर्करा वा गुडस्तथा
पदार्थ · word by word
रम्भा-फलम्
bananaकेला
घृतम्
gheeघी
क्षीरम्
milkदूध
गोधूमस्य
of wheatगेहूँ का
च
andऔर
चूर्णकम्
flourआटा
अभावे
if lackingन होने पर
शालि-चूर्णम्
rice flourचावल का आटा
वा
orया
शर्कराम्
sugarशक्कर
वा
orया
गुडम्
jaggeryगुड़
तथा
likewiseतथा

Verse a20

प्रसादं सर्वभक्ष्याणि एकीकृत्य निवेदयेत् ।
विप्राय दक्षिणां दद्यात् कथां श्रुत्वा जनैः सह ॥ २० ॥

prasādaṃ sarvabhakṣyāṇi ekīkṛtya nivedayet
viprāya dakṣiṇāṃ dadyāt kathāṃ śrutvā janaiḥ saha

प्रसादम्सर्व-भक्ष्याणिएकीकृत्यनिवेदयेत्विप्रायदक्षिणाम्दद्यात्कथाम्श्रुत्वाजनैःसह
हिन्दी अर्थ

सब भोज्य वस्तुएँ एकत्र करके प्रसाद के रूप में अर्पित करे। लोगों के साथ कथा सुनकर ब्राह्मण को दक्षिणा दे।

English sense

He should put all the foods together and offer them as blessed food. After hearing the story with the people, he should give the Brāhmaṇa his fee.

Variant reading The popular printed kathā reads: सपादं सर्वभक्ष्याणि एकीकृत्य निवेदयेत्
पदार्थ · word by word
प्रसादम्
blessed foodप्रसाद
सर्व-भक्ष्याणि
all the foodsसब भोज्य
एकीकृत्य
putting togetherएकत्र करके
निवेदयेत्
should offerअर्पित करे
विप्राय
to the Brāhmaṇaब्राह्मण को
दक्षिणाम्
the feeदक्षिणा
दद्यात्
should giveदे
कथाम्
the storyकथा
श्रुत्वा
having heardसुनकर
जनैः
peopleलोगों के
सह
withसाथ

Verse a21

ततश्च बन्धुभिः सार्द्धं विप्रेभ्यः प्रतिपादयन् ।
प्रसादं भक्षयेद् भक्त्या नृत्यगीतादिकञ्चरेत् ॥ २१ ॥

tataśca bandhubhiḥ sārddhaṃ viprebhyaḥ pratipādayan
prasādaṃ bhakṣayed bhaktyā nṛtyagītādikañcaret

ततःचबन्धुभिःसार्द्धम्विप्रेभ्यःप्रतिपादयन्प्रसादम्भक्षयेत्भक्त्यानृत्य-गीत-आदिकम्चरेत्
हिन्दी अर्थ

फिर ब्राह्मणों को देते हुए बन्धुओं के साथ भक्ति से प्रसाद खाए, और नृत्य, गीत आदि करे।

English sense

Then, giving it to the Brāhmaṇas, he should eat the blessed food with devotion together with his relatives, and hold dance, song and the like.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततश्च बन्धुभिः सार्धं विप्रांश्च प्रतिभोजयेत्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
च
andऔर
बन्धुभिः
relativesबन्धुओं के
सार्द्धम्
withसाथ
विप्रेभ्यः
to Brāhmaṇasब्राह्मणों को
प्रतिपादयन्
givingदेते हुए
प्रसादम्
blessed foodप्रसाद
भक्षयेत्
should eatखाए
भक्त्या
with devotionभक्ति से
नृत्य-गीत-आदिकम्
dance, song and the likeनृत्य, गीत आदि
चरेत्
should performकरे

Verse a22

ततः स्तुत्वा गृहं गच्छेत् सत्यनारायणं स्मरन् ।
एवं कृते मनुष्याणां वाञ्छासिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ २२ ॥

tataḥ stutvā gṛhaṃ gacchet satyanārāyaṇaṃ smaran
evaṃ kṛte manuṣyāṇāṃ vāñchāsiddhirbhaved dhruvam

ततःस्तुत्वागृहम्गच्छेत्सत्यनारायणम्स्मरन्एवम्कृतेमनुष्याणाम्वाञ्छा-सिद्धिःभवेत्ध्रुवम्
हिन्दी अर्थ

फिर स्तुति करके सत्यनारायण का स्मरण करते हुए घर जाए। ऐसा करने पर मनुष्यों की इच्छा निश्चित पूरी होती है।

English sense

Then, after praising him, he should go home remembering Satyanārāyaṇa. When people do this, their wishes are surely fulfilled.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततश्च स्वगृहं गच्छेत् सत्यनारायणं स्मरन्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
स्तुत्वा
praisingस्तुति करके
गृहम्
homeघर
गच्छेत्
should goजाए
सत्यनारायणम्
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण का
स्मरन्
rememberingस्मरण करते हुए
एवम्
thusऐसा
कृते
when doneकरने पर
मनुष्याणाम्
of peopleमनुष्यों की
वाञ्छा-सिद्धिः
fulfilment of wishesइच्छा की पूर्ति
भवेत्
will beहोगी
ध्रुवम्
surelyनिश्चित

Verse a23

विशेषतः कलियुगे नान्योपायोऽस्ति भूतले ।
कथामस्य प्रवक्ष्यामि कृतकृत्यो भवेद् द्विज ॥ २३ ॥

viśeṣataḥ kaliyuge nānyopāyo'sti bhūtale
kathāmasya pravakṣyāmi kṛtakṛtyo bhaved dvija

विशेषतःकलियुगेनअन्य-उपायःअस्तिभूतलेकथाम्अस्यप्रवक्ष्यामिकृतकृत्यःभवेत्द्विज
हिन्दी अर्थ

विशेषकर कलियुग में पृथ्वी पर कोई दूसरा उपाय नहीं है। मैं इसकी कथा कहूँगा; हे द्विज, उससे मनुष्य कृतकृत्य हो जाता है।

English sense

Especially in the Kali age there is no other means on earth. I shall tell its story; one who hears it has done all that needs doing, twice-born one.

Variant reading The popular printed kathā reads: विशेषतः कलियुगे लघूपायोऽस्ति भूतले
पदार्थ · word by word
विशेषतः
especiallyविशेषकर
कलियुगे
in the Kali ageकलियुग में
न
notनहीं
अन्य-उपायः
other meansदूसरा उपाय
अस्ति
isहै
भूतले
on earthपृथ्वी पर
कथाम्
the storyकथा
अस्य
of itइसकी
प्रवक्ष्यामि
I shall tellकहूँगा
कृतकृत्यः
one whose aim is achievedकृतकृत्य
भवेत्
becomesहोता है
द्विज
O twice-bornहे द्विज

द्वितीयोऽध्यायःAdhyāya 2 — The poor Brāhmaṇa of Kāśī and the woodcutter

Verse b1

कश्चित् काशीपुरे ग्रामे आसीद्विप्रश्च निर्द्धनः ।
क्षुत्तृष्णाव्याकुलो भूत्वा सततं भ्रमते महीम् ॥ १ ॥

kaścit kāśīpure grāme āsīdvipraśca nirddhanaḥ
kṣuttṛṣṇāvyākulo bhūtvā satataṃ bhramate mahīm

कश्चित्काशीपुरेग्रामेआसीत्विप्रःचनिर्द्धनःक्षुत्-तृष्णा-व्याकुलःभूत्वासततम्भ्रमतेमहीम्
हिन्दी अर्थ

काशीपुरी में एक निर्धन ब्राह्मण था। भूख-प्यास से व्याकुल होकर वह सदा पृथ्वी पर घूमता रहता था।

English sense

In the city of Kāśī there was a poor Brāhmaṇa. Tormented by hunger and thirst, he wandered the earth all the time.

Variant reading The popular printed kathā reads: कश्चित्काशीपुरे रम्ये ह्यासीद्विप्रोऽतिनिर्धनः । क्षुत्तृड्भ्यां व्याकुलो भूत्वा नित्यं बभ्राम भूतले
पदार्थ · word by word
कश्चित्
a certainकोई
काशीपुरे
in the city of Kāśīकाशीपुरी में
ग्रामे
in a settlementगाँव में
आसीत्
there wasथा
विप्रः
Brāhmaṇaब्राह्मण
च
andऔर
निर्द्धनः
poorनिर्धन
क्षुत्-तृष्णा-व्याकुलः
tormented by hunger and thirstभूख-प्यास से व्याकुल
भूत्वा
beingहोकर
सततम्
alwaysसदा
भ्रमते
wandersघूमता है
महीम्
the earthपृथ्वी पर

Verse b2

दुःखितं ब्राह्मणं दृष्ट्वा भगवान् ब्राह्मणप्रियः ।
वृद्धब्राह्मणरूपेण पप्रच्छ द्विजमादरात् ॥ २ ॥

duḥkhitaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān brāhmaṇapriyaḥ
vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa papraccha dvijamādarāt

दुःखितम्ब्राह्मणम्दृष्ट्वाभगवान्ब्राह्मण-प्रियःवृद्ध-ब्राह्मण-रूपेणपप्रच्छद्विजम्आदरात्
हिन्दी अर्थ

उस ब्राह्मण को दुःखी देखकर ब्राह्मणप्रिय भगवान् ने बूढ़े ब्राह्मण का रूप धरकर आदर से उससे पूछा:

English sense

Seeing the Brāhmaṇa so unhappy, the Lord, who loves Brāhmaṇas, took the form of an old Brāhmaṇa and asked him kindly:

Variant reading The popular printed kathā reads: वृद्धब्राह्मणरूपस्तं पप्रच्छ द्विजमादरात्
पदार्थ · word by word
दुःखितम्
unhappyदुःखी
ब्राह्मणम्
the Brāhmaṇaब्राह्मण को
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
भगवान्
the Lordभगवान्
ब्राह्मण-प्रियः
who loves Brāhmaṇasब्राह्मणप्रिय
वृद्ध-ब्राह्मण-रूपेण
in the form of an old Brāhmaṇaबूढ़े ब्राह्मण के रूप में
पप्रच्छ
askedपूछा
द्विजम्
the twice-bornब्राह्मण से
आदरात्
respectfullyआदर से

Verse b3

किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं कृत्स्नां सुदुःखितः ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३ ॥

kimarthaṃ bhramase vipra mahīṃ kṛtsnāṃ suduḥkhitaḥ
tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyatāṃ yadi rocate

किमर्थम्भ्रमसेविप्रमहीम्कृत्स्नाम्सुदुःखितःतत्सर्वम्श्रोतुम्इच्छामिकथ्यताम्यदिरोचते
हिन्दी अर्थ

"हे विप्र, तुम इतने दुःखी होकर सारी पृथ्वी पर क्यों घूमते हो? मैं वह सब सुनना चाहता हूँ। यदि अच्छा लगे तो कहो।"

English sense

"Why, Brāhmaṇa, do you wander the whole earth so unhappy? I wish to hear all of it. Tell me, if you like."

Variant reading The popular printed kathā reads: किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विजसत्तम
पदार्थ · word by word
किमर्थम्
whyकिसलिए
भ्रमसे
you wanderघूमते हो
विप्र
O Brāhmaṇaहे विप्र
महीम्
earthपृथ्वी
कृत्स्नाम्
wholeसारी
सुदुःखितः
very unhappyबहुत दुःखी
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
श्रोतुम्
to hearसुनना
इच्छामि
I wishचाहता हूँ
कथ्यताम्
let it be toldकहो
यदि
ifयदि
रोचते
it pleasesअच्छा लगे

Verse b4

ब्राह्मण उवाच — ब्राह्मण ने कहा The Brāhmaṇa said

ब्राह्मणोऽतिदरिद्रोऽहं भिक्षार्थं भ्रमणं मम ।
उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो ॥ ४ ॥

brāhmaṇo'tidaridro'haṃ bhikṣārthaṃ bhramaṇaṃ mama
upāyaṃ yadi jānāsi kṛpayā kathaya prabho

ब्राह्मणःअति-दरिद्रःअहम्भिक्षा-अर्थम्भ्रमणम्ममउपायम्यदिजानासिकृपयाकथयप्रभो
हिन्दी अर्थ

"मैं अत्यन्त दरिद्र ब्राह्मण हूँ। भिक्षा के लिए घूमता हूँ। हे प्रभो, यदि कोई उपाय जानते हो तो कृपा करके बताओ।"

English sense

"I am a very poor Brāhmaṇa. I wander to beg for alms. If you know a way out, master, kindly tell me."

Variant reading The popular printed kathā reads: ब्राह्मणोऽतिदरिद्रोऽहं भिक्षार्थं वै भ्रमे महीम्
पदार्थ · word by word
ब्राह्मणः
a Brāhmaṇaब्राह्मण
अति-दरिद्रः
very poorअत्यन्त दरिद्र
अहम्
Iमैं
भिक्षा-अर्थम्
for almsभिक्षा के लिए
भ्रमणम्
wanderingघूमना
मम
myमेरा
उपायम्
a meansउपाय
यदि
ifयदि
जानासि
you knowजानते हो
कृपया
kindlyकृपा करके
कथय
tellबताओ
प्रभो
O masterहे प्रभो

Verse b5

वृद्धब्राह्मण उवाच — वृद्ध ब्राह्मण ने कहा The old Brāhmaṇa said

सत्यनारायणो विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ।
तस्य त्वं द्विजशार्दूल कुरुष्व व्रतमुत्तमम् ।
यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥ ५ ॥

satyanārāyaṇo viṣṇurvāñchitārthaphalapradaḥ
tasya tvaṃ dvijaśārdūla kuruṣva vratamuttamam
yatkṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ

सत्यनारायणःविष्णुःवाञ्छित-अर्थ-फल-प्रदःतस्यत्वम्द्विज-शार्दूलकुरुष्वव्रतम्उत्तमम्यत्कृत्वासर्व-दुःखेभ्यःमुक्तःभवतिमानवः
हिन्दी अर्थ

"सत्यनारायण विष्णु हैं, जो मनचाहा फल देते हैं। हे द्विजश्रेष्ठ, तुम उनका उत्तम व्रत करो। उसे करके मनुष्य सब दुःखों से छूट जाता है।"

English sense

"Satyanārāyaṇa is Viṣṇu, who gives the fruit one desires. Best of the twice-born, do his excellent vow. Doing it, a person is freed from all sorrows."

Variant reading The popular printed kathā reads: तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम्
पदार्थ · word by word
सत्यनारायणः
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
विष्णुः
Viṣṇuविष्णु
वाञ्छित-अर्थ-फल-प्रदः
giver of the desired fruitमनचाहा फल देने वाले
तस्य
hisउनका
त्वम्
youतुम
द्विज-शार्दूल
O tiger among the twice-bornहे द्विजश्रेष्ठ
कुरुष्व
doकरो
व्रतम्
vowव्रत
उत्तमम्
excellentउत्तम
यत्
whichजिसे
कृत्वा
doingकरके
सर्व-दुःखेभ्यः
from all sorrowsसब दुःखों से
मुक्तः
freedमुक्त
भवति
becomesहोता है
मानवः
a manमनुष्य

Verse b6

श्रीभगवानुवाच — श्रीभगवान् ने कहा The Lord said

विधानञ्च व्रतस्याऽस्य विप्रायाऽऽभाष्य यत्नतः ।
सत्यनारायणो वृद्धस्तत्रैवाऽन्तरधीयत ॥ ६ ॥

vidhānañca vratasyā'sya viprāyā''bhāṣya yatnataḥ
satyanārāyaṇo vṛddhastatraivā'ntaradhīyata

विधानम्चव्रतस्यअस्यविप्रायआभाष्ययत्नतःसत्यनारायणःवृद्धःतत्रएवअन्तरधीयत
हिन्दी अर्थ

इस व्रत की विधि ब्राह्मण को ध्यान से बताकर वृद्ध रूप वाले सत्यनारायण वहीं अन्तर्धान हो गए।

English sense

Carefully explaining to the Brāhmaṇa the procedure of this vow, Satyanārāyaṇa, the old man, vanished right there.

Variant reading The popular printed kathā reads: विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः
पदार्थ · word by word
विधानम्
the procedureविधि
च
andऔर
व्रतस्य
of the vowव्रत की
अस्य
thisइस
विप्राय
to the Brāhmaṇaब्राह्मण को
आभाष्य
explainingबताकर
यत्नतः
carefullyध्यान से
सत्यनारायणः
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
वृद्धः
the old manवृद्ध
तत्र
thereवहीं
एव
rightही
अन्तरधीयत
vanishedअन्तर्धान हो गए

Verse b7

ततोऽसौ मनसा विप्रश्चिन्तयामास ईश्वरम् ।
व्रतं नारायणेनोक्तं विदित्वा मन्दिरं ययौ ॥ ७ ॥

tato'sau manasā vipraścintayāmāsa īśvaram
vrataṃ nārāyaṇenoktaṃ viditvā mandiraṃ yayau

ततःअसौमनसाविप्रःचिन्तयामासईश्वरम्व्रतम्नारायणेनउक्तम्विदित्वामन्दिरम्ययौ
हिन्दी अर्थ

तब उस ब्राह्मण ने मन में ईश्वर का स्मरण किया। नारायण का बताया व्रत जानकर वह घर गया।

English sense

Then the Brāhmaṇa thought of the Lord in his mind. Knowing the vow Nārāyaṇa had told him, he went home.

Variant reading The popular printed kathā reads: तद्व्रतं संकरिष्यामि यदुक्तं ब्राह्मणेन वै । इति सञ्चिन्त्य विप्रोऽसौ रात्रौ निद्रां न लब्धवान्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
असौ
thatवह
मनसा
in mindमन से
विप्रः
Brāhmaṇaब्राह्मण
चिन्तयामास
thought ofस्मरण किया
ईश्वरम्
the Lordईश्वर का
व्रतम्
the vowव्रत
नारायणेन
by Nārāyaṇaनारायण द्वारा
उक्तम्
toldबताया
विदित्वा
knowingजानकर
मन्दिरम्
homeघर
ययौ
wentगया

Verse b8

ततोऽहं तत्करिष्यामि व्रतं मनसि चिन्तितम् ।
इति निश्चित्य विप्रोऽसौ रात्रौ निद्रां न लब्धवान् ॥ ८ ॥

tato'haṃ tatkariṣyāmi vrataṃ manasi cintitam
iti niścitya vipro'sau rātrau nidrāṃ na labdhavān

ततःअहम्तत्करिष्यामिव्रतम्मनसिचिन्तितम्इतिनिश्चित्यविप्रःअसौरात्रौनिद्राम्नलब्धवान्
हिन्दी अर्थ

"तो मैं वह व्रत करूँगा," उसने मन में सोचा। ऐसा निश्चय करके उस ब्राह्मण को रात में नींद नहीं आई।

English sense

"Then I will do that vow," he thought. Having decided this, the Brāhmaṇa could not sleep that night.

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
अहम्
Iमैं
तत्
thatवह
करिष्यामि
will doकरूँगा
व्रतम्
vowव्रत
मनसि
in mindमन में
चिन्तितम्
thoughtसोचा
इति
thusऐसा
निश्चित्य
decidingनिश्चय करके
विप्रः
Brāhmaṇaब्राह्मण
असौ
thatवह
रात्रौ
at nightरात में
निद्राम्
sleepनींद
न
notनहीं
लब्धवान्
gotपाई

Verse b9

ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायणव्रतम् ।
करिष्येऽहञ्च सङ्कल्प्य सिद्धार्थमगमद् द्विजः ॥ ९ ॥

tataḥ prātaḥ samutthāya satyanārāyaṇavratam
kariṣye'hañca saṅkalpya siddhārthamagamad dvijaḥ

ततःप्रातःसमुत्थायसत्यनारायण-व्रतम्करिष्येअहम्चसङ्कल्प्यसिद्धि-अर्थम्अगमत्द्विजः
हिन्दी अर्थ

फिर सुबह उठकर उसने संकल्प किया, "मैं सत्यनारायण का व्रत करूँगा," और वह ब्राह्मण उसकी सिद्धि के लिए निकल पड़ा।

English sense

Then, rising in the morning, he resolved, "I shall do the Satyanārāyaṇa vow," and the Brāhmaṇa went out to make it succeed.

Variant reading The popular printed kathā reads: करिष्य इति संकल्प्य भिक्षार्थमगमद् द्विजः
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
प्रातः
in the morningसुबह
समुत्थाय
risingउठकर
सत्यनारायण-व्रतम्
the Satyanārāyaṇa vowसत्यनारायण व्रत
करिष्ये
I shall doकरूँगा
अहम्
Iमैं
च
andऔर
सङ्कल्प्य
resolvingसंकल्प करके
सिद्धि-अर्थम्
for successसिद्धि के लिए
अगमत्
wentगया
द्विजः
the twice-bornब्राह्मण

Verse b10

तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् ।
तेनैव बन्धुभिः सार्द्धं सत्यस्य व्रतमाचरन् ॥ १० ॥

tasminneva dine vipraḥ pracuraṃ dravyamāptavān
tenaiva bandhubhiḥ sārddhaṃ satyasya vratamācaran

तस्मिन्एवदिनेविप्रःप्रचुरम्द्रव्यम्आप्तवान्तेनएवबन्धुभिःसार्द्धम्सत्यस्यव्रतम्आचरन्
हिन्दी अर्थ

उसी दिन ब्राह्मण को बहुत धन मिला। उसी धन से उसने बन्धुओं के साथ सत्य का व्रत किया।

English sense

That very day the Brāhmaṇa received plenty of money. With it he performed the vow of Satya together with his relatives.

पदार्थ · word by word
तस्मिन्
on thatउसी
एव
veryही
दिने
dayदिन
विप्रः
Brāhmaṇaब्राह्मण
प्रचुरम्
plentifulबहुत
द्रव्यम्
wealthधन
आप्तवान्
obtainedपाया
तेन
with thatउसी से
एव
indeedही
बन्धुभिः
relativesबन्धुओं के
सार्द्धम्
withसाथ
सत्यस्य
of Satyaसत्य (नारायण) का
व्रतम्
vowव्रत
आचरन्
performingकरते हुए

Verse b11

सर्वदुःखविनिर्मुक्तः सर्वसम्पत्समन्वितः ।
बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्याऽस्य प्रसादतः ॥ ११ ॥

sarvaduḥkhavinirmuktaḥ sarvasampatsamanvitaḥ
babhūva sa dvijaśreṣṭho vratasyā'sya prasādataḥ

सर्व-दुःख-विनिर्मुक्तःसर्व-सम्पत्-समन्वितःबभूवसःद्विज-श्रेष्ठःव्रतस्यअस्यप्रसादतः
हिन्दी अर्थ

इस व्रत की कृपा से वह श्रेष्ठ ब्राह्मण सब दुःखों से छूट गया और सब सम्पत्ति से भर गया।

English sense

By the grace of this vow that excellent Brāhmaṇa was freed from all sorrows and had every kind of wealth.

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतस्यास्य प्रभावतः
पदार्थ · word by word
सर्व-दुःख-विनिर्मुक्तः
freed from all sorrowsसब दुःखों से मुक्त
सर्व-सम्पत्-समन्वितः
endowed with all wealthसब सम्पत्ति से युक्त
बभूव
becameहो गया
सः
heवह
द्विज-श्रेष्ठः
best of the twice-bornश्रेष्ठ ब्राह्मण
व्रतस्य
of the vowव्रत की
अस्य
thisइस
प्रसादतः
by the graceकृपा से

Verse b12

ततः प्रभृति कालञ्च मासि मासि व्रतं कृतम् ॥ १२ ॥

tataḥ prabhṛti kālañca māsi māsi vrataṃ kṛtam

ततः-प्रभृतिकालम्चमासिमासिव्रतम्कृतम्
हिन्दी अर्थ

तब से उसने हर महीने यह व्रत किया।

English sense

From then on he did the vow month after month.

पदार्थ · word by word
ततः-प्रभृति
from then onतब से
कालम्
timeसमय
च
andऔर
मासि
in monthमहीने
मासि
after monthमहीने
व्रतम्
the vowव्रत
कृतम्
was doneकिया गया

Verse b13

एवं नारायणादेतद्व्रतं ज्ञात्वा द्विजोत्तमः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ॥ १३ ॥

evaṃ nārāyaṇādetadvrataṃ jñātvā dvijottamaḥ
sarvapāpavinirmukto durlabhaṃ mokṣamāptavān

एवम्नारायणात्एतत्व्रतम्ज्ञात्वाद्विज-उत्तमःसर्व-पाप-विनिर्मुक्तःदुर्लभम्मोक्षम्आप्तवान्
हिन्दी अर्थ

इस प्रकार नारायण से यह व्रत जानकर वह श्रेष्ठ ब्राह्मण सब पापों से छूट गया और दुर्लभ मोक्ष पा गया।

English sense

Having learned this vow from Nārāyaṇa in this way, that best of Brāhmaṇas was freed from all sins and gained liberation, which is hard to gain.

Variant reading The popular printed kathā reads: एवं नारायणस्येदं व्रतं कृत्वा द्विजोत्तमः
पदार्थ · word by word
एवम्
thusइस प्रकार
नारायणात्
from Nārāyaṇaनारायण से
एतत्
thisयह
व्रतम्
vowव्रत
ज्ञात्वा
learningजानकर
द्विज-उत्तमः
the best of Brāhmaṇasश्रेष्ठ ब्राह्मण
सर्व-पाप-विनिर्मुक्तः
freed from all sinsसब पापों से मुक्त
दुर्लभम्
hard to gainदुर्लभ
मोक्षम्
liberationमोक्ष
आप्तवान्
gainedपाया

Verse b14

व्रतमेतद्यदा विप्र पृथिव्यां सञ्चरिष्यति ।
तदैव सर्वदुःखं हि मानवानां विनश्यति ॥ १४ ॥

vratametadyadā vipra pṛthivyāṃ sañcariṣyati
tadaiva sarvaduḥkhaṃ hi mānavānāṃ vinaśyati

व्रतम्एतत्यदाविप्रपृथिव्याम्सञ्चरिष्यतितदाएवसर्व-दुःखम्हिमानवानाम्विनश्यति
हिन्दी अर्थ

हे विप्र, जब यह व्रत पृथ्वी पर फैलेगा, तभी मनुष्यों का सारा दुःख मिट जाएगा।"

English sense

When this vow spreads on earth, Brāhmaṇa, all people's sorrow will vanish at once."

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतमस्य यदा विप्राः पृथिव्यां संकरिष्यति । तदैव सर्वदुःखं च मनुजस्य विनश्यति
पदार्थ · word by word
व्रतम्
vowव्रत
एतत्
thisयह
यदा
whenजब
विप्र
O Brāhmaṇaहे विप्र
पृथिव्याम्
on earthपृथ्वी पर
सञ्चरिष्यति
will spreadफैलेगा
तदा
thenतब
एव
indeedही
सर्व-दुःखम्
all sorrowसब दुःख
हि
surelyनिश्चय ही
मानवानाम्
of peopleमनुष्यों का
विनश्यति
perishesनष्ट होता है

Verse b15

सूत उवाच — सूत ने कहा Sūta said

एवं नारायणेनोक्तं नारदाय महात्मने ।
मयाऽपि कथितं विप्राः किमन्यत्कथयामि वः ॥ १५ ॥

evaṃ nārāyaṇenoktaṃ nāradāya mahātmane
mayā'pi kathitaṃ viprāḥ kimanyatkathayāmi vaḥ

एवम्नारायणेनउक्तम्नारदायमहात्मनेमयाअपिकथितम्विप्राःकिम्अन्यत्कथयामिवः
हिन्दी अर्थ

"नारायण ने महात्मा नारद से जो इस प्रकार कहा, वह मैंने भी तुमसे कहा, हे ब्राह्मणो। अब और क्या कहूँ?"

English sense

"What Nārāyaṇa told the great-souled Nārada in this way, I too have told you, Brāhmaṇas. What else shall I tell you?"

Variant reading The popular printed kathā reads: मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत्कथयामि वः
पदार्थ · word by word
एवम्
thusइस प्रकार
नारायणेन
by Nārāyaṇaनारायण द्वारा
उक्तम्
toldकहा गया
नारदाय
to Nāradaनारद को
महात्मने
the great-souledमहात्मा
मया
by meमेरे द्वारा
अपि
alsoभी
कथितम्
toldकहा गया
विप्राः
O Brāhmaṇasहे ब्राह्मणो
किम्
whatक्या
अन्यत्
elseऔर
कथयामि
shall I tellकहूँ
वः
to youतुमसे

Verse b16

ऋषय ऊचुः — ऋषियों ने कहा The sages said

तस्माद्विप्राद् व्रतं केन पृथिव्यां चरितं मुने ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः श्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥ १६ ॥

tasmādviprād vrataṃ kena pṛthivyāṃ caritaṃ mune
tatsarvaṃ śrotumicchāmaḥ śraddhā'smākaṃ prajāyate

तस्मात्विप्रात्व्रतम्केनपृथिव्याम्चरितम्मुनेतत्सर्वम्श्रोतुम्इच्छामःश्रद्धाअस्माकम्प्रजायते
हिन्दी अर्थ

"हे मुने, उस ब्राह्मण के बाद पृथ्वी पर यह व्रत किसने किया? हम वह सब सुनना चाहते हैं; हममें श्रद्धा जाग रही है।"

English sense

"Sage, after that Brāhmaṇa, who on earth performed the vow? We wish to hear all of it; faith is rising in us."

Variant reading The popular printed kathā reads: तस्माद्विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने
पदार्थ · word by word
तस्मात्
from thatउस
विप्रात्
Brāhmaṇaब्राह्मण से
व्रतम्
the vowव्रत
केन
by whomकिसने
पृथिव्याम्
on earthपृथ्वी पर
चरितम्
performedकिया
मुने
O sageहे मुने
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
श्रोतुम्
to hearसुनना
इच्छामः
we wishचाहते हैं
श्रद्धा
faithश्रद्धा
अस्माकम्
in usहममें
प्रजायते
arisesउत्पन्न होती है

Verse b17

सूत उवाच — सूत ने कहा Sūta said

शृणुध्वं मुनयः सर्वे तस्माद्येन कृतं भुवि ।
एकदा स द्विजवरो यथाविभवविस्तरैः ॥ १७ ॥

śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve tasmādyena kṛtaṃ bhuvi
ekadā sa dvijavaro yathāvibhavavistaraiḥ

शृणुध्वम्मुनयःसर्वेतस्मात्येनकृतम्भुविएकदासःद्विज-वरःयथा-विभव-विस्तरैः
हिन्दी अर्थ

"हे सब मुनियो, सुनो कि उसके बाद पृथ्वी पर इसे किसने किया। एक बार वह श्रेष्ठ ब्राह्मण अपने वैभव के अनुसार विस्तार से,

English sense

"Hear, all you sages, who after him did it on earth. Once that excellent Brāhmaṇa, as fully as his means allowed,

पदार्थ · word by word
शृणुध्वम्
hearसुनो
मुनयः
O sagesहे मुनियो
सर्वे
allसब
तस्मात्
from himउससे
येन
by whomजिसने
कृतम्
doneकिया
भुवि
on earthपृथ्वी पर
एकदा
onceएक बार
सः
thatवह
द्विज-वरः
excellent Brāhmaṇaश्रेष्ठ ब्राह्मण
यथा-विभव-विस्तरैः
as fully as his means allowedअपने वैभव के अनुसार विस्तार से

Verse b18

बन्धुभिः स्वजनैः सार्द्धं व्रतं कर्तुं समुद्यतः ।
एतस्मिन्नन्तरे काले काष्ठकेतुः समागतः ॥ १८ ॥

bandhubhiḥ svajanaiḥ sārddhaṃ vrataṃ kartuṃ samudyataḥ
etasminnantare kāle kāṣṭhaketuḥ samāgataḥ

बन्धुभिःस्वजनैःसार्द्धम्व्रतम्कर्तुम्समुद्यतःएतस्मिन्अन्तरेकालेकाष्ठकेतुःसमागतः
हिन्दी अर्थ

बन्धुओं और स्वजनों के साथ व्रत करने को तैयार हुआ। उसी समय काष्ठकेतु वहाँ आया।

English sense

was ready to do the vow with his relatives and his own people. Just then Kāṣṭhaketu arrived.

पदार्थ · word by word
बन्धुभिः
relativesबन्धुओं
स्वजनैः
his own peopleस्वजनों के
सार्द्धम्
withसाथ
व्रतम्
the vowव्रत
कर्तुम्
to doकरने को
समुद्यतः
was readyतैयार हुआ
एतस्मिन्
at thisइसी
अन्तरे
intervalबीच
काले
timeसमय
काष्ठकेतुः
Kāṣṭhaketuकाष्ठकेतु
समागतः
arrivedआया

Verse b19

बहिः काष्ठं च संस्थाप्य विप्रस्य मन्दिरं ययौ ।
तृष्णया पीडितो भूत्वा विप्रं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥ १९ ॥

bahiḥ kāṣṭhaṃ ca saṃsthāpya viprasya mandiraṃ yayau
tṛṣṇayā pīḍito bhūtvā vipraṃ dṛṣṭvā tathāvidham

बहिःकाष्ठम्चसंस्थाप्यविप्रस्यमन्दिरम्ययौतृष्णयापीडितःभूत्वाविप्रम्दृष्ट्वातथाविधम्
हिन्दी अर्थ

वह लकड़ी बाहर रखकर ब्राह्मण के घर गया, क्योंकि वह प्यास से पीड़ित था। ब्राह्मण को वैसा करते देखकर,

English sense

He set his wood down outside and went into the Brāhmaṇa's house, troubled by thirst. Seeing the Brāhmaṇa engaged in this way,

Variant reading The popular printed kathā reads: तृष्णयापीडितात्मा च दृष्ट्वा विप्रं कृतव्रतम्
पदार्थ · word by word
बहिः
outsideबाहर
काष्ठम्
the woodलकड़ी
च
andऔर
संस्थाप्य
setting downरखकर
विप्रस्य
of the Brāhmaṇaब्राह्मण के
मन्दिरम्
houseघर
ययौ
wentगया
तृष्णया
by thirstप्यास से
पीडितः
troubledपीड़ित
भूत्वा
beingहोकर
विप्रम्
the Brāhmaṇaब्राह्मण को
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तथाविधम्
so engagedवैसा करते हुए

Verse b20

प्रणिपत्य द्विजं प्राह किमिदं क्रियते त्वया ।
कृते किं फलमाप्नोति विस्तराद्वद मे प्रभो ॥ २० ॥

praṇipatya dvijaṃ prāha kimidaṃ kriyate tvayā
kṛte kiṃ phalamāpnoti vistarādvada me prabho

प्रणिपत्यद्विजम्प्राहकिम्इदम्क्रियतेत्वयाकृतेकिम्फलम्आप्नोतिविस्तरात्वदमेप्रभो
हिन्दी अर्थ

उसने प्रणाम करके कहा: 'आप यह क्या कर रहे हैं? इसे करने से क्या फल मिलता है? हे प्रभो, मुझे विस्तार से बताइए।'

English sense

he bowed and said to him: 'What is this you are doing? What fruit does one gain by doing it? Tell me in detail, master.'

पदार्थ · word by word
प्रणिपत्य
bowingप्रणाम करके
द्विजम्
to the Brāhmaṇaब्राह्मण से
प्राह
saidबोला
किम्
whatक्या
इदम्
thisयह
क्रियते
is doneकिया जा रहा है
त्वया
by youआपके द्वारा
कृते
when doneकरने पर
किम्
whatक्या
फलम्
fruitफल
आप्नोति
one gainsपाता है
विस्तरात्
in detailविस्तार से
वद
tellबताइए
मे
meमुझे
प्रभो
O masterहे प्रभो

Verse b21

विप्र उवाच — ब्राह्मण ने कहा The Brāhmaṇa said

सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम् ।
दुःखदारिद्र्यशमनं पुत्रपौत्रविवर्द्धनम् ॥ २१ ॥

satyanārāyaṇasyedaṃ vrataṃ sarvepsitapradam
duḥkhadāridryaśamanaṃ putrapautravivarddhanam

सत्यनारायणस्यइदम्व्रतम्सर्व-ईप्सित-प्रदम्दुःख-दारिद्र्य-शमनम्पुत्र-पौत्र-विवर्द्धनम्
हिन्दी अर्थ

'यह सत्यनारायण का व्रत है। यह सब मनचाहा देता है, दुःख और दरिद्रता मिटाता है, और पुत्र-पौत्र बढ़ाता है।

English sense

'This is the vow of Satyanārāyaṇa. It gives all one wishes, ends sorrow and poverty, and increases sons and grandsons.

Variant reading The popular printed kathā reads: सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम् । तस्य प्रसादान्मे सर्वं धनधान्यादिकं महत्
पदार्थ · word by word
सत्यनारायणस्य
of Satyanārāyaṇaसत्यनारायण का
इदम्
thisयह
व्रतम्
vowव्रत
सर्व-ईप्सित-प्रदम्
giving all one wishesसब मनचाहा देने वाला
दुःख-दारिद्र्य-शमनम्
ending sorrow and povertyदुःख और दरिद्रता मिटाने वाला
पुत्र-पौत्र-विवर्द्धनम्
increasing sons and grandsonsपुत्र-पौत्र बढ़ाने वाला

Verse b22

तस्य प्रसादान्मे सर्वं धनधान्यादिकं महत् ।
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा काष्ठहर्ताऽतिहर्षितः ॥ २२ ॥

tasya prasādānme sarvaṃ dhanadhānyādikaṃ mahat
tatastadvacanaṃ śrutvā kāṣṭhahartā'tiharṣitaḥ

तस्यप्रसादात्मेसर्वम्धन-धान्य-आदिकम्महत्ततःतत्वचनम्श्रुत्वाकाष्ठ-हर्ताअति-हर्षितः
हिन्दी अर्थ

इसकी कृपा से मेरे पास यह सब बड़ा धन-धान्य आदि है।' यह वचन सुनकर लकड़हारा बहुत प्रसन्न हुआ।

English sense

By its grace I have all this great wealth, grain and the rest.' Hearing these words, the woodcutter was overjoyed.

Variant reading The popular printed kathā reads: तस्मादेतद्व्रतं ज्ञात्वा काष्ठहर्ताऽतिहर्षितः
पदार्थ · word by word
तस्य
itsउसकी
प्रसादात्
by the graceकृपा से
मे
myमेरा
सर्वम्
allसब
धन-धान्य-आदिकम्
wealth, grain and the restधन-धान्य आदि
महत्
greatबड़ा
ततः
thenतब
तत्
thatवह
वचनम्
wordवचन
श्रुत्वा
hearingसुनकर
काष्ठ-हर्ता
the wood-carrierलकड़हारा
अति-हर्षितः
overjoyedबहुत प्रसन्न

Verse b23

पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा तन्नगरं ययौ ।
सत्यनारायणं देवं चिन्तयन् स्थिरमानसः ॥ २३ ॥

papau jalaṃ prasādaṃ ca bhuktvā tannagaraṃ yayau
satyanārāyaṇaṃ devaṃ cintayan sthiramānasaḥ

पपौजलम्प्रसादम्चभुक्त्वातत्नगरम्ययौसत्यनारायणम्देवम्चिन्तयन्स्थिर-मानसः
हिन्दी अर्थ

उसने जल पिया, प्रसाद खाया और स्थिर मन से सत्यनारायण देव का ध्यान करते हुए उस नगर को गया:

English sense

He drank water, ate the blessed food and went to that city, thinking of the god Satyanārāyaṇa with a steady mind:

Variant reading The popular printed kathā reads: पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ । सत्यनारायणं देवं मनसा इत्यचिन्तयत्
पदार्थ · word by word
पपौ
drankपिया
जलम्
waterजल
प्रसादम्
blessed foodप्रसाद
च
andऔर
भुक्त्वा
eatingखाकर
तत्
thatउस
नगरम्
cityनगर को
ययौ
wentगया
सत्यनारायणम्
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
देवम्
the godदेव का
चिन्तयन्
thinking ofध्यान करते हुए
स्थिर-मानसः
with a steady mindस्थिर मन से

Verse b24

काष्ठं विक्रीय नगरे प्राप्स्यामि चाद्य यद्धनम् ।
तेनैव सत्यदेवस्य करिष्ये व्रतमुत्तमम् ॥ २४ ॥

kāṣṭhaṃ vikrīya nagare prāpsyāmi cādya yaddhanam
tenaiva satyadevasya kariṣye vratamuttamam

काष्ठम्विक्रीयनगरेप्राप्स्यामिचअद्ययत्धनम्तेनएवसत्य-देवस्यकरिष्येव्रतम्उत्तमम्
हिन्दी अर्थ

'आज नगर में लकड़ी बेचकर जो धन मिलेगा, उसी से मैं सत्यदेव का उत्तम व्रत करूँगा।'

English sense

'With the money I get today by selling the wood in the city, I shall do the excellent vow of the god Satya.'

Variant reading The popular printed kathā reads: काष्ठं विक्रीय तद्ग्रामे प्राप्यते मेऽद्य यद्धनम्
पदार्थ · word by word
काष्ठम्
the woodलकड़ी
विक्रीय
sellingबेचकर
नगरे
in the cityनगर में
प्राप्स्यामि
I shall getपाऊँगा
च
andऔर
अद्य
todayआज
यत्
whichजो
धनम्
moneyधन
तेन
with thatउसी से
एव
indeedही
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव का
करिष्ये
I shall doकरूँगा
व्रतम्
vowव्रत
उत्तमम्
excellentउत्तम

Verse b25

इति सञ्चिन्त्य मनसा काष्ठं कृत्वा तु मस्तके ।
जगाम नगरं रम्यं धनिनां यत्र संस्थितिः ॥ २५ ॥

iti sañcintya manasā kāṣṭhaṃ kṛtvā tu mastake
jagāma nagaraṃ ramyaṃ dhanināṃ yatra saṃsthitiḥ

इतिसञ्चिन्त्यमनसाकाष्ठम्कृत्वातुमस्तकेजगामनगरम्रम्यम्धनिनाम्यत्रसंस्थितिः
हिन्दी अर्थ

मन में ऐसा सोचकर उसने लकड़ी सिर पर रखी और उस सुन्दर नगर में गया जहाँ धनवान रहते थे।

English sense

Thinking this, he put the wood on his head and went to the lovely part of the city where the rich lived.

Variant reading The popular printed kathā reads: काष्ठं धृत्वा तु मस्तके । जगाम नगरे रम्ये
पदार्थ · word by word
इति
thusऐसा
सञ्चिन्त्य
thinkingसोचकर
मनसा
in mindमन में
काष्ठम्
the woodलकड़ी
कृत्वा
puttingरखकर
तु
andऔर
मस्तके
on his headसिर पर
जगाम
wentगया
नगरम्
to the cityनगर में
रम्यम्
lovelyसुन्दर
धनिनाम्
of the richधनवानों का
यत्र
whereजहाँ
संस्थितिः
dwellingनिवास

Verse b26

तद्दिने काष्ठमूल्यं च द्विगुणं प्राप्तवानसौ ।
ततः प्रसन्नहृदयः सुपक्वं कदलीफलम् ॥ २६ ॥

taddine kāṣṭhamūlyaṃ ca dviguṇaṃ prāptavānasau
tataḥ prasannahṛdayaḥ supakvaṃ kadalīphalam

तत्-दिनेकाष्ठ-मूल्यम्चद्विगुणम्प्राप्तवान्असौततःप्रसन्न-हृदयःसुपक्वम्कदली-फलम्
हिन्दी अर्थ

उस दिन उसे लकड़ी का दुगुना दाम मिला। तब प्रसन्न मन से उसने अच्छे पके केले,

English sense

That day he got twice the price for his wood. Then, glad at heart, he took well-ripened bananas,

पदार्थ · word by word
तत्-दिने
that dayउस दिन
काष्ठ-मूल्यम्
price of the woodलकड़ी का दाम
च
andऔर
द्विगुणम्
doubleदुगुना
प्राप्तवान्
gotपाया
असौ
heउसने
ततः
thenतब
प्रसन्न-हृदयः
glad at heartप्रसन्न मन से
सुपक्वम्
well-ripenedअच्छे पके
कदली-फलम्
bananasकेले

Verse b27

शर्करां घृतदुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम् ।
प्रत्येकं तु प्रसादं च गृहीत्वा स्वपुरं ययौ ॥ २७ ॥

śarkarāṃ ghṛtadugdhaṃ ca godhūmasya ca cūrṇakam
pratyekaṃ tu prasādaṃ ca gṛhītvā svapuraṃ yayau

शर्कराम्घृत-दुग्धम्चगोधूमस्यचचूर्णकम्प्रत्येकम्तुप्रसादम्चगृहीत्वास्व-पुरम्ययौ
हिन्दी अर्थ

शक्कर, घी, दूध और गेहूँ का आटा, प्रसाद के लिए इनमें से हर एक लेकर, वह अपने नगर को गया।

English sense

sugar, ghee and milk, and wheat flour; taking each of these for the blessed food, he went to his own town.

Variant reading The popular printed kathā reads: कृत्वैकत्र सपादं च गृहीत्वा स्वगृहं ययौ
पदार्थ · word by word
शर्कराम्
sugarशक्कर
घृत-दुग्धम्
ghee and milkघी और दूध
च
andऔर
गोधूमस्य
of wheatगेहूँ का
च
andऔर
चूर्णकम्
flourआटा
प्रत्येकम्
each oneहर एक
तु
andऔर
प्रसादम्
for the blessed foodप्रसाद के लिए
च
andऔर
गृहीत्वा
takingलेकर
स्व-पुरम्
to his own townअपने नगर
ययौ
wentगया

Verse b28

ततो बन्धून् समाहूय चकार विधिना व्रतम् ।
तद्व्रतस्य प्रसादेन धनपुत्रान्वितोऽभवत् ॥ २८ ॥

tato bandhūn samāhūya cakāra vidhinā vratam
tadvratasya prasādena dhanaputrānvito'bhavat

ततःबन्धून्समाहूयचकारविधिनाव्रतम्तत्-व्रतस्यप्रसादेनधन-पुत्र-अन्वितःअभवत्
हिन्दी अर्थ

फिर उसने बन्धुओं को बुलाकर विधि से व्रत किया। उस व्रत की कृपा से वह धन और पुत्रों से सम्पन्न हो गया।

English sense

Then he called his relatives together and did the vow by the rule. By the grace of that vow he came to have wealth and sons.

Variant reading The popular printed kathā reads: तद्व्रतस्य प्रभावेण
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
बन्धून्
relativesबन्धुओं को
समाहूय
calling togetherबुलाकर
चकार
didकिया
विधिना
by the ruleविधि से
व्रतम्
the vowव्रत
तत्-व्रतस्य
of that vowउस व्रत की
प्रसादेन
by the graceकृपा से
धन-पुत्र-अन्वितः
with wealth and sonsधन और पुत्रों से युक्त
अभवत्
becameहो गया

Verse b29

इहलोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ।
पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥ २९ ॥

ihaloke sukhaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃ yayau
punaranyat pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ munipuṅgavāḥ

इह-लोकेसुखम्भुक्त्वाचअन्तेसत्य-पुरम्ययौपुनःअन्यत्प्रवक्ष्यामिशृणुध्वम्मुनि-पुङ्गवाः
हिन्दी अर्थ

उसने इस लोक में सुख भोगा और अन्त में सत्यपुर गया। अब मैं दूसरी कथा कहूँगा; हे श्रेष्ठ मुनियो, सुनो।"

English sense

He enjoyed happiness in this world and at the end went to Satya's city. I shall tell you another story; hear it, best of sages."

Variant reading The popular printed kathā reads: पुनरग्रे प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
पदार्थ · word by word
इह-लोके
in this worldइस लोक में
सुखम्
happinessसुख
भुक्त्वा
enjoyingभोगकर
च
andऔर
अन्ते
at the endअन्त में
सत्य-पुरम्
to Satya's cityसत्यपुर को
ययौ
wentगया
पुनः
againफिर
अन्यत्
anotherदूसरा
प्रवक्ष्यामि
I shall tellकहूँगा
शृणुध्वम्
hearसुनो
मुनि-पुङ्गवाः
O best of sagesहे श्रेष्ठ मुनियो

तृतीयोऽध्यायःAdhyāya 3 — King Ulkāmukha, the merchant's broken promise and the prison

Verse c1

सूत उवाच — सूत ने कहा Sūta said

आसीदुल्कामुखो नाम नृपतिर्बलिनां वरः ॥ १ ॥

āsīdulkāmukho nāma nṛpatirbalināṃ varaḥ

आसीत्उल्कामुखःनामनृपतिःबलिनाम्वरः
हिन्दी अर्थ

"उल्कामुख नाम का एक राजा था, जो बलवानों में श्रेष्ठ था।

English sense

"There was a king named Ulkāmukha, the best of the mighty.

Variant reading The popular printed kathā reads: पुराचोल्कामुखो नाम नृपश्चासीन्महीपतिः
पदार्थ · word by word
आसीत्
there wasथा
उल्कामुखः
Ulkāmukhaउल्कामुख
नाम
by nameनाम का
नृपतिः
a kingराजा
बलिनाम्
of the mightyबलवानों में
वरः
the bestश्रेष्ठ

Verse c2

जितेन्द्रियः सत्यवादी ययौ देवालयं प्रति ।
दिने दिने धनं दत्त्वा द्विजान् सन्तोषयत् सुधीः ॥ २ ॥

jitendriyaḥ satyavādī yayau devālayaṃ prati
dine dine dhanaṃ dattvā dvijān santoṣayat sudhīḥ

जित-इन्द्रियःसत्य-वादीययौदेव-आलयम्प्रतिदिनेदिनेधनम्दत्त्वाद्विजान्सन्तोषयत्सुधीः
हिन्दी अर्थ

वह जितेन्द्रिय और सत्यवादी था और देवालय जाता था। वह बुद्धिमान् राजा प्रतिदिन धन देकर ब्राह्मणों को सन्तुष्ट करता था।

English sense

Master of his senses and truthful, he went to the temple. Day after day the wise king gave wealth and pleased the Brāhmaṇas.

पदार्थ · word by word
जित-इन्द्रियः
master of his sensesजितेन्द्रिय
सत्य-वादी
truthfulसत्यवादी
ययौ
wentजाता था
देव-आलयम्
the templeदेवालय
प्रति
toकी ओर
दिने
dayदिन
दिने
by dayदिन
धनम्
wealthधन
दत्त्वा
givingदेकर
द्विजान्
Brāhmaṇasब्राह्मणों को
सन्तोषयत्
pleasedसन्तुष्ट करता था
सुधीः
the wise oneबुद्धिमान्

Verse c3

तस्य भार्या प्रमुग्धा च सरोजवदना सती ।
भद्रशीला व्रतं सत्यं सिन्धुतीरेऽकरोन्मुने ॥ ३ ॥

tasya bhāryā pramugdhā ca sarojavadanā satī
bhadraśīlā vrataṃ satyaṃ sindhutīre'karonmune

तस्यभार्याप्रमुग्धाचसरोज-वदनासतीभद्र-शीलाव्रतम्सत्यम्सिन्धु-तीरेअकरोत्मुने
हिन्दी अर्थ

उसकी पत्नी मनोहर, कमलमुखी और पतिव्रता थी। हे मुने, उत्तम स्वभाव वाली उस रानी ने नदी के तट पर सत्य का व्रत किया।

English sense

His wife was charming, lotus-faced and faithful. Of noble conduct, she did the Satya vow on the bank of the river, sage.

प्रमुग्धा uncertain

Variant reading The popular printed kathā reads: भार्या तस्य प्रमुग्धा च सरोजवदना सती । भद्रशीला नदीतीरे सत्यस्य व्रतमाचरत्
पदार्थ · word by word
तस्य
hisउसकी
भार्या
wifeपत्नी
प्रमुग्धा
charmingमनोहर
च
andऔर
सरोज-वदना
lotus-facedकमलमुखी
सती
virtuousपतिव्रता
भद्र-शीला
of noble conductउत्तम स्वभाव वाली
व्रतम्
the vowव्रत
सत्यम्
of Satyaसत्य का
सिन्धु-तीरे
on the river bankनदी के तट पर
अकरोत्
didकिया
मुने
O sageहे मुने

Verse c4

एतस्मिन्नेव समये साधुरेकः समागतः ।
वाणिज्यार्थं बहुविधैर्रत्नाद्यैः परिपूरिताम् ॥ ४ ॥

etasminneva samaye sādhurekaḥ samāgataḥ
vāṇijyārthaṃ bahuvidhairratnādyaiḥ paripūritām

एतस्मिन्एवसमयेसाधुःएकःसमागतःवाणिज्य-अर्थम्बहु-विधैःरत्न-आद्यैःपरिपूरिताम्
हिन्दी अर्थ

उसी समय एक व्यापारी वहाँ आया। व्यापार के लिए उसकी नाव अनेक प्रकार के रत्नों आदि से भरी थी।

English sense

At that very time a merchant came there. For trade, he had a boat filled with jewels and goods of many kinds.

Variant reading The popular printed kathā reads: एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः । वाणिज्यार्थं बहुधनैर्नानारत्नैः परिपूरितः
पदार्थ · word by word
एतस्मिन्
at thisइसी
एव
veryही
समये
timeसमय
साधुः
a merchantएक व्यापारी
एकः
oneएक
समागतः
cameआया
वाणिज्य-अर्थम्
for tradeव्यापार के लिए
बहु-विधैः
of many kindsअनेक प्रकार के
रत्न-आद्यैः
with jewels and the likeरत्न आदि से
परिपूरिताम्
filledभरी हुई

Verse c5

नावं संस्थाप्य तत्तीरे जगाम तत्तटं प्रति ।
दृष्ट्वा तत्र व्रतं सम्यक् पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ ५ ॥

nāvaṃ saṃsthāpya tattīre jagāma tattaṭaṃ prati
dṛṣṭvā tatra vrataṃ samyak papraccha vinayānvitaḥ

नावम्संस्थाप्यतत्-तीरेजगामतत्-तटम्प्रतिदृष्ट्वातत्रव्रतम्सम्यक्पप्रच्छविनय-अन्वितः
हिन्दी अर्थ

उसने नाव उस तट पर ठहराई और तट की ओर गया। वहाँ ठीक से होता व्रत देखकर उसने विनय से पूछा:

English sense

He moored the boat at that bank and went up the shore. Seeing the vow being done there properly, he humbly asked:

Variant reading The popular printed kathā reads: नावं संस्थाप्य तत्तीरे जगाम नृपतिं प्रति । दृष्ट्वा स व्रतिनं भूपं पप्रच्छ विनयान्वितः
पदार्थ · word by word
नावम्
the boatनाव
संस्थाप्य
mooringठहराकर
तत्-तीरे
on that bankउस तट पर
जगाम
wentगया
तत्-तटम्
that shoreउस तट
प्रति
towardकी ओर
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तत्र
thereवहाँ
व्रतम्
the vowव्रत
सम्यक्
properlyठीक से
पप्रच्छ
askedपूछा
विनय-अन्वितः
humblyविनय से

Verse c6

साधुरुवाच — साधु ने कहा The merchant said

किमिदं क्रियते राजन् भक्तियुक्तेन चेतसा ।
प्रकाशं कुरु तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ ६ ॥

kimidaṃ kriyate rājan bhaktiyuktena cetasā
prakāśaṃ kuru tatsarvaṃ śrotumicchāmi sāmpratam

किम्इदम्क्रियतेराजन्भक्ति-युक्तेनचेतसाप्रकाशम्कुरुतत्सर्वम्श्रोतुम्इच्छामिसाम्प्रतम्
हिन्दी अर्थ

'हे राजन्, आप इतनी भक्ति से यह क्या कर रहे हैं? सब स्पष्ट बताइए; मैं अभी सुनना चाहता हूँ।'

English sense

'King, what is this you are doing with such devotion? Explain all of it; I wish to hear it now.'

Variant reading The popular printed kathā reads: किमिदं कुरुषे राजन्
पदार्थ · word by word
किम्
whatक्या
इदम्
thisयह
क्रियते
is doneकिया जा रहा है
राजन्
O kingहे राजन्
भक्ति-युक्तेन
full of devotionभक्ति से युक्त
चेतसा
with a mindमन से
प्रकाशम्
clearप्रकट
कुरु
makeकरो
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
श्रोतुम्
to hearसुनना
इच्छामि
I wishचाहता हूँ
साम्प्रतम्
nowअभी

Verse c7

राजोवाच — राजा ने कहा The king said

पूजनं क्रियते साधो विष्णोरतुलतेजसः ।
व्रतञ्च स्वजनैः सार्द्धं पूजादिप्राप्तये मया ॥ ७ ॥

pūjanaṃ kriyate sādho viṣṇoratulatejasaḥ
vratañca svajanaiḥ sārddhaṃ pūjādiprāptaye mayā

पूजनम्क्रियतेसाधोविष्णोःअतुल-तेजसःव्रतम्चस्व-जनैःसार्द्धम्पूजा-आदि-प्राप्तयेमया
हिन्दी अर्थ

'हे साधु, यह अतुलनीय तेज वाले विष्णु का पूजन है। मैं अपने लोगों के साथ पूजा आदि की प्राप्ति के लिए यह व्रत कर रहा हूँ।'

English sense

'Merchant, this is the worship of Viṣṇu of matchless splendour. I do the vow with my own people, to gain worship and the like.'

पूजादिप्राप्तये uncertain

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतं च स्वजनैः सार्धं पुत्राद्यावाप्तिकाम्यया
पदार्थ · word by word
पूजनम्
worshipपूजन
क्रियते
is doneकिया जा रहा है
साधो
O merchantहे साधु
विष्णोः
of Viṣṇuविष्णु का
अतुल-तेजसः
of matchless splendourअतुलनीय तेज वाले
व्रतम्
the vowव्रत
च
andऔर
स्व-जनैः
my own peopleअपने लोगों के
सार्द्धम्
withसाथ
पूजा-आदि-प्राप्तये
to gain worship and the likeपूजा आदि की प्राप्ति के लिए
मया
by meमेरे द्वारा

Verse c8

प्रत्युवाच ततो नत्वा राजानं सादरं वचः ।
साङ्गं कथय मे राजन् व्रतमेतत् करोम्यहम् ॥ ८ ॥

pratyuvāca tato natvā rājānaṃ sādaraṃ vacaḥ
sāṅgaṃ kathaya me rājan vratametat karomyaham

प्रत्युवाचततःनत्वाराजानम्सादरम्वचःस-अङ्गम्कथयमेराजन्व्रतम्एतत्करोमिअहम्
हिन्दी अर्थ

तब उसने राजा को प्रणाम करके आदर से उत्तर दिया: 'हे राजन्, मुझे यह व्रत सब अंगों सहित बताइए; मैं इसे करूँगा।

English sense

Then he bowed to the king and replied with respect: 'King, tell me the vow with all its parts; I will do it.

Variant reading The popular printed kathā reads: भूपस्य वचनं श्रुत्वा साधुः प्रोवाच सादरम् । सर्वं कथय मे राजन् करिष्येऽहं तवोदितम्
पदार्थ · word by word
प्रत्युवाच
repliedउत्तर दिया
ततः
thenतब
नत्वा
bowingप्रणाम करके
राजानम्
to the kingराजा को
सादरम्
respectfulआदरपूर्ण
वचः
wordsवचन
स-अङ्गम्
with all its partsसब अंगों सहित
कथय
tellबताइए
मे
meमुझे
राजन्
O kingहे राजन्
व्रतम्
vowव्रत
एतत्
thisयह
करोमि
will doकरूँगा
अहम्
Iमैं

Verse c9

ममाऽपि सन्ततिर्नास्ति एतस्माद्भविता ध्रुवम् ।
ततो निवृत्य वाणिज्यात् सानन्दं गृहमाययौ ॥ ९ ॥

mamā'pi santatirnāsti etasmādbhavitā dhruvam
tato nivṛtya vāṇijyāt sānandaṃ gṛhamāyayau

ममअपिसन्ततिःनअस्तिएतस्मात्भविताध्रुवम्ततःनिवृत्यवाणिज्यात्स-आनन्दम्गृहम्आययौ
हिन्दी अर्थ

मेरी भी कोई सन्तान नहीं है; इससे निश्चित होगी।' फिर व्यापार से लौटकर वह आनन्द से घर आया।

English sense

I too have no children; through this I will surely have them.' Then, returning from his trade, he came home joyfully.

Variant reading The popular printed kathā reads: ममापि सन्ततिर्नास्ति ह्येतस्माज्जायते ध्रुवम् । ततो निवृत्य वाणिज्यात् सानन्दो गृहमागतः । भार्यायै कथितं सर्वं व्रतं सन्ततिदायकम् । तदा व्रतं करिष्यामि यदा मे सन्ततिर्भवेत्
पदार्थ · word by word
मम
myमेरी
अपि
alsoभी
सन्ततिः
offspringसन्तान
न
notनहीं
अस्ति
isहै
एतस्मात्
from thisइससे
भविता
will beहोगी
ध्रुवम्
surelyनिश्चित
ततः
thenतब
निवृत्य
returningलौटकर
वाणिज्यात्
from tradeव्यापार से
स-आनन्दम्
joyfullyआनन्द से
गृहम्
homeघर
आययौ
cameआया

Verse c10

कियद्दिने तस्य भार्याऽभवद्गर्भवती सती ।
गर्भयुक्ताऽऽनन्दचित्ताऽभवद्धर्मपरायणा ॥ १० ॥

kiyaddine tasya bhāryā'bhavadgarbhavatī satī
garbhayuktā''nandacittā'bhavaddharmaparāyaṇā

कियत्-दिनेतस्यभार्याअभवत्गर्भवतीसतीगर्भ-युक्ताआनन्द-चित्ताअभवत्धर्म-परायणा
हिन्दी अर्थ

कुछ दिनों में उसकी पतिव्रता पत्नी गर्भवती हुई। गर्भ धारण करके वह आनन्दित मन से धर्म में लगी रही।

English sense

After some days his faithful wife became pregnant. With child, she was joyful at heart and devoted to dharma.

Variant reading The popular printed kathā reads: एकस्मिन् दिवसे तस्य भार्या लीलावती सती । भर्तृयुक्तानन्दचित्ताऽभवद्धर्मपरायणा । गर्भिणी साऽभवत्तस्य भार्या सत्यप्रसादतः
पदार्थ · word by word
कियत्-दिने
after some daysकुछ दिनों में
तस्य
hisउसकी
भार्या
wifeपत्नी
अभवत्
becameहुई
गर्भवती
pregnantगर्भवती
सती
virtuousपतिव्रता
गर्भ-युक्ता
with childगर्भ से युक्त
आनन्द-चित्ता
joyful at heartआनन्दित मन वाली
अभवत्
wasहुई
धर्म-परायणा
devoted to dharmaधर्मपरायण

Verse c11

पूर्णे गर्भे ततो जाता बालिका चातिसुन्दरी ।
दिने दिने वर्धमाना शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ ११ ॥

pūrṇe garbhe tato jātā bālikā cātisundarī
dine dine vardhamānā śuklapakṣe yathā śaśī

पूर्णेगर्भेततःजाताबालिकाचअति-सुन्दरीदिनेदिनेवर्धमानाशुक्ल-पक्षेयथाशशी
हिन्दी अर्थ

समय पूरा होने पर एक अत्यन्त सुन्दर कन्या जन्मी। वह शुक्ल पक्ष के चन्द्रमा की तरह दिन-दिन बढ़ने लगी।

English sense

When her time was full, a very beautiful girl was born. She grew day by day like the moon in the bright fortnight.

Variant reading The popular printed kathā reads: दशमे मासि वै तस्याः कन्यारत्नमजायत । दिने दिने सा ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी
पदार्थ · word by word
पूर्णे
when fullपूर्ण होने पर
गर्भे
the pregnancyगर्भ के
ततः
thenतब
जाता
was bornजन्मी
बालिका
a girlकन्या
च
andऔर
अति-सुन्दरी
very beautifulअत्यन्त सुन्दर
दिने
dayदिन
दिने
by dayदिन
वर्धमाना
growingबढ़ती हुई
शुक्ल-पक्षे
in the bright fortnightशुक्ल पक्ष में
यथा
likeजैसे
शशी
the moonचन्द्रमा

Verse c12

ततो वणिक्सुतायाश्च जातकादीन् समाप्य च ।
नाम्ना कलावतीचेति तन्नामकरणं कृतम् ॥ १२ ॥

tato vaṇiksutāyāśca jātakādīn samāpya ca
nāmnā kalāvatīceti tannāmakaraṇaṃ kṛtam

ततःवणिक्-सुतायाःचजातक-आदीन्समाप्यचनाम्नाकलावतीचइतितत्नामकरणम्कृतम्
हिन्दी अर्थ

फिर वणिक् की पुत्री के जातकर्म आदि पूरे करके उसका नाम कलावती रखा गया।

English sense

Then, after the birth rites and the rest were completed for the merchant's daughter, she was given the name Kalāvatī.

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
वणिक्-सुतायाः
for the merchant's daughterवणिक् की पुत्री के
च
andऔर
जातक-आदीन्
the birth rites and the restजातकर्म आदि
समाप्य
completingपूरे करके
च
andऔर
नाम्ना
by nameनाम से
कलावती
Kalāvatīकलावती
च
andऔर
इति
thusऐसा
तत्
herउसका
नामकरणम्
namingनामकरण
कृतम्
was doneकिया गया

Verse c13

ततो लीलावती प्राह स्वामिनं मधुरं वचः ।
न करोषि किमर्थं वा पुरा यच्च प्रतिश्रुतम् ॥ १३ ॥

tato līlāvatī prāha svāminaṃ madhuraṃ vacaḥ
na karoṣi kimarthaṃ vā purā yacca pratiśrutam

ततःलीलावतीप्राहस्वामिनम्मधुरम्वचःनकरोषिकिमर्थम्वापुरायत्चप्रतिश्रुतम्
हिन्दी अर्थ

तब लीलावती ने पति से मधुर वचन कहा: 'आपने पहले जो प्रतिज्ञा की थी, वह क्यों नहीं करते?'

English sense

Then Līlāvatī spoke sweet words to her husband: 'Why do you not do what you promised before?'

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
लीलावती
Līlāvatīलीलावती
प्राह
saidबोली
स्वामिनम्
to her husbandपति से
मधुरम्
sweetमधुर
वचः
wordsवचन
न
notनहीं
करोषि
you doकरते
किमर्थम्
whyक्यों
वा
thenतो
पुरा
beforeपहले
यत्
whatजो
च
andऔर
प्रतिश्रुतम्
was promisedप्रतिज्ञा की थी

Verse c14

साधुरुवाच — साधु ने कहा The merchant said

विवाहसमयेऽप्यस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये ।
इति भार्यां समाश्वास्य जगाम तत्तटं प्रति ॥ १४ ॥

vivāhasamaye'pyasyāḥ kariṣyāmi vrataṃ priye
iti bhāryāṃ samāśvāsya jagāma tattaṭaṃ prati

विवाह-समयेअपिअस्याःकरिष्यामिव्रतम्प्रियेइतिभार्याम्समाश्वास्यजगामतत्-तटम्प्रति
हिन्दी अर्थ

'प्रिये, इसके विवाह के समय मैं व्रत करूँगा।' ऐसा कहकर पत्नी को ढाढ़स बँधाकर वह उस तट की ओर चला गया।

English sense

'Dear, I shall do the vow at the time of her wedding.' Comforting his wife with these words, he went off to that shore.

Variant reading The popular printed kathā reads: न करोषि किमर्थं वै पुरा सङ्कल्पितं व्रतम् । साधुरुवाच विवाहसमये त्वस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये
पदार्थ · word by word
विवाह-समये
at the time of the weddingविवाह के समय
अपि
indeedही
अस्याः
of herइसके
करिष्यामि
I shall doकरूँगा
व्रतम्
the vowव्रत
प्रिये
dearप्रिये
इति
thusऐसा कहकर
भार्याम्
his wifeपत्नी को
समाश्वास्य
comfortingढाढ़स बँधाकर
जगाम
wentगया
तत्-तटम्
that shoreउस तट
प्रति
towardकी ओर

Verse c15

ततः कलावती कन्या वर्द्धिता पितृवेश्मनि ।
दृष्ट्वा कन्यां ततः साधुर्नगरे बन्धुभिः सह ॥ १५ ॥

tataḥ kalāvatī kanyā varddhitā pitṛveśmani
dṛṣṭvā kanyāṃ tataḥ sādhurnagare bandhubhiḥ saha

ततःकलावतीकन्यावर्द्धितापितृ-वेश्मनिदृष्ट्वाकन्याम्ततःसाधुःनगरेबन्धुभिःसह
हिन्दी अर्थ

फिर कन्या कलावती पिता के घर में बड़ी हुई। उसे बड़ी देखकर साधु ने नगर में बन्धुओं के साथ

English sense

Then the girl Kalāvatī grew up in her father's house. Seeing her grown, the merchant, in the city, with his relatives,

Variant reading The popular printed kathā reads: ततः कलावती कन्या ववृधे पितृवेश्मनि । दृष्ट्वा कन्यां ततः साधुर्नगरे सखिभिः सह
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
कलावती
Kalāvatīकलावती
कन्या
the girlकन्या
वर्द्धिता
grew upबड़ी हुई
पितृ-वेश्मनि
in her father's houseपिता के घर में
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
कन्याम्
the girlकन्या को
ततः
thenतब
साधुः
the merchantसाधु
नगरे
in the cityनगर में
बन्धुभिः
relativesबन्धुओं के
सह
withसाथ

Verse c16

मन्त्रयित्वा द्रुतं दूतं प्रेषयामास धर्मवित् ।
विवाहार्थं च कन्याया वरं श्रेष्ठं विचारयन् ॥ १६ ॥

mantrayitvā drutaṃ dūtaṃ preṣayāmāsa dharmavit
vivāhārthaṃ ca kanyāyā varaṃ śreṣṭhaṃ vicārayan

मन्त्रयित्वाद्रुतम्दूतम्प्रेषयामासधर्म-वित्विवाह-अर्थम्चकन्यायाःवरम्श्रेष्ठम्विचारयन्
हिन्दी अर्थ

परामर्श किया, और उस धर्मज्ञ ने कन्या के विवाह के लिए श्रेष्ठ वर खोजते हुए शीघ्र एक दूत भेजा।

English sense

took counsel and quickly sent a messenger, as one who knew dharma, looking for an excellent groom for the girl's marriage.

पदार्थ · word by word
मन्त्रयित्वा
after consultingविचार करके
द्रुतम्
quicklyशीघ्र
दूतम्
a messengerदूत
प्रेषयामास
sentभेजा
धर्म-वित्
knower of dharmaधर्मज्ञ
विवाह-अर्थम्
for the marriageविवाह के लिए
च
andऔर
कन्यायाः
of the girlकन्या के
वरम्
a groomवर
श्रेष्ठम्
excellentश्रेष्ठ
विचारयन्
seekingखोजते हुए

Verse c17

तेनाऽऽज्ञप्तस्ततः सोऽसौ काञ्चनं नगरं ययौ ।
तस्मादेकं वणिक्पुत्रं समादायाऽऽगतो हि सः ॥ १७ ॥

tenā''jñaptastataḥ so'sau kāñcanaṃ nagaraṃ yayau
tasmādekaṃ vaṇikputraṃ samādāyā''gato hi saḥ

तेनआज्ञप्तःततःसःअसौकाञ्चनम्नगरम्ययौतस्मात्एकम्वणिक्-पुत्रम्समादायआगतःहिसः
हिन्दी अर्थ

उसकी आज्ञा पाकर वह दूत काञ्चन नगर गया और वहाँ से एक वणिक्-पुत्र को लेकर लौटा।

English sense

So ordered, the messenger went to the city of Kāñcana and came back from there bringing a merchant's son.

Variant reading The popular printed kathā reads: तेनाज्ञप्तश्च दूतोऽसौ काञ्चनं नगरं ययौ
पदार्थ · word by word
तेन
by himउसके द्वारा
आज्ञप्तः
orderedआज्ञा पाकर
ततः
thenतब
सः
heवह
असौ
that oneवह
काञ्चनम्
Kāñcanaकाञ्चन
नगरम्
cityनगर
ययौ
wentगया
तस्मात्
from thereवहाँ से
एकम्
oneएक
वणिक्-पुत्रम्
merchant's sonवणिक्-पुत्र को
समादाय
bringingलेकर
आगतः
came backलौटा
हि
indeedही
सः
heवह

Verse c18

दृष्ट्वा तु सुन्दरं बालं वणिक्पुत्रं गुणान्वितम् ।
ज्ञातिभिर्बन्धुभिः सार्द्धं परितुष्टेन चेतसा ।
दत्तवान् साधुपुत्राय कन्यां विधिविधानतः ॥ १८ ॥

dṛṣṭvā tu sundaraṃ bālaṃ vaṇikputraṃ guṇānvitam
jñātibhirbandhubhiḥ sārddhaṃ parituṣṭena cetasā
dattavān sādhuputrāya kanyāṃ vidhividhānataḥ

दृष्ट्वातुसुन्दरम्बालम्वणिक्-पुत्रम्गुण-अन्वितम्ज्ञातिभिःबन्धुभिःसार्द्धम्परितुष्टेनचेतसादत्तवान्साधु-पुत्रायकन्याम्विधि-विधानतः
हिन्दी अर्थ

उस सुन्दर, गुणवान् वणिक्-पुत्र को देखकर वह प्रसन्न हुआ, और जाति वालों तथा बन्धुओं के साथ उसने विधि-विधान से अपनी कन्या उस साधु-पुत्र को दे दी।

English sense

Seeing that handsome youth, a merchant's son full of virtues, he was well pleased, and together with his kinsmen and relatives he gave his daughter to the merchant's son by the proper rite.

पदार्थ · word by word
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तु
andऔर
सुन्दरम्
handsomeसुन्दर
बालम्
youthबालक
वणिक्-पुत्रम्
merchant's sonवणिक्-पुत्र को
गुण-अन्वितम्
full of virtuesगुणवान्
ज्ञातिभिः
kinsmenजाति वालों
बन्धुभिः
relativesबन्धुओं के
सार्द्धम्
withसाथ
परितुष्टेन
well pleasedप्रसन्न
चेतसा
with a mindमन से
दत्तवान्
gaveदिया
साधु-पुत्राय
to the merchant's sonसाधु-पुत्र को
कन्याम्
his daughterकन्या
विधि-विधानतः
by the proper riteविधि-विधान से

Verse c19

ततोऽभाग्यवशात्तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् ।
विवाहसमयेऽप्यस्यास्तेन रुष्टोऽभवद्विभुः ॥ १९ ॥

tato'bhāgyavaśāttena vismṛtaṃ vratamuttamam
vivāhasamaye'pyasyāstena ruṣṭo'bhavadvibhuḥ

ततःअभाग्य-वशात्तेनविस्मृतम्व्रतम्उत्तमम्विवाह-समयेअपिअस्याःतेनरुष्टःअभवत्विभुः
हिन्दी अर्थ

फिर दुर्भाग्य से वह उसके विवाह के समय भी उत्तम व्रत भूल गया। इससे प्रभु रुष्ट हो गए।

English sense

Then, by ill luck, he forgot the excellent vow even at her wedding. So the Lord became angry.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततो भाग्यवशात्तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् । विवाहसमये तस्यास्तेन रुष्टोऽभवत्प्रभुः
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
अभाग्य-वशात्
by ill luckदुर्भाग्य से
तेन
by himउसके द्वारा
विस्मृतम्
was forgottenभुला दिया गया
व्रतम्
vowव्रत
उत्तमम्
excellentउत्तम
विवाह-समये
at the weddingविवाह के समय
अपि
evenभी
अस्याः
herउसके
तेन
thereforeइसलिए
रुष्टः
angryरुष्ट
अभवत्
becameहुए
विभुः
the Lordप्रभु

Verse c20

ततः कालेन कियता निजधर्मविशारदः ।
वाणिज्यार्थं गतः शीघ्रं जामात्रा सहितो वणिक् ॥ २० ॥

tataḥ kālena kiyatā nijadharmaviśāradaḥ
vāṇijyārthaṃ gataḥ śīghraṃ jāmātrā sahito vaṇik

ततःकालेनकियतानिज-धर्म-विशारदःवाणिज्य-अर्थम्गतःशीघ्रम्जामात्रासहितःवणिक्
हिन्दी अर्थ

कुछ समय बाद अपने धर्म में कुशल वह वणिक् दामाद के साथ शीघ्र व्यापार के लिए निकला।

English sense

After some time the merchant, skilled in his own calling, quickly set out for trade with his son-in-law.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततः कालेन नियतो निजकर्मविशारदः । वाणिज्यार्थं ततः शीघ्रं जामात्रा सहितो वणिक्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
कालेन
after a timeसमय बाद
कियता
someकुछ
निज-धर्म-विशारदः
skilled in his own callingअपने धर्म में कुशल
वाणिज्य-अर्थम्
for tradeव्यापार के लिए
गतः
wentगया
शीघ्रम्
quicklyशीघ्र
जामात्रा
with his son-in-lawदामाद के
सहितः
togetherसाथ
वणिक्
the merchantवणिक्

Verse c21

रत्नसारपुरे रम्ये गत्वा सिन्धुसमीपतः ।
वाणिज्यं कुरुते साधुर्जामात्रा श्रीमता सह ।
पुरीं निर्माय नगरे चन्द्रकेतुनृपस्य च ॥ २१ ॥

ratnasārapure ramye gatvā sindhusamīpataḥ
vāṇijyaṃ kurute sādhurjāmātrā śrīmatā saha
purīṃ nirmāya nagare candraketunṛpasya ca

रत्नसारपुरेरम्येगत्वासिन्धु-समीपतःवाणिज्यम्कुरुतेसाधुःजामात्राश्रीमतासहपुरीम्निर्मायनगरेचन्द्रकेतु-नृपस्यच
हिन्दी अर्थ

वह समुद्र के पास सुन्दर रत्नसारपुर गया और अपने श्रीमान् दामाद के साथ, राजा चन्द्रकेतु के नगर में डेरा बसाकर व्यापार करने लगा।

English sense

He went to lovely Ratnasārapura near the sea and traded there with his prosperous son-in-law, setting up a lodging in the city of King Candraketu.

Variant reading The popular printed kathā reads: वाणिज्यमकरोत्साधुर्जामात्रा श्रीमता सह । तौ गतौ नगरे तस्य चन्द्रकेतोर्नृपस्य च
पदार्थ · word by word
रत्नसारपुरे
to Ratnasārapuraरत्नसारपुर में
रम्ये
lovelyसुन्दर
गत्वा
goingजाकर
सिन्धु-समीपतः
near the seaसमुद्र के पास
वाणिज्यम्
tradeव्यापार
कुरुते
doesकरता है
साधुः
the merchantसाधु
जामात्रा
son-in-lawदामाद के
श्रीमता
prosperousश्रीमान्
सह
withसाथ
पुरीम्
a settlementबस्ती
निर्माय
buildingबसाकर
नगरे
in the cityनगर में
चन्द्रकेतु-नृपस्य
of King Candraketuराजा चन्द्रकेतु के
च
andऔर

Verse c22

एतस्मिन्नेव काले तु सत्यनारायणः प्रभुः ॥ २२ ॥

etasminneva kāle tu satyanārāyaṇaḥ prabhuḥ

एतस्मिन्एवकालेतुसत्यनारायणःप्रभुः
हिन्दी अर्थ

उसी समय प्रभु सत्यनारायण ने,

English sense

At that very time the Lord Satyanārāyaṇa,

पदार्थ · word by word
एतस्मिन्
at thisइसी
एव
veryही
काले
timeसमय
तु
andऔर
सत्यनारायणः
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
प्रभुः
the Lordप्रभु

Verse c23

भ्रष्टप्रतिज्ञमालोक्य शापं तस्मै प्रदत्तवान् ।
आद्यारभ्य मियत्कालं दुःखस्तेऽत्र भविष्यति ॥ २३ ॥

bhraṣṭapratijñamālokya śāpaṃ tasmai pradattavān
ādyārabhya miyatkālaṃ duḥkhaste'tra bhaviṣyati

भ्रष्ट-प्रतिज्ञम्आलोक्यशापम्तस्मैप्रदत्तवान्आद्य-आरभ्यमियत्-कालम्दुःखःतेअत्रभविष्यति
हिन्दी अर्थ

उसे प्रतिज्ञा तोड़ने वाला देखकर शाप दिया: 'आज से कुछ समय तक यहाँ तुम्हें दुःख होगा।'

English sense

seeing that he had broken his promise, gave him a curse: 'From today, for a time, sorrow will be yours here.'

मियत्कालं uncertain

Variant reading The popular printed kathā reads: शापं तस्मै प्रदत्तवान् । दारुणं कठिनं चास्य महद्दुःखं भविष्यति
पदार्थ · word by word
भ्रष्ट-प्रतिज्ञम्
one who broke his promiseप्रतिज्ञा तोड़ने वाले को
आलोक्य
seeingदेखकर
शापम्
a curseशाप
तस्मै
to himउसे
प्रदत्तवान्
gaveदिया
आद्य-आरभ्य
from todayआज से
मियत्-कालम्
for a timeकुछ समय
दुःखः
sorrowदुःख
ते
for youतुम्हें
अत्र
hereयहाँ
भविष्यति
will beहोगा

Verse c24

तस्मिन्नेव दिने राज्ञो धनमादाय तस्करः ।
तेनैव वर्त्मनाऽऽयातः पृष्ठदेशं विलोकयन् ॥ २४ ॥

tasminneva dine rājño dhanamādāya taskaraḥ
tenaiva vartmanā''yātaḥ pṛṣṭhadeśaṃ vilokayan

तस्मिन्एवदिनेराज्ञःधनम्आदायतस्करःतेनएववर्त्मनाआयातःपृष्ठ-देशम्विलोकयन्
हिन्दी अर्थ

उसी दिन एक चोर राजा का धन लेकर पीछे मुड़-मुड़कर देखते हुए उसी मार्ग से आया।

English sense

That very day a thief, having taken the king's wealth, came along that same road, looking behind him.

Variant reading The popular printed kathā reads: एकस्मिन् दिवसे राज्ञो धनमादाय तस्करः । तत्रैवागतश्चोरो वणिजौ यत्र संस्थितौ
पदार्थ · word by word
तस्मिन्
on thatउसी
एव
veryही
दिने
dayदिन
राज्ञः
the king'sराजा का
धनम्
wealthधन
आदाय
takingलेकर
तस्करः
a thiefचोर
तेन
by thatउसी
एव
veryही
वर्त्मना
roadमार्ग से
आयातः
cameआया
पृष्ठ-देशम्
behind himपीछे की ओर
विलोकयन्
lookingदेखते हुए

Verse c25

स पश्चाद्धावतो दूतान् दृष्ट्वा भीतेन चेतसा ।
धनं संस्थाप्य तत्रैव गतः शीघ्रमलक्षितः ॥ २५ ॥

sa paścāddhāvato dūtān dṛṣṭvā bhītena cetasā
dhanaṃ saṃsthāpya tatraiva gataḥ śīghramalakṣitaḥ

सःपश्चात्धावतःदूतान्दृष्ट्वाभीतेनचेतसाधनम्संस्थाप्यतत्रएवगतःशीघ्रम्अलक्षितः
हिन्दी अर्थ

पीछे दौड़ते दूतों को देखकर वह डर गया। धन वहीं रखकर वह बिना दिखे शीघ्र भाग गया।

English sense

Seeing the king's men running after him, he was frightened. He left the wealth right there and slipped away quickly, unseen.

Variant reading The popular printed kathā reads: तत्पश्चाद्धावकान् दूतान् दृष्ट्वा भीतेन चेतसा । धनं संस्थाप्य तत्रैव स तु शीघ्रमलक्षितः
पदार्थ · word by word
सः
heवह
पश्चात्
behindपीछे
धावतः
runningदौड़ते
दूतान्
the messengersदूतों को
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
भीतेन
frightenedडरे हुए
चेतसा
with a mindमन से
धनम्
the wealthधन
संस्थाप्य
leavingरखकर
तत्र
thereवहीं
एव
rightही
गतः
went offचला गया
शीघ्रम्
quicklyशीघ्र
अलक्षितः
unseenबिना दिखे

Verse c26

ततो दूताः समायाता यत्राऽऽस्ते सज्जनो वणिक् ।
दृष्ट्वा भूपधनं तत्र बद्ध्वा दूता वणिक्सुतौ ।
हर्षयुक्ता धावमाना ऊचुर्नृपसमीपतः ॥ २६ ॥

tato dūtāḥ samāyātā yatrā''ste sajjano vaṇik
dṛṣṭvā bhūpadhanaṃ tatra baddhvā dūtā vaṇiksutau
harṣayuktā dhāvamānā ūcurnṛpasamīpataḥ

ततःदूताःसमायाताःयत्रआस्तेसत्-जनःवणिक्दृष्ट्वाभूप-धनम्तत्रबद्ध्वादूताःवणिक्-सुतौहर्ष-युक्ताःधावमानाःऊचुःनृप-समीपतः
हिन्दी अर्थ

फिर दूत वहाँ आए जहाँ वह सज्जन वणिक् ठहरा था। वहाँ राजा का धन देखकर दूतों ने दोनों वणिकों को बाँध लिया और प्रसन्न होकर दौड़ते हुए राजा के पास जाकर कहा:

English sense

Then the messengers came to where the good merchant was staying. Seeing the king's wealth there, they bound the two merchants, ran to the king in delight and said:

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
दूताः
the messengersदूत
समायाताः
cameआए
यत्र
whereजहाँ
आस्ते
stayedथा
सत्-जनः
goodसज्जन
वणिक्
merchantवणिक्
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
भूप-धनम्
the king's wealthराजा का धन
तत्र
thereवहाँ
बद्ध्वा
bindingबाँधकर
दूताः
the messengersदूतों ने
वणिक्-सुतौ
the merchant pairदोनों वणिकों को
हर्ष-युक्ताः
delightedप्रसन्न होकर
धावमानाः
runningदौड़ते हुए
ऊचुः
saidकहा
नृप-समीपतः
before the kingराजा के पास

Verse c27

तस्करौ द्वौ समानीतौ विलोक्याऽऽज्ञापय प्रभो ।
तेनाऽऽज्ञप्तैस्ततः शीघ्रं दृढं बद्ध्वा तु तावुभौ ॥ २७ ॥

taskarau dvau samānītau vilokyā''jñāpaya prabho
tenā''jñaptaistataḥ śīghraṃ dṛḍhaṃ baddhvā tu tāvubhau

तस्करौद्वौसमानीतौविलोक्यआज्ञापयप्रभोतेनआज्ञप्तैःततःशीघ्रम्दृढम्बद्ध्वातुतौउभौ
हिन्दी अर्थ

'हे प्रभो, हम दो चोर लाए हैं। देखकर आज्ञा दीजिए।' उसकी आज्ञा पाकर उन्होंने शीघ्र दोनों को कसकर बाँधा,

English sense

'Lord, we have brought two thieves. Look at them and give your command.' So ordered by him, they quickly bound both of them tightly,

Variant reading The popular printed kathā reads: राज्ञाज्ञप्तास्ततः शीघ्रं दृढं बद्ध्वा तु तावुभौ
पदार्थ · word by word
तस्करौ
thievesचोर
द्वौ
twoदो
समानीतौ
have been broughtलाए गए हैं
विलोक्य
lookingदेखकर
आज्ञापय
commandआज्ञा दीजिए
प्रभो
O lordहे प्रभो
तेन
by himउसके द्वारा
आज्ञप्तैः
orderedआज्ञा पाकर
ततः
thenतब
शीघ्रम्
quicklyशीघ्र
दृढम्
tightlyकसकर
बद्ध्वा
bindingबाँधकर
तु
andऔर
तौ
themउन
उभौ
bothदोनों को

Verse c28

स्थापितौ द्वौ महादुर्गे कारागारेऽविचारतः ।
मायया सत्यदेवस्य न श्रुतं च तयोर्वचः ॥ २८ ॥

sthāpitau dvau mahādurge kārāgāre'vicārataḥ
māyayā satyadevasya na śrutaṃ ca tayorvacaḥ

स्थापितौद्वौमहा-दुर्गेकारागारेअविचारतःमाययासत्य-देवस्यनश्रुतम्चतयोःवचः
हिन्दी अर्थ

और दोनों बिना विचार के बड़े दुर्ग के कारागार में डाल दिए गए। सत्यदेव की माया से उनकी बात किसी ने नहीं सुनी।

English sense

and the two were put without inquiry into prison in a great fortress. By the power of the god Satya, no one listened to their plea.

Variant reading The popular printed kathā reads: मायया सत्यदेवस्य न श्रुतं कैस्तयोर्वचः
पदार्थ · word by word
स्थापितौ
were putरखे गए
द्वौ
the twoदोनों
महा-दुर्गे
in a great fortressबड़े दुर्ग में
कारागारे
in prisonकारागार में
अविचारतः
without inquiryबिना विचार के
मायया
by the powerमाया से
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव की
न
notनहीं
श्रुतम्
heardसुना गया
च
andऔर
तयोः
theirउनका
वचः
pleaवचन

Verse c29

अतस्तयोर्धनं यच्च गृहीतं चन्द्रकेतुना ।
तच्छापाच्च तयोर्गेहे भार्याऽपि दुःखिताऽभवत् ॥ २९ ॥

atastayordhanaṃ yacca gṛhītaṃ candraketunā
tacchāpācca tayorgehe bhāryā'pi duḥkhitā'bhavat

अतःतयोःधनम्यत्चगृहीतम्चन्द्रकेतुनातत्-शापात्चतयोःगेहेभार्याअपिदुःखिताअभवत्
हिन्दी अर्थ

इसलिए उनका जो धन था, वह चन्द्रकेतु ने ले लिया। उस शाप से उनके घर में पत्नी भी दुःखी हो गई।

English sense

So Candraketu seized whatever wealth they had. Through that curse the wife at their home also fell into misery.

Variant reading The popular printed kathā reads: अतस्तयोर्धनं राज्ञा गृहीतं चन्द्रकेतुना । तच्छापाच्च तयोर्गेहे भार्या चैवातिदुःखिता
पदार्थ · word by word
अतः
soइसलिए
तयोः
theirउनका
धनम्
wealthधन
यत्
whateverजो
च
andऔर
गृहीतम्
was seizedले लिया गया
चन्द्रकेतुना
by Candraketuचन्द्रकेतु द्वारा
तत्-शापात्
by that curseउस शाप से
च
andऔर
तयोः
theirउनके
गेहे
at homeघर में
भार्या
the wifeपत्नी
अपि
alsoभी
दुःखिता
unhappyदुःखी
अभवत्
becameहुई

Verse c30

चौरेणापहृतं सर्वं गेहे यच्च स्थितं धनम् ।
आधिव्याधिसमायुक्ता क्षुत्पिपासाप्रपीडिता ॥ ३० ॥

caureṇāpahṛtaṃ sarvaṃ gehe yacca sthitaṃ dhanam
ādhivyādhisamāyuktā kṣutpipāsāprapīḍitā

चौरेणअपहृतम्सर्वम्गेहेयत्चस्थितम्धनम्आधि-व्याधि-समायुक्ताक्षुत्-पिपासा-प्रपीडिता
हिन्दी अर्थ

घर में जो धन रखा था, वह सब चोर चुरा ले गया। चिन्ता और रोग से घिरी, भूख-प्यास से पीड़ित,

English sense

A thief stole all the wealth that was kept in the house. Beset by worry and illness, tormented by hunger and thirst,

Variant reading The popular printed kathā reads: आधिव्याधिसमायुक्ता क्षुत्पिपासातिदुःखिता
पदार्थ · word by word
चौरेण
by a thiefचोर द्वारा
अपहृतम्
was stolenचुरा लिया गया
सर्वम्
allसब
गेहे
in the houseघर में
यत्
whichजो
च
andऔर
स्थितम्
was keptरखा था
धनम्
wealthधन
आधि-व्याधि-समायुक्ता
beset by worry and illnessमानसिक और शारीरिक कष्टों से घिरी
क्षुत्-पिपासा-प्रपीडिता
tormented by hunger and thirstभूख-प्यास से पीड़ित

Verse c31

अन्नचिन्तापरा भूत्वा भ्रमते च गृहे गृहे ।
ततः कलावती कन्या बभ्राम प्रतिवासरम् ॥ ३१ ॥

annacintāparā bhūtvā bhramate ca gṛhe gṛhe
tataḥ kalāvatī kanyā babhrāma prativāsaram

अन्न-चिन्ता-पराभूत्वाभ्रमतेचगृहेगृहेततःकलावतीकन्याबभ्रामप्रतिवासरम्
हिन्दी अर्थ

अन्न की चिन्ता में वह घर-घर भटकने लगी। कन्या कलावती भी प्रतिदिन भटकती रही।

English sense

anxious for food, she wandered from house to house. Her daughter Kalāvatī too wandered every day.

Variant reading The popular printed kathā reads: अन्नचिन्तापरा भूत्वा बभ्राम च गृहे गृहे । कलावती तु कन्या सा बभ्राम प्रतिवासरम्
पदार्थ · word by word
अन्न-चिन्ता-परा
anxious for foodअन्न की चिन्ता में
भूत्वा
beingहोकर
भ्रमते
wandersभटकती है
च
andऔर
गृहे
houseघर
गृहे
to houseघर
ततः
thenतब
कलावती
Kalāvatīकलावती
कन्या
the daughterकन्या
बभ्राम
wanderedभटकी
प्रतिवासरम्
every dayप्रतिदिन

Verse c32

एकदा सा तु भवनात् क्षुधार्त्ता द्विजमन्दिरम् ।
गत्वाऽपश्यद्व्रतं तत्र सत्यनारायणस्य या ॥ ३२ ॥

ekadā sā tu bhavanāt kṣudhārttā dvijamandiram
gatvā'paśyadvrataṃ tatra satyanārāyaṇasya yā

एकदासातुभवनात्क्षुधा-आर्त्ताद्विज-मन्दिरम्गत्वाअपश्यत्व्रतम्तत्रसत्यनारायणस्यया
हिन्दी अर्थ

एक बार भूख से व्याकुल वह घर से एक ब्राह्मण के घर गई और वहाँ सत्यनारायण का व्रत होते देखा।

English sense

Once, pained by hunger, she went from home to a Brāhmaṇa's house and there saw the vow of Satyanārāyaṇa.

Variant reading The popular printed kathā reads: एकस्मिन् दिवसे जाता क्षुधार्ता द्विजमन्दिरम् । गत्वा पश्यद् व्रतं तत्र सत्यनारायणस्य च
पदार्थ · word by word
एकदा
onceएक बार
सा
sheवह
तु
andऔर
भवनात्
from homeघर से
क्षुधा-आर्त्ता
pained by hungerभूख से व्याकुल
द्विज-मन्दिरम्
to a Brāhmaṇa's houseब्राह्मण के घर
गत्वा
goingजाकर
अपश्यत्
sawदेखा
व्रतम्
the vowव्रत
तत्र
thereवहाँ
सत्यनारायणस्य
of Satyanārāyaṇaसत्यनारायण का
या
she whoजो

Verse c33

उपविश्य कथां श्रुत्वा वरं सम्प्रार्थ्य वाञ्छितम् ।
प्रसादभक्षणं कृत्वा ययौ रात्रौ गृहं प्रति ॥ ३३ ॥

upaviśya kathāṃ śrutvā varaṃ samprārthya vāñchitam
prasādabhakṣaṇaṃ kṛtvā yayau rātrau gṛhaṃ prati

उपविश्यकथाम्श्रुत्वावरम्सम्प्रार्थ्यवाञ्छितम्प्रसाद-भक्षणम्कृत्वाययौरात्रौगृहम्प्रति
हिन्दी अर्थ

उसने बैठकर कथा सुनी, मनचाहा वर माँगा, प्रसाद खाया और रात में घर लौटी।

English sense

She sat down, heard the story, prayed for the boon she wanted, ate the blessed food, and went home at night.

Variant reading The popular printed kathā reads: उपविश्य कथां श्रुत्वा वरं प्रार्थितवत्यपि
पदार्थ · word by word
उपविश्य
sitting downबैठकर
कथाम्
the storyकथा
श्रुत्वा
hearingसुनकर
वरम्
a boonवर
सम्प्रार्थ्य
praying forमाँगकर
वाञ्छितम्
desiredमनचाहा
प्रसाद-भक्षणम्
eating the blessed foodप्रसाद खाना
कृत्वा
doingकरके
ययौ
wentगई
रात्रौ
at nightरात में
गृहम्
homeघर
प्रति
towardकी ओर

Verse c34

ततो लीलावती कन्यां भर्त्सयामास तां भृशम् ।
पुत्रि रात्रौ स्थिता कुत्र किं ते मनसि वर्तते ॥ ३४ ॥

tato līlāvatī kanyāṃ bhartsayāmāsa tāṃ bhṛśam
putri rātrau sthitā kutra kiṃ te manasi vartate

ततःलीलावतीकन्याम्भर्त्सयामासताम्भृशम्पुत्रिरात्रौस्थिताकुत्रकिम्तेमनसिवर्तते
हिन्दी अर्थ

तब लीलावती ने पुत्री को बहुत डाँटा: 'बेटी, रात में कहाँ रही? तेरे मन में क्या है?'

English sense

Then Līlāvatī scolded her daughter sharply: 'Daughter, where were you at night? What is on your mind?'

Variant reading The popular printed kathā reads: माता कलावतीं कन्यां कथयामास प्रेमतः । पुत्रि रात्रौ स्थिता कुत्र किं ते मनसि वर्तते
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
लीलावती
Līlāvatīलीलावती
कन्याम्
the daughterपुत्री को
भर्त्सयामास
scoldedडाँटा
ताम्
herउसे
भृशम्
sharplyबहुत
पुत्रि
daughterपुत्री
रात्रौ
at nightरात में
स्थिता
stayedरही
कुत्र
whereकहाँ
किम्
whatक्या
ते
yourतेरे
मनसि
in mindमन में
वर्तते
isहै

Verse c35

द्विजालये व्रतं मातर्दृष्टं वाञ्छितसिद्धिदम् ।
तच्छ्रुत्वा कन्यकावाक्यं व्रतं कर्तुं समुद्यता ।
ससुता सा वणिग्भार्या सत्यनारायणस्य च ॥ ३५ ॥

dvijālaye vrataṃ mātardṛṣṭaṃ vāñchitasiddhidam
tacchrutvā kanyakāvākyaṃ vrataṃ kartuṃ samudyatā
sasutā sā vaṇigbhāryā satyanārāyaṇasya ca

द्विज-आलयेव्रतम्मातःदृष्टम्वाञ्छित-सिद्धि-दम्तत्श्रुत्वाकन्यका-वाक्यम्व्रतम्कर्तुम्समुद्यतास-सुतासावणिक्-भार्यासत्यनारायणस्यच
हिन्दी अर्थ

'माँ, मैंने एक ब्राह्मण के घर मनोकामना पूरी करने वाला व्रत देखा।' पुत्री की बात सुनकर वणिक् की पत्नी पुत्री के साथ सत्यनारायण का व्रत करने को तैयार हुई।

English sense

'Mother, in a Brāhmaṇa's house I saw a vow that fulfils wishes.' Hearing her daughter's words, the merchant's wife, with her daughter, got ready to do the vow of Satyanārāyaṇa.

Variant reading The popular printed kathā reads: सा मुदा तु वणिग्भार्या सत्यनारायणस्य च
पदार्थ · word by word
द्विज-आलये
in a Brāhmaṇa's houseब्राह्मण के घर में
व्रतम्
a vowव्रत
मातः
motherमाँ
दृष्टम्
was seenदेखा
वाञ्छित-सिद्धि-दम्
that fulfils wishesमनोकामना पूरी करने वाला
तत्
thatवह
श्रुत्वा
hearingसुनकर
कन्यका-वाक्यम्
the daughter's wordsपुत्री की बात
व्रतम्
the vowव्रत
कर्तुम्
to doकरने को
समुद्यता
got readyतैयार हुई
स-सुता
with her daughterपुत्री सहित
सा
sheवह
वणिक्-भार्या
the merchant's wifeवणिक् की पत्नी
सत्यनारायणस्य
of Satyanārāyaṇaसत्यनारायण का
च
andऔर

Verse c36

व्रतं चक्रे च वै साध्वी बन्धुभिः स्वजनैः सह ।
भर्तृजामातरौ क्षिप्रमागच्छेतां ममाऽऽश्रमम् ॥ ३६ ॥

vrataṃ cakre ca vai sādhvī bandhubhiḥ svajanaiḥ saha
bhartṛjāmātarau kṣipramāgacchetāṃ mamā''śramam

व्रतम्चक्रेचवैसाध्वीबन्धुभिःस्व-जनैःसहभर्तृ-जामातरौक्षिप्रम्आगच्छेताम्ममआश्रमम्
हिन्दी अर्थ

उस साध्वी ने बन्धुओं और स्वजनों के साथ व्रत किया: 'मेरे पति और दामाद शीघ्र घर आ जाएँ।

English sense

The faithful wife did the vow with her relatives and her own people: 'May my husband and son-in-law soon come home.

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतं चक्रे सैव साध्वी बन्धुभिः स्वजनैः सह । भर्तृजामातरौ क्षिप्रमागच्छेतां स्वमाश्रमम्
पदार्थ · word by word
व्रतम्
the vowव्रत
चक्रे
didकिया
च
andऔर
वै
indeedही
साध्वी
the faithful wifeसाध्वी
बन्धुभिः
relativesबन्धुओं
स्व-जनैः
her own peopleस्वजनों के
सह
withसाथ
भर्तृ-जामातरौ
husband and son-in-lawपति और दामाद
क्षिप्रम्
soonशीघ्र
आगच्छेताम्
may they comeआ जाएँ
मम
myमेरे
आश्रमम्
homeघर

Verse c37

इति देवं वरं याचे सत्यदेवं पुनः पुनः ।
अपराधं तु भर्तुर्मे जामातुः क्षन्तुमर्हसि ॥ ३७ ॥

iti devaṃ varaṃ yāce satyadevaṃ punaḥ punaḥ
aparādhaṃ tu bharturme jāmātuḥ kṣantumarhasi

इतिदेवम्वरम्याचेसत्य-देवम्पुनःपुनःअपराधम्तुभर्तुःमेजामातुःक्षन्तुम्अर्हसि
हिन्दी अर्थ

यही वर मैं सत्यदेव से बार-बार माँगती हूँ। मेरे पति और दामाद का अपराध क्षमा करें।'

English sense

This boon I ask again and again of the god Satya. Please forgive the fault of my husband and son-in-law.'

पदार्थ · word by word
इति
thusयह
देवम्
the godदेव से
वरम्
boonवर
याचे
I askमाँगती हूँ
सत्य-देवम्
the god Satyaसत्यदेव से
पुनः
againबार
पुनः
and againबार
अपराधम्
the faultअपराध
तु
andऔर
भर्तुः
of the husbandपति का
मे
myमेरे
जामातुः
of the son-in-lawदामाद का
क्षन्तुम्
to forgiveक्षमा करना
अर्हसि
pleaseकृपा करें

Verse c38

व्रतेन तस्यास्तुष्टोऽसौ सत्यनारायणः प्रभुः ।
दर्शयामास स्वप्नं हि चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ॥ ३८ ॥

vratena tasyāstuṣṭo'sau satyanārāyaṇaḥ prabhuḥ
darśayāmāsa svapnaṃ hi candraketuṃ nṛpottamam

व्रतेनतस्याःतुष्टःअसौसत्यनारायणःप्रभुःदर्शयामासस्वप्नम्हिचन्द्रकेतुम्नृप-उत्तमम्
हिन्दी अर्थ

उसके व्रत से प्रसन्न होकर प्रभु सत्यनारायण ने श्रेष्ठ राजा चन्द्रकेतु को स्वप्न दिखाया:

English sense

Pleased by her vow, the Lord Satyanārāyaṇa showed a dream to Candraketu, best of kings:

Variant reading The popular printed kathā reads: व्रतेनानेन तुष्टोऽसौ सत्यनारायणः पुनः
पदार्थ · word by word
व्रतेन
by the vowव्रत से
तस्याः
herउसके
तुष्टः
pleasedप्रसन्न
असौ
heवे
सत्यनारायणः
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
प्रभुः
the Lordप्रभु
दर्शयामास
showedदिखाया
स्वप्नम्
a dreamस्वप्न
हि
indeedही
चन्द्रकेतुम्
to Candraketuचन्द्रकेतु को
नृप-उत्तमम्
best of kingsश्रेष्ठ राजा

Verse c39

बन्दी तौ मोचय प्रातर्वणिजौ नृपसत्तम ।
देयं धनं च तत्सर्वं विधिना द्विगुणीकृतम् ॥ ३९ ॥

bandī tau mocaya prātarvaṇijau nṛpasattama
deyaṃ dhanaṃ ca tatsarvaṃ vidhinā dviguṇīkṛtam

बन्दीतौमोचयप्रातःवणिजौनृप-सत्तमदेयम्धनम्चतत्सर्वम्विधिनाद्विगुणी-कृतम्
हिन्दी अर्थ

'हे राजश्रेष्ठ, उन दोनों बन्दी वणिकों को सुबह छोड़ दो। उनका सारा धन विधि से दुगुना करके लौटाना है।

English sense

'Best of kings, release those two captive merchants in the morning. All their wealth must be duly given back, doubled.

Variant reading The popular printed kathā reads: बन्दिनौ मोचय प्रातर्वणिजौ नृपसत्तम । देयं धनं च तत्सर्वं गृहीतं यत्त्वयाधुना
पदार्थ · word by word
बन्दी
captiveबन्दी
तौ
those twoउन दोनों
मोचय
releaseछोड़ दो
प्रातः
in the morningसुबह
वणिजौ
merchantsवणिकों को
नृप-सत्तम
O best of kingsहे राजश्रेष्ठ
देयम्
is to be givenदेना है
धनम्
wealthधन
च
andऔर
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
विधिना
dulyविधि से
द्विगुणी-कृतम्
doubledदुगुना करके

Verse c40

नो चेत्त्वां नाशयिष्यामि सराज्यधनपुत्रकम् ।
एवमाभाष्य राजानं ध्यानगम्योऽभवत् प्रभुः ॥ ४० ॥

no cettvāṃ nāśayiṣyāmi sarājyadhanaputrakam
evamābhāṣya rājānaṃ dhyānagamyo'bhavat prabhuḥ

नोचेत्त्वाम्नाशयिष्यामिस-राज्य-धन-पुत्रकम्एवम्आभाष्यराजानम्ध्यान-गम्यःअभवत्प्रभुः
हिन्दी अर्थ

नहीं तो मैं तुम्हें राज्य, धन और पुत्रों सहित नष्ट कर दूँगा।' राजा से ऐसा कहकर प्रभु अन्तर्धान हो गए और केवल ध्यान से प्राप्य रह गए।

English sense

If not, I shall destroy you with your kingdom, wealth and sons.' Having spoken thus to the king, the Lord withdrew to where only meditation reaches.

पदार्थ · word by word
नो
notनहीं
चेत्
ifतो
त्वाम्
youतुम्हें
नाशयिष्यामि
I shall destroyनष्ट कर दूँगा
स-राज्य-धन-पुत्रकम्
with kingdom, wealth and sonsराज्य, धन और पुत्रों सहित
एवम्
thusऐसा
आभाष्य
speakingकहकर
राजानम्
to the kingराजा से
ध्यान-गम्यः
reachable only in meditationध्यान से ही प्राप्य
अभवत्
becameहो गए
प्रभुः
the Lordप्रभु

Verse c41

ततः प्रभातसमये राजा च स्वजनैः सह ।
उपविश्य सभामध्ये प्राह दूतजनं प्रति ।
बद्धौ महाजनौ शीघ्रं मोचयध्वं वणिक्सुतौ ॥ ४१ ॥

tataḥ prabhātasamaye rājā ca svajanaiḥ saha
upaviśya sabhāmadhye prāha dūtajanaṃ prati
baddhau mahājanau śīghraṃ mocayadhvaṃ vaṇiksutau

ततःप्रभात-समयेराजाचस्व-जनैःसहउपविश्यसभा-मध्येप्राहदूत-जनम्प्रतिबद्धौमहाजनौशीघ्रम्मोचयध्वम्वणिक्-सुतौ
हिन्दी अर्थ

फिर सुबह राजा अपने लोगों के साथ सभा में बैठा और दूतों से बोला: 'बँधे हुए दोनों महाजन वणिकों को शीघ्र छोड़ दो।'

English sense

Then at daybreak the king sat in the assembly with his own people and said to the messengers: 'Quickly release the two bound merchants.'

Variant reading The popular printed kathā reads: उपविश्य सभामध्ये प्राह स्वप्नं जनं प्रति । बद्धौ महाजनौ शीघ्रं मोचयद्वौ वणिक्सुतौ
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
प्रभात-समये
at daybreakसुबह होने पर
राजा
the kingराजा
च
andऔर
स्व-जनैः
his own peopleअपने लोगों के
सह
withसाथ
उपविश्य
sittingबैठकर
सभा-मध्ये
in the assemblyसभा में
प्राह
saidबोला
दूत-जनम्
the messengersदूतों से
प्रति
toके प्रति
बद्धौ
boundबँधे
महाजनौ
the two merchantsदोनों महाजनों को
शीघ्रम्
quicklyशीघ्र
मोचयध्वम्
releaseछोड़ दो
वणिक्-सुतौ
the merchant pairदोनों वणिकों को

Verse c42

इति राज्ञो वचः श्रुत्वा मोचयित्वा महाजनौ ।
समानीय नृपस्याऽग्रे प्रोचुस्ते विनयान्विताः ॥ ४२ ॥

iti rājño vacaḥ śrutvā mocayitvā mahājanau
samānīya nṛpasyā'gre procuste vinayānvitāḥ

इतिराज्ञःवचःश्रुत्वामोचयित्वामहाजनौसमानीयनृपस्यअग्रेप्रोचुःतेविनय-अन्विताः
हिन्दी अर्थ

राजा के वचन सुनकर उन्होंने दोनों महाजनों को छुड़ाया, राजा के सामने लाकर विनय से कहा:

English sense

Hearing the king's words, they released the two merchants, brought them before the king and said humbly:

Variant reading The popular printed kathā reads: समानीय नृपस्याग्रे प्राहुस्ते विनयान्विताः
पदार्थ · word by word
इति
thusऐसा
राज्ञः
of the kingराजा का
वचः
wordवचन
श्रुत्वा
hearingसुनकर
मोचयित्वा
releasingछुड़ाकर
महाजनौ
the two merchantsदोनों महाजनों को
समानीय
bringingलाकर
नृपस्य
of the kingराजा के
अग्रे
beforeसामने
प्रोचुः
saidबोले
ते
theyवे
विनय-अन्विताः
humblyविनय से

Verse c43

आनीतौ द्वौ वणिक्पुत्रौ मुक्तौ निगडबन्धनात् ॥ ४३ ॥

ānītau dvau vaṇikputrau muktau nigaḍabandhanāt

आनीतौद्वौवणिक्-पुत्रौमुक्तौनिगड-बन्धनात्
हिन्दी अर्थ

'दोनों वणिक् बेड़ियों से छुड़ाकर लाए गए हैं।'

English sense

'The two merchants have been brought, freed from their fetters.'

पदार्थ · word by word
आनीतौ
have been broughtलाए गए हैं
द्वौ
twoदोनों
वणिक्-पुत्रौ
merchantsवणिक्
मुक्तौ
freedमुक्त
निगड-बन्धनात्
from their fettersबेड़ियों से

Verse c44

ततो महाजनौ नत्वा चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ।
स्मृत्वा च पूर्ववृत्तान्तं विस्मयाद्भयविह्वलौ ॥ ४४ ॥

tato mahājanau natvā candraketuṃ nṛpottamam
smṛtvā ca pūrvavṛttāntaṃ vismayādbhayavihvalau

ततःमहाजनौनत्वाचन्द्रकेतुम्नृप-उत्तमम्स्मृत्वाचपूर्व-वृत्तान्तम्विस्मयात्भय-विह्वलौ
हिन्दी अर्थ

तब दोनों महाजनों ने श्रेष्ठ राजा चन्द्रकेतु को प्रणाम किया। पहले की घटना याद करके वे विस्मय और भय से व्याकुल थे।

English sense

Then the two merchants bowed to Candraketu, best of kings. Remembering what had happened before, they were amazed and shaken with fear.

Variant reading The popular printed kathā reads: स्मरन्तौ पूर्ववृत्तान्तं नोचतुर्भयविह्वलौ
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
महाजनौ
the two merchantsदोनों महाजन
नत्वा
bowingप्रणाम करके
चन्द्रकेतुम्
to Candraketuचन्द्रकेतु को
नृप-उत्तमम्
best of kingsश्रेष्ठ राजा
स्मृत्वा
rememberingयाद करके
च
andऔर
पूर्व-वृत्तान्तम्
what had happenedपहले की घटना
विस्मयात्
from amazementविस्मय से
भय-विह्वलौ
shaken with fearभय से व्याकुल

Verse c45

राजा वणिक्सुतौ वीक्ष्य प्रोवाच सादरं वचः ।
दैवात्प्राप्तं महत् कष्टमिदानीं नास्ति तद्भयम् ॥ ४५ ॥

rājā vaṇiksutau vīkṣya provāca sādaraṃ vacaḥ
daivātprāptaṃ mahat kaṣṭamidānīṃ nāsti tadbhayam

राजावणिक्-सुतौवीक्ष्यप्रोवाचसादरम्वचःदैवात्प्राप्तम्महत्कष्टम्इदानीम्नअस्तितत्भयम्
हिन्दी अर्थ

दोनों वणिकों को देखकर राजा ने आदर से कहा: 'दैववश तुम्हें बड़ा कष्ट मिला। अब कोई भय नहीं है।

English sense

Looking at the two merchants, the king spoke respectfully: 'By fate you met with great hardship. Now there is nothing to fear.

Variant reading The popular printed kathā reads: राजा वणिक्सुतौ वीक्ष्य वचः प्रोवाच सादरम् । दैवात्प्राप्तं महद्दुःखमिदानीं नास्ति वै भयम्
पदार्थ · word by word
राजा
the kingराजा
वणिक्-सुतौ
the merchant pairदोनों वणिकों को
वीक्ष्य
looking atदेखकर
प्रोवाच
spokeबोला
सादरम्
respectfulआदरपूर्ण
वचः
wordsवचन
दैवात्
by fateदैव से
प्राप्तम्
was metमिला
महत्
greatबड़ा
कष्टम्
hardshipकष्ट
इदानीम्
nowअब
न
notनहीं
अस्ति
isहै
तत्
thatवह
भयम्
fearभय

Verse c46

इदानीमेव मुक्तस्त्वं क्षुरकर्मादिकं चर ॥ ४६ ॥

idānīmeva muktastvaṃ kṣurakarmādikaṃ cara

इदानीम्एवमुक्तःत्वम्क्षुर-कर्म-आदिकम्चर
हिन्दी अर्थ

तुम अभी मुक्त हो। क्षौर आदि कर लो।'

English sense

You are freed this very moment. Have yourselves shaved and the rest.'

Variant reading The popular printed kathā reads: तदा निगडसन्त्यागं क्षौरकर्माथ कारयत्
पदार्थ · word by word
इदानीम्
nowअब
एव
justही
मुक्तः
freedमुक्त
त्वम्
youतुम
क्षुर-कर्म-आदिकम्
shaving and the restक्षौर आदि
चर
doकरो

Verse c47

ततो नृपवरः श्रीमान् स्वर्णरत्नविभूषणैः ।
अलङ्कृत्य वणिक्पुत्रौ वचसाऽप्रीणयद् भृशम् ।
पुरानीतं च यद्द्रव्यं द्विगुणीकृत्य दत्तवान् ॥ ४७ ॥

tato nṛpavaraḥ śrīmān svarṇaratnavibhūṣaṇaiḥ
alaṅkṛtya vaṇikputrau vacasā'prīṇayad bhṛśam
purānītaṃ ca yaddravyaṃ dviguṇīkṛtya dattavān

ततःनृप-वरःश्रीमान्स्वर्ण-रत्न-विभूषणैःअलङ्कृत्यवणिक्-पुत्रौवचसाअप्रीणयत्भृशम्पुराआनीतम्चयत्द्रव्यम्द्विगुणी-कृत्यदत्तवान्
हिन्दी अर्थ

फिर उस श्रीमान् श्रेष्ठ राजा ने दोनों वणिकों को सोने और रत्नों के आभूषणों से सजाया और मीठे वचनों से बहुत प्रसन्न किया। पहले लिया गया धन उसने दुगुना करके लौटा दिया।

English sense

Then the glorious king adorned the two merchants with ornaments of gold and jewels and pleased them greatly with kind words. The wealth taken from them earlier he gave back doubled.

Variant reading The popular printed kathā reads: वस्त्रालङ्कारकं दत्त्वा परितोष्य नृपश्चतौ । पुरस्कृत्य वणिक्पुत्रौ वचसा तोषयद्भृशम्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
नृप-वरः
the excellent kingश्रेष्ठ राजा
श्रीमान्
gloriousश्रीमान्
स्वर्ण-रत्न-विभूषणैः
with ornaments of gold and jewelsसोने और रत्नों के आभूषणों से
अलङ्कृत्य
adorningसजाकर
वणिक्-पुत्रौ
the two merchantsदोनों वणिकों को
वचसा
with wordsवचनों से
अप्रीणयत्
pleasedप्रसन्न किया
भृशम्
greatlyबहुत
पुरा
earlierपहले
आनीतम्
takenलिया गया
च
andऔर
यत्
whichजो
द्रव्यम्
wealthधन
द्विगुणी-कृत्य
doublingदुगुना करके
दत्तवान्
gaveदिया

Verse c48

प्रोवाच तौ ततो राजा गच्छ साधो निजाश्रमम् ।
राजानं प्रणिपत्याह गन्तव्यं तत्प्रसादतः ॥ ४८ ॥

provāca tau tato rājā gaccha sādho nijāśramam
rājānaṃ praṇipatyāha gantavyaṃ tatprasādataḥ

प्रोवाचतौततःराजागच्छसाधोनिज-आश्रमम्राजानम्प्रणिपत्यआहगन्तव्यम्तत्-प्रसादतः
हिन्दी अर्थ

तब राजा ने उनसे कहा, 'हे साधु, अपने घर जाओ।' राजा को प्रणाम करके साधु बोला, 'उस कृपा से जाऊँगा।'

English sense

Then the king said to them, 'Merchant, go to your own home.' Bowing to the king, the merchant said, 'By that grace I shall go.'

Variant reading The popular printed kathā reads: राजानं प्रणिपत्याह गन्तव्यं तत्प्रसादतः । इत्युक्त्वा तौ महावैश्यौ जग्मतुः स्वगृहं प्रति
पदार्थ · word by word
प्रोवाच
saidकहा
तौ
to themउनसे
ततः
thenतब
राजा
the kingराजा
गच्छ
goजाओ
साधो
O merchantहे साधु
निज-आश्रमम्
to your own homeअपने घर
राजानम्
to the kingराजा को
प्रणिपत्य
bowingप्रणाम करके
आह
saidबोला
गन्तव्यम्
I shall goजाऊँगा
तत्-प्रसादतः
by that graceउस कृपा से

चतुर्थोऽध्यायःAdhyāya 4 — The merchant's return, the lost boat and Kalāvatī

Verse d1

यात्रां कृत्वा ततः साधुर्मङ्गलाचारपूर्विकाम् ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सहर्षो नगरं ययौ ॥ १ ॥

yātrāṃ kṛtvā tataḥ sādhurmaṅgalācārapūrvikām
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā saharṣo nagaraṃ yayau

यात्राम्कृत्वाततःसाधुःमङ्गल-आचार-पूर्विकाम्ब्राह्मणेभ्यःधनम्दत्त्वास-हर्षःनगरम्ययौ
हिन्दी अर्थ

तब साधु ने मंगल-आचार करके यात्रा आरम्भ की। ब्राह्मणों को धन देकर वह प्रसन्न होकर अपने नगर की ओर चला।

English sense

Then the merchant set out, first doing the auspicious rites. He gave wealth to Brāhmaṇas and joyfully went toward his city.

Variant reading The popular printed kathā reads: यात्रां तु कृतवान् साधुर्मङ्गलायनपूर्विकाम् । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा तदा तु नगरं ययौ
पदार्थ · word by word
यात्राम्
the departureयात्रा
कृत्वा
makingकरके
ततः
thenतब
साधुः
the merchantसाधु
मङ्गल-आचार-पूर्विकाम्
with auspicious rites firstमंगल-आचार के साथ
ब्राह्मणेभ्यः
to Brāhmaṇasब्राह्मणों को
धनम्
wealthधन
दत्त्वा
givingदेकर
स-हर्षः
joyfulप्रसन्न
नगरम्
toward the cityनगर की ओर
ययौ
wentचला

Verse d2

कियद्दूरे गते साधौ सत्यनारायणः प्रभुः ।
जिज्ञासां कृतवान् साधो किमस्ति तरणौ तव ॥ २ ॥

kiyaddūre gate sādhau satyanārāyaṇaḥ prabhuḥ
jijñāsāṃ kṛtavān sādho kimasti taraṇau tava

कियत्-दूरेगतेसाधौसत्यनारायणःप्रभुःजिज्ञासाम्कृतवान्साधोकिम्अस्तितरणौतव
हिन्दी अर्थ

जब साधु कुछ दूर गया, तब प्रभु सत्यनारायण ने उससे पूछा: 'हे साधु, तुम्हारी नाव में क्या है?'

English sense

When the merchant had gone some distance, the Lord Satyanārāyaṇa put a question to him: 'Merchant, what is in your boat?'

Variant reading The popular printed kathā reads: जिज्ञासां कृतवान् साधो किमस्ति तव नौस्थितम्
पदार्थ · word by word
कियत्-दूरे
some distanceकुछ दूर
गते
when goneजाने पर
साधौ
the merchantसाधु के
सत्यनारायणः
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
प्रभुः
the Lordप्रभु
जिज्ञासाम्
a questionजिज्ञासा
कृतवान्
madeकी
साधो
O merchantहे साधु
किम्
whatक्या
अस्ति
isहै
तरणौ
in the boatनाव में
तव
yourतुम्हारी

Verse d3

ततो महाजनौ मत्तौ हेलया च प्रहस्य च ।
कथं पृच्छसि भो दण्डिन् मुद्रां किं लब्धुमिच्छसि ।
लतापत्रादिकं चैव वर्तते तरणौ मम ॥ ३ ॥

tato mahājanau mattau helayā ca prahasya ca
kathaṃ pṛcchasi bho daṇḍin mudrāṃ kiṃ labdhumicchasi
latāpatrādikaṃ caiva vartate taraṇau mama

ततःमहाजनौमत्तौहेलयाचप्रहस्यचकथम्पृच्छसिभोःदण्डिन्मुद्राम्किम्लब्धुम्इच्छसिलता-पत्र-आदिकम्चएववर्ततेतरणौमम
हिन्दी अर्थ

तब दोनों मदमत्त महाजन तिरस्कार से हँसकर बोले: 'अरे दण्डी, क्यों पूछते हो? क्या पैसे पाना चाहते हो? मेरी नाव में तो लता, पत्ते आदि ही हैं।'

English sense

Then the two proud merchants laughed with scorn: 'Why do you ask, ascetic? Do you want to get money? There is only creepers, leaves and such in my boat.'

Variant reading The popular printed kathā reads: ततो महाजनौ मत्तौ हेलया च प्रहस्य वै । कथं पृच्छसि भो दण्डिन् मुद्रां नेतुं किमिच्छसि
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
महाजनौ
the two merchantsदोनों महाजन
मत्तौ
proudमदमत्त
हेलया
with scornतिरस्कार से
च
andऔर
प्रहस्य
laughingहँसकर
च
andऔर
कथम्
whyक्यों
पृच्छसि
you askपूछते हो
भोः
Oअरे
दण्डिन्
staff-bearing asceticदण्डी
मुद्राम्
moneyमुद्रा
किम्
whetherक्या
लब्धुम्
to getपाना
इच्छसि
you wantचाहते हो
लता-पत्र-आदिकम्
creepers, leaves and suchलता, पत्ते आदि
च
andऔर
एव
onlyही
वर्तते
isहै
तरणौ
in the boatनाव में
मम
myमेरी

Verse d4

निष्ठुरं च वचः श्रुत्वा सत्यं भवतु ते वचः ।
एवमुक्त्वा गतः शीघ्रं दण्डी तस्य समीपतः ॥ ४ ॥

niṣṭhuraṃ ca vacaḥ śrutvā satyaṃ bhavatu te vacaḥ
evamuktvā gataḥ śīghraṃ daṇḍī tasya samīpataḥ

निष्ठुरम्चवचःश्रुत्वासत्यम्भवतुतेवचःएवम्उक्त्वागतःशीघ्रम्दण्डीतस्यसमीपतः
हिन्दी अर्थ

यह कठोर वचन सुनकर दण्डी ने कहा, 'तुम्हारा वचन सत्य हो,' और शीघ्र उसके पास से चला गया।

English sense

Hearing these harsh words, the ascetic said, 'May your word come true,' and quickly went away from him.

पदार्थ · word by word
निष्ठुरम्
harshकठोर
च
andऔर
वचः
wordsवचन
श्रुत्वा
hearingसुनकर
सत्यम्
trueसत्य
भवतु
may beहो
ते
yourतुम्हारा
वचः
wordवचन
एवम्
thusऐसा
उक्त्वा
sayingकहकर
गतः
wentचला गया
शीघ्रम्
quicklyशीघ्र
दण्डी
the asceticदण्डी
तस्य
himउसके
समीपतः
from nearपास से

Verse d5

गते दण्डिनि साधुश्च कृतनित्यक्रियस्तदा ।
उत्थितां तरणिं दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययौ ॥ ५ ॥

gate daṇḍini sādhuśca kṛtanityakriyastadā
utthitāṃ taraṇiṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayau

गतेदण्डिनिसाधुःचकृत-नित्य-क्रियःतदाउत्थिताम्तरणिम्दृष्ट्वाविस्मयम्परमम्ययौ
हिन्दी अर्थ

दण्डी के जाने पर साधु ने नित्यकर्म किया। फिर नाव को ऊपर उठी देखकर वह बड़े विस्मय में पड़ गया।

English sense

When the ascetic had gone, the merchant did his daily rites. Then, seeing the boat riding high in the water, he was greatly amazed.

Variant reading The popular printed kathā reads: कियद्दूरे ततो गत्वा स्थितः सिन्धुसमीपतः । गते दण्डिनि साधुश्च कृतनित्यक्रियस्तदा
पदार्थ · word by word
गते
when goneचले जाने पर
दण्डिनि
the asceticदण्डी के
साधुः
the merchantसाधु
च
andऔर
कृत-नित्य-क्रियः
having done his daily ritesनित्यकर्म करके
तदा
thenतब
उत्थिताम्
risen upऊपर उठी हुई
तरणिम्
the boatनाव को
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
विस्मयम्
amazementविस्मय
परमम्
greatबड़े
ययौ
fell intoपड़ गया

Verse d6

लतापत्रादिकं दृष्ट्वा मूर्च्छितो न्यपतद् भुवि ।
लब्धसञ्ज्ञो वणिक्पुत्रस्ततश्चिन्तापरोऽभवत् ।
श्वशुरं दुहितुः कान्तो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

latāpatrādikaṃ dṛṣṭvā mūrcchito nyapatad bhuvi
labdhasañjño vaṇikputrastataścintāparo'bhavat
śvaśuraṃ duhituḥ kānto vacanaṃ cedamabravīt

लता-पत्र-आदिकम्दृष्ट्वामूर्च्छितःन्यपतत्भुविलब्ध-सञ्ज्ञःवणिक्-पुत्रःततःचिन्ता-परःअभवत्श्वशुरम्दुहितुःकान्तःवचनम्चइदम्अब्रवीत्
हिन्दी अर्थ

लता, पत्ते आदि देखकर वह मूर्च्छित होकर भूमि पर गिर पड़ा। होश में आकर वह वणिक् चिन्ता में डूब गया। तब पुत्री के पति ने ससुर से यह कहा:

English sense

Seeing creepers, leaves and such, he fainted and fell to the ground. When the merchant came to his senses he was full of worry. Then the daughter's husband said these words to his father-in-law:

Variant reading The popular printed kathā reads: दृष्ट्वा लतादिकं चैव मूर्च्छितो न्यपतद्भुवि । लब्धसंज्ञो वणिक्पुत्रस्ततश्चिन्तान्वितो भवत् । तदा तु दुहितुः कान्तो वचनं चेदमब्रवीत्
पदार्थ · word by word
लता-पत्र-आदिकम्
creepers, leaves and suchलता, पत्ते आदि
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
मूर्च्छितः
faintingमूर्च्छित होकर
न्यपतत्
fellगिर पड़ा
भुवि
on the groundभूमि पर
लब्ध-सञ्ज्ञः
regaining his sensesहोश में आकर
वणिक्-पुत्रः
the merchantवणिक्
ततः
thenतब
चिन्ता-परः
full of worryचिन्तित
अभवत्
becameहुआ
श्वशुरम्
to his father-in-lawससुर से
दुहितुः
of the daughterपुत्री का
कान्तः
the husbandपति
वचनम्
wordsवचन
च
andऔर
इदम्
theseयह
अब्रवीत्
saidकहा

Verse d7

जामातोवाच — दामाद ने कहा The son-in-law said

किमर्थं कुरुषे शोकं शापादेतच्च दण्डिनः ।
शक्यते तेन सर्वं हि कर्तुं हर्तुं न संशयः ॥ ७ ॥

kimarthaṃ kuruṣe śokaṃ śāpādetacca daṇḍinaḥ
śakyate tena sarvaṃ hi kartuṃ hartuṃ na saṃśayaḥ

किमर्थम्कुरुषेशोकम्शापात्एतत्चदण्डिनःशक्यतेतेनसर्वम्हिकर्तुम्हर्तुम्नसंशयः
हिन्दी अर्थ

'आप शोक क्यों करते हैं? यह उस दण्डी के शाप से हुआ है। वह सब कुछ बना भी सकता है और छीन भी सकता है, इसमें सन्देह नहीं।

English sense

'Why do you grieve? This comes from the ascetic's curse. He can make everything and take everything away, no doubt.

Variant reading The popular printed kathā reads: किमर्थं क्रियते शोकः शापोद्दत्तश्च दण्डिना । शक्यते तेन सर्वं हि कर्तुं चात्र न संशयः
पदार्थ · word by word
किमर्थम्
whyक्यों
कुरुषे
you makeकरते हैं
शोकम्
griefशोक
शापात्
from the curseशाप से
एतत्
thisयह
च
andऔर
दण्डिनः
of the asceticदण्डी के
शक्यते
can beसकता है
तेन
by himउसके द्वारा
सर्वम्
everythingसब
हि
indeedही
कर्तुम्
to makeबनाना
हर्तुम्
to take awayछीनना
न
noनहीं
संशयः
doubtसन्देह

Verse d8

अतस्तच्छरणं यामो वाञ्छितार्थो भविष्यति ।
जामातुश्च वचः श्रुत्वा तत्सकाशं गतस्तदा ॥ ८ ॥

atastaccharaṇaṃ yāmo vāñchitārtho bhaviṣyati
jāmātuśca vacaḥ śrutvā tatsakāśaṃ gatastadā

अतःतत्-शरणम्यामःवाञ्छित-अर्थःभविष्यतिजामातुःचवचःश्रुत्वातत्-सकाशम्गतःतदा
हिन्दी अर्थ

इसलिए उसकी शरण में चलें; मनचाहा होगा।' दामाद की बात सुनकर वह तब उसके पास गया।

English sense

So let us go to him for refuge; what we want will come about.' Hearing his son-in-law's words, the merchant then went to him.

पदार्थ · word by word
अतः
soइसलिए
तत्-शरणम्
to his refugeउसकी शरण
यामः
let us goचलें
वाञ्छित-अर्थः
what we wantमनचाहा
भविष्यति
will happenहोगा
जामातुः
of the son-in-lawदामाद के
च
andऔर
वचः
wordsवचन
श्रुत्वा
hearingसुनकर
तत्-सकाशम्
to himउसके पास
गतः
wentगया
तदा
thenतब

Verse d9

दृष्ट्वा च दण्डिनं भक्त्या नत्वा प्रोवाच सादरम् ।
क्षमस्व चापराधं मे यदुक्तं तव सन्निधौ ॥ ९ ॥

dṛṣṭvā ca daṇḍinaṃ bhaktyā natvā provāca sādaram
kṣamasva cāparādhaṃ me yaduktaṃ tava sannidhau

दृष्ट्वाचदण्डिनम्भक्त्यानत्वाप्रोवाचसादरम्क्षमस्वचअपराधम्मेयत्उक्तम्तवसन्निधौ
हिन्दी अर्थ

दण्डी को देखकर उसने भक्ति से प्रणाम किया और आदर से कहा: 'आपके सामने मैंने जो कहा, मेरा वह अपराध क्षमा करें।

English sense

Seeing the ascetic, he bowed with devotion and said respectfully: 'Forgive my fault in what I said before you.

पदार्थ · word by word
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
च
andऔर
दण्डिनम्
the asceticदण्डी को
भक्त्या
with devotionभक्ति से
नत्वा
bowingप्रणाम करके
प्रोवाच
saidबोला
सादरम्
respectfullyआदर से
क्षमस्व
forgiveक्षमा करें
च
andऔर
अपराधम्
the faultअपराध
मे
myमेरा
यत्
whatजो
उक्तम्
was saidकहा गया
तव
yourआपके
सन्निधौ
in presenceसामने

Verse d10

मया दुरात्मना देव मुग्धोऽहं तव मायया ।
यदुक्तं तद्वचो नाथ दुष्टं मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १० ॥

mayā durātmanā deva mugdho'haṃ tava māyayā
yaduktaṃ tadvaco nātha duṣṭaṃ me kṣantumarhasi

मयादुरात्मनादेवमुग्धःअहम्तवमाययायत्उक्तम्तत्वचःनाथदुष्टम्मेक्षन्तुम्अर्हसि
हिन्दी अर्थ

हे देव, मैं आपकी माया से मोहित था। हे नाथ, मुझ दुष्ट ने जो दुष्ट वचन कहा, उसे क्षमा करें।

English sense

God, I was deluded by your power of illusion. Lord, please forgive the wicked words I, a wicked man, spoke.

Variant reading The popular printed kathā reads: एवं पुनः पुनर्नत्वा महाशोकाकुलो भवत्
पदार्थ · word by word
मया
by meमेरे द्वारा
दुरात्मना
wickedदुष्ट
देव
O godहे देव
मुग्धः
deludedमोहित
अहम्
Iमैं
तव
yourआपकी
मायया
by the power of illusionमाया से
यत्
whatजो
उक्तम्
was saidकहा गया
तत्
thatवह
वचः
wordवचन
नाथ
O lordहे नाथ
दुष्टम्
wickedदुष्ट
मे
myमेरा
क्षन्तुम्
to forgiveक्षमा करना
अर्हसि
pleaseकृपा करें

Verse d11

यतः परकृपाः सर्वे क्षमासारा हि साधवः ।
पुनः पुनस्तदा नत्वा रुरोद शोकविह्वलः ॥ ११ ॥

yataḥ parakṛpāḥ sarve kṣamāsārā hi sādhavaḥ
punaḥ punastadā natvā ruroda śokavihvalaḥ

यतःपर-कृपाःसर्वेक्षमा-साराःहिसाधवःपुनःपुनःतदानत्वारुरोदशोक-विह्वलः
हिन्दी अर्थ

क्योंकि सब सज्जन दूसरों पर कृपा करते हैं और क्षमा ही उनका सार है।' फिर बार-बार प्रणाम करके वह शोक से व्याकुल होकर रोने लगा।

English sense

For all good people are kind to others, and forgiveness is their very nature.' Then, bowing again and again, he wept, overcome with grief.

पदार्थ · word by word
यतः
sinceक्योंकि
पर-कृपाः
kind to othersदूसरों पर कृपा करने वाले
सर्वे
allसब
क्षमा-साराः
whose essence is forgivenessक्षमा ही जिनका सार है
हि
indeedही
साधवः
the goodसज्जन
पुनः
againबार
पुनः
and againबार
तदा
thenतब
नत्वा
bowingप्रणाम करके
रुरोद
weptरोया
शोक-विह्वलः
overcome with griefशोक से व्याकुल

Verse d12

तमुवाच ततो दण्डी विलपन्तं विलोक्य च ।
मा रोदीः शृणु मद्वाक्यं मम पूजापराङ्मुखः ॥ १२ ॥

tamuvāca tato daṇḍī vilapantaṃ vilokya ca
mā rodīḥ śṛṇu madvākyaṃ mama pūjāparāṅmukhaḥ

तम्उवाचततःदण्डीविलपन्तम्विलोक्यचमारोदीःशृणुमत्-वाक्यम्ममपूजा-पराङ्मुखः
हिन्दी अर्थ

उसे विलाप करते देखकर दण्डी ने कहा: 'मत रोओ। मेरी बात सुनो। तुम मेरी पूजा से विमुख रहे,

English sense

Seeing him lament, the ascetic said to him: 'Do not weep. Hear my words. You turned away from my worship

Variant reading The popular printed kathā reads: प्रोवाच वचनं दण्डी विलपन्तं विलोक्य च । मा रोदीः शृणु मद्वाक्यं मम पूजाबहिर्मुखः
पदार्थ · word by word
तम्
to himउससे
उवाच
saidकहा
ततः
thenतब
दण्डी
the asceticदण्डी ने
विलपन्तम्
lamentingविलाप करते
विलोक्य
seeingदेखकर
च
andऔर
मा
do notमत
रोदीः
weepरोओ
शृणु
hearसुनो
मत्-वाक्यम्
my wordsमेरी बात
मम
myमेरी
पूजा-पराङ्मुखः
turned away from worshipपूजा से विमुख

Verse d13

मामवज्ञाय दुर्बुद्धे लब्धं दुःखं मुहुर्मुहुः ।
तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं स्तुतिं कर्तुं समुद्यतः ॥ १३ ॥

māmavajñāya durbuddhe labdhaṃ duḥkhaṃ muhurmuhuḥ
tacchrutvā bhagavadvākyaṃ stutiṃ kartuṃ samudyataḥ

माम्अवज्ञायदुर्बुद्धेलब्धम्दुःखम्मुहुःमुहुःतत्श्रुत्वाभगवत्-वाक्यम्स्तुतिम्कर्तुम्समुद्यतः
हिन्दी अर्थ

और मेरी अवहेलना की, हे दुर्बुद्धि; इसी से तुम्हें बार-बार दुःख मिला।' भगवान् के वचन सुनकर वह स्तुति करने को तैयार हुआ।

English sense

and slighted me, foolish man; so you met sorrow again and again.' Hearing the Lord's words, he got ready to praise him.

Variant reading The popular printed kathā reads: ममाज्ञया च दुर्बुद्धे लब्धं दुःखं मुहुर्मुहुः
पदार्थ · word by word
माम्
meमेरी
अवज्ञाय
slightingअवहेलना करके
दुर्बुद्धे
O foolish oneहे दुर्बुद्धि
लब्धम्
was gainedपाया
दुःखम्
sorrowदुःख
मुहुः
againबार
मुहुः
and againबार
तत्
thatवह
श्रुत्वा
hearingसुनकर
भगवत्-वाक्यम्
the Lord's wordsभगवान् के वचन
स्तुतिम्
praiseस्तुति
कर्तुम्
to makeकरने को
समुद्यतः
got readyतैयार हुआ

Verse d14

साधुरुवाच — साधु ने कहा The merchant said

त्वन्मायामोहिताः सर्वे ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः ।
न जानन्ति गुणं रूपं तवाश्चर्यमिदं प्रभो ॥ १४ ॥

tvanmāyāmohitāḥ sarve brahmādyāstridivaukasaḥ
na jānanti guṇaṃ rūpaṃ tavāścaryamidaṃ prabho

त्वत्-माया-मोहिताःसर्वेब्रह्म-आद्याःत्रिदिव-ओकसःनजानन्तिगुणम्रूपम्तवआश्चर्यम्इदम्प्रभो
हिन्दी अर्थ

'आपकी माया से मोहित ब्रह्मा आदि सब देवता आपके गुण और रूप को नहीं जानते। हे प्रभो, यह आश्चर्य है।

English sense

'Deluded by your power of illusion, all the gods, Brahmā and the rest, do not know your qualities or your form. This is a wonder, Lord.

पदार्थ · word by word
त्वत्-माया-मोहिताः
deluded by your power of illusionआपकी माया से मोहित
सर्वे
allसब
ब्रह्म-आद्याः
beginning with Brahmāब्रह्मा आदि
त्रिदिव-ओकसः
dwellers of heavenदेवता
न
notनहीं
जानन्ति
knowजानते
गुणम्
qualityगुण
रूपम्
formरूप
तव
yourआपका
आश्चर्यम्
wonderआश्चर्य
इदम्
thisयह
प्रभो
O Lordहे प्रभो

Verse d15

मूढोऽहं त्वां कथं जाने मोहितस्तव मायया ।
प्रसीद पूजयिष्यामि यथाविभवविस्तरैः ।
पुत्रं वित्तं च मे देहि त्राहि मां शरणागतम् ॥ १५ ॥

mūḍho'haṃ tvāṃ kathaṃ jāne mohitastava māyayā
prasīda pūjayiṣyāmi yathāvibhavavistaraiḥ
putraṃ vittaṃ ca me dehi trāhi māṃ śaraṇāgatam

मूढःअहम्त्वाम्कथम्जानेमोहितःतवमाययाप्रसीदपूजयिष्यामियथा-विभव-विस्तरैःपुत्रम्वित्तम्चमेदेहित्राहिमाम्शरण-आगतम्
हिन्दी अर्थ

मैं मूर्ख आपकी माया से मोहित हूँ; आपको कैसे जानूँ? प्रसन्न होइए। मैं अपने वैभव के अनुसार विस्तार से आपकी पूजा करूँगा। मुझे मेरा पुत्र और धन दीजिए। मुझ शरणागत की रक्षा कीजिए।'

English sense

I am a fool, deluded by your power of illusion; how could I know you? Be gracious. I will worship you as fully as my means allow. Give me back my son and my wealth. Protect me, who have come to you for refuge.'

Variant reading The popular printed kathā reads: प्रसीद पूजयिष्यामि यथाविभवविस्तरैः । पुरा वित्तं च तत्सर्वं त्राहि मां शरणागतम्
पदार्थ · word by word
मूढः
foolishमूर्ख
अहम्
Iमैं
त्वाम्
youआपको
कथम्
howकैसे
जाने
can I knowजानूँ
मोहितः
deludedमोहित
तव
yourआपकी
मायया
by the power of illusionमाया से
प्रसीद
be graciousप्रसन्न हों
पूजयिष्यामि
I will worshipपूजा करूँगा
यथा-विभव-विस्तरैः
as fully as my means allowअपने वैभव के अनुसार विस्तार से
पुत्रम्
sonपुत्र
वित्तम्
wealthधन
च
andऔर
मे
to meमुझे
देहि
giveदीजिए
त्राहि
protectरक्षा करें
माम्
meमेरी
शरण-आगतम्
who has come for refugeशरण में आए

Verse d16

श्रुत्वा भक्तियुतं वाक्यं परितुष्टो जनार्दनः ।
वरं च वाञ्छितं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ १६ ॥

śrutvā bhaktiyutaṃ vākyaṃ parituṣṭo janārdanaḥ
varaṃ ca vāñchitaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata

श्रुत्वाभक्ति-युतम्वाक्यम्परितुष्टःजनार्दनःवरम्चवाञ्छितम्दत्त्वातत्रएवअन्तरधीयत
हिन्दी अर्थ

भक्ति से भरे वचन सुनकर जनार्दन प्रसन्न हुए। मनचाहा वर देकर वे वहीं अन्तर्धान हो गए।

English sense

Hearing these words full of devotion, Janārdana was well pleased. He granted the boon desired and vanished right there.

Variant reading The popular printed kathā reads: तत्रैवान्तर्दधे हरिः
पदार्थ · word by word
श्रुत्वा
hearingसुनकर
भक्ति-युतम्
full of devotionभक्ति से भरे
वाक्यम्
wordsवचन
परितुष्टः
well pleasedप्रसन्न
जनार्दनः
Janārdanaजनार्दन
वरम्
boonवर
च
andऔर
वाञ्छितम्
desiredमनचाहा
दत्त्वा
givingदेकर
तत्र
thereवहीं
एव
rightही
अन्तरधीयत
vanishedअन्तर्धान हो गए

Verse d17

ततोऽसौ नावमारुह्य दृष्ट्वा रत्नादिपूरिताम् ।
कृपया सत्यदेवस्य यत्फलं वाञ्छितं मम ॥ १७ ॥

tato'sau nāvamāruhya dṛṣṭvā ratnādipūritām
kṛpayā satyadevasya yatphalaṃ vāñchitaṃ mama

ततःअसौनावम्आरुह्यदृष्ट्वारत्न-आदि-पूरिताम्कृपयासत्य-देवस्ययत्फलम्वाञ्छितम्मम
हिन्दी अर्थ

तब उसने नाव पर चढ़कर उसे रत्न आदि से भरी देखा। 'सत्यदेव की कृपा से मुझे मनचाहा फल मिला।'

English sense

Then he climbed into the boat and saw it filled with jewels and the rest. 'By the grace of the god Satya, I have the fruit I wanted.'

Variant reading The popular printed kathā reads: ततो नावं समारुह्य दृष्ट्वा वित्तप्रपूरिताम् । कृपया सत्यदेवस्य सफलं वाञ्छितं मम
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
असौ
heवह
नावम्
the boatनाव पर
आरुह्य
climbingचढ़कर
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
रत्न-आदि-पूरिताम्
filled with jewels and the restरत्न आदि से भरी
कृपया
by the graceकृपा से
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव की
यत्
whichजो
फलम्
fruitफल
वाञ्छितम्
desiredचाहा
मम
by meमेरे द्वारा

Verse d18

इत्युक्त्वा स्वजनैः सार्धं पूजां कृत्वा यथाविधि ।
हर्षेण महता साधुः प्रयाणं चाकरोद् द्विजाः ॥ १८ ॥

ityuktvā svajanaiḥ sārdhaṃ pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi
harṣeṇa mahatā sādhuḥ prayāṇaṃ cākarod dvijāḥ

इतिउक्त्वास्व-जनैःसार्धम्पूजाम्कृत्वायथाविधिहर्षेणमहतासाधुःप्रयाणम्चअकरोत्द्विजाः
हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर साधु ने अपने लोगों के साथ विधिपूर्वक पूजा की, और हे ब्राह्मणो, बड़े हर्ष से प्रस्थान किया।

English sense

Saying this, the merchant did the worship by the rule with his own people, and set out with great joy, Brāhmaṇas.

Variant reading The popular printed kathā reads: इत्युक्त्वा स्वजनैः सार्धं पूजां कृत्वा यथाविधि । हर्षेण चाभवत्पूर्णः सत्यदेवप्रसादतः
पदार्थ · word by word
इति
thusऐसा
उक्त्वा
sayingकहकर
स्व-जनैः
his own peopleअपने लोगों के
सार्धम्
withसाथ
पूजाम्
worshipपूजा
कृत्वा
doingकरके
यथाविधि
by the ruleविधिपूर्वक
हर्षेण
with joyहर्ष से
महता
greatबड़े
साधुः
the merchantसाधु
प्रयाणम्
departureप्रस्थान
च
andऔर
अकरोत्
madeकिया
द्विजाः
O Brāhmaṇasहे ब्राह्मणो

Verse d19

नावं संयोज्य वेगेन स्वदेशमगमत्तदा ॥ १९ ॥

nāvaṃ saṃyojya vegena svadeśamagamattadā

नावम्संयोज्यवेगेनस्व-देशम्अगमत्तदा
हिन्दी अर्थ

नाव तैयार करके वह तब वेग से अपने देश गया।

English sense

Making the boat ready, he then sailed swiftly to his own land.

Variant reading The popular printed kathā reads: नावं संयोज्य यत्नेन स्वदेशगमनं कृतम्
पदार्थ · word by word
नावम्
the boatनाव
संयोज्य
making readyतैयार करके
वेगेन
swiftlyवेग से
स्व-देशम्
to his own landअपने देश
अगमत्
wentगया
तदा
thenतब

Verse d20

ततो जामातरं प्राह पश्य वत्स पुरीं मम ।
दूतं च प्रेषयामास निजवित्तस्य रक्षकम् ॥ २० ॥

tato jāmātaraṃ prāha paśya vatsa purīṃ mama
dūtaṃ ca preṣayāmāsa nijavittasya rakṣakam

ततःजामातरम्प्राहपश्यवत्सपुरीम्ममदूतम्चप्रेषयामासनिज-वित्तस्यरक्षकम्
हिन्दी अर्थ

फिर उसने दामाद से कहा, 'वत्स, मेरी नगरी देखो।' और उसने अपने धन के रक्षक को दूत बनाकर भेजा।

English sense

Then he said to his son-in-law, 'See, child, my city.' And he sent a messenger, the keeper of his own wealth.

Variant reading The popular printed kathā reads: साधुर्जामातरं प्राह पश्य रत्नपुरीं मम
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
जामातरम्
to his son-in-lawदामाद से
प्राह
saidकहा
पश्य
seeदेखो
वत्स
childवत्स
पुरीम्
cityनगरी
मम
myमेरी
दूतम्
a messengerदूत
च
andऔर
प्रेषयामास
sentभेजा
निज-वित्तस्य
of his own wealthअपने धन का
रक्षकम्
the keeperरक्षक

Verse d21

ततोऽसौ नगरं गत्वा साधुभार्यां विलोक्य च ।
उवाच वाञ्छितं वाक्यं नत्वा बद्धाञ्जलिस्तदा ॥ २१ ॥

tato'sau nagaraṃ gatvā sādhubhāryāṃ vilokya ca
uvāca vāñchitaṃ vākyaṃ natvā baddhāñjalistadā

ततःअसौनगरम्गत्वासाधु-भार्याम्विलोक्यचउवाचवाञ्छितम्वाक्यम्नत्वाबद्ध-अञ्जलिःतदा
हिन्दी अर्थ

वह नगर गया, साधु की पत्नी से मिला और हाथ जोड़कर प्रणाम करके उसे मनचाहा समाचार सुनाया:

English sense

He went to the city, found the merchant's wife, bowed with joined palms and gave her the welcome news:

Variant reading The popular printed kathā reads: दूतोऽसौ नगरं गत्वा साधुभार्यां विलोक्य च
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
असौ
heवह
नगरम्
to the cityनगर
गत्वा
goingजाकर
साधु-भार्याम्
the merchant's wifeसाधु की पत्नी को
विलोक्य
seeingदेखकर
च
andऔर
उवाच
spokeकहा
वाञ्छितम्
welcomeमनचाहा
वाक्यम्
newsवचन
नत्वा
bowingप्रणाम करके
बद्ध-अञ्जलिः
with joined palmsहाथ जोड़कर
तदा
thenतब

Verse d22

निकटे नगरस्यैव जामात्रा सहितो वणिक् ।
आगतो बन्धुवर्गैश्च धनैर्बहुविधैस्तथा ॥ २२ ॥

nikaṭe nagarasyaiva jāmātrā sahito vaṇik
āgato bandhuvargaiśca dhanairbahuvidhaistathā

निकटेनगरस्यएवजामात्रासहितःवणिक्आगतःबन्धु-वर्गैःचधनैःबहु-विधैःतथा
हिन्दी अर्थ

'वणिक् दामाद के साथ, बन्धुवर्ग और अनेक प्रकार के धन सहित, नगर के पास ही आ गया है।'

English sense

'The merchant has come with his son-in-law, close to the city, with his companions and wealth of many kinds.'

Variant reading The popular printed kathā reads: आगतो बन्धुवर्गैश्च वित्तैश्च बहुभिर्युतः
पदार्थ · word by word
निकटे
nearपास
नगरस्य
the cityनगर के
एव
rightही
जामात्रा
son-in-lawदामाद के
सहितः
withसाथ
वणिक्
the merchantवणिक्
आगतः
has comeआ गया है
बन्धु-वर्गैः
with the band of relativesबन्धुवर्ग के
च
andऔर
धनैः
with wealthधन के
बहु-विधैः
of many kindsअनेक प्रकार के
तथा
alsoभी

Verse d23

श्रुत्वा दूतमुखाद्वाक्यं महाहर्षयुता सती ।
सत्यपूजां ततः कृत्वा प्रोवाच तनुजां प्रति ।
व्रजामि शीघ्रमागच्छ साधुसन्दर्शनाय च ॥ २३ ॥

śrutvā dūtamukhādvākyaṃ mahāharṣayutā satī
satyapūjāṃ tataḥ kṛtvā provāca tanujāṃ prati
vrajāmi śīghramāgaccha sādhusandarśanāya ca

श्रुत्वादूत-मुखात्वाक्यम्महा-हर्ष-युतासतीसत्य-पूजाम्ततःकृत्वाप्रोवाचतनुजाम्प्रतिव्रजामिशीघ्रम्आगच्छसाधु-सन्दर्शनायच
हिन्दी अर्थ

दूत के मुख से समाचार सुनकर वह पतिव्रता बड़े हर्ष से भर गई। उसने सत्य की पूजा की और पुत्री से कहा: 'मैं साधु के दर्शन को जाती हूँ। शीघ्र आओ।'

English sense

Hearing the news from the messenger, the faithful wife was filled with great joy. She did the worship of Satya and said to her daughter: 'I am going to see the merchant. Come quickly.'

Variant reading The popular printed kathā reads: महाहर्षवती सती
पदार्थ · word by word
श्रुत्वा
hearingसुनकर
दूत-मुखात्
from the messenger's mouthदूत के मुख से
वाक्यम्
the newsसमाचार
महा-हर्ष-युता
filled with great joyबड़े हर्ष से भरी
सती
the faithful wifeपतिव्रता
सत्य-पूजाम्
the worship of Satyaसत्य की पूजा
ततः
thenतब
कृत्वा
doingकरके
प्रोवाच
saidकहा
तनुजाम्
her daughterपुत्री से
प्रति
toके प्रति
व्रजामि
I am goingजाती हूँ
शीघ्रम्
quicklyशीघ्र
आगच्छ
comeआओ
साधु-सन्दर्शनाय
to see the merchantसाधु के दर्शन के लिए
च
andऔर

Verse d24

इति मातृवचः श्रुत्वा व्रतं कृत्वा समाप्य च ।
प्रसादं सम्परित्यज्य गता सा च पतिं प्रति ॥ २४ ॥

iti mātṛvacaḥ śrutvā vrataṃ kṛtvā samāpya ca
prasādaṃ samparityajya gatā sā ca patiṃ prati

इतिमातृ-वचःश्रुत्वाव्रतम्कृत्वासमाप्यचप्रसादम्सम्परित्यज्यगतासाचपतिम्प्रति
हिन्दी अर्थ

माँ के वचन सुनकर उसने व्रत किया और समाप्त किया, पर प्रसाद छोड़कर पति की ओर चली गई।

English sense

Hearing her mother's words, she did and finished the vow, but left the blessed food aside and went to her husband.

Variant reading The popular printed kathā reads: प्रसादं च परित्यज्य गता सा पतिं प्रति
पदार्थ · word by word
इति
thusऐसे
मातृ-वचः
her mother's wordsमाँ के वचन
श्रुत्वा
hearingसुनकर
व्रतम्
the vowव्रत
कृत्वा
doingकरके
समाप्य
finishingसमाप्त करके
च
andऔर
प्रसादम्
the blessed foodप्रसाद
सम्परित्यज्य
leaving asideछोड़कर
गता
wentगई
सा
sheवह
च
andऔर
पतिम्
her husbandपति
प्रति
towardकी ओर

Verse d25

तेन रुष्टः सत्यदेवो भर्तारं तरणीं तथा ।
संहृत्य च धनैः सार्द्धं जले तस्यावमज्जयत् ॥ २५ ॥

tena ruṣṭaḥ satyadevo bhartāraṃ taraṇīṃ tathā
saṃhṛtya ca dhanaiḥ sārddhaṃ jale tasyāvamajjayat

तेनरुष्टःसत्य-देवःभर्तारम्तरणीम्तथासंहृत्यचधनैःसार्द्धम्जलेतस्य-अवमज्जयत्
हिन्दी अर्थ

इससे रुष्ट होकर सत्यदेव ने उसके पति और नाव को धन सहित लेकर उसी जल में डुबो दिया।

English sense

Angered by this, the god Satya seized her husband and the boat, together with the wealth, and sank them in that water.

पदार्थ · word by word
तेन
by thatउससे
रुष्टः
angeredरुष्ट
सत्य-देवः
the god Satyaसत्यदेव
भर्तारम्
the husbandपति को
तरणीम्
the boatनाव को
तथा
alsoभी
संहृत्य
seizingलेकर
च
andऔर
धनैः
wealthधन के
सार्द्धम्
withसाथ
जले
in the waterजल में
तस्य-अवमज्जयत्
sank themडुबो दिया

Verse d26

ततः कलावती कन्या नालोक्य वणिजं पतिम् ।
शोकेन महता तत्र रुदन्ती चापतद्भुवि ॥ २६ ॥

tataḥ kalāvatī kanyā nālokya vaṇijaṃ patim
śokena mahatā tatra rudantī cāpatadbhuvi

ततःकलावतीकन्यानआलोक्यवणिजम्पतिम्शोकेनमहतातत्ररुदन्तीचअपतत्भुवि
हिन्दी अर्थ

तब कन्या कलावती अपने वणिक् पति को न देखकर बड़े शोक से रोती हुई वहीं भूमि पर गिर पड़ी।

English sense

Then the daughter Kalāvatī, not seeing her husband the merchant, fell to the ground there, weeping with great grief.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततः कलावती कन्या नावलोक्य निजं पतिम्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
कलावती
Kalāvatīकलावती
कन्या
the daughterकन्या
न
notन
आलोक्य
seeingदेखकर
वणिजम्
merchantवणिक्
पतिम्
husbandपति को
शोकेन
with griefशोक से
महता
greatबड़े
तत्र
thereवहाँ
रुदन्ती
weepingरोती हुई
च
andऔर
अपतत्
fellगिर पड़ी
भुवि
on the groundभूमि पर

Verse d27

दृष्ट्वा तथाविधां कन्यां न दृष्ट्वा तत्पतिं तरीम् ।
भयेन महता साधुः किमाश्चर्यमिदं महत् ॥ २७ ॥

dṛṣṭvā tathāvidhāṃ kanyāṃ na dṛṣṭvā tatpatiṃ tarīm
bhayena mahatā sādhuḥ kimāścaryamidaṃ mahat

दृष्ट्वातथाविधाम्कन्याम्नदृष्ट्वातत्-पतिम्तरीम्भयेनमहतासाधुःकिम्आश्चर्यम्इदम्महत्
हिन्दी अर्थ

कन्या को उस दशा में देखकर और उसके पति तथा नाव को न देखकर साधु बड़े भय में पड़ गया: 'यह कैसा बड़ा आश्चर्य है?'

English sense

Seeing his daughter in that state, and not seeing her husband or the boat, the merchant was in great fear: 'What great wonder is this?'

Variant reading The popular printed kathā reads: दृष्ट्वा तथाविधां नावं कन्यां च बहुदुःखिताम् । भीतेन मनसा साधुः किमाश्चर्यमिदं भवेत्
पदार्थ · word by word
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तथाविधाम्
in that stateउस दशा में
कन्याम्
the daughterकन्या को
न
notन
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तत्-पतिम्
her husbandउसके पति को
तरीम्
the boatनाव को
भयेन
with fearभय से
महता
greatबड़े
साधुः
the merchantसाधु
किम्
whatक्या
आश्चर्यम्
wonderआश्चर्य
इदम्
thisयह
महत्
greatबड़ा

Verse d28

विचिन्तयन्तस्ते सर्वे बभूवुस्तरिवाहकाः ॥ २८ ॥

vicintayantaste sarve babhūvustarivāhakāḥ

विचिन्तयन्तःतेसर्वेबभूवुःतरि-वाहकाः
हिन्दी अर्थ

सब नाविक भी सोच में पड़ गए।

English sense

All the boatmen too were left wondering.

Variant reading The popular printed kathā reads: चिन्त्यमानाश्च ते सर्वे बभूवुस्तरिवाहकाः
पदार्थ · word by word
विचिन्तयन्तः
wonderingसोचते हुए
ते
theyवे
सर्वे
allसब
बभूवुः
becameहो गए
तरि-वाहकाः
the boatmenनाविक

Verse d29

ततो लीलावती साध्वी दृष्ट्वा तद्विह्वला सती ।
विललापातिदुःखेन भर्तारं चेदमब्रवीत् ॥ २९ ॥

tato līlāvatī sādhvī dṛṣṭvā tadvihvalā satī
vilalāpātiduḥkhena bhartāraṃ cedamabravīt

ततःलीलावतीसाध्वीदृष्ट्वातत्विह्वलासतीविललापअति-दुःखेनभर्तारम्चइदम्अब्रवीत्
हिन्दी अर्थ

तब साध्वी लीलावती यह देखकर व्याकुल हो गई। उसने अत्यन्त दुःख से विलाप किया और पति से कहा:

English sense

Then the faithful Līlāvatī, seeing this, was distraught. She lamented in deep sorrow and said to her husband:

Variant reading The popular printed kathā reads: ततो लीलावती कन्यां दृष्ट्वा सा विह्वला भवत्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
लीलावती
Līlāvatīलीलावती
साध्वी
the faithful wifeसाध्वी
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तत्
thatवह
विह्वला
distraughtव्याकुल
सती
beingहोकर
विललाप
lamentedविलाप किया
अति-दुःखेन
in deep sorrowअत्यन्त दुःख से
भर्तारम्
to her husbandपति से
च
andऔर
इदम्
thisयह
अब्रवीत्
saidकहा

Verse d30

इदानीं नौकया सार्द्धमदृश्योऽभूदलक्षितः ।
न जाने केन दैवेन हेलया वाऽपहारितम् ॥ ३० ॥

idānīṃ naukayā sārddhamadṛśyo'bhūdalakṣitaḥ
na jāne kena daivena helayā vā'pahāritam

इदानीम्नौकयासार्द्धम्अदृश्यःअभूत्अलक्षितःनजानेकेनदैवेनहेलयावाअपहारितम्
हिन्दी अर्थ

'अभी-अभी वह नाव के साथ बिना दिखे अदृश्य हो गया। मैं नहीं जानती कि किस दैव ने, या किस खेल में, उसे हर लिया।

English sense

'Just now he vanished unnoticed, together with the boat. I do not know by what power, or in what sport, he was taken away.

Variant reading The popular printed kathā reads: इदानीं नौकया सार्धं कथं सोऽभूदलक्षितः । न जाने कस्य देवस्य हेलया चैव साहता
पदार्थ · word by word
इदानीम्
just nowअभी
नौकया
the boatनाव के
सार्द्धम्
withसाथ
अदृश्यः
vanishedअदृश्य
अभूत्
becameहो गया
अलक्षितः
unnoticedबिना दिखे
न
notनहीं
जाने
I knowजानती
केन
by whatकिस
दैवेन
powerदैव से
हेलया
in sportखेल-खेल में
वा
orया
अपहारितम्
was taken awayहर लिया गया

Verse d31

सत्यदेवस्य माहात्म्यं किं ज्ञातुं नहि शक्यते ।
इत्युक्त्वा विललापाऽथ तत्रस्था स्वजनैः सह ।
ततो लीलावती कन्यां क्रोडे कृत्वा रुरोद च ॥ ३१ ॥

satyadevasya māhātmyaṃ kiṃ jñātuṃ nahi śakyate
ityuktvā vilalāpā'tha tatrasthā svajanaiḥ saha
tato līlāvatī kanyāṃ kroḍe kṛtvā ruroda ca

सत्य-देवस्यमाहात्म्यम्किम्ज्ञातुम्नहिशक्यतेइतिउक्त्वाविललापअथतत्र-स्थास्व-जनैःसहततःलीलावतीकन्याम्क्रोडेकृत्वारुरोदच
हिन्दी अर्थ

सत्यदेव की महिमा जानी ही नहीं जा सकती।' ऐसा कहकर वह वहाँ अपने लोगों के साथ विलाप करने लगी। फिर लीलावती पुत्री को गोद में लेकर रोई।

English sense

The greatness of the god Satya cannot be known at all.' Saying this, she lamented there with her own people. Then Līlāvatī took her daughter in her lap and wept.

Variant reading The popular printed kathā reads: सत्यदेवस्य माहात्म्यं ज्ञातुं वा केन शक्यते
पदार्थ · word by word
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव की
माहात्म्यम्
greatnessमहिमा
किम्
indeedक्या
ज्ञातुम्
to knowजानना
नहि
not at allनहीं
शक्यते
can beसकता
इति
thusऐसा
उक्त्वा
sayingकहकर
विललाप
lamentedविलाप किया
अथ
thenफिर
तत्र-स्था
staying thereवहाँ रहकर
स्व-जनैः
her own peopleअपने लोगों के
सह
withसाथ
ततः
thenतब
लीलावती
Līlāvatīलीलावती
कन्याम्
her daughterपुत्री को
क्रोडे
in her lapगोद में
कृत्वा
takingलेकर
रुरोद
weptरोई
च
andऔर

Verse d32

ततः कलावती कन्या नष्टे स्वामिनि दुःखिता ।
गृहीत्वा पादुकां तस्य अनुगन्तुं मनो दधे ॥ ३२ ॥

tataḥ kalāvatī kanyā naṣṭe svāmini duḥkhitā
gṛhītvā pādukāṃ tasya anugantuṃ mano dadhe

ततःकलावतीकन्यानष्टेस्वामिनिदुःखितागृहीत्वापादुकाम्तस्यअनुगन्तुम्मनःदधे
हिन्दी अर्थ

तब कन्या कलावती पति के खो जाने से दुःखी होकर उसकी पादुकाएँ लेकर उसके पीछे जाने का मन बनाने लगी।

English sense

Then the daughter Kalāvatī, grieving for her lost husband, took his sandals and set her mind on following him.

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
कलावती
Kalāvatīकलावती
कन्या
the daughterकन्या
नष्टे
lostखो जाने पर
स्वामिनि
her husbandपति के
दुःखिता
grievingदुःखी
गृहीत्वा
takingलेकर
पादुकाम्
sandalsपादुका
तस्य
hisउसकी
अनुगन्तुम्
to followअनुगमन करने का
मनः
mindमन
दधे
setबनाया

Verse d33

कन्यायाश्चरितं दृष्ट्वा सभार्यः स्वजनो वणिक् ।
अतिशोकेन सन्तप्तश्चिन्तयामास धर्मवित् ॥ ३३ ॥

kanyāyāścaritaṃ dṛṣṭvā sabhāryaḥ svajano vaṇik
atiśokena santaptaścintayāmāsa dharmavit

कन्यायाःचरितम्दृष्ट्वास-भार्यःस्वजनःवणिक्अति-शोकेनसन्तप्तःचिन्तयामासधर्म-वित्
हिन्दी अर्थ

कन्या का यह आचरण देखकर पत्नी और स्वजनों सहित वह धर्मज्ञ वणिक् बड़े शोक से सन्तप्त होकर सोचने लगा:

English sense

Seeing what his daughter was doing, the merchant, with his wife and his own people, burned with deep grief. That knower of dharma thought:

Variant reading The popular printed kathā reads: सभार्यः सज्जनो वणिक्
पदार्थ · word by word
कन्यायाः
of the daughterकन्या का
चरितम्
conductआचरण
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
स-भार्यः
with his wifeपत्नी सहित
स्वजनः
with his own peopleस्वजनों सहित
वणिक्
the merchantवणिक्
अति-शोकेन
by deep griefबड़े शोक से
सन्तप्तः
burningसन्तप्त
चिन्तयामास
thoughtसोचा
धर्म-वित्
knower of dharmaधर्मज्ञ

Verse d34

हृतो हि सत्यदेवेन जामाता सत्यमायया ।
सत्यपूजां करिष्यामि यथाविभवविस्तरैः ॥ ३४ ॥

hṛto hi satyadevena jāmātā satyamāyayā
satyapūjāṃ kariṣyāmi yathāvibhavavistaraiḥ

हृतःहिसत्य-देवेनजामातासत्य-माययासत्य-पूजाम्करिष्यामियथा-विभव-विस्तरैः
हिन्दी अर्थ

'निश्चय ही सत्यदेव ने अपनी माया से मेरे दामाद को हर लिया है। मैं अपने वैभव के अनुसार विस्तार से सत्य की पूजा करूँगा।'

English sense

'Surely the god Satya has taken my son-in-law by his power of illusion. I will do the worship of Satya as fully as my means allow.'

Variant reading The popular printed kathā reads: हृतं वा सत्यदेवेन भ्रान्तोऽहं सत्यमायया
पदार्थ · word by word
हृतः
takenहर लिया गया
हि
surelyनिश्चय ही
सत्य-देवेन
by the god Satyaसत्यदेव द्वारा
जामाता
the son-in-lawदामाद
सत्य-मायया
by Satya's power of illusionसत्य की माया से
सत्य-पूजाम्
the worship of Satyaसत्य की पूजा
करिष्यामि
I will doकरूँगा
यथा-विभव-विस्तरैः
as fully as my means allowअपने वैभव के अनुसार विस्तार से

Verse d35

इति सर्वान् समाहूय कथयित्वा मनोरथम् ॥ ३५ ॥

iti sarvān samāhūya kathayitvā manoratham

इतिसर्वान्समाहूयकथयित्वामनोरथम्
हिन्दी अर्थ

ऐसा सोचकर उसने सबको बुलाया और अपना मनोरथ बताया।

English sense

So he called everyone together and told them his wish.

पदार्थ · word by word
इति
thusऐसा
सर्वान्
everyoneसबको
समाहूय
calling togetherबुलाकर
कथयित्वा
tellingबताकर
मनोरथम्
his wishमनोरथ

Verse d36

ननाम दण्डवद् भूमौ सत्यदेवं पुनः पुनः ।
ततस्तुष्टः सत्यदेवो गगनाद्वणिजं प्रति ।
जगाद वचनं चेदं नैवेद्यमवमन्य च ॥ ३६ ॥

nanāma daṇḍavad bhūmau satyadevaṃ punaḥ punaḥ
tatastuṣṭaḥ satyadevo gaganādvaṇijaṃ prati
jagāda vacanaṃ cedaṃ naivedyamavamanya ca

ननामदण्डवत्भूमौसत्य-देवम्पुनःपुनःततःतुष्टःसत्य-देवःगगनात्वणिजम्प्रतिजगादवचनम्चइदम्नैवेद्यम्अवमन्यच
हिन्दी अर्थ

उसने भूमि पर दण्डवत् होकर सत्यदेव को बार-बार प्रणाम किया। तब प्रसन्न होकर सत्यदेव ने आकाश से वणिक् से यह कहा: 'नैवेद्य का अनादर करके

English sense

He bowed flat on the ground to the god Satya again and again. Then the god Satya, pleased, spoke these words to the merchant from the sky: 'Disregarding the food offering,

Variant reading The popular printed kathā reads: नत्वा च दण्डवद्भूमौ सत्यदेवं पुनः पुनः । ततस्तुष्टः सत्यदेवो दीनानां परिपालकः । जगाद वचनं चैनं कृपया भक्तवत्सलः
पदार्थ · word by word
ननाम
bowedप्रणाम किया
दण्डवत्
like a staffदण्डवत्
भूमौ
on the groundभूमि पर
सत्य-देवम्
to the god Satyaसत्यदेव को
पुनः
againबार
पुनः
and againबार
ततः
thenतब
तुष्टः
pleasedप्रसन्न
सत्य-देवः
the god Satyaसत्यदेव
गगनात्
from the skyआकाश से
वणिजम्
the merchantवणिक्
प्रति
toसे
जगाद
spokeकहा
वचनम्
wordsवचन
च
andऔर
इदम्
theseयह
नैवेद्यम्
the food offeringनैवेद्य
अवमन्य
disregardingअनादर करके
च
andऔर

Verse d37

आगता स्वामिनं द्रष्टुमतोऽदृश्योऽभवत्प्रभुः ॥ ३७ ॥

āgatā svāminaṃ draṣṭumato'dṛśyo'bhavatprabhuḥ

आगतास्वामिनम्द्रष्टुम्अतःअदृश्यःअभवत्प्रभुः
हिन्दी अर्थ

वह पति को देखने आई; इसीलिए उसका स्वामी अदृश्य हो गया।

English sense

she came to see her husband; that is why her lord vanished from sight.

Variant reading The popular printed kathā reads: त्यक्त्वा प्रसादं ते कन्या पतिं द्रष्टुं समागता । अतोऽदृष्टोऽभवत्तस्याः कन्यकायाः पतिर्ध्रुवम्
पदार्थ · word by word
आगता
she cameआई
स्वामिनम्
her husbandपति को
द्रष्टुम्
to seeदेखने
अतः
thereforeइसलिए
अदृश्यः
unseenअदृश्य
अभवत्
becameहुआ
प्रभुः
the masterस्वामी

Verse d38

गृहं गत्वा प्रसादं च भुक्त्वा चायातु सा पुनः ।
लब्धभर्तृसुखा साधो भविष्यति न संशयः ॥ ३८ ॥

gṛhaṃ gatvā prasādaṃ ca bhuktvā cāyātu sā punaḥ
labdhabhartṛsukhā sādho bhaviṣyati na saṃśayaḥ

गृहम्गत्वाप्रसादम्चभुक्त्वाचआयातुसापुनःलब्ध-भर्तृ-सुखासाधोभविष्यतिनसंशयः
हिन्दी अर्थ

वह घर जाकर प्रसाद खाए और फिर आए। हे साधु, तब उसे पति का सुख मिलेगा, इसमें सन्देह नहीं।'

English sense

Let her go home, eat the blessed food and come back. Then, merchant, she will regain the joy of her husband, no doubt.'

Variant reading The popular printed kathā reads: गृहं गत्वा प्रसादं च भुक्त्वा सायाति चेत्पुनः । लब्धभर्त्री सुता साधो भविष्यति न संशयः
पदार्थ · word by word
गृहम्
homeघर
गत्वा
goingजाकर
प्रसादम्
the blessed foodप्रसाद
च
andऔर
भुक्त्वा
eatingखाकर
च
andऔर
आयातु
let her comeआए
सा
sheवह
पुनः
againफिर
लब्ध-भर्तृ-सुखा
having regained the joy of her husbandपति का सुख पाकर
साधो
O merchantहे साधु
भविष्यति
she will beहोगी
न
noनहीं
संशयः
doubtसन्देह

Verse d39

ततः सा प्राणदं वाक्यं श्रुत्वा गगनमण्डलात् ।
क्षिप्रं तदा गृहं गत्वा प्रसादं प्रतिभुज्य च ।
अपश्यत्पुनरागत्य पतिं नावं जनैः सह ॥ ३९ ॥

tataḥ sā prāṇadaṃ vākyaṃ śrutvā gaganamaṇḍalāt
kṣipraṃ tadā gṛhaṃ gatvā prasādaṃ pratibhujya ca
apaśyatpunarāgatya patiṃ nāvaṃ janaiḥ saha

ततःसाप्राणदम्वाक्यम्श्रुत्वागगन-मण्डलात्क्षिप्रम्तदागृहम्गत्वाप्रसादम्प्रतिभुज्यचअपश्यत्पुनःआगत्यपतिम्नावम्जनैःसह
हिन्दी अर्थ

आकाश से वह प्राणदायी वचन सुनकर वह शीघ्र घर गई और प्रसाद खाया। लौटकर उसने पति को और लोगों सहित नाव को देखा।

English sense

Hearing that life-giving word from the sky, she quickly went home and ate the blessed food. Coming back, she saw her husband and the boat, with all the people.

Variant reading The popular printed kathā reads: कन्यका तादृशं वाक्यं श्रुत्वा गगनमण्डलात् । क्षिप्रं तदा गृहं गत्वा प्रसादं च बुभोजसा । सा पश्चात्पुनरागत्य ददर्श सजनं पतिम्
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
सा
sheवह
प्राणदम्
life-givingप्राण देने वाला
वाक्यम्
wordवचन
श्रुत्वा
hearingसुनकर
गगन-मण्डलात्
from the skyआकाश से
क्षिप्रम्
quicklyशीघ्र
तदा
thenतब
गृहम्
homeघर
गत्वा
goingजाकर
प्रसादम्
the blessed foodप्रसाद
प्रतिभुज्य
eatingखाकर
च
andऔर
अपश्यत्
sawदेखा
पुनः
againफिर
आगत्य
returningलौटकर
पतिम्
her husbandपति को
नावम्
the boatनाव को
जनैः
peopleलोगों के
सह
withसाथ

Verse d40

ततः कलावती तुष्टा जगाद पितरं प्रति ।
एहि तात गृहं यामो विलम्बं कुरुषे कथम् ।
तच्छ्रुत्वा कन्यकावाक्यं सन्तुष्टोऽभूद्वणिक्सुतः ॥ ४० ॥

tataḥ kalāvatī tuṣṭā jagāda pitaraṃ prati
ehi tāta gṛhaṃ yāmo vilambaṃ kuruṣe katham
tacchrutvā kanyakāvākyaṃ santuṣṭo'bhūdvaṇiksutaḥ

ततःकलावतीतुष्टाजगादपितरम्प्रतिएहितातगृहम्यामःविलम्बम्कुरुषेकथम्तत्श्रुत्वाकन्यका-वाक्यम्सन्तुष्टःअभूत्वणिक्-सुतः
हिन्दी अर्थ

तब कलावती ने प्रसन्न होकर पिता से कहा: 'आइए पिताजी, घर चलें। देर क्यों करते हैं?' कन्या की बात सुनकर वणिक् सन्तुष्ट हुआ।

English sense

Then Kalāvatī, glad, said to her father: 'Come, father, let us go home. Why do you delay?' Hearing his daughter's words, the merchant was content.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततः कलावती कन्या जगाद पितरं प्रति । इदानीं च गृहं याहि विलम्बं कुरुषे कथम् । तच्छ्रुत्वा कन्यकावाक्यं सन्तुष्टोऽभूद्वणिक्सुतः
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
कलावती
Kalāvatīकलावती
तुष्टा
gladप्रसन्न
जगाद
saidबोली
पितरम्
her fatherपिता से
प्रति
toके प्रति
एहि
comeआइए
तात
fatherपिताजी
गृहम्
homeघर
यामः
let us goचलें
विलम्बम्
delayदेर
कुरुषे
you makeकरते हैं
कथम्
whyक्यों
तत्
thatवह
श्रुत्वा
hearingसुनकर
कन्यका-वाक्यम्
the daughter's wordsकन्या की बात
सन्तुष्टः
contentसन्तुष्ट
अभूत्
becameहुआ
वणिक्-सुतः
the merchantवणिक्

Verse d41

पूजनं सत्यदेवस्य कृत्वा विधिविधानतः ।
धनैर्बन्धुगणैः सार्द्धं जगाम निजमन्दिरम् ॥ ४१ ॥

pūjanaṃ satyadevasya kṛtvā vidhividhānataḥ
dhanairbandhugaṇaiḥ sārddhaṃ jagāma nijamandiram

पूजनम्सत्य-देवस्यकृत्वाविधि-विधानतःधनैःबन्धु-गणैःसार्द्धम्जगामनिज-मन्दिरम्
हिन्दी अर्थ

उसने विधि-विधान से सत्यदेव का पूजन किया और धन तथा बन्धुओं के साथ अपने घर गया।

English sense

He did the worship of the god Satya by the proper rite and went to his own house with his wealth and relatives.

Variant reading The popular printed kathā reads: पूजनं सत्यदेवस्य कृत्वा विधिविधानतः । धनैर्बन्धुगणैः सार्धं जगाम निजमन्दिरम्
पदार्थ · word by word
पूजनम्
worshipपूजन
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव का
कृत्वा
doingकरके
विधि-विधानतः
by the proper riteविधि-विधान से
धनैः
wealthधन
बन्धु-गणैः
relativesबन्धुओं के
सार्द्धम्
withसाथ
जगाम
wentगया
निज-मन्दिरम्
to his own houseअपने घर

Verse d42

पौर्णमास्याञ्च सङ्क्रान्त्यां पूजां कृत्वा यथाविधि ।
इह लोके सुखी भूत्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥ ४२ ॥

paurṇamāsyāñca saṅkrāntyāṃ pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi
iha loke sukhī bhūtvā cānte satyapuraṃ yayau

पौर्णमास्याम्चसङ्क्रान्त्याम्पूजाम्कृत्वायथाविधिइहलोकेसुखीभूत्वाचअन्तेसत्य-पुरम्ययौ
हिन्दी अर्थ

पूर्णिमा और संक्रान्ति को विधिपूर्वक पूजा करते हुए वह इस लोक में सुखी रहा और अन्त में सत्यपुर गया।"

English sense

Doing the worship by the rule on full-moon days and at each saṅkrānti, he was happy in this world and at the end went to Satya's city."

Variant reading The popular printed kathā reads: पौर्णमास्यां च संक्रान्तौ कृतवान् सत्यपूजनम् । इहलोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ
पदार्थ · word by word
पौर्णमास्याम्
on the full-moon dayपूर्णिमा को
च
andऔर
सङ्क्रान्त्याम्
at the sun's passage into a new signसंक्रान्ति को
पूजाम्
worshipपूजा
कृत्वा
doingकरके
यथाविधि
by the ruleविधिपूर्वक
इह
in thisइस
लोके
worldलोक में
सुखी
happyसुखी
भूत्वा
beingहोकर
च
andऔर
अन्ते
at the endअन्त में
सत्य-पुरम्
to Satya's cityसत्यपुर
ययौ
wentगया

पञ्चमोऽध्यायःAdhyāya 5 — The king who spurned the offering, and the fruit of the vow

Verse e1

सूत उवाच — सूत ने कहा Sūta said

अथ चान्यत्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ।
आसीद्वंशध्वजो राजा प्रजापालनतत्परः ।
प्रसादं सत्यदेवस्य त्यक्त्वा दुःखमवाप सः ॥ १ ॥

atha cānyatpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ
āsīdvaṃśadhvajo rājā prajāpālanatatparaḥ
prasādaṃ satyadevasya tyaktvā duḥkhamavāpa saḥ

अथचअन्यत्प्रवक्ष्यामिशृणुध्वम्मुनि-सत्तमाःआसीत्वंशध्वजःराजाप्रजा-पालन-तत्परःप्रसादम्सत्य-देवस्यत्यक्त्वादुःखम्अवापसः
हिन्दी अर्थ

"अब मैं दूसरी कथा कहूँगा; हे श्रेष्ठ मुनियो, सुनो। वंशध्वज नाम का एक राजा था, जो प्रजापालन में तत्पर था। सत्यदेव का प्रसाद त्यागने से उसने दुःख पाया।

English sense

"Now I shall tell another story; hear it, best of sages. There was a king, Vaṃśadhvaja, devoted to protecting his people. Because he rejected the blessed food of the god Satya, he met with sorrow.

Variant reading The popular printed kathā reads: सूत उवाच । अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः । आसीत्तुङ्गध्वजो राजा प्रजापालनतत्परः । प्रसादं सत्यदेवस्य त्यक्त्वा दुःखमवाप सः
पदार्थ · word by word
अथ
nowअब
च
andऔर
अन्यत्
anotherदूसरी
प्रवक्ष्यामि
I shall tellकहूँगा
शृणुध्वम्
hearसुनो
मुनि-सत्तमाः
O best of sagesहे श्रेष्ठ मुनियो
आसीत्
there wasथा
वंशध्वजः
Vaṃśadhvajaवंशध्वज
राजा
a kingराजा
प्रजा-पालन-तत्परः
devoted to protecting his peopleप्रजापालन में तत्पर
प्रसादम्
the blessed foodप्रसाद
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव का
त्यक्त्वा
rejectingत्यागकर
दुःखम्
sorrowदुःख
अवाप
metपाया
सः
heउसने

Verse e2

एकदा स वनं गत्वा हत्वा च विविधान् मृगान् ।
आगत्य वटमूले च दृष्ट्वा सत्यस्य पूजनम् ॥ २ ॥

ekadā sa vanaṃ gatvā hatvā ca vividhān mṛgān
āgatya vaṭamūle ca dṛṣṭvā satyasya pūjanam

एकदासःवनम्गत्वाहत्वाचविविधान्मृगान्आगत्यवट-मूलेचदृष्ट्वासत्यस्यपूजनम्
हिन्दी अर्थ

एक बार वह वन में गया और अनेक प्रकार के पशुओं को मारा। लौटते हुए वटवृक्ष के नीचे उसने सत्य का पूजन होते देखा:

English sense

Once he went to the forest and killed many kinds of animals. Coming to the foot of a banyan tree, he saw the worship of Satya:

Variant reading The popular printed kathā reads: एकदा स वनं गत्वा हत्वा बहुविधान् पशून् । आगत्य वटमूलं च अपश्यत्सत्यस्य पूजनम्
पदार्थ · word by word
एकदा
onceएक बार
सः
heवह
वनम्
to the forestवन में
गत्वा
goingजाकर
हत्वा
killingमारकर
च
andऔर
विविधान्
many kinds ofअनेक प्रकार के
मृगान्
wild animalsपशुओं को
आगत्य
comingआकर
वट-मूले
at the foot of a banyanवटवृक्ष के नीचे
च
andऔर
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
सत्यस्य
of Satyaसत्य का
पूजनम्
worshipपूजन

Verse e3

गोपाः कुर्वन्ति सन्तुष्टा भक्तियुक्ताः सबान्धवाः ।
राजा दृष्ट्वा तु दर्पेण नागत्य न ननाम सः ॥ ३ ॥

gopāḥ kurvanti santuṣṭā bhaktiyuktāḥ sabāndhavāḥ
rājā dṛṣṭvā tu darpeṇa nāgatya na nanāma saḥ

गोपाःकुर्वन्तिसन्तुष्टाःभक्ति-युक्ताःस-बान्धवाःराजादृष्ट्वातुदर्पेणनआगत्यनननामसः
हिन्दी अर्थ

ग्वाले अपने बन्धुओं के साथ प्रसन्न होकर भक्ति से यह कर रहे थे। राजा ने देखा, पर अहंकार से न पास आया, न प्रणाम किया।

English sense

cowherds with their relatives were doing it, glad and full of devotion. The king saw it, but out of pride he neither came near nor bowed.

Variant reading The popular printed kathā reads: राजा दृष्ट्वा तु दर्पेण न गतो न ननाम सः
पदार्थ · word by word
गोपाः
cowherdsग्वाले
कुर्वन्ति
were doingकर रहे थे
सन्तुष्टाः
gladप्रसन्न
भक्ति-युक्ताः
full of devotionभक्ति से युक्त
स-बान्धवाः
with their relativesबन्धुओं सहित
राजा
the kingराजा
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तु
butपर
दर्पेण
out of prideअहंकार से
न
notन
आगत्य
coming nearपास आकर
न
notन
ननाम
bowedप्रणाम किया
सः
heउसने

Verse e4

ततो गोपगणाः सर्वे प्रसादं नृपसन्निधौ ।
संस्थाप्य पुनरागत्य भुक्त्वा सर्वे यथेप्सितम् ॥ ४ ॥

tato gopagaṇāḥ sarve prasādaṃ nṛpasannidhau
saṃsthāpya punarāgatya bhuktvā sarve yathepsitam

ततःगोप-गणाःसर्वेप्रसादम्नृप-सन्निधौसंस्थाप्यपुनःआगत्यभुक्त्वासर्वेयथा-ईप्सितम्
हिन्दी अर्थ

तब सब ग्वालों ने राजा के सामने प्रसाद रखा, फिर लौटकर सबने इच्छानुसार खाया।

English sense

Then all the cowherds placed the blessed food before the king, went back, and all ate as they wished.

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
गोप-गणाः
the cowherdsग्वाले
सर्वे
allसब
प्रसादम्
the blessed foodप्रसाद
नृप-सन्निधौ
before the kingराजा के सामने
संस्थाप्य
placingरखकर
पुनः
againफिर
आगत्य
returningलौटकर
भुक्त्वा
eatingखाकर
सर्वे
allसब
यथा-ईप्सितम्
as they wishedइच्छानुसार

Verse e5

ततः प्रसादं सन्त्यज्य राजा दुःखमवाप सः ॥ ५ ॥

tataḥ prasādaṃ santyajya rājā duḥkhamavāpa saḥ

ततःप्रसादम्सन्त्यज्यराजादुःखम्अवापसः
हिन्दी अर्थ

राजा ने वह प्रसाद छोड़ दिया, और इससे उसने दुःख पाया।

English sense

The king left the blessed food there, and so he met with sorrow.

Variant reading The popular printed kathā reads: ततः प्रसादं त्यक्त्वा स राजा दुःखमवाप सः
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
प्रसादम्
the blessed foodप्रसाद
सन्त्यज्य
leavingछोड़कर
राजा
the kingराजा
दुःखम्
sorrowदुःख
अवाप
metपाया
सः
heउसने

Verse e6

तस्य पुत्रशतं नष्टं धनधान्यादिकं च यत् ।
सत्यदेवेन तत्सर्वं नाशितं मम निश्चितम् ॥ ६ ॥

tasya putraśataṃ naṣṭaṃ dhanadhānyādikaṃ ca yat
satyadevena tatsarvaṃ nāśitaṃ mama niścitam

तस्यपुत्र-शतम्नष्टम्धन-धान्य-आदिकम्चयत्सत्य-देवेनतत्सर्वम्नाशितम्ममनिश्चितम्
हिन्दी अर्थ

उसके सौ पुत्र और धन-धान्य आदि सब नष्ट हो गए। 'निश्चय ही सत्यदेव ने मेरा यह सब नष्ट किया है।

English sense

His hundred sons perished, and his wealth, grain and all the rest. 'Surely the god Satya has destroyed all that was mine.

पदार्थ · word by word
तस्य
hisउसके
पुत्र-शतम्
hundred sonsसौ पुत्र
नष्टम्
perishedनष्ट हो गए
धन-धान्य-आदिकम्
wealth, grain and the restधन-धान्य आदि
च
andऔर
यत्
whateverजो
सत्य-देवेन
by the god Satyaसत्यदेव द्वारा
तत्
thatवह
सर्वम्
allसब
नाशितम्
destroyedनष्ट किया
मम
myमेरा
निश्चितम्
surelyनिश्चित

Verse e7

अतस्तत्रैव गच्छामि यत्र देवस्य पूजनम् ।
मनसेति विनिश्चित्य ययौ गोपालसन्निधिम् ॥ ७ ॥

atastatraiva gacchāmi yatra devasya pūjanam
manaseti viniścitya yayau gopālasannidhim

अतःतत्रएवगच्छामियत्रदेवस्यपूजनम्मनसाइतिविनिश्चित्यययौगोपाल-सन्निधिम्
हिन्दी अर्थ

इसलिए मैं वहीं जाऊँगा जहाँ देव का पूजन होता है।' मन में ऐसा निश्चय करके वह ग्वालों के पास गया।

English sense

So I shall go right there, where the god is worshipped.' Resolving this in his mind, he went to the cowherds.

पदार्थ · word by word
अतः
soइसलिए
तत्र
thereवहीं
एव
rightही
गच्छामि
I shall goजाऊँगा
यत्र
whereजहाँ
देवस्य
of the godदेव का
पूजनम्
worshipपूजन
मनसा
in mindमन में
इति
thusऐसा
विनिश्चित्य
resolvingनिश्चय करके
ययौ
wentगया
गोपाल-सन्निधिम्
to the cowherdsग्वालों के पास

Verse e8

ततोऽसौ सत्यदेवस्य पूजां गोपगणैः सह ।
भक्तिश्रद्धान्वितो भूत्वा चकार विधिवन्नृपः ॥ ८ ॥

tato'sau satyadevasya pūjāṃ gopagaṇaiḥ saha
bhaktiśraddhānvito bhūtvā cakāra vidhivannṛpaḥ

ततःअसौसत्य-देवस्यपूजाम्गोप-गणैःसहभक्ति-श्रद्धा-अन्वितःभूत्वाचकारविधिवत्नृपः
हिन्दी अर्थ

तब उस राजा ने भक्ति और श्रद्धा से युक्त होकर ग्वालों के साथ विधिपूर्वक सत्यदेव की पूजा की।

English sense

Then, with devotion and faith, the king did the worship of the god Satya by the rule, together with the cowherds.

Variant reading The popular printed kathā reads: चकार विधिना नृपः
पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
असौ
thatउस
सत्य-देवस्य
of the god Satyaसत्यदेव की
पूजाम्
worshipपूजा
गोप-गणैः
the cowherdsग्वालों के
सह
withसाथ
भक्ति-श्रद्धा-अन्वितः
with devotion and faithभक्ति और श्रद्धा से युक्त
भूत्वा
beingहोकर
चकार
didकी
विधिवत्
by the ruleविधिपूर्वक
नृपः
kingराजा ने

Verse e9

सत्यदेवप्रसादेन धनपुत्रान्वितोऽभवत् ।
इहलोके सुखी भूत्वा चान्ते विष्णुपुरं ययौ ॥ ९ ॥

satyadevaprasādena dhanaputrānvito'bhavat
ihaloke sukhī bhūtvā cānte viṣṇupuraṃ yayau

सत्य-देव-प्रसादेनधन-पुत्र-अन्वितःअभवत्इह-लोकेसुखीभूत्वाचअन्तेविष्णु-पुरम्ययौ
हिन्दी अर्थ

सत्यदेव की कृपा से वह फिर धन और पुत्रों से सम्पन्न हुआ। इस लोक में सुखी रहकर अन्त में वह विष्णुपुर गया।

English sense

By the grace of the god Satya he had wealth and sons again. He was happy in this world and at the end went to Viṣṇu's city.

Variant reading The popular printed kathā reads: चान्ते सत्यपुरं ययौ
पदार्थ · word by word
सत्य-देव-प्रसादेन
by the grace of the god Satyaसत्यदेव की कृपा से
धन-पुत्र-अन्वितः
with wealth and sonsधन और पुत्रों से युक्त
अभवत्
becameहुआ
इह-लोके
in this worldइस लोक में
सुखी
happyसुखी
भूत्वा
beingहोकर
च
andऔर
अन्ते
at the endअन्त में
विष्णु-पुरम्
to Viṣṇu's cityविष्णुपुर
ययौ
wentगया

Verse e10

य इदं कुरुते सत्यव्रतं परमदुर्लभम् ।
शृणोति च कथां पुण्यां भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् ॥ १० ॥

ya idaṃ kurute satyavrataṃ paramadurlabham
śṛṇoti ca kathāṃ puṇyāṃ bhuktimuktiphalapradām

यःइदम्कुरुतेसत्य-व्रतम्परम-दुर्लभम्शृणोतिचकथाम्पुण्याम्भुक्ति-मुक्ति-फल-प्रदाम्
हिन्दी अर्थ

जो यह अत्यन्त दुर्लभ सत्य व्रत करता है और भोग तथा मोक्ष देने वाली इसकी पवित्र कथा सुनता है,

English sense

Whoever does this very rare Satya vow, and hears its holy story, which gives both enjoyment and liberation,

Variant reading The popular printed kathā reads: शृणोति च कथां पुण्यां भक्तियुक्तः फलप्रदाम्
पदार्थ · word by word
यः
whoeverजो
इदम्
thisयह
कुरुते
doesकरता है
सत्य-व्रतम्
Satya vowसत्य व्रत
परम-दुर्लभम्
very rareअत्यन्त दुर्लभ
शृणोति
hearsसुनता है
च
andऔर
कथाम्
the storyकथा
पुण्याम्
holyपवित्र
भुक्ति-मुक्ति-फल-प्रदाम्
giving enjoyment and liberationभोग और मोक्ष देने वाली

Verse e11

धनधान्यादिकं तस्य भवेत्सत्यप्रसादतः ।
दरिद्रो लभते वित्तं बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ ११ ॥

dhanadhānyādikaṃ tasya bhavetsatyaprasādataḥ
daridro labhate vittaṃ baddho mucyeta bandhanāt

धन-धान्य-आदिकम्तस्यभवेत्सत्य-प्रसादतःदरिद्रःलभतेवित्तम्बद्धःमुच्येतबन्धनात्
हिन्दी अर्थ

उसे सत्य की कृपा से धन-धान्य आदि मिलता है। दरिद्र धन पाता है और बँधा हुआ बन्धन से छूट जाता है।

English sense

will have wealth, grain and the rest by Satya's grace. The poor gain wealth, and one in bonds is set free.

पदार्थ · word by word
धन-धान्य-आदिकम्
wealth, grain and the restधन-धान्य आदि
तस्य
hisउसका
भवेत्
will beहोगा
सत्य-प्रसादतः
by Satya's graceसत्य की कृपा से
दरिद्रः
the poorदरिद्र
लभते
gainsपाता है
वित्तम्
wealthधन
बद्धः
the boundबँधा हुआ
मुच्येत
is freedछूट जाता है
बन्धनात्
from bondsबन्धन से

Verse e12

भीतो भयात्प्रमुच्येत सत्यमेतन्न संशयः ।
ईप्सितं च फलं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं व्रजेत् ॥ १२ ॥

bhīto bhayātpramucyeta satyametanna saṃśayaḥ
īpsitaṃ ca phalaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃ vrajet

भीतःभयात्प्रमुच्येतसत्यम्एतत्नसंशयःईप्सितम्चफलम्भुक्त्वाचअन्तेसत्य-पुरम्व्रजेत्
हिन्दी अर्थ

डरा हुआ भय से छूट जाता है। यह सत्य है, इसमें सन्देह नहीं। मनचाहा फल भोगकर मनुष्य अन्त में सत्यपुर जाता है।

English sense

The frightened are freed from fear. This is true, no doubt. Having enjoyed the fruit one desires, one goes at the end to Satya's city.

पदार्थ · word by word
भीतः
the frightenedडरा हुआ
भयात्
from fearभय से
प्रमुच्येत
is freedमुक्त होता है
सत्यम्
trueसत्य
एतत्
thisयह
न
noनहीं
संशयः
doubtसन्देह
ईप्सितम्
desiredमनचाहा
च
andऔर
फलम्
fruitफल
भुक्त्वा
enjoyingभोगकर
च
andऔर
अन्ते
at the endअन्त में
सत्य-पुरम्
to Satya's cityसत्यपुर
व्रजेत्
goesजाता है

Verse e13

इति वः कथितं विप्राः सत्यनारायणव्रतम् ।
यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥ १३ ॥

iti vaḥ kathitaṃ viprāḥ satyanārāyaṇavratam
yatkṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ

इतिवःकथितम्विप्राःसत्यनारायण-व्रतम्यत्कृत्वासर्व-दुःखेभ्यःमुक्तःभवतिमानवः
हिन्दी अर्थ

हे ब्राह्मणो, इस प्रकार मैंने तुमसे सत्यनारायण व्रत कहा। इसे करके मनुष्य सब दुःखों से छूट जाता है।

English sense

Thus, Brāhmaṇas, I have told you the Satyanārāyaṇa vow. Doing it, a person is freed from all sorrows.

पदार्थ · word by word
इति
thusइस प्रकार
वः
to youतुमसे
कथितम्
toldकहा
विप्राः
O Brāhmaṇasहे ब्राह्मणो
सत्यनारायण-व्रतम्
the Satyanārāyaṇa vowसत्यनारायण व्रत
यत्
whichजिसे
कृत्वा
doingकरके
सर्व-दुःखेभ्यः
from all sorrowsसब दुःखों से
मुक्तः
freedमुक्त
भवति
becomesहोता है
मानवः
a personमनुष्य

Verse e14

विशेषतः कलियुगे सत्यपूजा महाफला ।
सत्यनारायणं केचित् सत्यदेवं तथा परे ॥ १४ ॥

viśeṣataḥ kaliyuge satyapūjā mahāphalā
satyanārāyaṇaṃ kecit satyadevaṃ tathā pare

विशेषतःकलियुगेसत्य-पूजामहा-फलासत्यनारायणम्केचित्सत्य-देवम्तथापरे
हिन्दी अर्थ

विशेषकर कलियुग में सत्य की पूजा महाफलदायी है। कुछ उन्हें सत्यनारायण कहते हैं और दूसरे सत्यदेव।

English sense

Especially in the Kali age the worship of Satya bears great fruit. Some call him Satyanārāyaṇa, and others Satyadeva.

Variant reading The popular printed kathā reads: विशेषतः कलियुगे सत्यपूजा फलप्रदा । केचित्कालं वदिष्यन्ति सत्यमीशं तमेव च
पदार्थ · word by word
विशेषतः
especiallyविशेषकर
कलियुगे
in the Kali ageकलियुग में
सत्य-पूजा
the worship of Satyaसत्य की पूजा
महा-फला
of great fruitमहाफलदायी
सत्यनारायणम्
Satyanārāyaṇaसत्यनारायण
केचित्
someकुछ
सत्य-देवम्
Satyadevaसत्यदेव
तथा
andतथा
परे
othersदूसरे

Verse e15

नानारूपधरो भूत्वा सर्वेषामीप्सितप्रदः ।
भविष्यति कलौ सत्यव्रतरूपी सनातनः ॥ १५ ॥

nānārūpadharo bhūtvā sarveṣāmīpsitapradaḥ
bhaviṣyati kalau satyavratarūpī sanātanaḥ

नाना-रूप-धरःभूत्वासर्वेषाम्ईप्सित-प्रदःभविष्यतिकलौसत्य-व्रत-रूपीसनातनः
हिन्दी अर्थ

अनेक रूप धरकर और सबको मनचाहा देकर वे सनातन प्रभु कलियुग में सत्य व्रत के रूप में रहेंगे।

English sense

Taking many forms and giving all what they wish, the eternal one will be present in the Kali age in the form of the Satya vow.

Variant reading The popular printed kathā reads: श्रीविष्णुनाधृतं रूपं सर्वेषामीप्सितप्रदम् (अतिरिक्तः पादः)
पदार्थ · word by word
नाना-रूप-धरः
taking many formsअनेक रूप धारण करने वाले
भूत्वा
becomingहोकर
सर्वेषाम्
to allसबको
ईप्सित-प्रदः
giving what they wishमनचाहा देने वाले
भविष्यति
will beहोंगे
कलौ
in the Kali ageकलियुग में
सत्य-व्रत-रूपी
in the form of the Satya vowसत्य व्रत के रूप में
सनातनः
the eternal oneसनातन

Verse e16

य इदं पठते नित्यं शृणोति मुनिसत्तमाः ।
तस्य नश्यन्ति पापानि सत्यदेवप्रसादतः ॥ १६ ॥

ya idaṃ paṭhate nityaṃ śṛṇoti munisattamāḥ
tasya naśyanti pāpāni satyadevaprasādataḥ

यःइदम्पठतेनित्यम्शृणोतिमुनि-सत्तमाःतस्यनश्यन्तिपापानिसत्य-देव-प्रसादतः
हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ मुनियो, जो इसे नित्य पढ़ता या सुनता है, सत्यदेव की कृपा से उसके पाप नष्ट हो जाते हैं।"

English sense

Best of sages, whoever always reads or hears this, his sins perish by the grace of the god Satya."

पदार्थ · word by word
यः
whoeverजो
इदम्
thisयह
पठते
readsपढ़ता है
नित्यम्
alwaysनित्य
शृणोति
hearsसुनता है
मुनि-सत्तमाः
O best of sagesहे श्रेष्ठ मुनियो
तस्य
hisउसके
नश्यन्ति
perishनष्ट होते हैं
पापानि
sinsपाप
सत्य-देव-प्रसादतः
by the grace of the god Satyaसत्यदेव की कृपा से

Terms on this page

Narada नारद A celestial sage and recurring listener/questioner figure across Puranic literature.
Satyanarayan Puja सत्यनारायण पूजा A household worship and Katha (narrative recitation) dedicated to Lord Vishnu as Satyanarayan, commonly held once a home is free of obstacles to mark and sustain its auspiciousness.
Naivedya नैवेद्य The food offering (Bhog) presented to a deity during worship, accompanied by water offerings and dedicatory mantras.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras