Śukla Yajurveda · Vājasaneyi Saṃhitā

रुद्राष्टाध्यायी

Rudrashtadhyayi — The eight adhyāyas of Rudra, with the Śānti adhyāya

The Rudrāṣṭādhyāyī is not one hymn but a gathering, put together from the Vājasaneyi Saṃhitā for the worship of Shiva and the Rudrabhishek. It opens with a prayer to Gaṇapati and the mind that wishes well, goes on to the Puruṣa hymn, a hymn to Indra, a hymn to the Sun, and then the long homage to Rudra in the fifth adhyāya, the heart of the whole. A short adhyāya on the three-eyed one, one of wishes for each part of the body, and the Camaka follow. A ninth adhyāya asks for peace.

प्रथमोऽध्यायःAdhyāya 1 · Gaṇapati and Śivasaṅkalpa

Verse 1.1

गणानां त्वा गणपतिꣳ हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिꣳ हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिꣳ हवामहे वसो मम ।
आहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम् ॥ १.१ ॥

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe priyāṇāṃ tvā priyapatiṃ havāmahe nidhīnāṃ tvā nidhipatiṃ havāmahe vaso mama
āhamajāni garbhadhamā tvamajāsi garbhadham

गणानाम्त्वागणपतिम्हवामहेप्रियाणाम्त्वाप्रियपतिम्हवामहेनिधीनाम्त्वानिधिपतिम्हवामहेवसोममआअहम्अजानिगर्भधम्आत्वम्अजासिगर्भधम्
हिन्दी अर्थ

हम तुझे, गणों के गणपति को बुलाते हैं। हम तुझे, प्रियों के प्रियपति को बुलाते हैं। हम तुझे, निधियों के निधिपति को बुलाते हैं। हे मेरे वसु! मैं गर्भ धारण कराने वाले को पास खींचूँ; तू गर्भ धारण कराने वाले को पास खींच।

English sense

We call you, lord of the hosts among the hosts. We call you, lord of the dear among the dear ones. We call you, lord of treasures among the treasures. My good one! Let me draw near the one who places the seed; you, draw near the one who places the seed.

पदार्थ · word by word
गणानाम्
of the hostsगणों के
त्वा
youतुझे
गणपतिम्
lord of the hostsगणपति
हवामहे
we callबुलाते हैं
प्रियाणाम्
of the dear onesप्रियों के
त्वा
youतुझे
प्रियपतिम्
lord of the dearप्रियपति
हवामहे
we callबुलाते हैं
निधीनाम्
of the treasuresनिधियों के
त्वा
youतुझे
निधिपतिम्
lord of treasuresनिधिपति
हवामहे
we callबुलाते हैं
वसो
O good oneहे वसु
मम
mineमेरे
आ
nearपास
अहम्
Iमैं
अजानि
may drawखींचूँ
गर्भधम्
the one who places the seedगर्भ धारण कराने वाले को
आ
nearपास
त्वम्
youतू
अजासि
drawखींच
गर्भधम्
the one who places the seedगर्भ धारण कराने वाले को

Verse 1.2

गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्पङ्क्त्या सह ।
बृहत्युष्णिहा ककुप्सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ १.२ ॥

gāyatrī triṣṭubjagatyanuṣṭuppaṅktyā saha
bṛhatyuṣṇihā kakupsūcībhiḥ śamyantu tvā

गायत्रीत्रिष्टुप्जगतीअनुष्टुप्पङ्क्त्यासहबृहतीउष्णिहाककुप्सूचीभिःशम्यन्तुत्वा
हिन्दी अर्थ

गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, पंक्ति के साथ अनुष्टुप्, बृहती, उष्णिक् और ककुप्: वे सुइयों से तुझे तैयार करें।

English sense

Gāyatrī, triṣṭubh, jagatī, anuṣṭubh with paṅkti, bṛhatī, uṣṇih and kakubh: may they make you ready with needles.

पदार्थ · word by word
गायत्री
gāyatrīगायत्री
त्रिष्टुप्
triṣṭubhत्रिष्टुप्
जगती
jagatīजगती
अनुष्टुप्
anuṣṭubhअनुष्टुप्
पङ्क्त्या
with paṅktiपंक्ति के
सह
togetherसाथ
बृहती
bṛhatīबृहती
उष्णिहा
uṣṇihउष्णिक्
ककुप्
kakubhककुप्
सूचीभिः
with needlesसुइयों से
शम्यन्तु
may make readyतैयार करें
त्वा
youतुझे

Verse 1.3

द्विपदा याश्चतुष्पदास्त्रिपदा याश्च षट्पदाः ।
विच्छन्दा याश्च सच्छन्दाः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥ १.३ ॥

dvipadā yāścatuṣpadāstripadā yāśca ṣaṭpadāḥ
vicchandā yāśca sacchandāḥ sūcībhiḥ śamyantu tvā

द्विपदाःयाःचतुष्पदाःत्रिपदाःयाःचषट्पदाःविच्छन्दाःयाःचसच्छन्दाःसूचीभिःशम्यन्तुत्वा
हिन्दी अर्थ

जो दो पाद वाली और चार पाद वाली, जो तीन पाद वाली और छह पाद वाली, जो छन्द रहित और छन्द सहित ऋचाएँ हैं: वे सुइयों से तुझे तैयार करें।

English sense

The verses of two feet and of four feet, of three feet and of six feet, those without metre and those with metre: may they make you ready with needles.

पदार्थ · word by word
द्विपदाः
two-footedदो पाद वाली
याः
whichजो
चतुष्पदाः
four-footedचार पाद वाली
त्रिपदाः
three-footedतीन पाद वाली
याः
whichजो
च
andऔर
षट्पदाः
six-footedछह पाद वाली
विच्छन्दाः
without metreछन्द रहित
याः
whichजो
च
andऔर
सच्छन्दाः
with metreछन्द सहित
सूचीभिः
with needlesसुइयों से
शम्यन्तु
may make readyतैयार करें
त्वा
youतुझे

Verse 1.4

सहस्तोमाः सहच्छन्दस आवृतः सहप्रमा ऋषयः सप्त दैव्याः ।
पूर्वेषां पन्थामनुदृश्य धीरा अन्वालेभिरे रथ्यो न रश्मीन् ॥ १.४ ॥

sahastomāḥ sahacchandasa āvṛtaḥ sahapramā ṛṣayaḥ sapta daivyāḥ
pūrveṣāṃ panthāmanudṛśya dhīrā anvālebhire rathyo na raśmīn

सहस्तोमाःसहच्छन्दसःआवृतःसहप्रमाःऋषयःसप्तदैव्याःपूर्वेषाम्पन्थाम्अनुदृश्यधीराःअन्वालेभिरेरथ्यःनरश्मीन्
हिन्दी अर्थ

सात दिव्य ऋषियों ने अपने स्तोत्रों, छन्दों, कर्मों और प्रमाणों के साथ पूर्वजों के मार्ग को देखा। धीर होकर उन्होंने उसे वैसे पकड़ा जैसे सारथी लगामें पकड़ते हैं।

English sense

The seven divine seers, with their praises, metres, rites and measures, looked along the path of those before them. Wise, they took it up, as charioteers take up the reins.

पदार्थ · word by word
सहस्तोमाः
with their praisesस्तोत्रों सहित
सहच्छन्दसः
with their metresछन्दों सहित
आवृतः
with their ritesकर्मों सहित
सहप्रमाः
with their measuresप्रमाणों सहित
ऋषयः
seersऋषि
सप्त
sevenसात
दैव्याः
divineदिव्य
पूर्वेषाम्
of the former onesपूर्वजों के
पन्थाम्
pathमार्ग को
अनुदृश्य
looking alongदेखकर
धीराः
wiseधीर
अन्वालेभिरे
took hold afterउसके अनुसार पकड़ा
रथ्यः
charioteersसारथी
न
asजैसे
रश्मीन्
reinsलगामों को

शिवसङ्कल्पसूक्तम्Śivasaṅkalpa-sūkta

Verse 1.5

यज्जाग्रतो दूरमुदैति दैवं तदु सुप्तस्य तथैवैति ।
दूरंगमं ज्योतिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ १.५ ॥

yajjāgrato dūramudaiti daivaṃ tadu suptasya tathaivaiti
dūraṃgamaṃ jyotiṣāṃ jyotirekaṃ tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu

यत्जाग्रतःदूरम्उदैतिदैवम्तत्उसुप्तस्यतथाएवएतिदूरंगमम्ज्योतिषाम्ज्योतिःएकम्तत्मेमनःशिवसंकल्पम्अस्तु
हिन्दी अर्थ

जो दिव्य वस्तु जागते हुए मनुष्य से दूर निकल जाती है, और सोते हुए से भी वैसे ही निकल जाती है; जो दूर जाने वाली है, ज्योतियों की एक ज्योति है: मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।

English sense

The divine thing that goes far out from one who is awake, and goes out the same way from one who sleeps; the far-traveller, the one light of the lights: May that mind of mine be of good resolve.

पदार्थ · word by word
यत्
whichजो
जाग्रतः
of one awakeजागते हुए का
दूरम्
farदूर
उदैति
goes outनिकल जाता है
दैवम्
divineदिव्य
तत्
thatवह
उ
indeedही
सुप्तस्य
of one asleepसोए हुए का
तथा
soवैसे
एव
justही
एति
goesजाता है
दूरंगमम्
far-goingदूर जाने वाला
ज्योतिषाम्
of lightsज्योतियों की
ज्योतिः
lightज्योति
एकम्
oneएक
तत्
thatवह
मे
myमेरा
मनः
mindमन
शिवसंकल्पम्
of good resolveशुभ संकल्प वाला
अस्तु
may beहो

Verse 1.6

येन कर्माण्यपसो मनीषिणो यज्ञे कृण्वन्ति विदथेषु धीराः ।
यदपूर्वं यक्षमन्तः प्रजानां तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ १.६ ॥

yena karmāṇyapaso manīṣiṇo yajñe kṛṇvanti vidatheṣu dhīrāḥ
yadapūrvaṃ yakṣamantaḥ prajānāṃ tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu

येनकर्माणिअपसःमनीषिणःयज्ञेकृण्वन्तिविदथेषुधीराःयत्अपूर्वम्यक्षम्अन्तःप्रजानाम्तत्मेमनःशिवसंकल्पम्अस्तु
हिन्दी अर्थ

जिससे कर्मठ, मनीषी और धीर लोग यज्ञ और सभाओं में अपने कर्म करते हैं। जो सब प्राणियों के भीतर रहने वाली अपूर्व अद्भुत वस्तु है। मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।

English sense

By it the busy, wise and thoughtful do their works in the rite and in the gatherings. It is the wonder without equal that lives inside all creatures. May that mind of mine be of good resolve.

पदार्थ · word by word
येन
by whichजिससे
कर्माणि
worksकर्म
अपसः
activeकर्मठ
मनीषिणः
wiseमनीषी
यज्ञे
in the riteयज्ञ में
कृण्वन्ति
doकरते हैं
विदथेषु
in the gatheringsसभाओं में
धीराः
thoughtfulधीर
यत्
whichजो
अपूर्वम्
without a beforeअपूर्व
यक्षम्
wonderअद्भुत वस्तु
अन्तः
withinभीतर
प्रजानाम्
of creaturesप्राणियों के
तत्
thatवह
मे
myमेरा
मनः
mindमन
शिवसंकल्पम्
of good resolveशुभ संकल्प वाला
अस्तु
may beहो

Verse 1.7

यत्प्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृतं प्रजासु ।
यस्मान्नऽऋते किं चन कर्म क्रियते तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ १.७ ॥

yatprajñānamuta ceto dhṛtiśca yajjyotirantaramṛtaṃ prajāsu
yasmānna'ṛte kiṃ cana karma kriyate tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu

यत्प्रज्ञानम्उतचेतःधृतिःचयत्ज्योतिःअन्तःअमृतम्प्रजासुयस्मात्नऋतेकिम्चनकर्मक्रियतेतत्मेमनःशिवसंकल्पम्अस्तु
हिन्दी अर्थ

जो ज्ञान है, चेतना है और धैर्य है; जो प्राणियों के भीतर अमर ज्योति है; जिसके बिना कोई भी कर्म नहीं किया जाता। मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।

English sense

It is knowing, awareness and steadiness. It is the deathless light inside creatures. Without it no work at all is done. May that mind of mine be of good resolve.

पदार्थ · word by word
यत्
whichजो
प्रज्ञानम्
knowingज्ञान
उत
andऔर
चेतः
awarenessचेतना
धृतिः
steadinessधैर्य
च
andऔर
यत्
whichजो
ज्योतिः
lightज्योति
अन्तः
withinभीतर
अमृतम्
deathlessअमर
प्रजासु
in creaturesप्राणियों में
यस्मात्
whichजिसके
न
notनहीं
ऋते
withoutबिना
किम्
anyकोई
चन
at allभी
कर्म
workकर्म
क्रियते
is doneकिया जाता
तत्
thatवह
मे
myमेरा
मनः
mindमन
शिवसंकल्पम्
of good resolveशुभ संकल्प वाला
अस्तु
may beहो

Verse 1.8

येनेदं भूतं भुवनं भविष्यत्परिगृहीतममृतेन सर्वम् ।
येन यज्ञस्तायते सप्तहोता तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ १.८ ॥

yenedaṃ bhūtaṃ bhuvanaṃ bhaviṣyatparigṛhītamamṛtena sarvam
yena yajñastāyate saptahotā tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu

येनइदम्भूतम्भुवनम्भविष्यत्परिगृहीतम्अमृतेनसर्वम्येनयज्ञःतायतेसप्तहोतातत्मेमनःशिवसंकल्पम्अस्तु
हिन्दी अर्थ

जिस अमर के द्वारा यह सब पकड़ा हुआ है: जो हुआ, जो है और जो होगा। जिससे सात होताओं वाला यज्ञ फैलाया जाता है। मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।

English sense

By this deathless one all is held: what has been, what is, and what will be. By it the rite of the seven priests is spread out. May that mind of mine be of good resolve.

पदार्थ · word by word
येन
by whichजिससे
इदम्
thisयह
भूतम्
what has beenभूत
भुवनम्
what isवर्तमान
भविष्यत्
what will beभविष्य
परिगृहीतम्
is heldपकड़ा हुआ है
अमृतेन
deathlessअमर
सर्वम्
allसब
येन
by whichजिससे
यज्ञः
riteयज्ञ
तायते
is spread outफैलाया जाता है
सप्तहोता
with seven priestsसात होताओं वाला
तत्
thatवह
मे
myमेरा
मनः
mindमन
शिवसंकल्पम्
of good resolveशुभ संकल्प वाला
अस्तु
may beहो

Verse 1.9

यस्मिन्नृचः साम यजूꣳषि यस्मिन्प्रतिष्ठिता रथनाभाविवाराः ।
यस्मिँश्चित्तꣳ सर्वमोतं प्रजानां तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ १.९ ॥

yasminnṛcaḥ sāma yajūṃṣi yasminpratiṣṭhitā rathanābhāvivārāḥ
yasmim̐ścittaṃ sarvamotaṃ prajānāṃ tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu

यस्मिन्ऋचःसामयजूꣳषियस्मिन्प्रतिष्ठिताःरथनाभौइवअराःयस्मिन्चित्तम्सर्वम्ओतम्प्रजानाम्तत्मेमनःशिवसंकल्पम्अस्तु
हिन्दी अर्थ

जिसमें ऋचाएँ, साम और यजुष् वैसे स्थित हैं जैसे रथ के पहिये की नाभि में अरे। जिसमें प्राणियों का सारा चित्त बुना हुआ है। मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।

English sense

In it the verses, the chants and the formulas are set, like spokes in the hub of a wheel. In it all the thought of creatures is woven. May that mind of mine be of good resolve.

पदार्थ · word by word
यस्मिन्
in whichजिसमें
ऋचः
versesऋचाएँ
साम
chantsसाम
यजूꣳषि
formulasयजुष्
यस्मिन्
in whichजिसमें
प्रतिष्ठिताः
are setस्थित हैं
रथनाभौ
in the hub of a wheelरथ की नाभि में
इव
likeजैसे
अराः
spokesअरे
यस्मिन्
in whichजिसमें
चित्तम्
thoughtचित्त
सर्वम्
allसारा
ओतम्
is wovenबुना हुआ है
प्रजानाम्
of creaturesप्राणियों का
तत्
thatवह
मे
myमेरा
मनः
mindमन
शिवसंकल्पम्
of good resolveशुभ संकल्प वाला
अस्तु
may beहो

Verse 1.10

सुषारथिरश्वानिव यन्मनुष्यान्नेनीयतेऽभीशुभिर्वाजिन-इव ।
हृत्प्रतिष्ठं यदजिरं जविष्ठं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ १.१० ॥

suṣārathiraśvāniva yanmanuṣyānnenīyate'bhīśubhirvājina-iva
hṛtpratiṣṭhaṃ yadajiraṃ javiṣṭhaṃ tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu

सुषारथिःअश्वान्इवयत्मनुष्यान्नेनीयतेअभीशुभिःवाजिनःइवहृत्प्रतिष्ठम्यत्अजिरम्जविष्ठम्तत्मेमनःशिवसंकल्पम्अस्तु
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्यों को वैसे इधर-उधर ले जाता है जैसे अच्छा सारथी घोड़ों को, जैसे लगामों से तेज घोड़ों को चलाया जाता है। जो हृदय में स्थित है, अजर है और सबसे वेगवान है। मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।

English sense

It leads people about as a good charioteer leads horses, as one steers swift horses with the reins. It sits in the heart, never ages, and is the swiftest of all. May that mind of mine be of good resolve.

पदार्थ · word by word
सुषारथिः
a good charioteerअच्छा सारथी
अश्वान्
horsesघोड़ों को
इव
likeजैसे
यत्
whichजो
मनुष्यान्
peopleमनुष्यों को
नेनीयते
leads aboutइधर-उधर ले जाता है
अभीशुभिः
with reinsलगामों से
वाजिनः
swift horsesतेज घोड़ों को
इव
likeजैसे
हृत्प्रतिष्ठम्
seated in the heartहृदय में स्थित
यत्
whichजो
अजिरम्
agelessअजर
जविष्ठम्
swiftestसबसे वेगवान
तत्
thatवह
मे
myमेरा
मनः
mindमन
शिवसंकल्पम्
of good resolveशुभ संकल्प वाला
अस्तु
may beहो

द्वितीयोऽध्यायःAdhyāya 2 · Puruṣa-sūkta

Verse 2.1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ २.१ ॥

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt
sa bhūmiṃ sarvata spṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam

सहस्रशीर्षापुरुषःसहस्राक्षःसहस्रपात्सःभूमिम्सर्वतःस्पृत्वाअतिअतिष्ठत्दशाङ्गुलम्
हिन्दी अर्थ

पुरुष के हज़ार सिर हैं, हज़ार आँखें, हज़ार पैर। उसने पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त किया और उससे दस अंगुल आगे भी स्थित रहा।

English sense

The Person has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet. He pervaded the earth on every side and stood ten fingers' breadth beyond it.

पदार्थ · word by word
सहस्रशीर्षा
thousand-headedहज़ार सिरों वाला
पुरुषः
the Personपुरुष
सहस्राक्षः
thousand-eyedहज़ार आँखों वाला
सहस्रपात्
thousand-footedहज़ार पैरों वाला
सः
heवह
भूमिम्
the earthपृथ्वी को
सर्वतः
on every sideसब ओर से
स्पृत्वा
pervadingव्याप्त करके
अति
beyondआगे
अतिष्ठत्
stoodस्थित रहा
दशाङ्गुलम्
by ten fingers' breadthदस अंगुल

Verse 2.2

पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ २.२ ॥

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati

पुरुषःएवइदम्सर्वम्यत्भूतम्यत्चभाव्यम्उतअमृतत्वस्यईशानःयत्अन्नेनअतिरोहति
हिन्दी अर्थ

पुरुष ही यह सब है: जो हो चुका और जो होगा। वह अमरता का स्वामी है, और उसका भी जो अन्न से बढ़ता है।

English sense

The Person alone is all this: what has been and what will be. He is lord of immortality, and of all that grows by food.

पदार्थ · word by word
पुरुषः
the Personपुरुष
एव
aloneही
इदम्
thisयह
सर्वम्
allसब
यत्
whatजो
भूतम्
has beenहो चुका
यत्
whatजो
च
andऔर
भाव्यम्
will beहोगा
उत
andऔर
अमृतत्वस्य
of immortalityअमरता का
ईशानः
lordस्वामी
यत्
whichजो
अन्नेन
through foodअन्न से
अतिरोहति
grows beyondबढ़ता है

Verse 2.3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ २.३ ॥

etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ
pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi

एतावान्अस्यमहिमाअतःज्यायान्चपूरुषःपादःअस्यविश्वाभूतानित्रिपात्अस्यअमृतम्दिवि
हिन्दी अर्थ

इतनी उसकी महिमा है, और पुरुष इससे भी बड़ा है। सब प्राणी उसका एक चौथाई हैं। उसके तीन चौथाई द्युलोक में अमर हैं।

English sense

Such is his greatness, and the Person is greater still. All beings are one quarter of him. Three quarters of him are immortal, in heaven.

पदार्थ · word by word
एतावान्
so greatइतनी
अस्य
hisउसकी
महिमा
greatnessमहिमा
अतः
than thisइससे
ज्यायान्
greaterबड़ा
च
andऔर
पूरुषः
the Personपुरुष
पादः
one quarterएक पाद
अस्य
of himउसका
विश्वा
allसब
भूतानि
beingsप्राणी
त्रिपात्
three quartersतीन पाद
अस्य
of himउसके
अमृतम्
immortalअमर
दिवि
in heavenद्युलोक में

Verse 2.4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशनेऽअभि ॥ २.४ ॥

tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ
tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane'abhi

त्रिपात्ऊर्ध्वःउदैत्पुरुषःपादःअस्यइहअभवत्पुनःततःविष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशनेअभि
हिन्दी अर्थ

तीन चौथाई के साथ पुरुष ऊपर उठा। उसका एक चौथाई यहाँ बार-बार प्रकट हुआ। वहाँ से वह सब ओर फैल गया, खाने वालों और न खाने वालों पर।

English sense

With three quarters the Person rose upward. One quarter of him came to be here again and again. From there he strode out in all directions, over what eats and what does not eat.

पदार्थ · word by word
त्रिपात्
with three quartersतीन पादों से
ऊर्ध्वः
upwardऊपर
उदैत्
roseउठा
पुरुषः
the Personपुरुष
पादः
one quarterएक पाद
अस्य
of himउसका
इह
hereयहाँ
अभवत्
came to beहुआ
पुनः
againफिर से
ततः
from thereवहाँ से
विष्वङ्
in all directionsसब ओर
व्यक्रामत्
he strode outफैल गया
साशनानशने
what eats and what does not eatखाने वाले और न खाने वाले
अभि
overकी ओर

Verse 2.5

ततो विराडजायत विराजोऽअधि पूरुषः ।
स जातोऽअत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ २.५ ॥

tato virāḍajāyata virājo'adhi pūruṣaḥ
sa jāto'atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ

ततःविराट्अजायतविराजःअधिपूरुषःसःजातःअतिअरिच्यतपश्चात्भूमिम्अथोपुरः
हिन्दी अर्थ

उससे विराट् उत्पन्न हुआ, और विराट् से पुरुष। उत्पन्न होकर वह पृथ्वी से आगे बढ़ गया, पीछे भी और आगे भी।

English sense

From him Virāj was born, and from Virāj the Person. Once born, he reached beyond the earth, behind and in front.

पदार्थ · word by word
ततः
from himउससे
विराट्
Virājविराट्
अजायत
was bornउत्पन्न हुआ
विराजः
from Virājविराट् से
अधि
out ofऊपर
पूरुषः
the Personपुरुष
सः
heवह
जातः
once bornउत्पन्न होकर
अति
beyondआगे
अरिच्यत
reachedबढ़ गया
पश्चात्
behindपीछे
भूमिम्
the earthपृथ्वी के
अथो
andऔर
पुरः
in frontआगे

Verse 2.6

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥ २.६ ॥

tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam
paśūm̐stām̐ścakre vāyavyānāraṇyā grāmyāśca ye

तस्मात्यज्ञात्सर्वहुतःसम्भृतम्पृषदाज्यम्पशून्तान्चक्रेवायव्यान्आरण्याःग्राम्याःचये
हिन्दी अर्थ

उस यज्ञ से, जिसमें सब कुछ आहुत हुआ, दही मिला घी इकट्ठा हुआ। उसने वायु के पशु बनाए, और वन के और गाँव के भी।

English sense

From that sacrifice, offered whole, the curds and ghee were gathered. He made the animals of the air, and those of the forest and of the village.

पदार्थ · word by word
तस्मात्
from thatउस
यज्ञात्
sacrificeयज्ञ से
सर्वहुतः
offered wholeजिसमें सब आहुत हुआ
सम्भृतम्
was gatheredइकट्ठा हुआ
पृषदाज्यम्
curds and gheeदही मिला घी
पशून्
animalsपशु
तान्
thoseउन
चक्रे
he madeबनाए
वायव्यान्
of the airवायु के
आरण्याः
of the forestवन के
ग्राम्याः
of the villageगाँव के
च
andऔर
ये
whichजो

Verse 2.7

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥ २.७ ॥

tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire
chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata

तस्मात्यज्ञात्सर्वहुतःऋचःसामानिजज्ञिरेछन्दाꣳसिजज्ञिरेतस्मात्यजुःतस्मात्अजायत
हिन्दी अर्थ

उस यज्ञ से, जिसमें सब आहुत हुआ, ऋचाएँ और साम उत्पन्न हुए। उससे छन्द उत्पन्न हुए। उससे यजुष् उत्पन्न हुआ।

English sense

From that sacrifice, offered whole, the verses and the chants were born. The metres were born from it. The formula was born from it.

पदार्थ · word by word
तस्मात्
from thatउस
यज्ञात्
sacrificeयज्ञ से
सर्वहुतः
offered wholeजिसमें सब आहुत हुआ
ऋचः
the versesऋचाएँ
सामानि
the chantsसाम
जज्ञिरे
were bornउत्पन्न हुए
छन्दाꣳसि
the metresछन्द
जज्ञिरे
were bornउत्पन्न हुए
तस्मात्
from itउससे
यजुः
the formulaयजुष्
तस्मात्
from itउससे
अजायत
was bornउत्पन्न हुआ

Verse 2.8

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥ २.८ ॥

tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ
gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ

तस्मात्अश्वाःअजायन्तयेकेचउभयादतःगावःहजज्ञिरेतस्मात्तस्मात्जाताःअजावयः
हिन्दी अर्थ

उससे घोड़े उत्पन्न हुए, और सब पशु जिनके दोनों जबड़ों में दाँत होते हैं। उससे गायें उत्पन्न हुईं। उससे बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं।

English sense

From it horses were born, and all animals with teeth in both jaws. From it cows were born. From it goats and sheep were born.

पदार्थ · word by word
तस्मात्
from itउससे
अश्वाः
horsesघोड़े
अजायन्त
were bornउत्पन्न हुए
ये
whichजो
के
whateverकोई भी
च
andऔर
उभयादतः
with teeth in both jawsदोनों जबड़ों में दाँत वाले
गावः
cowsगायें
ह
indeedही
जज्ञिरे
were bornउत्पन्न हुईं
तस्मात्
from itउससे
तस्मात्
from itउससे
जाताः
were bornउत्पन्न हुए
अजावयः
goats and sheepबकरियाँ और भेड़ें

Verse 2.9

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥ २.९ ॥

taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ
tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye

तम्यज्ञम्बर्हिषिप्रौक्षन्पुरुषम्जातम्अग्रतःतेनदेवाःअयजन्तसाध्याःऋषयःचये
हिन्दी अर्थ

बर्हि पर उन्होंने पुरुष को छिड़का, जो यज्ञ-रूप था और आरम्भ में उत्पन्न हुआ। उससे देवताओं ने यज्ञ किया, साध्यों ने और ऋषियों ने भी।

English sense

On the sacred grass they sprinkled the Person, the sacrifice, born in the beginning. With him the gods sacrificed, and the Sādhyas and the seers.

पदार्थ · word by word
तम्
thatउस
यज्ञम्
sacrificeयज्ञ-रूप
बर्हिषि
on the sacred grassबर्हि पर
प्रौक्षन्
they sprinkledछिड़का
पुरुषम्
the Personपुरुष को
जातम्
bornउत्पन्न
अग्रतः
in the beginningआरम्भ में
तेन
with himउससे
देवाः
the godsदेवताओं ने
अयजन्त
sacrificedयज्ञ किया
साध्याः
the Sādhyasसाध्यों ने
ऋषयः
the seersऋषियों ने
च
andऔर
ये
whoजो

Verse 2.10

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्यासीत्किं बाहू किमूरू पादाऽउच्येते ॥ २.१० ॥

yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan
mukhaṃ kimasyāsītkiṃ bāhū kimūrū pādā'ucyete

यत्पुरुषम्व्यदधुःकतिधाव्यकल्पयन्मुखम्किम्अस्यआसीत्किम्बाहूकिम्ऊरूपादौउच्येते
हिन्दी अर्थ

जब उन्होंने पुरुष को बाँटा, तो उसे कितने भागों में कल्पित किया? उसका मुख क्या था? उसकी भुजाएँ क्या, जाँघें क्या, और पैर क्या कहे जाते हैं?

English sense

When they divided the Person, into how many parts did they arrange him? What was his mouth? What his arms, what his thighs, and what are his feet called?

पदार्थ · word by word
यत्
whenजब
पुरुषम्
the Personपुरुष को
व्यदधुः
they dividedबाँटा
कतिधा
into how many partsकितने भागों में
व्यकल्पयन्
did they arrangeकल्पित किया
मुखम्
mouthमुख
किम्
whatक्या
अस्य
hisउसका
आसीत्
wasथा
किम्
whatक्या
बाहू
two armsदोनों भुजाएँ
किम्
whatक्या
ऊरू
two thighsदोनों जाँघें
पादौ
two feetदोनों पैर
उच्येते
are calledकहे जाते हैं

Verse 2.11

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रोऽअजायत ॥ २.११ ॥

brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ
ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro'ajāyata

ब्राह्मणःअस्यमुखम्आसीत्बाहूराजन्यःकृतःऊरूतत्अस्ययत्वैश्यःपद्भ्याम्शूद्रःअजायत
हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण उसका मुख था। राजन्य को उसकी भुजाएँ बनाया गया। उसकी जाँघें वैश्य थीं। उसके पैरों से शूद्र उत्पन्न हुआ।

English sense

The brāhmaṇa was his mouth. The rājanya was made his arms. His thighs were the vaiśya. From his feet the śūdra was born.

पदार्थ · word by word
ब्राह्मणः
the brāhmaṇaब्राह्मण
अस्य
hisउसका
मुखम्
mouthमुख
आसीत्
wasथा
बाहू
the two armsदोनों भुजाएँ
राजन्यः
the rājanyaराजन्य
कृतः
was madeबनाया गया
ऊरू
the two thighsदोनों जाँघें
तत्
thatवह
अस्य
hisउसकी
यत्
whichजो
वैश्यः
the vaiśyaवैश्य
पद्भ्याम्
from the two feetदोनों पैरों से
शूद्रः
the śūdraशूद्र
अजायत
was bornउत्पन्न हुआ

Verse 2.12

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽअजायत ।
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥ २.१२ ॥

candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo'ajāyata
śrotrādvāyuśca prāṇaśca mukhādagnirajāyata

चन्द्रमाःमनसःजातःचक्षोःसूर्यःअजायतश्रोत्रात्वायुःचप्राणःचमुखात्अग्निःअजायत
हिन्दी अर्थ

उसके मन से चन्द्रमा उत्पन्न हुआ। उसकी आँख से सूर्य उत्पन्न हुआ। उसके कान से वायु और प्राण आए। उसके मुख से अग्नि उत्पन्न हुई।

English sense

The moon was born from his mind. From his eye the sun was born. From his ear came the wind and breath. From his mouth Agni was born.

पदार्थ · word by word
चन्द्रमाः
the moonचन्द्रमा
मनसः
from his mindमन से
जातः
was bornउत्पन्न हुआ
चक्षोः
from his eyeआँख से
सूर्यः
the sunसूर्य
अजायत
was bornउत्पन्न हुआ
श्रोत्रात्
from his earकान से
वायुः
the windवायु
च
andऔर
प्राणः
breathप्राण
च
andऔर
मुखात्
from his mouthमुख से
अग्निः
Agniअग्नि
अजायत
was bornउत्पन्न हुआ

Verse 2.13

नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ२ऽअकल्पयन् ॥ २.१३ ॥

nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata
padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐2'akalpayan

नाभ्याःआसीत्अन्तरिक्षम्शीर्ष्णःद्यौःसमवर्ततपद्भ्याम्भूमिःदिशःश्रोत्रात्तथालोकान्अकल्पयन्
हिन्दी अर्थ

उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ। उसके सिर से द्युलोक बना। उसके पैरों से पृथ्वी, उसके कान से दिशाएँ। इस प्रकार उन्होंने लोकों को रचा।

English sense

From his navel came the middle air. From his head the sky arose. From his feet came the earth, from his ear the directions. So they shaped the worlds.

पदार्थ · word by word
नाभ्याः
from his navelनाभि से
आसीत्
cameहुआ
अन्तरिक्षम्
the middle airअन्तरिक्ष
शीर्ष्णः
from his headसिर से
द्यौः
the skyद्युलोक
समवर्तत
aroseबना
पद्भ्याम्
from his feetपैरों से
भूमिः
the earthपृथ्वी
दिशः
the directionsदिशाएँ
श्रोत्रात्
from his earकान से
तथा
soइस प्रकार
लोकान्
the worldsलोकों को
अकल्पयन्
they shapedरचा

Verse 2.14

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ २.१४ ॥

yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata
vasanto'syāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ

यत्पुरुषेणहविषादेवाःयज्ञम्अतन्वतवसन्तःअस्यआसीत्आज्यम्ग्रीष्मःइध्मःशरत्हविः
हिन्दी अर्थ

जब देवताओं ने पुरुष को आहुति बनाकर यज्ञ फैलाया, तब वसन्त उसका घी था, ग्रीष्म उसकी समिधा, शरद् उसकी हवि।

English sense

When the gods spread out the sacrifice with the Person as the offering, spring was its ghee, summer its firewood, autumn its oblation.

पदार्थ · word by word
यत्
whenजब
पुरुषेण
with the Personपुरुष से
हविषा
as the offeringआहुति के रूप में
देवाः
the godsदेवताओं ने
यज्ञम्
the sacrificeयज्ञ
अतन्वत
spread outफैलाया
वसन्तः
springवसन्त
अस्य
itsउसका
आसीत्
wasथा
आज्यम्
the gheeघी
ग्रीष्मः
summerग्रीष्म
इध्मः
the firewoodसमिधा
शरत्
autumnशरद्
हविः
the oblationहवि

Verse 2.15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ २.१५ ॥

saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ
devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum

सप्तअस्यआसन्परिधयःत्रिःसप्तसमिधःकृताःदेवाःयत्यज्ञम्तन्वानाःअबध्नन्पुरुषम्पशुम्
हिन्दी अर्थ

सात उसकी परिधियाँ थीं, इक्कीस उसकी समिधाएँ, जब देवताओं ने यज्ञ फैलाते हुए पुरुष को पशु के रूप में बाँधा।

English sense

Seven were its enclosing sticks, thrice seven its fire-sticks, when the gods, spreading out the sacrifice, bound the Person as the victim.

पदार्थ · word by word
सप्त
sevenसात
अस्य
itsउसकी
आसन्
wereथीं
परिधयः
enclosing sticksपरिधियाँ
त्रिः
three timesतीन बार
सप्त
sevenसात
समिधः
fire-sticksसमिधाएँ
कृताः
were madeबनाई गईं
देवाः
the godsदेवता
यत्
whenजब
यज्ञम्
the sacrificeयज्ञ
तन्वानाः
spreading outफैलाते हुए
अबध्नन्
boundबाँधा
पुरुषम्
the Personपुरुष को
पशुम्
as the victimपशु के रूप में

Verse 2.16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ २.१६ ॥

yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan
te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ

यज्ञेनयज्ञम्अयजन्तदेवाःतानिधर्माणिप्रथमानिआसन्तेहनाकम्महिमानःसचन्तयत्रपूर्वेसाध्याःसन्तिदेवाः
हिन्दी अर्थ

देवताओं ने यज्ञ से यज्ञ का यजन किया। वे पहले धर्म थे। वे महिमा वाले स्वर्ग को प्राप्त हुए, जहाँ पुराने साध्य देवता रहते हैं।

English sense

With the sacrifice the gods sacrificed to the sacrifice. Those were the first rites. The mighty ones reached the vault of heaven, where the ancient Sādhyas, the gods, dwell.

पदार्थ · word by word
यज्ञेन
with the sacrificeयज्ञ से
यज्ञम्
to the sacrificeयज्ञ का
अयजन्त
sacrificedयजन किया
देवाः
the godsदेवताओं ने
तानि
thoseवे
धर्माणि
ritesधर्म
प्रथमानि
the firstपहले
आसन्
wereथे
ते
theyवे
ह
indeedनिश्चय ही
नाकम्
the vault of heavenस्वर्ग को
महिमानः
the mighty onesमहिमा वाले
सचन्त
reachedप्राप्त हुए
यत्र
whereजहाँ
पूर्वे
the ancientपुराने
साध्याः
Sādhyasसाध्य
सन्ति
areहैं
देवाः
the godsदेवता

उत्तरनारायणसूक्तम्Uttara-Nārāyaṇa-sūkta

Verse 2.17

अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्तताग्रे ।
तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति तन्मर्त्यस्य देवत्वमाजानमग्रे ॥ २.१७ ॥

adbhyaḥ sambhṛtaḥ pṛthivyai rasācca viśvakarmaṇaḥ samavartatāgre
tasya tvaṣṭā vidadhadrūpameti tanmartyasya devatvamājānamagre

अद्भ्यःसम्भृतःपृथिव्यैरसात्चविश्वकर्मणःसमवर्ततअग्रेतस्यत्वष्टाविदधत्रूपम्एतितत्मर्त्यस्यदेवत्वम्आजानम्अग्रे
हिन्दी अर्थ

जलों से और पृथ्वी के रस से संचित होकर, वह आरम्भ में विश्वकर्मा से प्रकट हुआ। त्वष्टा उसका रूप रचता चलता है। वही मनुष्य का वह देवत्व है जो उसे पहले जन्म से मिला।

English sense

Gathered from the waters and from the sap of the earth, he arose in the beginning from Viśvakarman. Tvaṣṭṛ goes on shaping his form. That is the godhood the mortal first had by birth.

पदार्थ · word by word
अद्भ्यः
from the watersजलों से
सम्भृतः
gatheredसंचित
पृथिव्यै
from the earthपृथ्वी से
रसात्
from the sapरस से
च
andऔर
विश्वकर्मणः
of Viśvakarmanविश्वकर्मा के
समवर्तत
aroseप्रकट हुआ
अग्रे
in the beginningआरम्भ में
तस्य
hisउसका
त्वष्टा
Tvaṣṭṛत्वष्टा
विदधत्
shapingरचता हुआ
रूपम्
formरूप
एति
goesचलता है
तत्
thatवह
मर्त्यस्य
of the mortalमनुष्य का
देवत्वम्
godhoodदेवत्व
आजानम्
by birthजन्म से
अग्रे
firstपहले

Verse 2.18

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ २.१८ ॥

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt
tameva viditvāti mṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya

वेदअहम्एतम्पुरुषम्महान्तम्आदित्यवर्णम्तमसःपरस्तात्तम्एवविदित्वाअतिमृत्युम्एतिनअन्यःपन्थाःविद्यतेअयनाय
हिन्दी अर्थ

मैं इस महान पुरुष को जानता हूँ, सूर्य के वर्ण वाला, अन्धकार से परे। उसे ही जानकर मनुष्य मृत्यु के पार जाता है। जाने के लिए दूसरा कोई मार्ग नहीं है।

English sense

I know this great Person, the colour of the sun, beyond darkness. Only by knowing him does one go beyond death. There is no other path to go.

पदार्थ · word by word
वेद
knowजानता हूँ
अहम्
Iमैं
एतम्
thisइस
पुरुषम्
Personपुरुष को
महान्तम्
greatमहान
आदित्यवर्णम्
sun-colouredसूर्य के वर्ण वाले
तमसः
darknessअन्धकार से
परस्तात्
beyondपरे
तम्
himउसे
एव
onlyही
विदित्वा
knowingजानकर
अति
beyondपार
मृत्युम्
deathमृत्यु के
एति
goesजाता है
न
noनहीं
अन्यः
otherदूसरा
पन्थाः
pathमार्ग
विद्यते
existsहै
अयनाय
for goingजाने के लिए

Verse 2.19

प्रजापतिश्चरति गर्भेऽअन्तरजायमानो बहुधा विजायते ।
तस्य योनिं परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन्ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा ॥ २.१९ ॥

prajāpatiścarati garbhe'antarajāyamāno bahudhā vijāyate
tasya yoniṃ paripaśyanti dhīrāstasminha tasthurbhuvanāni viśvā

प्रजापतिःचरतिगर्भेअन्तःअजायमानःबहुधाविजायतेतस्ययोनिम्परिपश्यन्तिधीराःतस्मिन्हतस्थुःभुवनानिविश्वा
हिन्दी अर्थ

प्रजापति गर्भ के भीतर विचरता है। अजन्मा होते हुए भी वह अनेक प्रकार से जन्म लेता है। धीर उसकी योनि को सब ओर देखते हैं। उसी में सब लोक स्थित हैं।

English sense

Prajāpati moves within the womb. Unborn, he is born in many ways. The wise see his source on every side. In him all the worlds stand.

पदार्थ · word by word
प्रजापतिः
Prajāpatiप्रजापति
चरति
movesविचरता है
गर्भे
in the wombगर्भ में
अन्तः
withinभीतर
अजायमानः
being unbornअजन्मा होते हुए
बहुधा
in many waysअनेक प्रकार से
विजायते
is bornजन्म लेता है
तस्य
hisउसकी
योनिम्
sourceयोनि को
परिपश्यन्ति
see all roundसब ओर देखते हैं
धीराः
the wiseधीर
तस्मिन्
in himउसमें
ह
indeedही
तस्थुः
standस्थित हैं
भुवनानि
the worldsलोक
विश्वा
allसब

Verse 2.20

यो देवेभ्य आतपति यो देवानां पुरोहितः ।
पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये ॥ २.२० ॥

yo devebhya ātapati yo devānāṃ purohitaḥ
pūrvo yo devebhyo jāto namo rucāya brāhmaye

यःदेवेभ्यःआतपतियःदेवानाम्पुरोहितःपूर्वःयःदेवेभ्यःजातःनमःरुचायब्राह्मये
हिन्दी अर्थ

जो देवताओं के लिए तपता है, जो देवताओं का पुरोहित है, जो देवताओं से पहले उत्पन्न हुआ: उस ब्रह्म से उत्पन्न दीप्तिमान को नमस्कार।

English sense

He who shines for the gods, who is placed in front of the gods, who was born before the gods: homage to the bright one, born of brahman.

पदार्थ · word by word
यः
whoजो
देवेभ्यः
for the godsदेवताओं के लिए
आतपति
shinesतपता है
यः
whoजो
देवानाम्
of the godsदेवताओं का
पुरोहितः
placed in frontपुरोहित
पूर्वः
firstपहले
यः
whoजो
देवेभ्यः
before the godsदेवताओं से
जातः
was bornउत्पन्न हुआ
नमः
homageनमस्कार
रुचाय
to the bright oneदीप्तिमान को
ब्राह्मये
born of brahmanब्रह्म से उत्पन्न

Verse 2.21

रुचं ब्राह्मं जनयन्तो देवा अग्रे तदब्रुवन् ।
यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा असन्वशे ॥ २.२१ ॥

rucaṃ brāhmaṃ janayanto devā agre tadabruvan
yastvaivaṃ brāhmaṇo vidyāttasya devā asanvaśe

रुचम्ब्राह्मम्जनयन्तःदेवाःअग्रेतत्अब्रुवन्यःत्वाएवम्ब्राह्मणःविद्यात्तस्यदेवाःअसन्वशे
हिन्दी अर्थ

ब्रह्म से उत्पन्न दीप्तिमान को उत्पन्न करते हुए देवताओं ने पहले यह कहा: "जो ब्राह्मण तुझे इस प्रकार जाने, देवता उसके वश में होंगे।"

English sense

Bringing forth the bright one born of brahman, the gods said at first: "The brāhmaṇa who knows you thus, the gods will be in his power."

Variant reading ब्राह्म्यम् for ब्राह्मम् (brāhmyam for brāhmam), as some chanted texts have it.
पदार्थ · word by word
रुचम्
the bright oneदीप्तिमान को
ब्राह्मम्
born of brahmanब्रह्म से उत्पन्न
जनयन्तः
bringing forthउत्पन्न करते हुए
देवाः
the godsदेवताओं ने
अग्रे
at firstपहले
तत्
thisयह
अब्रुवन्
saidकहा
यः
whoजो
त्वा
youतुझे
एवम्
thusइस प्रकार
ब्राह्मणः
brāhmaṇaब्राह्मण
विद्यात्
would knowजाने
तस्य
hisउसके
देवाः
the godsदेवता
असन्
will beहोंगे
वशे
in the controlवश में

Verse 2.22

श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् ।
इष्णन्निषाणामुं मऽइषाण सर्वलोकं मऽइषाण ॥ २.२२ ॥

śrīśca te lakṣmīśca patnyāvahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpamaśvinau vyāttam
iṣṇanniṣāṇāmuṃ ma'iṣāṇa sarvalokaṃ ma'iṣāṇa

श्रीःचतेलक्ष्मीःचपत्न्यौअहोरात्रेपार्श्वेनक्षत्राणिरूपम्अश्विनौव्यात्तम्इष्णन्इषाणअमुम्मेइषाणसर्वलोकम्मेइषाण
हिन्दी अर्थ

श्री और लक्ष्मी तेरी दो पत्नियाँ हैं। दिन और रात तेरे दोनों पार्श्व हैं, नक्षत्र तेरा रूप, अश्विनौ तेरा खुला मुख। चाहते हुए, मेरे लिए चाह। मेरे लिए उस लोक को चाह। मेरे लिए सब लोक चाह।

English sense

Śrī and Lakṣmī are your two wives. Day and night are your two sides, the stars your form, the Aśvins your open mouth. Wishing, wish for me. Wish that world for me. Wish all the world for me.

पदार्थ · word by word
श्रीः
Śrīश्री
च
andऔर
ते
yourतेरी
लक्ष्मीः
Lakṣmīलक्ष्मी
च
andऔर
पत्न्यौ
two wivesदो पत्नियाँ
अहोरात्रे
day and nightदिन और रात
पार्श्वे
two sidesदोनों पार्श्व
नक्षत्राणि
the starsनक्षत्र
रूपम्
formरूप
अश्विनौ
the Aśvinsअश्विनौ
व्यात्तम्
open mouthखुला मुख
इष्णन्
wishingचाहता हुआ
इषाण
wishचाह
अमुम्
that worldउस लोक को
मे
for meमेरे लिए
इषाण
wishचाह
सर्वलोकम्
all the worldसब लोक
मे
for meमेरे लिए
इषाण
wishचाह

तृतीयोऽध्यायःAdhyāya 3 · Apratiratha-sūkta

Verse 3.1

आशुः शिशानो वृषभो न भीमो घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् ।
संक्रन्दनोऽनिमिष एकवीरः शतꣳ सेना अजयत्साकमिन्द्रः ॥ ३.१ ॥

āśuḥ śiśāno vṛṣabho na bhīmo ghanāghanaḥ kṣobhaṇaścarṣaṇīnām
saṃkrandano'nimiṣa ekavīraḥ śataṃ senā ajayatsākamindraḥ

आशुःशिशानःवृषभःनभीमःघनाघनःक्षोभणःचर्षणीनाम्सङ्क्रन्दनःअनिमिषःएकवीरःशतम्सेनाःअजयत्साकम्इन्द्रः
हिन्दी अर्थ

तेज़, शस्त्र तीखे करता हुआ, बैल जैसा भयंकर, प्रहार करने वाला, प्रजाओं को हिलाने वाला, गर्जन करने वाला, अपलक, अकेला वीर: इन्द्र ने एक साथ सौ सेनाएँ जीतीं।

English sense

Swift, sharpening his weapons, terrible like a bull, smiting, shaker of peoples, roaring, unblinking, the sole hero: Indra has conquered a hundred armies at once.

पदार्थ · word by word
आशुः
swiftतेज़
शिशानः
sharpeningतीखा करता हुआ
वृषभः
a bullबैल
न
likeजैसा
भीमः
terribleभयंकर
घनाघनः
smitingप्रहार करने वाला
क्षोभणः
shakerहिलाने वाला
चर्षणीनाम्
of the peoplesप्रजाओं को
सङ्क्रन्दनः
roaringगर्जन करने वाला
अनिमिषः
unblinkingअपलक
एकवीरः
sole heroअकेला वीर
शतम्
a hundredसौ
सेनाः
armiesसेनाओं को
अजयत्
has conqueredजीता
साकम्
at onceएक साथ
इन्द्रः
Indraइन्द्र ने

Verse 3.2

संक्रन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्च्यवनेन धृष्णुना ।
तदिन्द्रेण जयत तत्सहध्वं युधो नर इषुहस्तेन वृष्णा ॥ ३.२ ॥

saṃkrandanenānimiṣeṇa jiṣṇunā yutkāreṇa duścyavanena dhṛṣṇunā
tadindreṇa jayata tatsahadhvaṃ yudho nara iṣuhastena vṛṣṇā

सङ्क्रन्दनेनअनिमिषेणजिष्णुनायुत्कारेणदुश्च्यवनेनधृष्णुनातत्इन्द्रेणजयततत्सहध्वम्युधःनरःइषुहस्तेनवृष्णा
हिन्दी अर्थ

हे योद्धाओ, हे मनुष्यो: गर्जन करने वाले, अपलक, विजयी, युद्ध करने वाले, अडिग और साहसी इन्द्र के साथ, हाथ में बाण वाले बलवान के साथ, उसे जीतो, उसे पराजित करो।

English sense

Fighters, men: with Indra, the roaring, unblinking, victorious battle-maker, immovable and bold, the strong one with arrow in hand, conquer that, overcome that.

पदार्थ · word by word
सङ्क्रन्दनेन
with the roaringगर्जन करने वाले
अनिमिषेण
unblinkingअपलक
जिष्णुना
victoriousविजयी
युत्कारेण
battle-makerयुद्ध करने वाले
दुश्च्यवनेन
immovableअडिग
धृष्णुना
boldसाहसी
तत्
thatउसे
इन्द्रेण
with Indraइन्द्र के साथ
जयत
conquerजीतो
तत्
thatउसे
सहध्वम्
overcomeपराजित करो
युधः
O fightersहे योद्धाओ
नरः
O menहे मनुष्यो
इषुहस्तेन
arrow in handहाथ में बाण वाले
वृष्णा
with the bullबलवान

Verse 3.3

स इषुहस्तैः स निषङ्गिभिर्वशी सꣳस्रष्टा स युध इन्द्रो गणेन ।
सꣳसृष्टजित्सोमपा बाहुशर्ध्युग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ॥ ३.३ ॥

sa iṣuhastaiḥ sa niṣaṅgibhirvaśī saṃsraṣṭā sa yudha indro gaṇena
saṃsṛṣṭajitsomapā bāhuśardhyugradhanvā pratihitābhirastā

सःइषुहस्तैःसःनिषङ्गिभिःवशीसंस्रष्टासःयुधःइन्द्रःगणेनसंसृष्टजित्सोमपाःबाहुशर्धीउग्रधन्वाप्रतिहिताभिःअस्ता
हिन्दी अर्थ

बाण वालों के साथ, तूणीर वालों के साथ, युद्ध में भिड़ने वाला वशी इन्द्र अपने गण के साथ योद्धाओं से भिड़ता है। भिड़ंत जीतने वाला, सोम पीने वाला, भुजबल वाला, उग्र धनुष वाला, वह चढ़ाए बाणों वाला धनुर्धर है।

English sense

With those who bear arrows, with the quivered, the ruler who joins battle, Indra with his troop, meets the fighters. Winner of close fights, Soma-drinker, strong-armed, with his mighty bow, he is the archer with arrows set.

पदार्थ · word by word
सः
heवह
इषुहस्तैः
with those arrow in handबाण वालों के साथ
सः
heवह
निषङ्गिभिः
with the quiveredतूणीर वालों के साथ
वशी
the rulerवशी
संस्रष्टा
who joins battleयुद्ध में भिड़ने वाला
सः
heवह
युधः
fightersयोद्धाओं को
इन्द्रः
Indraइन्द्र
गणेन
with his troopगण के साथ
संसृष्टजित्
winner of close fightsभिड़ंत जीतने वाला
सोमपाः
Soma-drinkerसोम पीने वाला
बाहुशर्धी
strong-armedभुजबल वाला
उग्रधन्वा
with mighty bowउग्र धनुष वाला
प्रतिहिताभिः
with arrows setचढ़ाए बाणों से
अस्ता
the archerधनुर्धर

Verse 3.4

बृहस्पते परिदीया रथेन रक्षोहामित्रानपबाधमानः ।
प्रभञ्जन्त्सेनाः प्रमृणो युधा जयन्नस्माकमेध्यविता रथानाम् ॥ ३.४ ॥

bṛhaspate paridīyā rathena rakṣohāmitrānapabādhamānaḥ
prabhañjantsenāḥ pramṛṇo yudhā jayannasmākamedhyavitā rathānām

बृहस्पतेपरिदीयरथेनरक्षोहाअमित्रान्अपबाधमानःप्रभञ्जन्सेनाःप्रमृणःयुधाजयन्अस्माकम्एधिअवितारथानाम्
हिन्दी अर्थ

हे बृहस्पति, अपने रथ से चारों ओर उड़, हे राक्षसों को मारने वाले, शत्रुओं को दूर धकेलते हुए। सेनाओं को तोड़ते, कुचलते, युद्ध में जीतते हुए, हमारे रथों का रक्षक हो।

English sense

Bṛhaspati, fly around with your chariot, demon-slayer, driving off the enemies. Breaking armies, crushing, conquering in battle, be the helper of our chariots.

पदार्थ · word by word
बृहस्पते
O Bṛhaspatiहे बृहस्पति
परि
aroundचारों ओर
दीय
flyउड़
रथेन
with your chariotरथ से
रक्षोहा
demon-slayerराक्षसों को मारने वाले
अमित्रान्
the enemiesशत्रुओं को
अपबाधमानः
driving offदूर धकेलते हुए
प्रभञ्जन्
breakingतोड़ते हुए
सेनाः
armiesसेनाओं को
प्रमृणः
crushingकुचलते हुए
युधा
in battleयुद्ध में
जयन्
conqueringजीतते हुए
अस्माकम्
of ourहमारे
एधि
beहो
अविता
helperरक्षक
रथानाम्
chariotsरथों का

Verse 3.5

बलविज्ञाय स्थविरः प्रवीरः सहस्वान्वाजी सहमान उग्रः ।
अभिवीरोऽअभिसत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथमातिष्ठ गोवित् ॥ ३.५ ॥

balavijñāya sthaviraḥ pravīraḥ sahasvānvājī sahamāna ugraḥ
abhivīro'abhisatvā sahojā jaitramindra rathamātiṣṭha govit

बलविज्ञायःस्थविरःप्रवीरःसहस्वान्वाजीसहमानःउग्रःअभिवीरःअभिसत्वासहोजाःजैत्रम्इन्द्ररथम्आतिष्ठगोवित्
हिन्दी अर्थ

बल से जाना जाने वाला, दृढ़, महावीर, बलवान, वेगवान, जीतने वाला, उग्र, वीरों और योद्धाओं से घिरा, बल से उत्पन्न: हे इन्द्र, गायें जीतने वाले, अपने विजयी रथ पर चढ़।

English sense

Known for strength, steadfast, a great hero, mighty, swift, overpowering, fierce, surrounded by heroes and warriors, born of might: Indra, winner of cows, mount your victorious chariot.

पदार्थ · word by word
बलविज्ञायः
known for strengthबल से जाना जाने वाला
स्थविरः
steadfastदृढ़
प्रवीरः
great heroमहावीर
सहस्वान्
mightyबलवान
वाजी
swiftवेगवान
सहमानः
overpoweringजीतने वाला
उग्रः
fierceउग्र
अभिवीरः
surrounded by heroesवीरों से घिरा
अभिसत्वा
surrounded by warriorsयोद्धाओं से घिरा
सहोजाः
born of mightबल से उत्पन्न
जैत्रम्
victoriousविजयी
इन्द्र
O Indraहे इन्द्र
रथम्
chariotरथ पर
आ
upऊपर
तिष्ठ
mountचढ़
गोवित्
winner of cowsगायें जीतने वाले

Verse 3.6

गोत्रभिदं गोविदं वज्रबाहुं जयन्तमज्म प्रमृणन्तमोजसा ।
इमꣳ सजाता अनु वीरयध्वमिन्द्रꣳ सखायोऽअनु सꣳरभध्वम् ॥ ३.६ ॥

gotrabhidaṃ govidaṃ vajrabāhuṃ jayantamajma pramṛṇantamojasā
imaṃ sajātā anu vīrayadhvamindraṃ sakhāyo'anu saṃrabhadhvam

गोत्रभिदम्गोविदम्वज्रबाहुम्जयन्तम्अज्मप्रमृणन्तम्ओजसाइमम्सजाताःअनुवीरयध्वम्इन्द्रम्सखायःअनुसम्रभध्वम्
हिन्दी अर्थ

हे स्वजनो, उसके अनुसार वीर बनो, जो गोत्र तोड़ने वाला, गायें पाने वाला, वज्र भुजा वाला है, रणभूमि को जीतता, ओज से कुचलता हुआ। हे मित्रो, इन्द्र के पीछे मिलकर पकड़ो।

English sense

Kinsmen, be heroes after him, the breaker of cow-pens, winner of cows, with the thunderbolt in his arm, conquering the field, crushing with might. Friends, take hold together behind Indra.

पदार्थ · word by word
गोत्रभिदम्
breaker of the cow-pensगोत्र तोड़ने वाले
गोविदम्
winner of cowsगायें पाने वाले
वज्रबाहुम्
with the thunderbolt in his armवज्र भुजा वाले
जयन्तम्
conqueringजीतते हुए
अज्म
the fieldरणभूमि
प्रमृणन्तम्
crushingकुचलते हुए
ओजसा
with mightओज से
इमम्
himइस
सजाताः
O kinsmenहे स्वजनो
अनु
afterअनुसार
वीरयध्वम्
be heroesवीर बनो
इन्द्रम्
Indraइन्द्र के
सखायः
O friendsहे मित्रो
अनु
afterसाथ
सम्
togetherमिलकर
रभध्वम्
take holdपकड़ो

Verse 3.7

अभि गोत्राणि सहसा गाहमानोऽदयो वीरः शतमन्युरिन्द्रः ।
दुश्च्यवनः पृतनाषाडयुध्योऽस्माकꣳ सेना अवतु प्र युत्सु ॥ ३.७ ॥

abhi gotrāṇi sahasā gāhamāno'dayo vīraḥ śatamanyurindraḥ
duścyavanaḥ pṛtanāṣāḍayudhyo'smākaṃ senā avatu pra yutsu

अभिगोत्राणिसहसागाहमानःअदयःवीरःशतमन्युःइन्द्रःदुश्च्यवनःपृतनाषाट्अयुध्यःअस्माकम्सेनाःअवतुप्रयुत्सु
हिन्दी अर्थ

बल से गोत्रों में घुसता हुआ, निर्दय, सौ क्रोधों वाला वीर इन्द्र, अडिग, सेनाओं को जीतने वाला, जिससे कोई लड़ न सके: वह युद्धों में आगे बढ़कर हमारी सेनाओं की रक्षा करे।

English sense

Plunging with force into the cow-pens, the pitiless hero of a hundred rages, Indra, immovable, overcomer of armies, whom none can fight: may he help our armies forward in battles.

पदार्थ · word by word
अभि
intoमें
गोत्राणि
the cow-pensगोत्रों
सहसा
with forceबल से
गाहमानः
plungingघुसता हुआ
अदयः
pitilessनिर्दय
वीरः
heroवीर
शतमन्युः
of a hundred ragesसौ क्रोधों वाला
इन्द्रः
Indraइन्द्र
दुश्च्यवनः
immovableअडिग
पृतनाषाट्
overcomer of armiesसेनाओं को जीतने वाला
अयुध्यः
not to be foughtजिससे लड़ा न जा सके
अस्माकम्
ourहमारी
सेनाः
armiesसेनाओं की
अवतु
may helpरक्षा करे
प्र
forwardआगे
युत्सु
in battlesयुद्धों में

Verse 3.8

इन्द्र आसां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः ।
देवसेनानामभिभञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्त्वग्रम् ॥ ३.८ ॥

indra āsāṃ netā bṛhaspatirdakṣiṇā yajñaḥ pura etu somaḥ
devasenānāmabhibhañjatīnāṃ jayantīnāṃ maruto yantvagram

इन्द्रःआसाम्नेताबृहस्पतिःदक्षिणायज्ञःपुरःएतुसोमःदेवसेनानाम्अभिभञ्जतीनाम्जयन्तीनाम्मरुतःयन्तुअग्रम्
हिन्दी अर्थ

इन्द्र इनका नेता है। बृहस्पति, दक्षिणा, यज्ञ और सोम आगे चलें। तोड़ती हुई, जीतती हुई देवसेनाओं के आगे मरुत् चलें।

English sense

Indra is the leader of these. May Bṛhaspati, the gift, the rite and Soma go in front. May the Maruts go at the front of the divine armies as they break through and conquer.

पदार्थ · word by word
इन्द्रः
Indraइन्द्र
आसाम्
of theseइनका
नेता
leaderनेता
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
दक्षिणा
the giftदक्षिणा
यज्ञः
the riteयज्ञ
पुरः
in frontआगे
एतु
may goचले
सोमः
Somaसोम
देवसेनानाम्
of the divine armiesदेवसेनाओं के
अभिभञ्जतीनाम्
breaking throughतोड़ती हुई
जयन्तीनाम्
conqueringजीतती हुई
मरुतः
the Marutsमरुत्
यन्तु
may goचलें
अग्रम्
at the frontआगे

Verse 3.9

इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य राज्ञ आदित्यानां मरुताꣳ शर्ध उग्रम् ।
महामनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ॥ ३.९ ॥

indrasya vṛṣṇo varuṇasya rājña ādityānāṃ marutāṃ śardha ugram
mahāmanasāṃ bhuvanacyavānāṃ ghoṣo devānāṃ jayatāmudasthāt

इन्द्रस्यवृष्णःवरुणस्यराज्ञःआदित्यानाम्मरुताम्शर्धःउग्रम्महामनसाम्भुवनच्यवानाम्घोषःदेवानाम्जयताम्उत्अस्थात्
हिन्दी अर्थ

बलवान इन्द्र का, राजा वरुण का, आदित्यों और मरुतों का उग्र दल: उदार मन वाले, भुवन हिलाने वाले, जीतते हुए देवताओं का घोष उठा है।

English sense

The mighty host of Indra the bull, of Varuṇa the king, of the Ādityas and the Maruts: the shout of the high-minded, world-shaking gods has risen as they conquer.

पदार्थ · word by word
इन्द्रस्य
of Indraइन्द्र का
वृष्णः
the bullबलवान
वरुणस्य
of Varuṇaवरुण का
राज्ञः
the kingराजा
आदित्यानाम्
of the Ādityasआदित्यों का
मरुताम्
of the Marutsमरुतों का
शर्धः
hostदल
उग्रम्
mightyउग्र
महामनसाम्
high-mindedउदार मन वाले
भुवनच्यवानाम्
world-shakingभुवन हिलाने वाले
घोषः
the shoutघोष
देवानाम्
of the godsदेवताओं का
जयताम्
conqueringजीतते हुए
उत्
upऊपर
अस्थात्
has risenउठा है

Verse 3.10

उद्धर्षय मघवन्नायुधान्युत्सत्वनां मामकानां मनाꣳसि ।
उद्वृत्रहन्वाजिनां वाजिनान्युद्रथानां जयतां यन्तु घोषाः ॥ ३.१० ॥

uddharṣaya maghavannāyudhānyutsatvanāṃ māmakānāṃ manāṃsi
udvṛtrahanvājināṃ vājinānyudrathānāṃ jayatāṃ yantu ghoṣāḥ

उत्हर्षयमघवन्आयुधानिउत्सत्वनाम्मामकानाम्मनांसिउत्वृत्रहन्वाजिनाम्वाजिनानिउत्रथानाम्जयताम्यन्तुघोषाः
हिन्दी अर्थ

हे मघवन्, शस्त्रों को उत्तेजित कर, मेरे योद्धाओं के मनों को उत्तेजित कर। हे वृत्रहन्, घोड़ों का वेग बढ़ा। जीतते रथों के घोष उठें।

English sense

Bountiful one, stir up the weapons, stir up the minds of my warriors. Slayer of Vṛtra, stir up the speed of the steeds. Let the sounds of the conquering chariots rise.

पदार्थ · word by word
उत्
upऊपर
हर्षय
stirउत्तेजित कर
मघवन्
O bountiful oneहे मघवन्
आयुधानि
the weaponsशस्त्रों को
उत्
upऊपर
सत्वनाम्
of the warriorsयोद्धाओं के
मामकानाम्
my ownमेरे
मनांसि
mindsमनों को
उत्
upऊपर
वृत्रहन्
O slayer of Vṛtraहे वृत्रहन्
वाजिनाम्
of the steedsघोड़ों के
वाजिनानि
speedवेग को
उत्
upऊपर
रथानाम्
of the chariotsरथों के
जयताम्
conqueringजीतते
यन्तु
may goउठें
घोषाः
the soundsघोष

Verse 3.11

अस्माकमिन्द्रः समृतेषु ध्वजेष्वस्माकं या इषवस्ता जयन्तु ।
अस्माकं वीरा उत्तरे भवन्त्वस्माँ२ऽउ देवा अवता हवेषु ॥ ३.११ ॥

asmākamindraḥ samṛteṣu dhvajeṣvasmākaṃ yā iṣavastā jayantu
asmākaṃ vīrā uttare bhavantvasmām̐2'u devā avatā haveṣu

अस्माकम्इन्द्रःसमृतेषुध्वजेषुअस्माकम्याःइषवःताःजयन्तुअस्माकम्वीराःउत्तरेभवन्तुअस्मान्उदेवाःअवतहवेषु
हिन्दी अर्थ

जब ध्वज मिलें, इन्द्र हमारा है। हमारे बाण जीतें। हमारे वीर ऊपर रहें। हे देवताओ, पुकारने पर हमारी रक्षा करो।

English sense

When the banners meet, Indra is ours. May our arrows conquer. May our heroes come out on top. Gods, help us when we call.

पदार्थ · word by word
अस्माकम्
oursहमारा
इन्द्रः
Indraइन्द्र
समृतेषु
when they meetमिलने पर
ध्वजेषु
the bannersध्वजों के
अस्माकम्
ourहमारे
याः
whichजो
इषवः
arrowsबाण
ताः
theyवे
जयन्तु
may conquerजीतें
अस्माकम्
ourहमारे
वीराः
heroesवीर
उत्तरे
higherऊपर
भवन्तु
may beहों
अस्मान्
usहमारी
उ
andऔर
देवाः
O godsहे देवताओ
अवत
helpरक्षा करो
हवेषु
in the callsपुकारों में

Verse 3.12

अमीषां चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यप्वे परेहि ।
अभि प्रेहि निर्दह हृत्सु शोकैरन्धेनामित्रास्तमसा सचन्ताम् ॥ ३.१२ ॥

amīṣāṃ cittaṃ pratilobhayantī gṛhāṇāṅgānyapve parehi
abhi prehi nirdaha hṛtsu śokairandhenāmitrāstamasā sacantām

अमीषाम्चित्तम्प्रतिलोभयन्तीगृहाणअङ्गानिअप्वेपराइहिअभिप्रइहिनिःदहहृत्सुशोकैःअन्धेनअमित्राःतमसासचन्ताम्
हिन्दी अर्थ

हे अप्वा, उनके चित्त को भ्रमित करती हुई, उनके अंगों को पकड़ और दूर जा। उनकी ओर आगे जा; उनके हृदयों में शोकों से उन्हें जला दे। शत्रु अन्धे अन्धकार से घिर जाएँ।

English sense

Apvā, confusing the minds of those men, seize their limbs and go away. Go forth against them; burn them out with pains in their hearts. Let the enemies be seized by blind darkness.

पदार्थ · word by word
अमीषाम्
of thoseउनके
चित्तम्
mindचित्त को
प्रतिलोभयन्ती
confusingभ्रमित करती हुई
गृहाण
seizeपकड़
अङ्गानि
limbsअंगों को
अप्वे
O Apvāहे अप्वा
परा
awayदूर
इहि
goजा
अभि
againstकी ओर
प्र
forthआगे
इहि
goजा
निः
outबाहर
दह
burnजला
हृत्सु
in the heartsहृदयों में
शोकैः
with painsशोकों से
अन्धेन
blindअन्धे
अमित्राः
the enemiesशत्रु
तमसा
with darknessअन्धकार से
सचन्ताम्
may be seizedघिर जाएँ

Verse 3.13

अवसृष्टा परापत शरव्ये ब्रह्मसꣳशिते ।
गच्छामित्रान्प्रपद्यस्व मामीषां कं चनोच्छिषः ॥ ३.१३ ॥

avasṛṣṭā parāpata śaravye brahmasaṃśite
gacchāmitrānprapadyasva māmīṣāṃ kaṃ canocchiṣaḥ

अवसृष्टापरापतशरव्येब्रह्मसंशितेगच्छअमित्रान्प्रपद्यस्वमाअमीषाम्कम्चनउत्शिषः
हिन्दी अर्थ

छोड़ा हुआ, दूर उड़, हे मन्त्र से तीखे किए बाण। शत्रुओं के पास जा, उन तक पहुँच। उनमें से किसी को भी बाकी मत छोड़।

English sense

Let loose, fly away, arrow sharpened by prayer. Go to the enemies, strike them. Leave not one of them over.

पदार्थ · word by word
अवसृष्टा
let looseछोड़ा हुआ
परा
awayदूर
पत
flyउड़
शरव्ये
O arrowहे बाण
ब्रह्मसंशिते
sharpened by prayerमन्त्र से तीखा किया
गच्छ
goजा
अमित्रान्
to the enemiesशत्रुओं के पास
प्र
forwardआगे
पद्यस्व
strikeपहुँच
मा
notमत
अमीषाम्
of themउनमें से
कम्
anyकिसी को
चन
at allभी
उत्
overबाकी
शिषः
leaveछोड़

Verse 3.14

प्रेता जयता नर इन्द्रो वः शर्म यच्छतु ।
उग्रा वः सन्तु बाहवोऽनाधृष्या यथासथ ॥ ३.१४ ॥

pretā jayatā nara indro vaḥ śarma yacchatu
ugrā vaḥ santu bāhavo'nādhṛṣyā yathāsatha

प्रइतजयतनरःइन्द्रःवःशर्मयच्छतुउग्राःवःसन्तुबाहवःअनाधृष्याःयथाअसथ
हिन्दी अर्थ

हे मनुष्यो, आगे जाओ और जीतो। इन्द्र तुम्हें शरण दे। तुम्हारी भुजाएँ बलवान हों, जिससे तुम अजेय रहो।

English sense

Go forward, men, and conquer. May Indra give you shelter. May your arms be strong, so that you may be unassailable.

पदार्थ · word by word
प्र
forwardआगे
इत
goजाओ
जयत
conquerजीतो
नरः
O menहे मनुष्यो
इन्द्रः
Indraइन्द्र
वः
to youतुम्हें
शर्म
shelterशरण
यच्छतु
may giveदे
उग्राः
strongबलवान
वः
yourतुम्हारी
सन्तु
may beहों
बाहवः
armsभुजाएँ
अनाधृष्याः
unassailableअजेय
यथा
so thatजिससे
असथ
you may beतुम रहो

Verse 3.15

असौ या सेना मरुतः परेषामभ्यैति न ओजसा स्पर्धमाना ।
तां गूहत तमसापव्रतेन यथामीऽअन्योऽअन्यं न जानन् ॥ ३.१५ ॥

asau yā senā marutaḥ pareṣāmabhyaiti na ojasā spardhamānā
tāṃ gūhata tamasāpavratena yathāmī'anyo'anyaṃ na jānan

असौयासेनामरुतःपरेषाम्अभिऐतिनःओजसास्पर्धमानाताम्गूहततमसाअपव्रतेनयथाअमीअन्यःअन्यम्नजानन्
हिन्दी अर्थ

हे मरुतो, शत्रुओं की वह सेना जो ओज से हमसे होड़ करती हुई हमारी ओर आती है: उसे दिशाहीन अन्धकार से ढको, जिससे वे एक-दूसरे को न पहचानें।

English sense

Maruts, that army of the others which comes towards us, vying with us in might: cover it with a darkness that takes away its purpose, so that they do not know one another.

पदार्थ · word by word
असौ
yonderवह
या
whichजो
सेना
armyसेना
मरुतः
O Marutsहे मरुतो
परेषाम्
of the othersशत्रुओं की
अभि
towardsकी ओर
ऐति
comesआती है
नः
usहमारी
ओजसा
with mightओज से
स्पर्धमाना
vyingहोड़ करती हुई
ताम्
itउसे
गूहत
coverढको
तमसा
with darknessअन्धकार से
अपव्रतेन
without purposeदिशाहीन
यथा
so thatजिससे
अमी
theyवे
अन्यः
oneएक
अन्यम्
anotherदूसरे को
न
notन
जानन्
knowजानें

Verse 3.16

यत्र वाणाः सम्पतन्ति कुमारा विशिखा इव ।
तन्न इन्द्रो बृहस्पतिरदितिः शर्म यच्छतु विश्वाहा शर्म यच्छतु ॥ ३.१६ ॥

yatra vāṇāḥ sampatanti kumārā viśikhā iva
tanna indro bṛhaspatiraditiḥ śarma yacchatu viśvāhā śarma yacchatu

यत्रवाणाःसम्पतन्तिकुमाराःविशिखाःइवतत्नःइन्द्रःबृहस्पतिःअदितिःशर्मयच्छतुविश्वाहाशर्मयच्छतु
हिन्दी अर्थ

जहाँ बाण बिखरे केशों वाले बालकों की तरह एक साथ गिरते हैं, वहाँ इन्द्र, बृहस्पति और अदिति हमें शरण दें, सदा शरण दें।

English sense

Where the arrows fly together like boys with loose hair, there may Indra, Bṛhaspati and Aditi give us shelter, give us shelter every day.

पदार्थ · word by word
यत्र
whereजहाँ
वाणाः
arrowsबाण
सम्पतन्ति
fly togetherएक साथ गिरते हैं
कुमाराः
boysबालक
विशिखाः
with loose hairबिखरे केशों वाले
इव
likeजैसे
तत्
thereवहाँ
नः
to usहमें
इन्द्रः
Indraइन्द्र
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
अदितिः
Aditiअदिति
शर्म
shelterशरण
यच्छतु
may giveदे
विश्वाहा
every dayसदा
शर्म
shelterशरण
यच्छतु
may giveदे

Verse 3.17

मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजामृतेनानुवस्ताम् ।
उरोर्वरीयो वरुणस्ते कृणोतु जयन्तं त्वानु देवा मदन्तु ॥ ३.१७ ॥

marmāṇi te varmaṇā chādayāmi somastvā rājāmṛtenānuvastām
urorvarīyo varuṇaste kṛṇotu jayantaṃ tvānu devā madantu

मर्माणितेवर्मणाछादयामिसोमःत्वाराजाअमृतेनअनुवस्ताम्उरोःवरीयःवरुणःतेकृणोतुजयन्तम्त्वाअनुदेवाःमदन्तु
हिन्दी अर्थ

मैं तेरे मर्मों को कवच से ढकता हूँ। राजा सोम तुझे अमृत से ढके। वरुण तेरे लिए विस्तृत से भी अधिक विस्तृत स्थान करे। तेरे जीतने पर देवता तेरे साथ आनन्दित हों।

English sense

I cover your vital parts with armour. May King Soma clothe you with nectar. May Varuṇa make wider than wide room for you. As you conquer, may the gods rejoice with you.

पदार्थ · word by word
मर्माणि
the vital partsमर्मों को
ते
yourतेरे
वर्मणा
with armourकवच से
छादयामि
I coverढकता हूँ
सोमः
Somaसोम
त्वा
youतुझे
राजा
the kingराजा
अमृतेन
with nectarअमृत से
अनु
overऊपर से
वस्ताम्
may clotheढके
उरोः
than wideविस्तृत से
वरीयः
widerअधिक विस्तृत
वरुणः
Varuṇaवरुण
ते
for youतेरे लिए
कृणोतु
may makeकरे
जयन्तम्
conqueringजीतते हुए
त्वा
youतुझे
अनु
afterपीछे
देवाः
the godsदेवता
मदन्तु
may rejoiceआनन्दित हों

चतुर्थोऽध्यायःAdhyāya 4 · Maitra-sūkta (the Sun)

Verse 4.1

विभ्राड्बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविह्रुतम् ।
वातजूतो योऽअभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा विराजति ॥ ४.१ ॥

vibhrāḍbṛhatpibatu somyaṃ madhvāyurdadhadyajñapatāvavihrutam
vātajūto yo'abhirakṣati tmanā prajāḥ pupoṣa purudhā virājati

विभ्राट्बृहत्पिबतुसोम्यम्मधुआयुःदधत्यज्ञपतौअविह्रुतम्वातजूतःयःअभिरक्षतित्मनाप्रजाःपुपोषपुरुधाविराजति
हिन्दी अर्थ

महान दीप्तिमान सोम का मधु पिए, यज्ञपति को अखंड आयु देता हुआ। वायु से प्रेरित, वह स्वयं प्रजाओं की रक्षा करता है; उसने उन्हें पोषा है और अनेक प्रकार से दूर तक चमकता है।

English sense

May the lofty radiant one drink the honey of Soma, giving unbroken life to the lord of the worship. Sped by the wind, he guards the creatures by himself; he has nourished them and shines far in many ways.

पदार्थ · word by word
विभ्राट्
the radiantदीप्तिमान
बृहत्
loftyमहान
पिबतु
may he drinkपिए
सोम्यम्
of Somaसोम का
मधु
honeyमधु
आयुः
lifeआयु
दधत्
givingदेता हुआ
यज्ञपतौ
to the lord of worshipयज्ञपति को
अविह्रुतम्
unbrokenअखंड
वातजूतः
sped by the windवायु से प्रेरित
यः
whoजो
अभिरक्षति
guardsरक्षा करता है
त्मना
by himselfस्वयं
प्रजाः
creaturesप्रजाओं को
पुपोष
has nourishedपोषा है
पुरुधा
in many waysअनेक प्रकार से
विराजति
shines widelyविस्तार से चमकता है

Verse 4.2

उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।
दृशे विश्वाय सूर्यꣳ ॥ ४.२ ॥

udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ
dṛśe viśvāya sūryaṃ

उत्उत्यम्जातवेदसम्देवम्वहन्तिकेतवःदृशेविश्वायसूर्यम्
हिन्दी अर्थ

किरणें उस जातवेदा देव, सूर्य को, ऊपर ले जाती हैं, ताकि सब देख सकें।

English sense

The rays carry up that god, the sun who knows all that is born, so that all may see.

पदार्थ · word by word
उत्
upऊपर
उ
indeedही
त्यम्
thatउस
जातवेदसम्
knower of all born thingsजातवेदा
देवम्
godदेव को
वहन्ति
carryले जाती हैं
केतवः
the raysकिरणें
दृशे
to seeदेखने के लिए
विश्वाय
for allसबके
सूर्यम्
the sunसूर्य को

Verse 4.3

येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ२ऽअनु ।
त्वं वरुण पश्यसि ॥ ४.३ ॥

yenā pāvaka cakṣasā bhuraṇyantaṃ janām̐2'anu
tvaṃ varuṇa paśyasi

येनपावकचक्षसाभुरण्यन्तम्जनान्अनुत्वम्वरुणपश्यसि
हिन्दी अर्थ

हे पवित्र करने वाले, हे वरुण, उस आँख से जिससे तुम लोगों के बीच कर्म में लगे को देखते हो।

English sense

Purifier, Varuṇa, with that eye with which you watch the busy one among the peoples.

पदार्थ · word by word
येन
with whichजिस
पावक
O purifierहे पवित्र करने वाले
चक्षसा
eyeआँख से
भुरण्यन्तम्
the busy oneकर्म में लगे
जनान्
the peoplesलोगों के
अनु
amongबीच
त्वम्
youतुम
वरुण
O Varuṇaहे वरुण
पश्यसि
you watchदेखते हो

Verse 4.4

दैव्यावध्वर्यूऽआगतꣳ रथेन सूर्यत्वचा ।
मध्वा यज्ञꣳ समञ्जाथे ।
तं प्रत्नथा ।
अयं वेनः ।
चित्रं देवानाम् ॥ ४.४ ॥

daivyāvadhvaryū'āgataṃ rathena sūryatvacā
madhvā yajñaṃ samañjāthe
taṃ pratnathā
ayaṃ venaḥ
citraṃ devānām

दैव्यौअध्वर्यूआगतम्रथेनसूर्यत्वचामध्वायज्ञम्समञ्जाथेतम्प्रत्नथाअयम्वेनःचित्रम्देवानाम्
हिन्दी अर्थ

हे दोनों दिव्य अध्वर्युओ, सूर्य जैसी चमकती त्वचा वाले रथ से आओ। तुम यज्ञ को मधु से लेपते हो। यहाँ "तं प्रत्नथा", "अयं वेनः" और "चित्रं देवानाम्" आते हैं।

English sense

Two divine Adhvaryus, come on your chariot that shines like the sun. You anoint the rite with honey. Here follow "That, as of old", "This loving one" and "The bright face of the gods".

पदार्थ · word by word
दैव्यौ
O two divineहे दोनों दिव्य
अध्वर्यू
Adhvaryusअध्वर्युओ
आगतम्
comeआओ
रथेन
on the chariotरथ से
सूर्यत्वचा
with the sun's skinसूर्य जैसी त्वचा वाले
मध्वा
with honeyमधु से
यज्ञम्
the riteयज्ञ को
समञ्जाथे
you anointलेपते हो
तम्
thatउस
प्रत्नथा
as of oldपुराने ढंग से
अयम्
thisयह
वेनः
the loving oneवेन
चित्रम्
the brightअद्भुत
देवानाम्
of the godsदेवताओं का

Verse 4.5

तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येष्ठतातिं बर्हिषदꣳ स्वर्विदम् ।
प्रतीचीनं वृजनं दोहसे धुनिमाशुं जयन्तमनु यासु वर्धसे ॥ ४.५ ॥

taṃ pratnathā pūrvathā viśvathemathā jyeṣṭhatātiṃ barhiṣadaṃ svarvidam
pratīcīnaṃ vṛjanaṃ dohase dhunimāśuṃ jayantamanu yāsu vardhase

तम्प्रत्नथापूर्वथाविश्वथाइमथाज्येष्ठतातिम्बर्हिषदम्स्वर्विदम्प्रतीचीनम्वृजनम्दोहसेधुनिम्आशुम्जयन्तम्अनुयासुवर्धसे
हिन्दी अर्थ

उसकी स्तुति करो, पुराने की तरह, पहले की तरह, सबकी तरह, अब की तरह: सबसे श्रेष्ठ, बर्हि पर बैठने वाला, स्वर्ग पाने वाला। तू विरोधी बल को दुहता है, कँपाने वाला, शीघ्र, जीतने वाला, उन यज्ञों में जिनमें तू बढ़ता है।

English sense

Praise him, as of old, as before, as all have, as now: the supreme one who sits on the grass and finds heaven. You milk out the strength turned against you, shaking, swift, conquering, in the rites in which you grow.

पदार्थ · word by word
तम्
himउसकी
प्रत्नथा
as of oldपुराने की तरह
पूर्वथा
as beforeपहले की तरह
विश्वथा
as allसबकी तरह
इमथा
as nowअब की तरह
ज्येष्ठतातिम्
supremeसबसे श्रेष्ठ
बर्हिषदम्
sitting on the grassबर्हि पर बैठने वाले
स्वर्विदम्
finding heavenस्वर्ग पाने वाले
प्रतीचीनम्
turned againstविरोधी
वृजनम्
strengthबल
दोहसे
you milkदुहता है
धुनिम्
shakingकँपाने वाले
आशुम्
swiftशीघ्र
जयन्तम्
conqueringजीतने वाले
अनु
afterपीछे
यासु
in whichजिनमें
वर्धसे
you growबढ़ता है

Verse 4.6

अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने ।
इममपाꣳ संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥ ४.६ ॥

ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāne
imamapāṃ saṃgame sūryasya śiśuṃ na viprā matibhī rihanti

अयम्वेनःचोदयत्पृश्निगर्भाःज्योतिर्जरायुःरजसःविमानेइमम्अपाम्संगमेसूर्यस्यशिशुम्नविप्राःमतिभिःरिहन्ति
हिन्दी अर्थ

इस वेन ने, ज्योति के आवरण वाले ने, लोक को नापते हुए चितकबरे गर्भ वाली गायों को प्रेरित किया है। जलों और सूर्य के संगम पर, विप्र अपनी बुद्धियों से उसे शिशु की तरह चाटते हैं।

English sense

This longing one, wrapped in light, has driven the cows with dappled young, in the measuring of the region. At the meeting of the waters and the sun, the inspired lick him with their thoughts, like a child.

पदार्थ · word by word
अयम्
thisयह
वेनः
the longing oneवेन
चोदयत्
has drivenप्रेरित किया
पृश्निगर्भाः
those with dappled youngचितकबरे गर्भ वाली
ज्योतिर्जरायुः
wrapped in lightज्योति के आवरण वाला
रजसः
of the regionलोक के
विमाने
in the measuringनापने में
इमम्
himइसे
अपाम्
of the watersजलों के
संगमे
at the meetingसंगम पर
सूर्यस्य
of the sunसूर्य के
शिशुम्
childशिशु
न
likeजैसे
विप्राः
the inspiredविप्र
मतिभिः
with thoughtsबुद्धियों से
रिहन्ति
lickचाटते हैं

Verse 4.7

चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आप्रा द्यावापृथिवीऽअन्तरिक्षꣳ सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ ४.७ ॥

citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ
āprā dyāvāpṛthivī'antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca

चित्रम्देवानाम्उत्अगात्अनीकम्चक्षुःमित्रस्यवरुणस्यअग्नेःआअप्राःद्यावापृथिवीअन्तरिक्षम्सूर्यःआत्माजगतःतस्थुषःच
हिन्दी अर्थ

देवों का अद्भुत मुख उदय हुआ है, मित्र, वरुण और अग्नि की आँख। सूर्य ने द्यावापृथिवी और अन्तरिक्ष को भर दिया है। वह चलने वाले और स्थिर सबका आत्मा है।

English sense

The bright face of the gods has risen, the eye of Mitra, Varuṇa and Agni. The sun has filled heaven and earth and the air. He is the self of all that moves and all that stands.

पदार्थ · word by word
चित्रम्
brightअद्भुत
देवानाम्
of the godsदेवों का
उत्
upऊपर
अगात्
has risenउदय हुआ
अनीकम्
faceमुख
चक्षुः
eyeआँख
मित्रस्य
of Mitraमित्र की
वरुणस्य
of Varuṇaवरुण की
अग्नेः
of Agniअग्नि की
आ
fullyपूरी तरह
अप्राः
has filledभर दिया
द्यावापृथिवी
heaven and earthद्यावापृथिवी को
अन्तरिक्षम्
airअन्तरिक्ष को
सूर्यः
the sunसूर्य
आत्मा
selfआत्मा
जगतः
of what movesचलने वाले का
तस्थुषः
of what standsस्थिर का
च
andऔर

Verse 4.8

आ न इडाभिर्विदथे सुशस्ति विश्वानरः सविता देव एतु ।
अपि यथा युवानो मत्सथा नो विश्वं जगदभिपित्वे मनीषा ॥ ४.८ ॥

ā na iḍābhirvidathe suśasti viśvānaraḥ savitā deva etu
api yathā yuvāno matsathā no viśvaṃ jagadabhipitve manīṣā

आनःइडाभिःविदथेसुशस्तिविश्वानरःसवितादेवःएतुअपियथायुवानःमत्सथनःविश्वम्जगत्अभिपित्वेमनीषा
हिन्दी अर्थ

सब मनुष्यों के सविता देव इळाओं और सुन्दर स्तुति के साथ हमारी सभा में आएँ; ताकि हे युवा देवो, तुम हमारे साथ आनन्दित हो, और मनीषा से सारा चलता जगत भी, जब दिन विश्राम को आता है।

English sense

May god Savitṛ, who belongs to all men, come to our gathering with refreshments and fine praise; so that you young gods may rejoice with us, and with thought the whole moving world, when the day comes to rest.

पदार्थ · word by word
आ
hereयहाँ
नः
to usहमारे
इडाभिः
with refreshmentsइळाओं के साथ
विदथे
to the gatheringसभा में
सुशस्ति
with fine praiseसुन्दर स्तुति से
विश्वानरः
belonging to all menसब मनुष्यों का
सविता
Savitṛसविता
देवः
godदेव
एतु
may comeआए
अपि
alsoभी
यथा
so thatताकि
युवानः
O young onesहे युवाओ
मत्सथ
you rejoiceआनन्दित हो
नः
with usहमारे साथ
विश्वम्
allसारे
जगत्
moving worldजगत में
अभिपित्वे
at the evening haltसन्ध्या के विश्राम में
मनीषा
with thoughtमनीषा से

Verse 4.9

यदद्य कच्च वृत्रहन्नुदगा अभि सूर्य ।
सर्वं तदिन्द्र ते वशे ॥ ४.९ ॥

yadadya kacca vṛtrahannudagā abhi sūrya
sarvaṃ tadindra te vaśe

यत्अद्यकत्चवृत्रहन्उदगाःअभिसूर्यसर्वम्तत्इन्द्रतेवशे
हिन्दी अर्थ

हे वृत्र को मारने वाले सूर्य, आज तुम जिस किसी पर उदित हुए हो, हे इन्द्र, वह सब तुम्हारे वश में है।

English sense

Whatever you have risen over today, sun who slays Vṛtra, all that, Indra, is in your power.

पदार्थ · word by word
यत्
whateverजो
अद्य
todayआज
कत्
whatकुछ
च
andभी
वृत्रहन्
O slayer of Vṛtraहे वृत्र को मारने वाले
उदगाः
you have risenतुम उदित हुए हो
अभि
overऊपर
सूर्य
O sunहे सूर्य
सर्वम्
allसब
तत्
thatवह
इन्द्र
O Indraहे इन्द्र
ते
yourतुम्हारे
वशे
in powerवश में

Verse 4.10

तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य ।
विश्वमाभासि रोचनम् ॥ ४.१० ॥

taraṇirviśvadarśato jyotiṣkṛdasi sūrya
viśvamābhāsi rocanam

तरणिःविश्वदर्शतःज्योतिष्कृत्असिसूर्यविश्वम्आभासिरोचनम्
हिन्दी अर्थ

हे सूर्य, तुम तीव्र हो, सबको दिखने वाले, ज्योति करने वाले। तुम सारे प्रकाशमय लोक को प्रकाशित करते हो।

English sense

Sun, you are swift, seen by all, the maker of light. You light up the whole bright realm.

पदार्थ · word by word
तरणिः
swiftतीव्र
विश्वदर्शतः
seen by allसबको दिखने वाले
ज्योतिष्कृत्
maker of lightज्योति करने वाले
असि
you areहो
सूर्य
O Sunहे सूर्य
विश्वम्
the wholeसारे
आभासि
you light upप्रकाशित करते हो
रोचनम्
bright realmप्रकाशमय लोक को

Verse 4.11

तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्विततꣳ संजभार ।
यदेदयुक्त हरितः सधस्थादाद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥ ४.११ ॥

tatsūryasya devatvaṃ tanmahitvaṃ madhyā kartorvitataṃ saṃjabhāra
yadedayukta haritaḥ sadhasthādādrātrī vāsastanute simasmai

तत्सूर्यस्यदेवत्वम्तत्महित्वम्मध्याकर्तोःविततम्संजभारयदाइत्अयुक्तहरितःसधस्थात्आत्रात्रीवासःतनुतेसिमस्मै
हिन्दी अर्थ

यही सूर्य का देवत्व है, यही उसकी महिमा: काम के बीच में वह फैलाए हुए को समेट लेता है। जब वह अपनी हरित घोड़ियों को उनके स्थान से खोल देता है, तब रात्रि सब पर अपना वस्त्र फैला देती है।

English sense

This is the Sun's godhead, this his greatness: in the midst of their work he draws in what was spread out. When he has unyoked his bay mares from their place, then Night spreads her garment over all.

पदार्थ · word by word
तत्
thatवह
सूर्यस्य
of the Sunसूर्य का
देवत्वम्
godheadदेवत्व
तत्
thatवह
महित्वम्
greatnessमहिमा
मध्या
in the midstबीच में
कर्तोः
of the workकाम के
विततम्
what was spread outफैलाया हुआ
संजभार
he has drawn inसमेट लिया है
यदा
whenजब
इत्
indeedही
अयुक्त
he has unyokedखोल दिया
हरितः
the bay maresहरित घोड़ियों को
सधस्थात्
from their placeअपने स्थान से
आत्
thenतब
रात्री
Nightरात्रि
वासः
garmentवस्त्र
तनुते
spreadsफैलाती है
सिमस्मै
over allसब पर

Verse 4.12

तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूपं कृणुते द्योरुपस्थे ।
अनन्तमन्यद्रुशदस्य पाजः कृष्णमन्यद्धरितः सम्भरन्ति ॥ ४.१२ ॥

tanmitrasya varuṇasyābhicakṣe sūryo rūpaṃ kṛṇute dyorupasthe
anantamanyadruśadasya pājaḥ kṛṣṇamanyaddharitaḥ sambharanti

तत्मित्रस्यवरुणस्यअभिचक्षेसूर्यःरूपम्कृणुतेद्योःउपस्थेअनन्तम्अन्यत्रुशत्अस्यपाजःकृष्णम्अन्यत्हरितःसम्भरन्ति
हिन्दी अर्थ

द्युलोक की गोद में सूर्य वह रूप धारण करता है, ताकि मित्र और वरुण देखे जा सकें। उसके तेज का एक पक्ष अनन्त और उज्ज्वल है; दूसरा काला है। उसकी हरित घोड़ियाँ दोनों को लाती हैं।

English sense

In the lap of heaven the Sun takes on that form, so that Mitra and Varuṇa may be seen. One side of his power is endless and bright; the other is dark. His bay mares bring them both.

पदार्थ · word by word
तत्
thatवह
मित्रस्य
of Mitraमित्र के
वरुणस्य
of Varuṇaवरुण के
अभिचक्षे
to be seenदेखने के लिए
सूर्यः
the Sunसूर्य
रूपम्
formरूप
कृणुते
makesबनाता है
द्योः
of heavenद्युलोक की
उपस्थे
in the lapगोद में
अनन्तम्
endlessअनन्त
अन्यत्
oneएक
रुशत्
brightउज्ज्वल
अस्य
hisउसका
पाजः
powerतेज
कृष्णम्
darkकाला
अन्यत्
the otherदूसरा
हरितः
the bay maresहरित घोड़ियाँ
सम्भरन्ति
bring togetherएक साथ लाती हैं

Verse 4.13

बण्महाँ२ऽअसि सूर्य बडादित्य महाँ२ऽअसि ।
महस्ते सतो महिमा पनस्यतेऽद्धा देव महाँ२ऽअसि ॥ ४.१३ ॥

baṇmahām̐2'asi sūrya baḍāditya mahām̐2'asi
mahaste sato mahimā panasyate'ddhā deva mahām̐2'asi

बट्महान्असिसूर्यबट्आदित्यमहान्असिमहःतेसतःमहिमापनस्यतेअद्धादेवमहान्असि
हिन्दी अर्थ

सचमुच, हे सूर्य, तुम महान हो। सचमुच, हे आदित्य, तुम महान हो। तुम महान की महिमा की स्तुति होती है। सचमुच, हे देव, तुम महान हो।

English sense

Truly, Sūrya, you are great. Truly, Āditya, you are great. Your greatness, great as you are, is praised. Truly, god, you are great.

पदार्थ · word by word
बट्
trulyसचमुच
महान्
greatमहान
असि
you areहो
सूर्य
O Sūryaहे सूर्य
बट्
trulyसचमुच
आदित्य
O Ādityaहे आदित्य
महान्
greatमहान
असि
you areहो
महः
greatमहान
ते
yourतुम्हारी
सतः
beingहोते हुए
महिमा
greatnessमहिमा
पनस्यते
is praisedस्तुत होती है
अद्धा
trulyसचमुच
देव
O godहे देव
महान्
greatमहान
असि
you areहो

Verse 4.14

बट्सूर्य श्रवसा महाँ२ऽअसि सत्रा देव महाँ२ऽअसि ।
मह्ना देवानामसुर्यः पुरोहितो विभु ज्योतिरदाभ्यम् ॥ ४.१४ ॥

baṭsūrya śravasā mahām̐2'asi satrā deva mahām̐2'asi
mahnā devānāmasuryaḥ purohito vibhu jyotiradābhyam

बट्सूर्यश्रवसामहान्असिसत्रादेवमहान्असिमह्नादेवानाम्असुर्यःपुरोहितःविभुज्योतिःअदाभ्यम्
हिन्दी अर्थ

सचमुच, हे सूर्य, तुम यश में महान हो। पूर्णतः, हे देव, तुम महान हो। अपनी महिमा से तुम देवों के आगे रखे प्रभु हो, एक व्यापक ज्योति जिसे कोई हानि नहीं पहुँचा सकता।

English sense

Truly, Sūrya, you are great in fame. Wholly, god, you are great. By your greatness you are the lordly one set before the gods, a far-reaching light that none can harm.

पदार्थ · word by word
बट्
trulyसचमुच
सूर्य
O Sūryaहे सूर्य
श्रवसा
in fameयश में
महान्
greatमहान
असि
you areहो
सत्रा
whollyपूर्णतः
देव
O godहे देव
महान्
greatमहान
असि
you areहो
मह्ना
by greatnessमहिमा से
देवानाम्
of the godsदेवों का
असुर्यः
lordlyप्रभुता वाला
पुरोहितः
set in frontआगे रखा
विभु
far-reachingव्यापक
ज्योतिः
lightज्योति
अदाभ्यम्
not to be harmedअक्षय

Verse 4.15

श्रायन्त-इव सूर्यं विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत ।
वसूनि जाते जनमानऽओजसा प्रति भागं न दीधिम ॥ ४.१५ ॥

śrāyanta-iva sūryaṃ viśvedindrasya bhakṣata
vasūni jāte janamāna'ojasā prati bhāgaṃ na dīdhima

श्रायन्तःइवसूर्यम्विश्वाइत्इन्द्रस्यभक्षतवसूनिजातेजनमानेओजसाप्रतिभागम्नदीधिम
हिन्दी अर्थ

सूर्य से लगी किरणों की तरह, इन्द्र के सब धन में भाग लो। जन्मे और जन्म लेने वालों में, उसके ओज से, हम उन्हें अपना भाग मानते हैं।

English sense

Like rays clinging to the sun, share in all the goods of Indra. We look to them as our share, among those born and being born, by his might.

पदार्थ · word by word
श्रायन्तः
clingingलगे हुए
इव
likeकी तरह
सूर्यम्
to the sunसूर्य से
विश्वा
allसब
इत्
indeedही
इन्द्रस्य
of Indraइन्द्र का
भक्षत
shareभाग लो
वसूनि
goodsधन
जाते
of what is bornजन्मे हुए
जनमाने
of what is being bornजन्म लेने वालों में
ओजसा
with mightओज से
प्रति
according toअनुसार
भागम्
shareभाग
न
likeजैसे
दीधिम
we thinkहम सोचते हैं

Verse 4.16

अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निरꣳहसः पिपृता निरवद्यात् ।
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवीऽउत द्यौः ॥ ४.१६ ॥

adyā devā uditā sūryasya niraṃhasaḥ pipṛtā niravadyāt
tanno mitro varuṇo māmahantāmaditiḥ sindhuḥ pṛthivī'uta dyauḥ

अद्यदेवाःउदितासूर्यस्यनिःअꣳहसःपिपृतनिःअवद्यात्तत्नःमित्रःवरुणःमामहन्ताम्अदितिःसिन्धुःपृथिवीउतद्यौः
हिन्दी अर्थ

हे देवो, आज, सूर्य के उदय पर, हमें संकट से और दोष से बाहर निकालो। मित्र और वरुण हमें यह प्रदान करें, और अदिति, सिन्धु, पृथ्वी और द्युलोक भी।

English sense

Gods, today, at the rising of the Sun, bring us out of distress and out of blame. May Mitra and Varuṇa grant us this, and Aditi, the river, Earth and Heaven.

पदार्थ · word by word
अद्य
todayआज
देवाः
O godsहे देवो
उदिता
at the risingउदय पर
सूर्यस्य
of the Sunसूर्य के
निः
outबाहर
अꣳहसः
from distressसंकट से
पिपृत
bringनिकालो
निः
outबाहर
अवद्यात्
from blameदोष से
तत्
thatवह
नः
to usहमें
मित्रः
Mitraमित्र
वरुणः
Varuṇaवरुण
मामहन्ताम्
may they grantप्रदान करें
अदितिः
Aditiअदिति
सिन्धुः
the riverसिन्धु
पृथिवी
Earthपृथ्वी
उत
andऔर
द्यौः
Heavenद्युलोक

Verse 4.17

आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च ।
हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥ ४.१७ ॥

ā kṛṣṇena rajasā vartamāno niveśayannamṛtaṃ martyaṃ ca
hiraṇyayena savitā rathenā devo yāti bhuvanāni paśyan

आकृष्णेनरजसावर्तमानःनिवेशयन्अमृतम्मर्त्यम्चहिरण्ययेनसवितारथेनआदेवःयातिभुवनानिपश्यन्
हिन्दी अर्थ

अँधेरे लोक से होकर चलते हुए, अमर्त्य और मर्त्य को विश्राम में रखते हुए, सविता देव अपने स्वर्ण रथ में सब लोकों को देखते हुए आते हैं।

English sense

Moving through the dark realm, laying to rest the immortal and the mortal, the god Savitṛ comes in his golden chariot, looking on all the worlds.

पदार्थ · word by word
आ
hereयहाँ
कृष्णेन
through the darkअँधेरे
रजसा
realmलोक से
वर्तमानः
movingचलते हुए
निवेशयन्
laying to restविश्राम में रखते हुए
अमृतम्
the immortalअमर्त्य को
मर्त्यम्
the mortalमर्त्य को
च
andऔर
हिरण्ययेन
goldenस्वर्ण
सविता
Savitṛसविता
रथेन
with his chariotरथ से
आ
hereयहाँ
देवः
the godदेव
याति
comesआते हैं
भुवनानि
the worldsलोकों को
पश्यन्
looking onदेखते हुए

पञ्चमोऽध्यायःAdhyāya 5 · Śatarudriya (Namakam)

Verse 5.1

नमस्ते रुद्र मन्यवऽउतो तऽइषवे नमः ।
बाहुभ्यामुत ते नमः ॥ ५.१ ॥

namaste rudra manyava'uto ta'iṣave namaḥ
bāhubhyāmuta te namaḥ

नमःतेरुद्रमन्यवेउतोतेइषवेनमःबाहुभ्याम्उततेनमः
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, तेरे क्रोध को नमस्कार, और तेरे बाण को नमस्कार। तेरी दोनों भुजाओं को नमस्कार।

English sense

Rudra, homage to your wrath, and homage to your arrow. Homage to your two arms.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ते
to yourतेरे
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
मन्यवे
wrathक्रोध को
उतो
and alsoऔर
ते
to yourतेरे
इषवे
arrowबाण को
नमः
homageनमस्कार
बाहुभ्याम्
to the two armsदोनों भुजाओं को
उत
andऔर
ते
yourतेरी
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.2

या ते रुद्र शिवा तनूरघोरापापकाशिनी ।
तया नस्तन्वा शंतमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ५.२ ॥

yā te rudra śivā tanūraghorāpāpakāśinī
tayā nastanvā śaṃtamayā giriśantābhicākaśīhi

यातेरुद्रशिवातनूःअघोराअपापकाशिनीतयानःतन्वाशन्तमयागिरिशन्तअभिचाकशीहि
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, तेरा जो शरीर कल्याणकारी है, अघोर, पाप न दिखाने वाला: हे पर्वत पर रहने वाले, उस अत्यन्त सुखद शरीर से हमारी ओर देख।

English sense

Rudra, your body that is kindly, not terrible, showing no evil: dweller on the mountain, look upon us with that most kindly body.

पदार्थ · word by word
या
whichजो
ते
yourतेरा
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
शिवा
kindlyकल्याणकारी
तनूः
bodyशरीर
अघोरा
not terribleअघोर
अपापकाशिनी
not showing evilपाप न दिखाने वाला
तया
with thatउस
नः
usहमें
तन्वा
bodyशरीर से
शन्तमया
most kindlyअत्यन्त सुखद
गिरिशन्त
O dweller on the mountainहे पर्वत पर रहने वाले
अभि
uponकी ओर
चाकशीहि
lookदेख

Verse 5.3

यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे ।
शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिꣳसीः पुरुषं जगत् ॥ ५.३ ॥

yāmiṣuṃ giriśanta haste bibharṣyastave
śivāṃ giritra tāṃ kuru mā hiṃsīḥ puruṣaṃ jagat

याम्इषुम्गिरिशन्तहस्तेबिभर्षिअस्तवेशिवाम्गिरित्रताम्कुरुमाहिंसीःपुरुषम्जगत्
हिन्दी अर्थ

हे पर्वत पर रहने वाले, जो बाण तू चलाने के लिए हाथ में धारण करता है: हे पर्वत के रक्षक, उसे कल्याणकारी बना। पुरुष को या जगत् को हानि मत पहुँचा।

English sense

Dweller on the mountain, the arrow you hold in your hand to shoot: guardian of the mountain, make it kindly. Do not harm man or the world.

पदार्थ · word by word
याम्
whichजिस
इषुम्
arrowबाण को
गिरिशन्त
O dweller on the mountainहे पर्वत पर रहने वाले
हस्ते
in your handहाथ में
बिभर्षि
you holdधारण करता है
अस्तवे
to shootचलाने के लिए
शिवाम्
kindlyकल्याणकारी
गिरित्र
O guardian of the mountainहे पर्वत के रक्षक
ताम्
itउसे
कुरु
makeबना
मा
notमत
हिंसीः
harmहानि पहुँचा
पुरुषम्
manपुरुष को
जगत्
the worldजगत् को

Verse 5.4

शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि ।
यथा नः सर्वमिज्जगदयक्ष्मꣳ सुमना असत् ॥ ५.४ ॥

śivena vacasā tvā giriśācchā vadāmasi
yathā naḥ sarvamijjagadayakṣmaṃ sumanā asat

शिवेनवचसात्वागिरिशअच्छवदामसियथानःसर्वम्इत्जगत्अयक्ष्मम्सुमनाःअसत्
हिन्दी अर्थ

हे गिरिश, हम तुझसे कल्याणकारी वचन कहते हैं, जिससे हमारा सारा जगत् रोगरहित और प्रसन्न हो।

English sense

Mountain-dweller, we speak to you with kindly words, so that our whole world may be free of sickness and glad.

पदार्थ · word by word
शिवेन
with kindlyकल्याणकारी
वचसा
speechवचन से
त्वा
youतुझे
गिरिश
O mountain-dwellerहे गिरिश
अच्छ
towardsकी ओर
वदामसि
we speakकहते हैं
यथा
so thatजिससे
नः
ourहमारा
सर्वम्
wholeसारा
इत्
indeedही
जगत्
worldजगत्
अयक्ष्मम्
free of sicknessरोगरहित
सुमनाः
gladप्रसन्न
असत्
may beहो

Verse 5.5

अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् ।
अहीँश्च सर्वान्जम्भयन्त्सर्वाँश्च यातुधान्योऽधराचीः परासुव ॥ ५.५ ॥

adhyavocadadhivaktā prathamo daivyo bhiṣak
ahīm̐śca sarvānjambhayantsarvām̐śca yātudhānyo'dharācīḥ parāsuva

अधिअवोचत्अधिवक्ताप्रथमःदैव्यःभिषक्अहीन्चसर्वान्जम्भयन्सर्वाःचयातुधान्यःअधराचीःपरासुव
हिन्दी अर्थ

पहला अधिवक्ता, दिव्य वैद्य, हमारे पक्ष में बोला है। सब सर्पों को कुचलते हुए, सब यातुधानियों को नीचे की ओर दूर भगा।

English sense

The first advocate, the divine physician, has spoken for us. Crushing all snakes, drive all the sorceresses away and down.

पदार्थ · word by word
अधि
for usहमारे पक्ष में
अवोचत्
has spokenबोला है
अधिवक्ता
the advocateअधिवक्ता
प्रथमः
firstपहला
दैव्यः
divineदिव्य
भिषक्
physicianवैद्य
अहीन्
snakesसर्पों को
च
andऔर
सर्वान्
allसब
जम्भयन्
crushingकुचलता हुआ
सर्वाः
allसब
च
andऔर
यातुधान्यः
sorceressesयातुधानियों को
अधराचीः
downwardनीचे की ओर
परा
awayदूर
सुव
driveभगा

Verse 5.6

असौ यस्ताम्रोऽअरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः ।
ये चैनꣳ रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशोऽवैषाꣳ हेड ईमहे ॥ ५.६ ॥

asau yastāmro'aruṇa uta babhruḥ sumaṅgalaḥ
ye cainaṃ rudrā abhito dikṣu śritāḥ sahasraśo'vaiṣāṃ heḍa īmahe

असौयःताम्रःअरुणःउतबभ्रुःसुमङ्गलःयेचएनम्रुद्राःअभितःदिक्षुश्रिताःसहस्रशःअवएषाम्हेडःईमहे
हिन्दी अर्थ

वह जो ताम्र, अरुण और भूरा है, अत्यन्त मंगलकारी, और जो हज़ारों रुद्र उसके चारों ओर दिशाओं में स्थित हैं: हम उनके क्रोध को दूर करने की प्रार्थना करते हैं।

English sense

Yonder one who is copper-red, ruddy and brown, most auspicious, and the Rudras by thousands who dwell around him in the quarters: we pray their anger away.

पदार्थ · word by word
असौ
yonderवह
यः
whoजो
ताम्रः
copper-redताम्र
अरुणः
ruddyअरुण
उत
andऔर
बभ्रुः
brownभूरा
सुमङ्गलः
most auspiciousअत्यन्त मंगलकारी
ये
whoजो
च
andऔर
एनम्
himइसके
रुद्राः
Rudrasरुद्र
अभितः
aroundचारों ओर
दिक्षु
in the quartersदिशाओं में
श्रिताः
dwellingस्थित
सहस्रशः
by thousandsहज़ारों
अव
awayदूर
एषाम्
theirउनका
हेडः
angerक्रोध
ईमहे
we prayप्रार्थना करते हैं

Verse 5.7

असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः ।
उतैनं गोपा अदृश्रन्नदृश्रन्नुदहार्यः स दृष्टो मृडयाति नः ॥ ५.७ ॥

asau yo'vasarpati nīlagrīvo vilohitaḥ
utainaṃ gopā adṛśrannadṛśrannudahāryaḥ sa dṛṣṭo mṛḍayāti naḥ

असौयःअवसर्पतिनीलग्रीवःविलोहितःउतएनम्गोपाःअदृश्रन्अदृश्रन्उदहार्यःसःदृष्टःमृडयातिनः
हिन्दी अर्थ

वह जो नीचे सरकता है, नीलग्रीव और लाल: ग्वालों ने उसे देखा है, पानी भरने वाली स्त्रियों ने उसे देखा है। देखा हुआ वह हमें सुखी करे।

English sense

Yonder one who glides down, blue-necked and red: the herdsmen have seen him, the women who fetch water have seen him. Seen by us, may he be gracious to us.

पदार्थ · word by word
असौ
yonderवह
यः
whoजो
अवसर्पति
glides downनीचे सरकता है
नीलग्रीवः
blue-neckedनीलग्रीव
विलोहितः
redलाल
उत
andऔर
एनम्
himउसे
गोपाः
the herdsmenग्वाले
अदृश्रन्
have seenदेखा है
अदृश्रन्
have seenदेखा है
उदहार्यः
the water-bearing womenपानी भरने वाली स्त्रियाँ
सः
heवह
दृष्टः
seenदेखा हुआ
मृडयाति
may be graciousसुखी करे
नः
to usहमें

Verse 5.8

नमोऽस्तु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे ।
अथो येऽअस्य सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नमः ॥ ५.८ ॥

namo'stu nīlagrīvāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe
atho ye'asya satvāno'haṃ tebhyo'karaṃ namaḥ

नमःअस्तुनीलग्रीवायसहस्राक्षायमीढुषेअथोयेअस्यसत्वानःअहम्तेभ्यःअकरम्नमः
हिन्दी अर्थ

नीलग्रीव, हज़ार आँखों वाले, उदार को नमस्कार हो। और जो उसके योद्धा हैं, उन्हें मैं नमस्कार करता हूँ।

English sense

Homage be to the blue-necked, thousand-eyed, bountiful one. And to those who are his warriors I pay homage.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
नीलग्रीवाय
to the blue-neckedनीलग्रीव को
सहस्राक्षाय
thousand-eyedहज़ार आँखों वाले
मीढुषे
bountifulउदार
अथो
andऔर
ये
whoजो
अस्य
hisउसके
सत्वानः
warriorsयोद्धा
अहम्
Iमैं
तेभ्यः
to themउन्हें
अकरम्
have paidकरता हूँ
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.9

प्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयोरार्त्न्योर्ज्याम् ।
याश्च ते हस्तऽइषवः परा ता भगवो वप ॥ ५.९ ॥

pramuñca dhanvanastvamubhayorārtnyorjyām
yāśca te hasta'iṣavaḥ parā tā bhagavo vapa

प्रमुञ्चधन्वनःत्वम्उभयोःआर्त्न्योःज्याम्याःचतेहस्तेइषवःपराताःभगवःवप
हिन्दी अर्थ

अपने धनुष के दोनों सिरों से डोरी खोल दे। और जो बाण तेरे हाथ में हैं, हे भगवन्, उन्हें दूर फेंक दे।

English sense

Loose the string from both ends of your bow. And the arrows in your hand, blessed one, throw them away.

पदार्थ · word by word
प्र
offखोलकर
मुञ्च
looseछोड़
धन्वनः
of the bowधनुष की
त्वम्
youतू
उभयोः
of bothदोनों
आर्त्न्योः
endsसिरों की
ज्याम्
stringडोरी
याः
whichजो
च
andऔर
ते
yourतेरे
हस्ते
in the handहाथ में
इषवः
arrowsबाण
परा
awayदूर
ताः
themउन्हें
भगवः
O blessed oneहे भगवन्
वप
throwफेंक

Verse 5.10

विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो वाणवाँ२ऽउत ।
अनेशन्नस्य या इषव आभुरस्य निषङ्गधिः ॥ ५.१० ॥

vijyaṃ dhanuḥ kapardino viśalyo vāṇavām̐2'uta
aneśannasya yā iṣava ābhurasya niṣaṅgadhiḥ

विज्यम्धनुःकपर्दिनःविशल्यःवाणवान्उतअनेशन्अस्ययाःइषवःआभुःअस्यनिषङ्गधिः
हिन्दी अर्थ

कपर्दी का धनुष बिना डोरी का हो; बाणों वाला बिना फलों का। उसके बाण नष्ट हो गए हैं; उसका तूणीर खाली है।

English sense

Stringless be the bow of the one with braided hair; the quiver-bearer without arrowheads. His arrows have vanished; his quiver is empty.

पदार्थ · word by word
विज्यम्
stringlessबिना डोरी
धनुः
the bowधनुष
कपर्दिनः
of the one with braided hairकपर्दी का
विशल्यः
without arrowheadsबिना फल का
वाणवान्
the quiver-bearerबाणों वाला
उत
andऔर
अनेशन्
have vanishedनष्ट हो गए
अस्य
hisउसके
याः
whichजो
इषवः
arrowsबाण
आभुः
emptyखाली
अस्य
hisउसका
निषङ्गधिः
quiverतूणीर

Verse 5.11

या ते हेतिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः ।
तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परि भुज ॥ ५.११ ॥

yā te hetirmīḍhuṣṭama haste babhūva te dhanuḥ
tayāsmānviśvatastvamayakṣmayā pari bhuja

यातेहेतिःमीढुष्टमहस्तेबभूवतेधनुःतयाअस्मान्विश्वतःत्वम्अयक्ष्मयापरिभुज
हिन्दी अर्थ

हे अत्यन्त उदार, जो शस्त्र तेरे हाथ में आया है, तेरा धनुष: उसे रोगरहित बनाकर उससे सब ओर से हमारी रक्षा कर।

English sense

Most bountiful one, the weapon that has come into your hand, your bow: with it, made harmless, guard us on all sides.

पदार्थ · word by word
या
whichजो
ते
yourतेरा
हेतिः
weaponशस्त्र
मीढुष्टम
O most bountifulहे अत्यन्त उदार
हस्ते
in the handहाथ में
बभूव
has comeआया है
ते
yourतेरा
धनुः
bowधनुष
तया
with itउससे
अस्मान्
usहमारी
विश्वतः
on all sidesसब ओर से
त्वम्
youतू
अयक्ष्मया
harmlessरोगरहित
परि
aroundचारों ओर
भुज
guardरक्षा कर

Verse 5.12

परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः ।
अथो य इषुधिस्तवारेऽअस्मन्निधेहि तम् ॥ ५.१२ ॥

pari te dhanvano hetirasmānvṛṇaktu viśvataḥ
atho ya iṣudhistavāre'asmannidhehi tam

परितेधन्वनःहेतिःअस्मान्वृणक्तुविश्वतःअथोयःइषुधिःतवआरेअस्मत्निधेहितम्
हिन्दी अर्थ

तेरे धनुष का शस्त्र सब ओर से हमें छोड़ दे। और तेरा तूणीर, उसे हमसे दूर रख दे।

English sense

May the weapon of your bow spare us on all sides. And your quiver, lay it down far from us.

पदार्थ · word by word
परि
awayदूर
ते
yourतेरे
धन्वनः
of the bowधनुष का
हेतिः
weaponशस्त्र
अस्मान्
usहमें
वृणक्तु
may spareछोड़े
विश्वतः
on all sidesसब ओर से
अथो
andऔर
यः
whichजो
इषुधिः
quiverतूणीर
तव
yourतेरा
आरे
farदूर
अस्मत्
from usहमसे
नि
downनीचे
धेहि
layरख
तम्
itउसे

Verse 5.13

अवतत्य धनुष्ट्वꣳ सहस्राक्ष शतेषुधे ।
निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः सुमना भव ॥ ५.१३ ॥

avatatya dhanuṣṭvaṃ sahasrākṣa śateṣudhe
niśīrya śalyānāṃ mukhā śivo naḥ sumanā bhava

अवतत्यधनुःत्वम्सहस्राक्षशतेषुधेनिशीर्यशल्यानाम्मुखाशिवःनःसुमनाःभव
हिन्दी अर्थ

हे हज़ार आँखों वाले, सौ तूणीरों वाले, अपना धनुष ढीला कर, बाण-फलों के मुख तोड़ दे, और हमारे लिए कल्याणकारी और प्रसन्न हो।

English sense

Thousand-eyed one with a hundred quivers, unstring your bow, break off the points of your arrowheads, and be kindly and well-minded to us.

पदार्थ · word by word
अवतत्य
unstringingढीला करके
धनुः
bowधनुष
त्वम्
youतू
सहस्राक्ष
O thousand-eyedहे हज़ार आँखों वाले
शतेषुधे
O you of a hundred quiversहे सौ तूणीरों वाले
निशीर्य
breaking offतोड़कर
शल्यानाम्
of the arrowheadsबाण-फलों के
मुखा
pointsमुख
शिवः
kindlyकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
सुमनाः
well-mindedप्रसन्न
भव
beहो

Verse 5.14

नमस्तऽआयुधायानातताय धृष्णवे ।
उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥ ५.१४ ॥

namasta'āyudhāyānātatāya dhṛṣṇave
ubhābhyāmuta te namo bāhubhyāṃ tava dhanvane

नमःतेआयुधायअनाततायधृष्णवेउभाभ्याम्उततेनमःबाहुभ्याम्तवधन्वने
हिन्दी अर्थ

तेरे साहसी शस्त्र को, बिना चढ़ाए, नमस्कार। तेरी दोनों भुजाओं को और तेरे धनुष को नमस्कार।

English sense

Homage to your bold weapon, unstrung. Homage to both your arms, and to your bow.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ते
to yourतेरे
आयुधाय
weaponशस्त्र को
अनातताय
unstrungबिना चढ़ाए
धृष्णवे
boldसाहसी
उभाभ्याम्
to bothदोनों
उत
andऔर
ते
yourतेरी
नमः
homageनमस्कार
बाहुभ्याम्
armsभुजाओं को
तव
yourतेरे
धन्वने
to the bowधनुष को

Verse 5.15

मा नो महान्तमुत मा नोऽअर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम् ।
मा नो वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वो रुद्र रीरिषः ॥ ५.१५ ॥

mā no mahāntamuta mā no'arbhakaṃ mā na ukṣantamuta mā na ukṣitam
mā no vadhīḥ pitaraṃ mota mātaraṃ mā naḥ priyāstanvo rudra rīriṣaḥ

मानःमहान्तम्उतमानःअर्भकम्मानःउक्षन्तम्उतमानःउक्षितम्मानःवधीःपितरम्माउतमातरम्मानःप्रियाःतन्वःरुद्ररीरिषः
हिन्दी अर्थ

हमारे बड़े को या छोटे को, बढ़ते को या बढ़े हुए को मत मार। हमारे पिता को या माता को मत मार। हे रुद्र, हमारे प्रिय शरीरों को हानि मत पहुँचा।

English sense

Do not slay our great one or our small one, our growing one or our grown one. Do not slay our father or our mother. Rudra, do not hurt our dear bodies.

पदार्थ · word by word
मा
notमत
नः
ourहमारे
महान्तम्
great oneबड़े को
उत
andऔर
मा
notमत
नः
ourहमारे
अर्भकम्
small oneछोटे को
मा
notमत
नः
ourहमारे
उक्षन्तम्
growing oneबढ़ते को
उत
andऔर
मा
notमत
नः
ourहमारे
उक्षितम्
grown oneबढ़े हुए को
मा
notमत
नः
ourहमारे
वधीः
slayमार
पितरम्
fatherपिता को
मा
notमत
उत
andऔर
मातरम्
motherमाता को
मा
notमत
नः
ourहमारे
प्रियाः
dearप्रिय
तन्वः
bodiesशरीरों को
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
रीरिषः
hurtहानि पहुँचा

Verse 5.16

मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नोऽअश्वेषु रीरिषः ।
मा नो वीरान्रुद्र भामिनो वधीर्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥ ५.१६ ॥

mā nastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā no'aśveṣu rīriṣaḥ
mā no vīrānrudra bhāmino vadhīrhaviṣmantaḥ sadamittvā havāmahe

मानःतोकेतनयेमानःआयुषिमानःगोषुमानःअश्वेषुरीरिषःमानःवीरान्रुद्रभामिनःवधीःहविष्मन्तःसदम्इत्त्वाहवामहे
हिन्दी अर्थ

हमारी सन्तान और वंश में, हमारी आयु में, हमारी गायों या घोड़ों में हमें हानि मत पहुँचा। हे रुद्र, क्रोध में हमारे वीरों को मत मार। हवि लिए हुए हम सदा तुझे पुकारते हैं।

English sense

Do not hurt us in our children and descendants, in our life, in our cows or our horses. Rudra, do not slay our men in anger. Bearing offerings, we always call on you.

पदार्थ · word by word
मा
notमत
नः
ourहमारे
तोके
in childrenसन्तान में
तनये
in descendantsवंश में
मा
notमत
नः
ourहमारी
आयुषि
in lifeआयु में
मा
notमत
नः
ourहमारी
गोषु
in cowsगायों में
मा
notमत
नः
ourहमारे
अश्वेषु
in horsesघोड़ों में
रीरिषः
hurtहानि पहुँचा
मा
notमत
नः
ourहमारे
वीरान्
menवीरों को
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
भामिनः
in angerक्रोध में
वधीः
slayमार
हविष्मन्तः
bearing offeringsहवि लिए हुए
सदम्
alwaysसदा
इत्
indeedही
त्वा
youतुझे
हवामहे
we callपुकारते हैं

Verse 5.17

नमो हिरण्यबाहवे सेनान्ये दिशां च पतये नमो नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां पतये नमो नमः शष्पिञ्जराय त्विषीमते पथीनां पतये नमो नमो हरिकेशायोपवीतिने पुष्टानां पतये नमः ॥ ५.१७ ॥

namo hiraṇyabāhave senānye diśāṃ ca pataye namo namo vṛkṣebhyo harikeśebhyaḥ paśūnāṃ pataye namo namaḥ śaṣpiñjarāya tviṣīmate pathīnāṃ pataye namo namo harikeśāyopavītine puṣṭānāṃ pataye namaḥ

नमःहिरण्यबाहवेसेनान्येदिशाम्चपतयेनमःनमःवृक्षेभ्यःहरिकेशेभ्यःपशूनाम्पतयेनमःनमःशष्पिञ्जरायत्विषीमतेपथीनाम्पतयेनमःनमःहरिकेशायउपवीतिनेपुष्टानाम्पतयेनमः
हिन्दी अर्थ

स्वर्ण भुजाओं वाले, सेनानी, दिशाओं के स्वामी को नमस्कार। वृक्षों, हरे केशों वाले, पशुओं के स्वामी को नमस्कार। घास जैसे पीले, दीप्तिमान, मार्गों के स्वामी को नमस्कार। हरे केशों वाले, यज्ञोपवीत पहने, पुष्टों के स्वामी को नमस्कार।

English sense

Homage to the golden-armed, leader of the host, lord of the quarters; homage. Homage to the trees, green-haired, lord of the beasts; homage. Homage to the grass-yellow, shining, lord of the paths; homage. Homage to the green-haired, wearing the sacred cord, lord of the well-fed; homage.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
हिरण्यबाहवे
golden-armedस्वर्ण भुजाओं वाले
सेनान्ये
leader of the hostसेनानी
दिशाम्
the quartersदिशाओं
च
andऔर
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
वृक्षेभ्यः
treesवृक्षों
हरिकेशेभ्यः
green-hairedहरे केशों वाले
पशूनाम्
the beastsपशुओं
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
शष्पिञ्जराय
grass-yellowघास जैसे पीले
त्विषीमते
shiningदीप्तिमान
पथीनाम्
the pathsमार्गों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
हरिकेशाय
green-hairedहरे केशों वाले
उपवीतिने
wearing the sacred cordयज्ञोपवीत पहने
पुष्टानाम्
the well-fedपुष्टों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.18

नमो बभ्लुशाय व्याधिनेऽन्नानां पतये नमो नमो भवस्य हेत्यै जगतां पतये नमो नमो रुद्रायाततायिने क्षेत्राणां पतये नमो नमः सूतायाहन्त्यै वनानां पतये नमः ॥ ५.१८ ॥

namo babhluśāya vyādhine'nnānāṃ pataye namo namo bhavasya hetyai jagatāṃ pataye namo namo rudrāyātatāyine kṣetrāṇāṃ pataye namo namaḥ sūtāyāhantyai vanānāṃ pataye namaḥ

नमःबभ्लुशायव्याधिनेअन्नानाम्पतयेनमःनमःभवस्यहेत्यैजगताम्पतयेनमःनमःरुद्रायआततायिनेक्षेत्राणाम्पतयेनमःनमःसूतायअहन्त्यैवनानाम्पतयेनमः
हिन्दी अर्थ

भूरे, बेधने वाले, अन्नों के स्वामी को नमस्कार। भव के, शस्त्र, जगत् के स्वामी को नमस्कार। रुद्र, धनुष ताने हुए, खेतों के स्वामी को नमस्कार। सारथी, अवध्य, वनों के स्वामी को नमस्कार।

English sense

Homage to the tawny, piercer, lord of foods; homage. Homage to the of Bhava, weapon, lord of the moving world; homage. Homage to the Rudra, with bow drawn, lord of the fields; homage. Homage to the charioteer, the unslayable, lord of the woods; homage.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
बभ्लुशाय
tawnyभूरे
व्याधिने
piercerबेधने वाले
अन्नानाम्
foodsअन्नों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
भवस्य
of Bhavaभव के
हेत्यै
weaponशस्त्र
जगताम्
the moving worldजगत्
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
रुद्राय
Rudraरुद्र
आततायिने
with bow drawnधनुष ताने हुए
क्षेत्राणाम्
the fieldsखेतों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
सूताय
charioteerसारथी
अहन्त्यै
the unslayableअवध्य
वनानाम्
the woodsवनों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.19

नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमो नमो भुवन्तये वारिवस्कृतायौषधीनां पतये नमो नमो मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणां पतये नमो नम उच्चैर्घोषायाक्रन्दयते पत्तीनां पतये नमः ॥ ५.१९ ॥

namo rohitāya sthapataye vṛkṣāṇāṃ pataye namo namo bhuvantaye vārivaskṛtāyauṣadhīnāṃ pataye namo namo mantriṇe vāṇijāya kakṣāṇāṃ pataye namo nama uccairghoṣāyākrandayate pattīnāṃ pataye namaḥ

नमःरोहितायस्थपतयेवृक्षाणाम्पतयेनमःनमःभुवन्तयेवारिवस्कृतायओषधीनाम्पतयेनमःनमःमन्त्रिणेवाणिजायकक्षाणाम्पतयेनमःनमःउच्चैर्घोषायआक्रन्दयतेपत्तीनाम्पतयेनमः
हिन्दी अर्थ

लाल, स्थपति, वृक्षों के स्वामी को नमस्कार। भुवन फैलाने वाले, स्थान देने वाले, ओषधियों के स्वामी को नमस्कार। मन्त्री, व्यापारी, झाड़ियों के स्वामी को नमस्कार। ऊँचे स्वर वाले, रुलाने वाले, पैदल सैनिकों के स्वामी को नमस्कार।

English sense

Homage to the red, master builder, lord of the trees; homage. Homage to the spreader of the world, maker of room, lord of the plants; homage. Homage to the counsellor, trader, lord of the thickets; homage. Homage to the loud-shouting, making them cry, lord of the foot soldiers; homage.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
रोहिताय
redलाल
स्थपतये
master builderस्थपति
वृक्षाणाम्
the treesवृक्षों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
भुवन्तये
spreader of the worldभुवन फैलाने वाले
वारिवस्कृताय
maker of roomस्थान देने वाले
ओषधीनाम्
the plantsओषधियों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
मन्त्रिणे
counsellorमन्त्री
वाणिजाय
traderव्यापारी
कक्षाणाम्
the thicketsझाड़ियों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
उच्चैर्घोषाय
loud-shoutingऊँचे स्वर वाले
आक्रन्दयते
making them cryरुलाने वाले
पत्तीनाम्
the foot soldiersपैदल सैनिकों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.20

नमः कृत्स्नायतया धावते सत्वनां पतये नमो नमः सहमानाय निव्याधिनऽआव्याधिनीनां पतये नमो नमो निषङ्गिणे ककुभाय स्तेनानां पतये नमो नमो निचेरवे परिचरायारण्यानां पतये नमः ॥ ५.२० ॥

namaḥ kṛtsnāyatayā dhāvate satvanāṃ pataye namo namaḥ sahamānāya nivyādhina'āvyādhinīnāṃ pataye namo namo niṣaṅgiṇe kakubhāya stenānāṃ pataye namo namo nicerave paricarāyāraṇyānāṃ pataye namaḥ

नमःकृत्स्नायतयाधावतेसत्वनाम्पतयेनमःनमःसहमानायनिव्याधिनेआव्याधिनीनाम्पतयेनमःनमःनिषङ्गिणेककुभायस्तेनानाम्पतयेनमःनमःनिचेरवेपरिचरायअरण्यानाम्पतयेनमः
हिन्दी अर्थ

पूरी गति से, दौड़ने वाले, योद्धाओं के स्वामी को नमस्कार। जीतने वाले, बेधने वाले, आक्रमणकारी सेनाओं के स्वामी को नमस्कार। तूणीर वाले, ऊँचे, चोरों के स्वामी को नमस्कार। घात में घूमने वाले, परिचर, वनों के स्वामी को नमस्कार।

English sense

Homage to the running, charging, lord of the warriors; homage. Homage to the overpowering, striker, lord of the striking hosts; homage. Homage to the quivered, lofty, lord of the thieves; homage. Homage to the prowler, wanderer, lord of the forests; homage.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
कृत्स्नायतया
runningपूरी गति से
धावते
chargingदौड़ने वाले
सत्वनाम्
the warriorsयोद्धाओं
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
सहमानाय
overpoweringजीतने वाले
निव्याधिने
strikerबेधने वाले
आव्याधिनीनाम्
the striking hostsआक्रमणकारी सेनाओं
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
निषङ्गिणे
quiveredतूणीर वाले
ककुभाय
loftyऊँचे
स्तेनानाम्
the thievesचोरों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
निचेरवे
prowlerघात में घूमने वाले
परिचराय
wandererपरिचर
अरण्यानाम्
the forestsवनों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.21

नमो वञ्चते परिवञ्चते स्तायूनां पतये नमो नमो निषङ्गिणऽइषुधिमते तस्कराणां पतये नमो नमः सृकायिभ्यो जिघाꣳसद्भ्यो मुष्णतां पतये नमो नमोऽसिमद्भ्यो नक्तं चरद्भ्यो विकृन्तानां पतये नमः ॥ ५.२१ ॥

namo vañcate parivañcate stāyūnāṃ pataye namo namo niṣaṅgiṇa'iṣudhimate taskarāṇāṃ pataye namo namaḥ sṛkāyibhyo jighāṃsadbhyo muṣṇatāṃ pataye namo namo'simadbhyo naktaṃ caradbhyo vikṛntānāṃ pataye namaḥ

नमःवञ्चतेपरिवञ्चतेस्तायूनाम्पतयेनमःनमःनिषङ्गिणेइषुधिमतेतस्कराणाम्पतयेनमःनमःसृकायिभ्यःजिघांसद्भ्यःमुष्णताम्पतयेनमःनमःअसिमद्भ्यःनक्तम्चरद्भ्यःविकृन्तानाम्पतयेनमः
हिन्दी अर्थ

ठगने वाले, बड़े ठग, लुटेरों के स्वामी को नमस्कार। तूणीर वाले, इषुधि वाले, तस्करों के स्वामी को नमस्कार। भाला लिए, मारना चाहने वाले, लूटने वालों के स्वामी को नमस्कार। तलवार वाले, रात में, घूमने वाले, गला काटने वालों के स्वामी को नमस्कार।

English sense

Homage to the cheat, arch-cheat, lord of the robbers; homage. Homage to the quivered, bearing a quiver, lord of the burglars; homage. Homage to the spear-bearers, seeking to kill, lord of the plunderers; homage. Homage to the sword-bearers, by night, roaming, lord of the cutthroats; homage.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
वञ्चते
cheatठगने वाले
परिवञ्चते
arch-cheatबड़े ठग
स्तायूनाम्
the robbersलुटेरों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
निषङ्गिणे
quiveredतूणीर वाले
इषुधिमते
bearing a quiverइषुधि वाले
तस्कराणाम्
the burglarsतस्करों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
सृकायिभ्यः
spear-bearersभाला लिए
जिघांसद्भ्यः
seeking to killमारना चाहने वाले
मुष्णताम्
the plunderersलूटने वालों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
असिमद्भ्यः
sword-bearersतलवार वाले
नक्तम्
by nightरात में
चरद्भ्यः
roamingघूमने वाले
विकृन्तानाम्
the cutthroatsगला काटने वालों
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.22

नम उष्णीषिणे गिरिचराय कुलुञ्चानां पतये नमो नम इषुमद्भ्यो धन्वायिभ्यश्च वो नमो नम आतन्वानेभ्यः प्रतिदधानेभ्यश्च वो नमो नम आयच्छद्भ्योऽस्यद्भ्यश्च वो नमः ॥ ५.२२ ॥

nama uṣṇīṣiṇe giricarāya kuluñcānāṃ pataye namo nama iṣumadbhyo dhanvāyibhyaśca vo namo nama ātanvānebhyaḥ pratidadhānebhyaśca vo namo nama āyacchadbhyo'syadbhyaśca vo namaḥ

नमःउष्णीषिणेगिरिचरायकुलुञ्चानाम्पतयेनमःनमःइषुमद्भ्यःधन्वायिभ्यःचवःनमःनमःआतन्वानेभ्यःप्रतिदधानेभ्यःचवःनमःनमःआयच्छद्भ्यःअस्यद्भ्यःचवःनमः
हिन्दी अर्थ

पगड़ी वाले, पर्वत पर घूमने वाले, भूमि छीनने वालों के स्वामी को नमस्कार। बाण वालों और धनुष वालों को: तुम्हें नमस्कार। धनुष चढ़ाने वालों और बाण रखने वालों को: तुम्हें नमस्कार। खींचने वालों और चलाने वालों को: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Homage to the turbaned mountain-roamer, lord of the land-robbers; homage. Homage to the arrow-bearers and bow-bearers: homage to you. Homage to those who string bows and fit the arrows: homage to you. Homage to those who draw and shoot: homage to you.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
उष्णीषिणे
to the turbanedपगड़ी वाले
गिरिचराय
mountain-roamerपर्वत पर घूमने वाले
कुलुञ्चानाम्
of the land-robbersभूमि छीनने वालों के
पतये
to the lordस्वामी को
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
इषुमद्भ्यः
arrow-bearersबाण वाले
धन्वायिभ्यः
bow-bearersधनुष वाले
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
आतन्वानेभ्यः
those stringing bowsधनुष चढ़ाने वाले
प्रतिदधानेभ्यः
those fitting arrowsबाण रखने वाले
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
आयच्छद्भ्यः
those drawingखींचने वाले
अस्यद्भ्यः
those shootingचलाने वाले
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.23

नमो विसृजद्भ्यो विध्यद्भ्यश्च वो नमो नमः स्वपद्भ्यो जाग्रद्भ्यश्च वो नमो नमः शयानेभ्य आसीनेभ्यश्च वो नमो नमस्तिष्ठद्भ्यो धावद्भ्यश्च वो नमः ॥ ५.२३ ॥

namo visṛjadbhyo vidhyadbhyaśca vo namo namaḥ svapadbhyo jāgradbhyaśca vo namo namaḥ śayānebhya āsīnebhyaśca vo namo namastiṣṭhadbhyo dhāvadbhyaśca vo namaḥ

नमःविसृजद्भ्यःविध्यद्भ्यःचवःनमःनमःस्वपद्भ्यःजाग्रद्भ्यःचवःनमःनमःशयानेभ्यःआसीनेभ्यःचवःनमःनमःतिष्ठद्भ्यःधावद्भ्यःचवःनमः
हिन्दी अर्थ

छोड़ने वालों और बेधने वालों को: तुम्हें नमस्कार। सोने वालों और जागने वालों को: तुम्हें नमस्कार। लेटे हुओं और बैठे हुओं को: तुम्हें नमस्कार। खड़े हुओं और दौड़ने वालों को: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Homage to those who let fly and pierce: homage to you. Homage to those who sleep and wake: homage to you. Homage to those lying down and seated: homage to you. Homage to those standing and running: homage to you.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
विसृजद्भ्यः
those who let flyछोड़ने वालों
विध्यद्भ्यः
pierceबेधने वालों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
स्वपद्भ्यः
those who sleepसोने वालों
जाग्रद्भ्यः
wakeजागने वालों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
शयानेभ्यः
those lying downलेटे हुओं
आसीनेभ्यः
seatedबैठे हुओं
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
तिष्ठद्भ्यः
those standingखड़े हुओं
धावद्भ्यः
runningदौड़ने वालों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.24

नमः सभाभ्यः सभापतिभ्यश्च वो नमो नमोऽश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यश्च वो नमो नम आव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमो नम उगणाभ्यस्तृꣳहतीभ्यश्च वो नमः ॥ ५.२४ ॥

namaḥ sabhābhyaḥ sabhāpatibhyaśca vo namo namo'śvebhyo'śvapatibhyaśca vo namo nama āvyādhinībhyo vividhyantībhyaśca vo namo nama ugaṇābhyastṛṃhatībhyaśca vo namaḥ

नमःसभाभ्यःसभापतिभ्यःचवःनमःनमःअश्वेभ्यःअश्वपतिभ्यःचवःनमःनमःआव्याधिनीभ्यःविविध्यन्तीभ्यःचवःनमःनमःउगणाभ्यःतृंहतीभ्यःचवःनमः
हिन्दी अर्थ

सभाओं और सभापतियों को: तुम्हें नमस्कार। घोड़ों और अश्वपतियों को: तुम्हें नमस्कार। आक्रमणकारी सेनाओं और सब ओर बेधने वालियों को: तुम्हें नमस्कार। उग्र टोलियों और कुचलने वालियों को: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Homage to the assemblies and lords of assemblies: homage to you. Homage to horses and lords of horses: homage to you. Homage to the striking hosts and those piercing on all sides: homage to you. Homage to the strong bands and the crushing: homage to you.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
सभाभ्यः
the assembliesसभाओं
सभापतिभ्यः
lords of assembliesसभापतियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
अश्वेभ्यः
horsesघोड़ों
अश्वपतिभ्यः
lords of horsesअश्वपतियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
आव्याधिनीभ्यः
the striking hostsआक्रमणकारी सेनाओं
विविध्यन्तीभ्यः
those piercing on all sidesसब ओर बेधने वालियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
उगणाभ्यः
the strong bandsउग्र टोलियों
तृंहतीभ्यः
the crushingकुचलने वालियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.25

नमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमो नमो व्रातेभ्यो व्रातपतिभ्यश्च वो नमो नमो गृत्सेभ्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमो नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः ॥ ५.२५ ॥

namo gaṇebhyo gaṇapatibhyaśca vo namo namo vrātebhyo vrātapatibhyaśca vo namo namo gṛtsebhyo gṛtsapatibhyaśca vo namo namo virūpebhyo viśvarūpebhyaśca vo namaḥ

नमःगणेभ्यःगणपतिभ्यःचवःनमःनमःव्रातेभ्यःव्रातपतिभ्यःचवःनमःनमःगृत्सेभ्यःगृत्सपतिभ्यःचवःनमःनमःविरूपेभ्यःविश्वरूपेभ्यःचवःनमः
हिन्दी अर्थ

गणों और गणपतियों को: तुम्हें नमस्कार। व्रातों और व्रातपतियों को: तुम्हें नमस्कार। कुशलों और कुशलों के स्वामियों को: तुम्हें नमस्कार। विरूपों और विश्वरूपों को: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Homage to the troops and lords of troops: homage to you. Homage to the bands and lords of bands: homage to you. Homage to the skilled and lords of the skilled: homage to you. Homage to the misshapen and those of every shape: homage to you.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
गणेभ्यः
the troopsगणों
गणपतिभ्यः
lords of troopsगणपतियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
व्रातेभ्यः
the bandsव्रातों
व्रातपतिभ्यः
lords of bandsव्रातपतियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
गृत्सेभ्यः
the skilledकुशलों
गृत्सपतिभ्यः
lords of the skilledकुशलों के स्वामियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
विरूपेभ्यः
the misshapenविरूपों
विश्वरूपेभ्यः
those of every shapeविश्वरूपों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.26

नमः सेनाभ्यः सेनानिभ्यश्च वो नमो नमो रथिभ्योऽअरथेभ्यश्च वो नमो नमः क्षत्तृभ्यः संग्रहीतृभ्यश्च वो नमो नमो महद्भ्योऽअर्भकेभ्यश्च वो नमः ॥ ५.२६ ॥

namaḥ senābhyaḥ senānibhyaśca vo namo namo rathibhyo'arathebhyaśca vo namo namaḥ kṣattṛbhyaḥ saṃgrahītṛbhyaśca vo namo namo mahadbhyo'arbhakebhyaśca vo namaḥ

नमःसेनाभ्यःसेनानिभ्यःचवःनमःनमःरथिभ्यःअरथेभ्यःचवःनमःनमःक्षत्तृभ्यःसङ्ग्रहीतृभ्यःचवःनमःनमःमहद्भ्यःअर्भकेभ्यःचवःनमः
हिन्दी अर्थ

सेनाओं और सेनानियों को: तुम्हें नमस्कार। रथियों और बिना रथ वालों को: तुम्हें नमस्कार। क्षत्ताओं और सारथियों को: तुम्हें नमस्कार। बड़ों और छोटों को: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Homage to the armies and army leaders: homage to you. Homage to those with chariots and those without chariots: homage to you. Homage to the chamberlains and charioteers: homage to you. Homage to the great and the small: homage to you.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
सेनाभ्यः
the armiesसेनाओं
सेनानिभ्यः
army leadersसेनानियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
रथिभ्यः
those with chariotsरथियों
अरथेभ्यः
those without chariotsबिना रथ वालों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
क्षत्तृभ्यः
the chamberlainsक्षत्ताओं
सङ्ग्रहीतृभ्यः
charioteersसारथियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
महद्भ्यः
the greatबड़ों
अर्भकेभ्यः
the smallछोटों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.27

नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमो नमः कुलालेभ्यः कर्मारेभ्यश्च वो नमो नमो निषादेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यश्च वो नमो नमः श्वनिभ्यो मृगयुभ्यश्च वो नमः ॥ ५.२७ ॥

namastakṣabhyo rathakārebhyaśca vo namo namaḥ kulālebhyaḥ karmārebhyaśca vo namo namo niṣādebhyaḥ puñjiṣṭhebhyaśca vo namo namaḥ śvanibhyo mṛgayubhyaśca vo namaḥ

नमःतक्षभ्यःरथकारेभ्यःचवःनमःनमःकुलालेभ्यःकर्मारेभ्यःचवःनमःनमःनिषादेभ्यःपुञ्जिष्ठेभ्यःचवःनमःनमःश्वनिभ्यःमृगयुभ्यःचवःनमः
हिन्दी अर्थ

बढ़इयों और रथकारों को: तुम्हें नमस्कार। कुम्हारों और लोहारों को: तुम्हें नमस्कार। निषादों और बहेलियों को: तुम्हें नमस्कार। कुत्ते रखने वालों और शिकारियों को: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Homage to the carpenters and chariot-makers: homage to you. Homage to the potters and smiths: homage to you. Homage to the Niṣādas and fowlers: homage to you. Homage to the dog-keepers and hunters: homage to you.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
तक्षभ्यः
the carpentersबढ़इयों
रथकारेभ्यः
chariot-makersरथकारों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
कुलालेभ्यः
the pottersकुम्हारों
कर्मारेभ्यः
smithsलोहारों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
निषादेभ्यः
the Niṣādasनिषादों
पुञ्जिष्ठेभ्यः
fowlersबहेलियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
श्वनिभ्यः
the dog-keepersकुत्ते रखने वालों
मृगयुभ्यः
huntersशिकारियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार

Verse 5.28

नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो भवाय च रुद्राय च नमः शर्वाय च पशुपतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ॥ ५.२८ ॥

namaḥ śvabhyaḥ śvapatibhyaśca vo namo namo bhavāya ca rudrāya ca namaḥ śarvāya ca paśupataye ca namo nīlagrīvāya ca śitikaṇṭhāya ca

नमःश्वभ्यःश्वपतिभ्यःचवःनमःनमःभवायचरुद्रायचनमःशर्वायचपशुपतयेचनमःनीलग्रीवायचशितिकण्ठायच
हिन्दी अर्थ

कुत्तों और कुत्तों के स्वामियों को: तुम्हें नमस्कार। भव और रुद्र को नमस्कार। शर्व और पशुपति को नमस्कार। नीलग्रीव और शितिकण्ठ को नमस्कार।

English sense

Homage to the dogs and lords of dogs: homage to you. Homage to Bhava and to Rudra. Homage to Śarva and to the lord of beasts. Homage to the blue-necked and to the white-throated.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
श्वभ्यः
the dogsकुत्तों
श्वपतिभ्यः
lords of dogsकुत्तों के स्वामियों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
भवाय
Bhavaभव
च
andऔर
रुद्राय
Rudraरुद्र
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
शर्वाय
Śarvaशर्व
च
andऔर
पशुपतये
the lord of beastsपशुपति
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
नीलग्रीवाय
the blue-neckedनीलग्रीव
च
andऔर
शितिकण्ठाय
the white-throatedशितिकण्ठ
च
andऔर

Verse 5.29

नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षाय च शतधन्वने च नमो गिरिशयाय च शिपिविष्टाय च नमो मीढुष्टमाय चेषुमते च ॥ ५.२९ ॥

namaḥ kapardine ca vyuptakeśāya ca namaḥ sahasrākṣāya ca śatadhanvane ca namo giriśayāya ca śipiviṣṭāya ca namo mīḍhuṣṭamāya ceṣumate ca

नमःकपर्दिनेचव्युप्तकेशायचनमःसहस्राक्षायचशतधन्वनेचनमःगिरिशयायचशिपिविष्टायचनमःमीढुष्टमायचइषुमतेच
हिन्दी अर्थ

कपर्दी और मुण्डित केशों वाले को नमस्कार। सहस्राक्ष और सौ धनुषों वाले को नमस्कार। पर्वत पर सोने वाले और किरणों से व्याप्त को नमस्कार। अत्यन्त उदार और बाण वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one with braided hair and to the shaven. Homage to the thousand-eyed and to the one of a hundred bows. Homage to the one lying on the mountain and to the one clothed in rays. Homage to the most bountiful and to the arrow-bearer.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
कपर्दिने
the one with braided hairकपर्दी
च
andऔर
व्युप्तकेशाय
the shavenमुण्डित केशों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
सहस्राक्षाय
the thousand-eyedसहस्राक्ष
च
andऔर
शतधन्वने
the one of a hundred bowsसौ धनुषों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
गिरिशयाय
the one lying on the mountainपर्वत पर सोने वाले
च
andऔर
शिपिविष्टाय
the one clothed in raysकिरणों से व्याप्त
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
मीढुष्टमाय
the most bountifulअत्यन्त उदार
च
andऔर
इषुमते
the arrow-bearerबाण वाले
च
andऔर

Verse 5.30

नमो ह्रस्वाय च वामनाय च नमो बृहते च वर्षीयसे च नमो वृद्धाय च सवृधे च नमोऽग्र्याय च प्रथमाय च ॥ ५.३० ॥

namo hrasvāya ca vāmanāya ca namo bṛhate ca varṣīyase ca namo vṛddhāya ca savṛdhe ca namo'gryāya ca prathamāya ca

नमःह्रस्वायचवामनायचनमःबृहतेचवर्षीयसेचनमःवृद्धायचसवृधेचनमःअग्र्यायचप्रथमायच
हिन्दी अर्थ

छोटे और वामन को नमस्कार। बड़े और वरिष्ठ को नमस्कार। वृद्ध और साथ बढ़ने वाले को नमस्कार। अग्रणी और प्रथम को नमस्कार।

English sense

Homage to the short and to the dwarf. Homage to the great and to the elder. Homage to the grown and to the one who grows with us. Homage to the foremost and to the first.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ह्रस्वाय
the shortछोटे
च
andऔर
वामनाय
the dwarfवामन
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
बृहते
the greatबड़े
च
andऔर
वर्षीयसे
the elderवरिष्ठ
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
वृद्धाय
the grownवृद्ध
च
andऔर
सवृधे
the one who grows with usसाथ बढ़ने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
अग्र्याय
the foremostअग्रणी
च
andऔर
प्रथमाय
the firstप्रथम
च
andऔर

Verse 5.31

नम आशवे चाजिराय च नमः शीघ्र्याय च शीभ्याय च नम ऊर्म्याय चावस्वन्याय च नमो नादेयाय च द्वीप्याय च ॥ ५.३१ ॥

nama āśave cājirāya ca namaḥ śīghryāya ca śībhyāya ca nama ūrmyāya cāvasvanyāya ca namo nādeyāya ca dvīpyāya ca

नमःआशवेचअजिरायचनमःशीघ्र्यायचशीभ्यायचनमःऊर्म्यायचअवस्वन्यायचनमःनादेयायचद्वीप्यायच
हिन्दी अर्थ

शीघ्र और फुर्तीले को नमस्कार। वेगवान धारा वाले और प्रवाह वाले को नमस्कार। लहरों वाले और शान्त जल वाले को नमस्कार। नदियों वाले और द्वीपों वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the swift and to the quick. Homage to the one in rapids and to the one in torrents. Homage to the one in waves and to the one in still water. Homage to the one in rivers and to the one on islands.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
आशवे
the swiftशीघ्र
च
andऔर
अजिराय
the quickफुर्तीले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
शीघ्र्याय
the one in rapidsवेगवान धारा वाले
च
andऔर
शीभ्याय
the one in torrentsप्रवाह वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
ऊर्म्याय
the one in wavesलहरों वाले
च
andऔर
अवस्वन्याय
the one in still waterशान्त जल वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
नादेयाय
the one in riversनदियों वाले
च
andऔर
द्वीप्याय
the one on islandsद्वीपों वाले
च
andऔर

Verse 5.32

नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च नमः पूर्वजाय चापरजाय च नमो मध्यमाय चापगल्भाय च नमो जघन्याय च बुध्न्याय च ॥ ५.३२ ॥

namo jyeṣṭhāya ca kaniṣṭhāya ca namaḥ pūrvajāya cāparajāya ca namo madhyamāya cāpagalbhāya ca namo jaghanyāya ca budhnyāya ca

नमःज्येष्ठायचकनिष्ठायचनमःपूर्वजायचअपरजायचनमःमध्यमायचअपगल्भायचनमःजघन्यायचबुध्न्यायच
हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ और कनिष्ठ को नमस्कार। पूर्वज और बाद में जन्मे को नमस्कार। मध्यम और अप्रौढ़ को नमस्कार। अन्तिम और मूल वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the eldest and to the youngest. Homage to the first-born and to the later-born. Homage to the middle one and to the unready. Homage to the hindmost and to the one at the root.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ज्येष्ठाय
the eldestज्येष्ठ
च
andऔर
कनिष्ठाय
the youngestकनिष्ठ
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
पूर्वजाय
the first-bornपूर्वज
च
andऔर
अपरजाय
the later-bornबाद में जन्मे
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
मध्यमाय
the middle oneमध्यम
च
andऔर
अपगल्भाय
the unreadyअप्रौढ़
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
जघन्याय
the hindmostअन्तिम
च
andऔर
बुध्न्याय
the one at the rootमूल वाले
च
andऔर

Verse 5.33

नमः सोभ्याय च प्रतिसर्याय च नमो याम्याय च क्षेम्याय च नमः श्लोक्याय चावसान्याय च नम उर्वर्याय च खल्याय च ॥ ५.३३ ॥

namaḥ sobhyāya ca pratisaryāya ca namo yāmyāya ca kṣemyāya ca namaḥ ślokyāya cāvasānyāya ca nama urvaryāya ca khalyāya ca

नमःसोभ्यायचप्रतिसर्यायचनमःयाम्यायचक्षेम्यायचनमःश्लोक्यायचअवसान्यायचनमःउर्वर्यायचखल्यायच
हिन्दी अर्थ

नगर वाले और फेरी वाले को नमस्कार। यम वाले और क्षेम वाले को नमस्कार। श्लोकों वाले और अन्त वाले को नमस्कार। उपजाऊ भूमि वाले और खलिहान वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in the town and to the one on the rounds. Homage to the one of Yama and to the one of rest. Homage to the one in hymns and to the one at the end. Homage to the one in tilled land and to the one on the threshing floor.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
सोभ्याय
the one in the townनगर वाले
च
andऔर
प्रतिसर्याय
the one on the roundsफेरी वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
याम्याय
the one of Yamaयम वाले
च
andऔर
क्षेम्याय
the one of restक्षेम वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
श्लोक्याय
the one in hymnsश्लोकों वाले
च
andऔर
अवसान्याय
the one at the endअन्त वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
उर्वर्याय
the one in tilled landउपजाऊ भूमि वाले
च
andऔर
खल्याय
the one on the threshing floorखलिहान वाले
च
andऔर

Verse 5.34

नमो वन्याय च कक्ष्याय च नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च नम आशुषेणाय चाशुरथाय च नमः शूराय चावभेदिने च ॥ ५.३४ ॥

namo vanyāya ca kakṣyāya ca namaḥ śravāya ca pratiśravāya ca nama āśuṣeṇāya cāśurathāya ca namaḥ śūrāya cāvabhedine ca

नमःवन्यायचकक्ष्यायचनमःश्रवायचप्रतिश्रवायचनमःआशुषेणायचआशुरथायचनमःशूरायचअवभेदिनेच
हिन्दी अर्थ

वनों वाले और झाड़ियों वाले को नमस्कार। ध्वनि और प्रतिध्वनि को नमस्कार। तेज़ सेना वाले और तेज़ रथ वाले को नमस्कार। शूर और भेदने वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in the woods and to the one in thickets. Homage to the sound and to the echo. Homage to the one with a swift army and to the one with a swift chariot. Homage to the hero and to the piercer.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
वन्याय
the one in the woodsवनों वाले
च
andऔर
कक्ष्याय
the one in thicketsझाड़ियों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
श्रवाय
the soundध्वनि
च
andऔर
प्रतिश्रवाय
the echoप्रतिध्वनि
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
आशुषेणाय
the one with a swift armyतेज़ सेना वाले
च
andऔर
आशुरथाय
the one with a swift chariotतेज़ रथ वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
शूराय
the heroशूर
च
andऔर
अवभेदिने
the piercerभेदने वाले
च
andऔर

Verse 5.35

नमो बिल्मिने च कवचिने च नमो वर्मिणे च वरूथिने च नमः श्रुताय च श्रुतसेनाय च नमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च ॥ ५.३५ ॥

namo bilmine ca kavacine ca namo varmiṇe ca varūthine ca namaḥ śrutāya ca śrutasenāya ca namo dundubhyāya cāhananyāya ca

नमःबिल्मिनेचकवचिनेचनमःवर्मिणेचवरूथिनेचनमःश्रुतायचश्रुतसेनायचनमःदुन्दुभ्यायचआहनन्यायच
हिन्दी अर्थ

शिरस्त्राण वाले और कवच वाले को नमस्कार। वर्म वाले और रक्षा-आवरण वाले को नमस्कार। प्रसिद्ध और प्रसिद्ध सेना वाले को नमस्कार। दुन्दुभि वाले और डंडे वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the helmeted and to the armoured. Homage to the mailed and to the one with a shield. Homage to the famous and to the one with a famous army. Homage to the one in drums and to the one in the drumstick.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
बिल्मिने
the helmetedशिरस्त्राण वाले
च
andऔर
कवचिने
the armouredकवच वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
वर्मिणे
the mailedवर्म वाले
च
andऔर
वरूथिने
the one with a shieldरक्षा-आवरण वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
श्रुताय
the famousप्रसिद्ध
च
andऔर
श्रुतसेनाय
the one with a famous armyप्रसिद्ध सेना वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
दुन्दुभ्याय
the one in drumsदुन्दुभि वाले
च
andऔर
आहनन्याय
the one in the drumstickडंडे वाले
च
andऔर

Verse 5.36

नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च नमस्तीक्ष्णेषवे चायुधिने च नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ॥ ५.३६ ॥

namo dhṛṣṇave ca pramṛśāya ca namo niṣaṅgiṇe ceṣudhimate ca namastīkṣṇeṣave cāyudhine ca namaḥ svāyudhāya ca sudhanvane ca

नमःधृष्णवेचप्रमृशायचनमःनिषङ्गिणेचइषुधिमतेचनमःतीक्ष्णेषवेचआयुधिनेचनमःस्वायुधायचसुधन्वनेच
हिन्दी अर्थ

साहसी और पकड़ने वाले को नमस्कार। तूणीर वाले और इषुधि वाले को नमस्कार। तीखे बाणों वाले और शस्त्र वाले को नमस्कार। अच्छे शस्त्रों वाले और अच्छे धनुष वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the bold and to the one who grips. Homage to the quivered and to the one with a quiver. Homage to the one with sharp arrows and to the armed. Homage to the one with good weapons and to the one with a good bow.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
धृष्णवे
the boldसाहसी
च
andऔर
प्रमृशाय
the one who gripsपकड़ने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
निषङ्गिणे
the quiveredतूणीर वाले
च
andऔर
इषुधिमते
the one with a quiverइषुधि वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
तीक्ष्णेषवे
the one with sharp arrowsतीखे बाणों वाले
च
andऔर
आयुधिने
the armedशस्त्र वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
स्वायुधाय
the one with good weaponsअच्छे शस्त्रों वाले
च
andऔर
सुधन्वने
the one with a good bowअच्छे धनुष वाले
च
andऔर

Verse 5.37

नमः स्रुत्याय च पथ्याय च नमः काट्याय च नीप्याय च नमः कुल्याय च सरस्याय च नमो नादेयाय च वैशन्ताय च ॥ ५.३७ ॥

namaḥ srutyāya ca pathyāya ca namaḥ kāṭyāya ca nīpyāya ca namaḥ kulyāya ca sarasyāya ca namo nādeyāya ca vaiśantāya ca

नमःस्रुत्यायचपथ्यायचनमःकाट्यायचनीप्यायचनमःकुल्यायचसरस्यायचनमःनादेयायचवैशन्तायच
हिन्दी अर्थ

धाराओं वाले और मार्गों वाले को नमस्कार। गड्ढों वाले और निचली भूमि वाले को नमस्कार। नहरों वाले और सरोवरों वाले को नमस्कार। नदियों वाले और तालाबों वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in streams and to the one on paths. Homage to the one in hollows and to the one in low ground. Homage to the one in channels and to the one in lakes. Homage to the one in rivers and to the one in ponds.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
स्रुत्याय
the one in streamsधाराओं वाले
च
andऔर
पथ्याय
the one on pathsमार्गों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
काट्याय
the one in hollowsगड्ढों वाले
च
andऔर
नीप्याय
the one in low groundनिचली भूमि वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
कुल्याय
the one in channelsनहरों वाले
च
andऔर
सरस्याय
the one in lakesसरोवरों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
नादेयाय
the one in riversनदियों वाले
च
andऔर
वैशन्ताय
the one in pondsतालाबों वाले
च
andऔर

Verse 5.38

नमः कूप्याय चावट्याय च नमो वीध्र्याय चातप्याय च नमो मेघ्याय च विद्युत्याय च नमो वर्ष्याय चावर्ष्याय च ॥ ५.३८ ॥

namaḥ kūpyāya cāvaṭyāya ca namo vīdhryāya cātapyāya ca namo meghyāya ca vidyutyāya ca namo varṣyāya cāvarṣyāya ca

नमःकूप्यायचअवट्यायचनमःवीध्र्यायचआतप्यायचनमःमेघ्यायचविद्युत्यायचनमःवर्ष्यायचअवर्ष्यायच
हिन्दी अर्थ

कुओं वाले और गड्ढों वाले को नमस्कार। स्वच्छ आकाश वाले और धूप वाले को नमस्कार। मेघों वाले और बिजली वाले को नमस्कार। वर्षा वाले और अवर्षा वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in wells and to the one in pits. Homage to the one in clear sky and to the one in sunshine. Homage to the one in clouds and to the one in lightning. Homage to the one in rain and to the one in drought.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
कूप्याय
the one in wellsकुओं वाले
च
andऔर
अवट्याय
the one in pitsगड्ढों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
वीध्र्याय
the one in clear skyस्वच्छ आकाश वाले
च
andऔर
आतप्याय
the one in sunshineधूप वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
मेघ्याय
the one in cloudsमेघों वाले
च
andऔर
विद्युत्याय
the one in lightningबिजली वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
वर्ष्याय
the one in rainवर्षा वाले
च
andऔर
अवर्ष्याय
the one in droughtअवर्षा वाले
च
andऔर

Verse 5.39

नमो वात्याय च रेष्म्याय च नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च नमः सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्राय चारुणाय च ॥ ५.३९ ॥

namo vātyāya ca reṣmyāya ca namo vāstavyāya ca vāstupāya ca namaḥ somāya ca rudrāya ca namastāmrāya cāruṇāya ca

नमःवात्यायचरेष्म्यायचनमःवास्तव्यायचवास्तुपायचनमःसोमायचरुद्रायचनमःताम्रायचअरुणायच
हिन्दी अर्थ

वायु वाले और आँधी वाले को नमस्कार। घरों वाले और वास्तु के रक्षक को नमस्कार। सोम और रुद्र को नमस्कार। ताम्र और अरुण को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in wind and to the one in storms. Homage to the one in dwellings and to the guardian of dwellings. Homage to Soma and to Rudra. Homage to the copper-red and to the ruddy.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
वात्याय
the one in windवायु वाले
च
andऔर
रेष्म्याय
the one in stormsआँधी वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
वास्तव्याय
the one in dwellingsघरों वाले
च
andऔर
वास्तुपाय
the guardian of dwellingsवास्तु के रक्षक
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
सोमाय
Somaसोम
च
andऔर
रुद्राय
Rudraरुद्र
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
ताम्राय
the copper-redताम्र
च
andऔर
अरुणाय
the ruddyअरुण
च
andऔर

Verse 5.40

नमः शंगवे च पशुपतये च नम उग्राय च भीमाय च नम अग्रेवधाय च दूरेवधाय च नमो हन्त्रे च हनीयसे च नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नमस्ताराय ॥ ५.४० ॥

namaḥ śaṃgave ca paśupataye ca nama ugrāya ca bhīmāya ca nama agrevadhāya ca dūrevadhāya ca namo hantre ca hanīyase ca namo vṛkṣebhyo harikeśebhyo namastārāya

नमःशङ्गवेचपशुपतयेचनमःउग्रायचभीमायचनमःअग्रेवधायचदूरेवधायचनमःहन्त्रेचहनीयसेचनमःवृक्षेभ्यःहरिकेशेभ्यःनमःताराय
हिन्दी अर्थ

सुख लाने वाले और पशुपति को नमस्कार। उग्र और भीम को नमस्कार। सामने मारने वाले और दूर से मारने वाले को नमस्कार। हन्ता और बड़े हन्ता को नमस्कार। हरे केशों वाले वृक्षों को नमस्कार। तारने वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the bringer of welfare and to the lord of beasts. Homage to the fierce and to the terrible. Homage to the one who slays in front and to the one who slays from afar. Homage to the slayer and to the greater slayer. Homage to the green-haired trees. Homage to the deliverer.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
शङ्गवे
the bringer of welfareसुख लाने वाले
च
andऔर
पशुपतये
the lord of beastsपशुपति
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
उग्राय
the fierceउग्र
च
andऔर
भीमाय
the terribleभीम
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
अग्रेवधाय
the one who slays in frontसामने मारने वाले
च
andऔर
दूरेवधाय
the one who slays from afarदूर से मारने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
हन्त्रे
the slayerहन्ता
च
andऔर
हनीयसे
the greater slayerबड़े हन्ता
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
वृक्षेभ्यः
to the treesवृक्षों को
हरिकेशेभ्यः
green-hairedहरे केशों वाले
नमः
homageनमस्कार
ताराय
to the delivererतारने वाले को

Verse 5.41

नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शंकराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥ ५.४१ ॥

namaḥ śambhavāya ca mayobhavāya ca namaḥ śaṃkarāya ca mayaskarāya ca namaḥ śivāya ca śivatarāya ca

नमःशम्भवायचमयोभवायचनमःशङ्करायचमयस्करायचनमःशिवायचशिवतरायच
हिन्दी अर्थ

शान्ति के स्रोत और आनन्द के स्रोत को नमस्कार। शंकर और आनन्द देने वाले को नमस्कार। शिव और और अधिक शिव को नमस्कार।

English sense

Homage to the source of peace and to the source of joy. Homage to the maker of peace and to the maker of joy. Homage to the kindly and to the more kindly.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
शम्भवाय
the source of peaceशान्ति के स्रोत
च
andऔर
मयोभवाय
the source of joyआनन्द के स्रोत
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
शङ्कराय
the maker of peaceशंकर
च
andऔर
मयस्कराय
the maker of joyआनन्द देने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
शिवाय
the kindlyशिव
च
andऔर
शिवतराय
the more kindlyऔर अधिक शिव
च
andऔर

Verse 5.42

नमः पार्याय चावार्याय च नमः प्रतरणाय चोत्तरणाय च नमस्तीर्थ्याय च कूल्याय च नमः शष्प्याय च फेन्याय च ॥ ५.४२ ॥

namaḥ pāryāya cāvāryāya ca namaḥ prataraṇāya cottaraṇāya ca namastīrthyāya ca kūlyāya ca namaḥ śaṣpyāya ca phenyāya ca

नमःपार्यायचअवार्यायचनमःप्रतरणायचउत्तरणायचनमःतीर्थ्यायचकूल्यायचनमःशष्प्यायचफेन्यायच
हिन्दी अर्थ

पार वाले और इस पार वाले को नमस्कार। पार ले जाने वाले और ऊपर लाने वाले को नमस्कार। घाटों वाले और किनारों वाले को नमस्कार। नई घास वाले और झाग वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one on the far bank and to the one on the near bank. Homage to the one who carries across and to the one who brings up. Homage to the one at the fords and to the one on the banks. Homage to the one in young grass and to the one in foam.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
पार्याय
the one on the far bankपार वाले
च
andऔर
अवार्याय
the one on the near bankइस पार वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
प्रतरणाय
the one who carries acrossपार ले जाने वाले
च
andऔर
उत्तरणाय
the one who brings upऊपर लाने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
तीर्थ्याय
the one at the fordsघाटों वाले
च
andऔर
कूल्याय
the one on the banksकिनारों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
शष्प्याय
the one in young grassनई घास वाले
च
andऔर
फेन्याय
the one in foamझाग वाले
च
andऔर

Verse 5.43

नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च नमः किꣳशिलाय च क्षयणाय च नमः कपर्दिने च पुलस्तये च नम इरिण्याय च प्रपथ्याय च ॥ ५.४३ ॥

namaḥ sikatyāya ca pravāhyāya ca namaḥ kiṃśilāya ca kṣayaṇāya ca namaḥ kapardine ca pulastaye ca nama iriṇyāya ca prapathyāya ca

नमःसिकत्यायचप्रवाह्यायचनमःकिंशिलायचक्षयणायचनमःकपर्दिनेचपुलस्तयेचनमःइरिण्यायचप्रपथ्यायच
हिन्दी अर्थ

रेत वाले और प्रवाह वाले को नमस्कार। कंकड़ वाले और ठहरे जल वाले को नमस्कार। कपर्दी और सीधे केशों वाले को नमस्कार। ऊसर भूमि वाले और राजमार्गों वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in sand and to the one in the current. Homage to the one in gravel and to the one in still water. Homage to the one with braided hair and to the one with straight hair. Homage to the one in barren land and to the one on highways.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
सिकत्याय
the one in sandरेत वाले
च
andऔर
प्रवाह्याय
the one in the currentप्रवाह वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
किंशिलाय
the one in gravelकंकड़ वाले
च
andऔर
क्षयणाय
the one in still waterठहरे जल वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
कपर्दिने
the one with braided hairकपर्दी
च
andऔर
पुलस्तये
the one with straight hairसीधे केशों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
इरिण्याय
the one in barren landऊसर भूमि वाले
च
andऔर
प्रपथ्याय
the one on highwaysराजमार्गों वाले
च
andऔर

Verse 5.44

नमो व्रज्याय च गोष्ठ्याय च नमस्तल्प्याय च गेह्याय च नमो हृदय्याय च निवेष्याय च नमः काट्याय च गह्वरेष्ठाय च ॥ ५.४४ ॥

namo vrajyāya ca goṣṭhyāya ca namastalpyāya ca gehyāya ca namo hṛdayyāya ca niveṣyāya ca namaḥ kāṭyāya ca gahvareṣṭhāya ca

नमःव्रज्यायचगोष्ठ्यायचनमःतल्प्यायचगेह्यायचनमःहृदय्यायचनिवेष्यायचनमःकाट्यायचगह्वरेष्ठायच
हिन्दी अर्थ

बाड़ों वाले और गोशालाओं वाले को नमस्कार। शय्याओं वाले और घरों वाले को नमस्कार। हृदय वाले और भँवरों वाले को नमस्कार। गड्ढों वाले और गहराइयों में रहने वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in pens and to the one in cowsheds. Homage to the one in beds and to the one in houses. Homage to the one in the heart and to the one in whirlpools. Homage to the one in hollows and to the one in deep places.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
व्रज्याय
the one in pensबाड़ों वाले
च
andऔर
गोष्ठ्याय
the one in cowshedsगोशालाओं वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
तल्प्याय
the one in bedsशय्याओं वाले
च
andऔर
गेह्याय
the one in housesघरों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
हृदय्याय
the one in the heartहृदय वाले
च
andऔर
निवेष्याय
the one in whirlpoolsभँवरों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
काट्याय
the one in hollowsगड्ढों वाले
च
andऔर
गह्वरेष्ठाय
the one in deep placesगहराइयों में रहने वाले
च
andऔर

Verse 5.45

नमः शुष्क्याय च हरित्याय च नमः पाꣳसव्याय च रजस्याय च नमो लोप्याय चोलप्याय च नम ऊर्व्याय च सूर्व्याय च ॥ ५.४५ ॥

namaḥ śuṣkyāya ca harityāya ca namaḥ pāṃsavyāya ca rajasyāya ca namo lopyāya colapyāya ca nama ūrvyāya ca sūrvyāya ca

नमःशुष्क्यायचहरित्यायचनमःपांसव्यायचरजस्यायचनमःलोप्यायचउलप्यायचनमःऊर्व्यायचसूर्व्यायच
हिन्दी अर्थ

सूखे वाले और हरे वाले को नमस्कार। धूल वाले और रज वाले को नमस्कार। उजाड़ वाले और घास वाले को नमस्कार। विस्तृत भूमि वाले और अच्छी भूमि वाले को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in dry things and to the one in green things. Homage to the one in dust and to the one in the air. Homage to the one in waste places and to the one in grass. Homage to the one in the wide land and to the one in the good wide land.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
शुष्क्याय
the one in dry thingsसूखे वाले
च
andऔर
हरित्याय
the one in green thingsहरे वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
पांसव्याय
the one in dustधूल वाले
च
andऔर
रजस्याय
the one in the airरज वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
लोप्याय
the one in waste placesउजाड़ वाले
च
andऔर
उलप्याय
the one in grassघास वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
ऊर्व्याय
the one in the wide landविस्तृत भूमि वाले
च
andऔर
सूर्व्याय
the one in the good wide landअच्छी भूमि वाले
च
andऔर

Verse 5.46

नमः पर्णाय च पर्णशदाय च नम उद्गुरमाणाय चाभिघ्नते च नम आखिदते च प्रखिदते च नम इषुकृद्भ्यो धनुष्कृद्भ्यश्च वो नमो नमो वः किरिकेभ्यो देवानाꣳ हृदयेभ्यो नमो विचिन्वत्केभ्यो नमो विक्षिणत्केभ्यो नम आनिर्हतेभ्यः ॥ ५.४६ ॥

namaḥ parṇāya ca parṇaśadāya ca nama udguramāṇāya cābhighnate ca nama ākhidate ca prakhidate ca nama iṣukṛdbhyo dhanuṣkṛdbhyaśca vo namo namo vaḥ kirikebhyo devānāṃ hṛdayebhyo namo vicinvatkebhyo namo vikṣiṇatkebhyo nama ānirhatebhyaḥ

नमःपर्णायचपर्णशदायचनमःउद्गुरमाणायचअभिघ्नतेचनमःआखिदतेचप्रखिदतेचनमःइषुकृद्भ्यःधनुष्कृद्भ्यःचवःनमःनमःवःकिरिकेभ्यःदेवानाम्हृदयेभ्यःनमःविचिन्वत्केभ्यःनमःविक्षिणत्केभ्यःनमःआनिर्हतेभ्यः
हिन्दी अर्थ

पत्तों वाले और गिरे पत्तों वाले को नमस्कार। शस्त्र उठाने वाले और प्रहार करने वाले को नमस्कार। सताने वाले और बहुत सताने वाले को नमस्कार। बाण बनाने वालों और धनुष बनाने वालों को: तुम्हें नमस्कार। तुम्हें नमस्कार, बिखेरने वालों, देवताओं के हृदयों को। खोजने वालों को नमस्कार। नष्ट करने वालों को नमस्कार। निकल आने वालों को नमस्कार।

English sense

Homage to the one in leaves and to the one in fallen leaves. Homage to the one who raises his weapon and to the one who strikes. Homage to the one who oppresses and to the one who oppresses hard. Homage to the arrow-makers and bow-makers: homage to you. Homage to you, the scatterers, the hearts of the gods. Homage to the searchers. Homage to the destroyers. Homage to those who come out.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
पर्णाय
the one in leavesपत्तों वाले
च
andऔर
पर्णशदाय
the one in fallen leavesगिरे पत्तों वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
उद्गुरमाणाय
the one who raises his weaponशस्त्र उठाने वाले
च
andऔर
अभिघ्नते
the one who strikesप्रहार करने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
आखिदते
the one who oppressesसताने वाले
च
andऔर
प्रखिदते
the one who oppresses hardबहुत सताने वाले
च
andऔर
नमः
homageनमस्कार
इषुकृद्भ्यः
the arrow-makersबाण बनाने वालों
धनुष्कृद्भ्यः
bow-makersधनुष बनाने वालों
च
andऔर
वः
to youतुम्हें
नमः
homageनमस्कार
नमः
homageनमस्कार
वः
to youतुम्हें
किरिकेभ्यः
scatterersबिखेरने वालों
देवानाम्
of the godsदेवताओं के
हृदयेभ्यः
heartsहृदयों को
नमः
homageनमस्कार
विचिन्वत्केभ्यः
to the searchersखोजने वालों को
नमः
homageनमस्कार
विक्षिणत्केभ्यः
to the destroyersनष्ट करने वालों को
नमः
homageनमस्कार
आनिर्हतेभ्यः
to those who come outनिकल आने वालों को

Verse 5.47

द्रापेऽअन्धसस्पते दरिद्र नीललोहित ।
आसां प्रजानामेषां पशूनां मा भेर्मा रोङ्मो च नः किं चनाममत् ॥ ५.४७ ॥

drāpe'andhasaspate daridra nīlalohita
āsāṃ prajānāmeṣāṃ paśūnāṃ mā bhermā roṅmo ca naḥ kiṃ canāmamat

द्रापेअन्धसःपतेदरिद्रनीललोहितआसाम्प्रजानाम्एषाम्पशूनाम्माभेःमारोक्मोचनःकिम्चनआममत्
हिन्दी अर्थ

हे भगाने वाले, अन्न के स्वामी, अकिंचन, नीललोहित: इन प्रजाओं और इन पशुओं को मत डरा, मत तोड़, और हममें से कोई भी रोगी न हो।

English sense

Driver-off, lord of the herb, poor one, blue and red: do not frighten these creatures or these beasts, do not break them, and let none of us fall sick at all.

पदार्थ · word by word
द्रापे
O driver-offहे भगाने वाले
अन्धसः
of the herbअन्न के
पते
O lordहे स्वामी
दरिद्र
O poor oneहे अकिंचन
नीललोहित
O blue and redहे नीललोहित
आसाम्
of theseइन
प्रजानाम्
creaturesप्रजाओं को
एषाम्
of theseइन
पशूनाम्
beastsपशुओं को
मा
notमत
भेः
frightenडरा
मा
notमत
रोक्
breakतोड़
मो
notन
च
andऔर
नः
of usहममें से
किम्
anyकोई
चन
at allभी
आममत्
fall sickरोगी हो

Verse 5.48

इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीराय प्रभरामहे मतीः ।
यथा शमसद्द्विपदे चतुष्पदे विश्वं पुष्टं ग्रामेऽअस्मिन्ननातुरम् ॥ ५.४८ ॥

imā rudrāya tavase kapardine kṣayadvīrāya prabharāmahe matīḥ
yathā śamasaddvipade catuṣpade viśvaṃ puṣṭaṃ grāme'asminnanāturam

इमाःरुद्रायतवसेकपर्दिनेक्षयद्वीरायप्रभरामहेमतीःयथाशम्असत्द्विपदेचतुष्पदेविश्वम्पुष्टम्ग्रामेअस्मिन्अनातुरम्
हिन्दी अर्थ

हम ये स्तुतियाँ बलवान, कपर्दी, वीरों के स्वामी रुद्र के लिए लाते हैं, जिससे दो पैरों वालों और चार पैरों वालों का कल्याण हो, और इस गाँव में सब पुष्ट और रोगरहित रहें।

English sense

We bring these thoughts to Rudra, the strong, with braided hair, ruler of heroes, so that it may be well with the two-footed and the four-footed, and all in this village may thrive unhurt.

पदार्थ · word by word
इमाः
theseये
रुद्राय
to Rudraरुद्र के लिए
तवसे
strongबलवान
कपर्दिने
with braided hairकपर्दी
क्षयद्वीराय
ruler of heroesवीरों के स्वामी
प्र
forthआगे
भरामहे
we bringलाते हैं
मतीः
thoughtsस्तुतियाँ
यथा
so thatजिससे
शम्
wellकल्याण
असत्
may beहो
द्विपदे
for the two-footedदो पैरों वालों के लिए
चतुष्पदे
for the four-footedचार पैरों वालों के लिए
विश्वम्
allसब
पुष्टम्
thrivingपुष्ट
ग्रामे
in the villageगाँव में
अस्मिन्
thisइस
अनातुरम्
unhurtरोगरहित

Verse 5.49

या ते रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहा भेषजी ।
शिवा रुतस्य भेषजी तया नो मृड जीवसे ॥ ५.४९ ॥

yā te rudra śivā tanūḥ śivā viśvāhā bheṣajī
śivā rutasya bheṣajī tayā no mṛḍa jīvase

यातेरुद्रशिवातनूःशिवाविश्वाहाभेषजीशिवारुतस्यभेषजीतयानःमृडजीवसे
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, तेरा कल्याणकारी शरीर, सदा कल्याणकारी और औषधि, रोग के लिए कल्याणकारी औषधि: उससे हमें सुखी कर, जिससे हम जिएँ।

English sense

Rudra, your kindly body, kindly and healing every day, kindly and healing for sickness: with it be gracious to us, that we may live.

पदार्थ · word by word
या
whichजो
ते
yourतेरा
रुद्र
O Rudraहे रुद्र
शिवा
kindlyकल्याणकारी
तनूः
bodyशरीर
शिवा
kindlyकल्याणकारी
विश्वाहा
every dayसदा
भेषजी
healingऔषधि
शिवा
kindlyकल्याणकारी
रुतस्य
of sicknessरोग की
भेषजी
healingऔषधि
तया
with itउससे
नः
usहमें
मृड
be graciousसुखी कर
जीवसे
that we may liveजीने के लिए

Verse 5.50

परि नो रुद्रस्य हेतिर्वृणक्तु परि त्वेषस्य दुर्मतिरघायोः ।
अव स्थिरा मघवद्भ्यस्तनुष्व मीढ्वस्तोकाय तनयाय मृड ॥ ५.५० ॥

pari no rudrasya hetirvṛṇaktu pari tveṣasya durmatiraghāyoḥ
ava sthirā maghavadbhyastanuṣva mīḍhvastokāya tanayāya mṛḍa

परिनःरुद्रस्यहेतिःवृणक्तुपरित्वेषस्यदुर्मतिःअघायोःअवस्थिरामघवद्भ्यःतनुष्वमीढ्वःतोकायतनयायमृड
हिन्दी अर्थ

रुद्र का शस्त्र हमें छोड़ दे, और उग्र, दुष्ट की दुर्भावना भी। हमारे दाताओं के लिए कसे धनुष ढीले कर। हे उदार, हमारी सन्तान और वंश को सुखी कर।

English sense

May Rudra's weapon spare us, and the ill will of the fierce and wicked one. Slacken the taut bows for our patrons. Bountiful one, be gracious to our children and descendants.

पदार्थ · word by word
परि
awayदूर
नः
usहमें
रुद्रस्य
of Rudraरुद्र का
हेतिः
weaponशस्त्र
वृणक्तु
may spareछोड़े
परि
awayदूर
त्वेषस्य
of the fierce oneउग्र की
दुर्मतिः
ill willदुर्भावना
अघायोः
of the wickedदुष्ट की
अव
downढीले
स्थिरा
the taut bowsकसे धनुष
मघवद्भ्यः
for the patronsदाताओं के लिए
तनुष्व
slackenकर
मीढ्वः
O bountifulहे उदार
तोकाय
for the childrenसन्तान के लिए
तनयाय
for the descendantsवंश के लिए
मृड
be graciousसुखी कर

Verse 5.51

मीढुष्टम शिवतम शिवो नः सुमना भव ।
परमे वृक्षऽआयुधं निधाय कृत्तिं वसान आचर पिनाकं बिभ्रदागहि ॥ ५.५१ ॥

mīḍhuṣṭama śivatama śivo naḥ sumanā bhava
parame vṛkṣa'āyudhaṃ nidhāya kṛttiṃ vasāna ācara pinākaṃ bibhradāgahi

मीढुष्टमशिवतमशिवःनःसुमनाःभवपरमेवृक्षेआयुधम्निधायकृत्तिम्वसानःआचरपिनाकम्बिभ्रत्आगहि
हिन्दी अर्थ

हे अत्यन्त उदार, अत्यन्त कल्याणकारी, हमारे लिए कल्याणकारी और प्रसन्न हो। अपना शस्त्र सबसे दूर के वृक्ष पर रखकर चर्म ओढ़े यहाँ आ। पिनाक धारण किए यहाँ आ।

English sense

Most bountiful, most kindly one, be kindly and well-minded to us. Lay down your weapon on the farthest tree and come here wearing a hide. Come here bearing only the Pināka bow.

पदार्थ · word by word
मीढुष्टम
O most bountifulहे अत्यन्त उदार
शिवतम
O most kindlyहे अत्यन्त कल्याणकारी
शिवः
kindlyकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
सुमनाः
well-mindedप्रसन्न
भव
beहो
परमे
on the farthestसबसे दूर के
वृक्षे
treeवृक्ष पर
आयुधम्
weaponशस्त्र
निधाय
laying downरखकर
कृत्तिम्
a hideचर्म
वसानः
wearingओढ़े हुए
आ
hereयहाँ
चर
comeआ
पिनाकम्
the Pināka bowपिनाक
बिभ्रत्
bearingधारण किए
आ
hereयहाँ
गहि
comeआ

Verse 5.52

विकिरिद्र विलोहित नमस्तेऽअस्तु भगवः ।
यास्ते सहस्रꣳ हेतयोऽन्यमस्मन्निवपन्तु ताः ॥ ५.५२ ॥

vikiridra vilohita namaste'astu bhagavaḥ
yāste sahasraṃ hetayo'nyamasmannivapantu tāḥ

विकिरिद्रविलोहितनमःतेअस्तुभगवःयाःतेसहस्रम्हेतयःअन्यम्अस्मत्निवपन्तुताः
हिन्दी अर्थ

हे बिखेरने वाले, हे लाल, हे भगवन्, तुझे नमस्कार हो। तेरे हज़ार शस्त्र हमसे भिन्न किसी दूसरे पर गिरें।

English sense

Scatterer, red one, homage be to you, blessed one. May your thousand weapons strike down another, not us.

पदार्थ · word by word
विकिरिद्र
O scattererहे बिखेरने वाले
विलोहित
O red oneहे लाल
नमः
homageनमस्कार
ते
to youतुझे
अस्तु
beहो
भगवः
O blessed oneहे भगवन्
याः
whichजो
ते
yourतेरे
सहस्रम्
thousandहज़ार
हेतयः
weaponsशस्त्र
अन्यम्
anotherदूसरे पर
अस्मत्
than usहमसे
नि
downनीचे
वपन्तु
may they strikeगिरें
ताः
theyवे

Verse 5.53

सहस्राणि सहस्रशो बाह्वोस्तव हेतयः ।
तासामीशानो भगवः पराचीना मुखा कृधि ॥ ५.५३ ॥

sahasrāṇi sahasraśo bāhvostava hetayaḥ
tāsāmīśāno bhagavaḥ parācīnā mukhā kṛdhi

सहस्राणिसहस्रशःबाह्वोःतवहेतयःतासाम्ईशानःभगवःपराचीनामुखाकृधि
हिन्दी अर्थ

तेरी भुजाओं में हज़ारों-हज़ार शस्त्र हैं। हे भगवन्, उनके स्वामी, उनके मुख दूसरी ओर कर।

English sense

Thousands upon thousands of weapons are in your arms. Blessed one, master of them, turn their points away.

पदार्थ · word by word
सहस्राणि
thousandsहज़ारों
सहस्रशः
by thousandsहज़ारों
बाह्वोः
in the armsभुजाओं में
तव
yourतेरी
हेतयः
weaponsशस्त्र
तासाम्
of themउनके
ईशानः
masterस्वामी
भगवः
O blessed oneहे भगवन्
पराचीना
turned awayदूसरी ओर
मुखा
pointsमुख
कृधि
makeकर

Verse 5.54

असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.५४ ॥

asaṃkhyātā sahasrāṇi ye rudrā adhi bhūmyām
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

असङ्ख्यातासहस्राणियेरुद्राःअधिभूम्याम्तेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो असंख्य हज़ारों रुद्र पृथिवी पर हैं: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

The countless thousands of Rudras who are upon the earth: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
असङ्ख्याता
countlessअसंख्य
सहस्राणि
thousandsहज़ारों
ये
whoजो
रुद्राः
Rudrasरुद्र
अधि
uponऊपर
भूम्याम्
the earthपृथिवी पर
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.55

अस्मिन्महत्यर्णवेऽन्तरिक्षे भवा अधि ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.५५ ॥

asminmahatyarṇave'ntarikṣe bhavā adhi
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

अस्मिन्महतिअर्णवेअन्तरिक्षेभवाःअधितेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो भव इस महान अर्णव, अन्तरिक्ष में हैं: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

The Bhavas who are in this great ocean, the mid-air: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
अस्मिन्
in thisइस
महति
greatमहान
अर्णवे
oceanअर्णव में
अन्तरिक्षे
in the mid-airअन्तरिक्ष में
भवाः
the Bhavasभव
अधि
withinमें
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.56

नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दिवꣳ रुद्रा उपाश्रिताः ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.५६ ॥

nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhā divaṃ rudrā upāśritāḥ
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

नीलग्रीवाःशितिकण्ठाःदिवम्रुद्राःउपाश्रिताःतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

नीलग्रीव, शितिकण्ठ रुद्र जो द्युलोक में आश्रित हैं: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

The blue-necked, white-throated Rudras who dwell in heaven: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
नीलग्रीवाः
blue-neckedनीलग्रीव
शितिकण्ठाः
white-throatedशितिकण्ठ
दिवम्
heavenद्युलोक में
रुद्राः
Rudrasरुद्र
उपाश्रिताः
dwelling inआश्रित
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.57

नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षमाचराः ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.५७ ॥

nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhāḥ śarvā adhaḥ kṣamācarāḥ
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

नीलग्रीवाःशितिकण्ठाःशर्वाःअधःक्षमाचराःतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

नीलग्रीव, शितिकण्ठ शर्व जो नीचे भूमि पर चलते हैं: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

The blue-necked, white-throated Śarvas who move below on the ground: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
नीलग्रीवाः
blue-neckedनीलग्रीव
शितिकण्ठाः
white-throatedशितिकण्ठ
शर्वाः
the Śarvasशर्व
अधः
belowनीचे
क्षमाचराः
moving on the groundभूमि पर चलने वाले
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.58

ये वृक्षेषु शष्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलोहिताः ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.५८ ॥

ye vṛkṣeṣu śaṣpiñjarā nīlagrīvā vilohitāḥ
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

येवृक्षेषुशष्पिञ्जराःनीलग्रीवाःविलोहिताःतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो वृक्षों में हैं, घास जैसे पीले, नीलग्रीव और लाल: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

Those in the trees, grass-yellow, blue-necked and red: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
ये
whoजो
वृक्षेषु
in the treesवृक्षों में
शष्पिञ्जराः
grass-yellowघास जैसे पीले
नीलग्रीवाः
blue-neckedनीलग्रीव
विलोहिताः
redलाल
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.59

ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.५९ ॥

ye bhūtānāmadhipatayo viśikhāsaḥ kapardinaḥ
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

येभूतानाम्अधिपतयःविशिखासःकपर्दिनःतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो भूतों के अधिपति हैं, कुछ बिना शिखा के, कुछ कपर्दी: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

Those who are overlords of beings, some with no topknot, some with braided hair: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
ये
whoजो
भूतानाम्
of beingsभूतों के
अधिपतयः
overlordsअधिपति
विशिखासः
with no topknotबिना शिखा के
कपर्दिनः
with braided hairकपर्दी
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.60

ये पथां पथिरक्षस ऐलबृदा आयुर्युधः ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.६० ॥

ye pathāṃ pathirakṣasa ailabṛdā āyuryudhaḥ
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

येपथाम्पथिरक्षसःऐलबृदाःआयुर्युधःतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो मार्गों के रक्षक हैं, अन्न देने वाले, आयु के लिए लड़ने वाले: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

Those who guard the ways of the paths, who bring food, who fight for life: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

Variant reading पथिरक्षयः for पथिरक्षसः (pathirakṣayaḥ for pathirakṣasaḥ), as some chanted texts have it.
पदार्थ · word by word
ये
whoजो
पथाम्
of pathsमार्गों के
पथिरक्षसः
guardians of the wayमार्ग के रक्षक
ऐलबृदाः
bearers of foodअन्न देने वाले
आयुर्युधः
fighting for lifeआयु के लिए लड़ने वाले
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.61

ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.६१ ॥

ye tīrthāni pracaranti sṛkāhastā niṣaṅgiṇaḥ
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

येतीर्थानिप्रचरन्तिसृकाहस्ताःनिषङ्गिणःतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो तीर्थों में घूमते हैं, हाथ में भाला और तूणीर लिए: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

Those who roam the fords with spear in hand and quiver on back: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
ये
whoजो
तीर्थानि
the fordsतीर्थों में
प्रचरन्ति
roamघूमते हैं
सृकाहस्ताः
spear in handहाथ में भाला लिए
निषङ्गिणः
quiveredतूणीर वाले
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.62

येऽन्नेषु विविध्यन्ति पात्रेषु पिबतो जनान् ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.६२ ॥

ye'nneṣu vividhyanti pātreṣu pibato janān
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

येअन्नेषुविविध्यन्तिपात्रेषुपिबतःजनान्तेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो लोगों को अन्न में बेधते हैं, और पात्रों से पीते हुए: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

Those who pierce people in their food, and as they drink from their cups: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
ये
whoजो
अन्नेषु
in foodsअन्नों में
विविध्यन्ति
pierceबेधते हैं
पात्रेषु
in vesselsपात्रों में
पिबतः
drinkingपीते हुए
जनान्
peopleलोगों को
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.63

यऽएतावन्तश्च भूयाꣳसश्च दिशो रुद्रा वितस्थिरे ।
तेषाꣳ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ५.६३ ॥

ya'etāvantaśca bhūyāṃsaśca diśo rudrā vitasthire
teṣāṃ sahasrayojane'va dhanvāni tanmasi

येएतावन्तःचभूयांसःचदिशःरुद्राःवितस्थिरेतेषाम्सहस्रयोजनेअवधन्वानितन्मसि
हिन्दी अर्थ

जो रुद्र इतने और इनसे भी अधिक दिशाओं में फैले हुए हैं: उनके धनुषों को हम ढीला करके हज़ार योजन दूर उतार रखते हैं।

English sense

The Rudras, as many as these and more, who have spread through the quarters: Their bows we unstring and lay down a thousand leagues away.

पदार्थ · word by word
ये
whoजो
एतावन्तः
so manyइतने
च
andऔर
भूयांसः
moreअधिक
च
andऔर
दिशः
the quartersदिशाओं में
रुद्राः
Rudrasरुद्र
वितस्थिरे
have spreadफैले हुए हैं
तेषाम्
of themउनके
सहस्रयोजने
a thousand leagues awayहज़ार योजन दूर
अव
downउतारकर
धन्वानि
bowsधनुषों को
तन्मसि
we unstringढीला करते हैं

Verse 5.64

नमोऽस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि येषां वर्षमिषवः ।
तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः ।
तेभ्यो नमोऽअस्तु ते नोऽवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ॥ ५.६४ ॥

namo'stu rudrebhyo ye divi yeṣāṃ varṣamiṣavaḥ
tebhyo daśa prācīrdaśa dakṣiṇā daśa pratīcīrdaśodīcīrdaśordhvāḥ
tebhyo namo'astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

नमःअस्तुरुद्रेभ्यःयेदिवियेषाम्वर्षम्इषवःतेभ्यःदशप्राचीःदशदक्षिणाःदशप्रतीचीःदशउदीचीःदशऊर्ध्वाःतेभ्यःनमःअस्तुतेनःअवन्तुतेनःमृडयन्तुतेयम्द्विष्मःयःचनःद्वेष्टितम्एषाम्जम्भेदध्मः
हिन्दी अर्थ

द्युलोक के रुद्रों को नमस्कार हो, जिनके बाण वर्षा हैं। उन्हें दस अँगुलियाँ पूर्व की ओर, दस दक्षिण की ओर, दस पश्चिम की ओर, दस उत्तर की ओर, दस ऊपर की ओर: उन्हें नमस्कार हो। वे हमारी रक्षा करें; वे हमें सुखी करें। जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करता है, उसे हम इनके जबड़ों में रखते हैं।

English sense

Homage be to the Rudras in heaven, whose arrows are the rain. To them ten fingers eastward, ten southward, ten westward, ten northward, ten upward: homage be to them. May they help us; may they be gracious to us. The one we hate and the one who hates us, we put him in their jaws.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
रुद्रेभ्यः
to the Rudrasरुद्रों को
ये
whoजो
दिवि
in heavenद्युलोक में
येषाम्
whoseजिनके
वर्षम्
rainवर्षा
इषवः
arrowsबाण
तेभ्यः
to themउन्हें
दश
tenदस
प्राचीः
eastwardपूर्व की ओर
दश
tenदस
दक्षिणाः
southwardदक्षिण की ओर
दश
tenदस
प्रतीचीः
westwardपश्चिम की ओर
दश
tenदस
उदीचीः
northwardउत्तर की ओर
दश
tenदस
ऊर्ध्वाः
upwardऊपर की ओर
तेभ्यः
to themउन्हें
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
ते
theyवे
नः
usहमारी
अवन्तु
may helpरक्षा करें
ते
theyवे
नः
usहमें
मृडयन्तु
may be graciousसुखी करें
ते
theyवे
यम्
whomजिससे
द्विष्मः
we hateहम द्वेष करते हैं
यः
whoजो
च
andऔर
नः
usहमसे
द्वेष्टि
hatesद्वेष करता है
तम्
himउसे
एषाम्
theirइनके
जम्भे
in the jawsजबड़ों में
दध्मः
we putरखते हैं

Verse 5.65

नमोऽस्तु रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्षे येषां वात इषवः ।
तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः ।
तेभ्यो नमोऽअस्तु ते नोऽवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ॥ ५.६५ ॥

namo'stu rudrebhyo ye'ntarikṣe yeṣāṃ vāta iṣavaḥ
tebhyo daśa prācīrdaśa dakṣiṇā daśa pratīcīrdaśodīcīrdaśordhvāḥ
tebhyo namo'astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

नमःअस्तुरुद्रेभ्यःयेअन्तरिक्षेयेषाम्वातःइषवःतेभ्यःदशप्राचीःदशदक्षिणाःदशप्रतीचीःदशउदीचीःदशऊर्ध्वाःतेभ्यःनमःअस्तुतेनःअवन्तुतेनःमृडयन्तुतेयम्द्विष्मःयःचनःद्वेष्टितम्एषाम्जम्भेदध्मः
हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्ष के रुद्रों को नमस्कार हो, जिनके बाण वायु हैं। उन्हें दस अँगुलियाँ पूर्व की ओर, दस दक्षिण की ओर, दस पश्चिम की ओर, दस उत्तर की ओर, दस ऊपर की ओर: उन्हें नमस्कार हो। वे हमारी रक्षा करें; वे हमें सुखी करें। जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करता है, उसे हम इनके जबड़ों में रखते हैं।

English sense

Homage be to the Rudras in the mid-air, whose arrows are the wind. To them ten fingers eastward, ten southward, ten westward, ten northward, ten upward: homage be to them. May they help us; may they be gracious to us. The one we hate and the one who hates us, we put him in their jaws.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
रुद्रेभ्यः
to the Rudrasरुद्रों को
ये
whoजो
अन्तरिक्षे
in the mid-airअन्तरिक्ष में
येषाम्
whoseजिनके
वातः
windवायु
इषवः
arrowsबाण
तेभ्यः
to themउन्हें
दश
tenदस
प्राचीः
eastwardपूर्व की ओर
दश
tenदस
दक्षिणाः
southwardदक्षिण की ओर
दश
tenदस
प्रतीचीः
westwardपश्चिम की ओर
दश
tenदस
उदीचीः
northwardउत्तर की ओर
दश
tenदस
ऊर्ध्वाः
upwardऊपर की ओर
तेभ्यः
to themउन्हें
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
ते
theyवे
नः
usहमारी
अवन्तु
may helpरक्षा करें
ते
theyवे
नः
usहमें
मृडयन्तु
may be graciousसुखी करें
ते
theyवे
यम्
whomजिससे
द्विष्मः
we hateहम द्वेष करते हैं
यः
whoजो
च
andऔर
नः
usहमसे
द्वेष्टि
hatesद्वेष करता है
तम्
himउसे
एषाम्
theirइनके
जम्भे
in the jawsजबड़ों में
दध्मः
we putरखते हैं

Verse 5.66

नमोऽस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येषामन्नमिषवः ।
तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः ।
तेभ्यो नमोऽअस्तु ते नोऽवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ॥ ५.६६ ॥

namo'stu rudrebhyo ye pṛthivyāṃ yeṣāmannamiṣavaḥ
tebhyo daśa prācīrdaśa dakṣiṇā daśa pratīcīrdaśodīcīrdaśordhvāḥ
tebhyo namo'astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

नमःअस्तुरुद्रेभ्यःयेपृथिव्याम्येषाम्अन्नम्इषवःतेभ्यःदशप्राचीःदशदक्षिणाःदशप्रतीचीःदशउदीचीःदशऊर्ध्वाःतेभ्यःनमःअस्तुतेनःअवन्तुतेनःमृडयन्तुतेयम्द्विष्मःयःचनःद्वेष्टितम्एषाम्जम्भेदध्मः
हिन्दी अर्थ

पृथिवी के रुद्रों को नमस्कार हो, जिनके बाण अन्न हैं। उन्हें दस अँगुलियाँ पूर्व की ओर, दस दक्षिण की ओर, दस पश्चिम की ओर, दस उत्तर की ओर, दस ऊपर की ओर: उन्हें नमस्कार हो। वे हमारी रक्षा करें; वे हमें सुखी करें। जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करता है, उसे हम इनके जबड़ों में रखते हैं।

English sense

Homage be to the Rudras on the earth, whose arrows are food. To them ten fingers eastward, ten southward, ten westward, ten northward, ten upward: homage be to them. May they help us; may they be gracious to us. The one we hate and the one who hates us, we put him in their jaws.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
रुद्रेभ्यः
to the Rudrasरुद्रों को
ये
whoजो
पृथिव्याम्
on the earthपृथिवी पर
येषाम्
whoseजिनके
अन्नम्
foodअन्न
इषवः
arrowsबाण
तेभ्यः
to themउन्हें
दश
tenदस
प्राचीः
eastwardपूर्व की ओर
दश
tenदस
दक्षिणाः
southwardदक्षिण की ओर
दश
tenदस
प्रतीचीः
westwardपश्चिम की ओर
दश
tenदस
उदीचीः
northwardउत्तर की ओर
दश
tenदस
ऊर्ध्वाः
upwardऊपर की ओर
तेभ्यः
to themउन्हें
नमः
homageनमस्कार
अस्तु
beहो
ते
theyवे
नः
usहमारी
अवन्तु
may helpरक्षा करें
ते
theyवे
नः
usहमें
मृडयन्तु
may be graciousसुखी करें
ते
theyवे
यम्
whomजिससे
द्विष्मः
we hateहम द्वेष करते हैं
यः
whoजो
च
andऔर
नः
usहमसे
द्वेष्टि
hatesद्वेष करता है
तम्
himउसे
एषाम्
theirइनके
जम्भे
in the jawsजबड़ों में
दध्मः
we putरखते हैं

षष्ठोऽध्यायःAdhyāya 6 · Mahacchira

Verse 6.1

वयꣳ सोम व्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः ।
प्रजावन्तः सचेमहि ॥ ६.१ ॥

vayaṃ soma vrate tava manastanūṣu bibhrataḥ
prajāvantaḥ sacemahi

वयम्सोमव्रतेतवमनःतनूषुबिभ्रतःप्रजावन्तःसचेमहि
हिन्दी अर्थ

हे सोम, अपने शरीरों में मन को धारण करते हुए, हम सन्तान के साथ तेरे व्रत में बने रहें।

English sense

Soma, holding our minds in our bodies, may we stay in your vow, with our offspring.

पदार्थ · word by word
वयम्
weहम
सोम
Somaहे सोम
व्रते
in the vowव्रत में
तव
yourतेरे
मनः
mindमन
तनूषु
in our bodiesशरीरों में
बिभ्रतः
holdingधारण करते हुए
प्रजावन्तः
with offspringसन्तान वाले
सचेमहि
may we stayजुड़े रहें

Verse 6.2

एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहा ।
एष ते रुद्र भाग आखुस्ते पशुः ॥ ६.२ ॥

eṣa te rudra bhāgaḥ saha svasrāmbikayā taṃ juṣasva svāhā
eṣa te rudra bhāga ākhuste paśuḥ

एषःतेरुद्रभागःसहस्वस्राअम्बिकयातम्जुषस्वस्वाहाएषःतेरुद्रभागःआखुःतेपशुः
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, यह तेरा भाग है, तेरी बहन अम्बिका के साथ। इसे स्वीकार कर। स्वाहा। हे रुद्र, यह तेरा भाग है। चूहा तेरा पशु है।

English sense

Rudra, this is your share, with your sister Ambikā. Enjoy it. Hail. Rudra, this is your share. The mole is your animal.

पदार्थ · word by word
एषः
thisयह
ते
yourतेरा
रुद्र
Rudraहे रुद्र
भागः
shareभाग
सह
withसाथ
स्वस्रा
sisterबहन
अम्बिकया
Ambikāअम्बिका
तम्
itउसे
जुषस्व
enjoyस्वीकार कर
स्वाहा
hailस्वाहा
एषः
thisयह
ते
yourतेरा
रुद्र
Rudraहे रुद्र
भागः
shareभाग
आखुः
the moleचूहा
ते
yourतेरा
पशुः
animalपशु

Verse 6.3

अव रुद्रमदीमह्यव देवं त्र्यम्बकम् ।
यथा नो वस्यसस्करद्यथा नः श्रेयसस्करद्यथा नो व्यवसाययात् ॥ ६.३ ॥

ava rudramadīmahyava devaṃ tryambakam
yathā no vasyasaskaradyathā naḥ śreyasaskaradyathā no vyavasāyayāt

अवरुद्रम्अदीमहिअवदेवम्त्र्यम्बकम्यथानःवस्यसःकरत्यथानःश्रेयसःकरत्यथानःव्यवसाययात्
हिन्दी अर्थ

हम रुद्र को प्रसन्न करके विदा करें, त्र्यम्बक देव को, जिससे वह हमें अधिक धनवान करे, अधिक श्रेष्ठ करे, और दृढ़ निश्चयी करे।

English sense

May we appease Rudra and send him off, the god Tryambaka, so that he may make us better off, make us more prosperous, and make us firm in purpose.

पदार्थ · word by word
अव
awayदूर
रुद्रम्
Rudraरुद्र को
अदीमहि
may we appeaseप्रसन्न करें
अव
awayदूर
देवम्
godदेव
त्र्यम्बकम्
three-motheredत्र्यम्बक को
यथा
so thatजिससे
नः
usहमें
वस्यसः
better offअधिक धनवान
करत्
he may makeकरे
यथा
so thatजिससे
नः
usहमें
श्रेयसः
more prosperousअधिक श्रेष्ठ
करत्
he may makeकरे
यथा
so thatजिससे
नः
usहमें
व्यवसाययात्
he may make resoluteदृढ़ निश्चयी करे

Verse 6.4

भेषजमसि भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषजम् ।
सुखं मेषाय मेष्यै ॥ ६.४ ॥

bheṣajamasi bheṣajaṃ gave'śvāya puruṣāya bheṣajam
sukhaṃ meṣāya meṣyai

भेषजम्असिभेषजम्गवेअश्वायपुरुषायभेषजम्सुखम्मेषायमेष्यै
हिन्दी अर्थ

तू औषध है: गाय, घोड़े और मनुष्य के लिए औषध। मेढ़े और भेड़ के लिए सुख।

English sense

You are a remedy: a remedy for cow, horse and man. Well-being for the ram and the ewe.

पदार्थ · word by word
भेषजम्
remedyऔषध
असि
you areहै
भेषजम्
remedyऔषध
गवे
for the cowगाय के लिए
अश्वाय
for the horseघोड़े के लिए
पुरुषाय
for the manमनुष्य के लिए
भेषजम्
remedyऔषध
सुखम्
well-beingसुख
मेषाय
for the ramमेढ़े के लिए
मेष्यै
for the eweभेड़ के लिए

Verse 6.5

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ।
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मामुतः ॥ ६.५ ॥

tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam
urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmṛtāt
tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ pativedanam
urvārukamiva bandhanādito mukṣīya māmutaḥ

त्र्यम्बकम्यजामहेसुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम्उर्वारुकम्इवबन्धनात्मृत्योःमुक्षीयमाअमृतात्त्र्यम्बकम्यजामहेसुगन्धिम्पतिवेदनम्उर्वारुकम्इवबन्धनात्इतःमुक्षीयमाअमुतः
हिन्दी अर्थ

हम त्र्यम्बक का यजन करते हैं, सुगन्धित, पुष्टि बढ़ाने वाले। ककड़ी जैसे डण्ठल से, वैसे मैं मृत्यु से छूटूँ, अमृत से नहीं। हम त्र्यम्बक का यजन करते हैं, सुगन्धित, पति दिलाने वाले। ककड़ी जैसे डण्ठल से, वैसे मैं यहाँ से छूटूँ, वहाँ से नहीं।

English sense

We worship Tryambaka, fragrant, who makes things thrive. Like a cucumber from its stalk, may I be freed from death, not from deathlessness. We worship Tryambaka, fragrant, who finds a husband. Like a cucumber from its stalk, may I be freed from here, not from there.

पदार्थ · word by word
त्र्यम्बकम्
Tryambakaत्र्यम्बक का
यजामहे
we worshipयजन करते हैं
सुगन्धिम्
fragrantसुगन्धित
पुष्टिवर्धनम्
increaser of thrivingपुष्टि बढ़ाने वाले
उर्वारुकम्
cucumberककड़ी
इव
likeजैसे
बन्धनात्
from its stalkडण्ठल से
मृत्योः
from deathमृत्यु से
मुक्षीय
may I be freedछूटूँ
मा
notन
अमृतात्
from deathlessnessअमृत से
त्र्यम्बकम्
Tryambakaत्र्यम्बक का
यजामहे
we worshipयजन करते हैं
सुगन्धिम्
fragrantसुगन्धित
पतिवेदनम्
finder of a husbandपति दिलाने वाले
उर्वारुकम्
cucumberककड़ी
इव
likeजैसे
बन्धनात्
from its stalkडण्ठल से
इतः
from hereयहाँ से
मुक्षीय
may I be freedछूटूँ
मा
notन
अमुतः
from thereवहाँ से

Verse 6.6

एतत्ते रुद्रावसं तेन परो मूजवतोऽतीहि ।
अवततधन्वा पिनाकावसः कृत्तिवासा अहिꣳसन्नः शिवोऽतीहि ॥ ६.६ ॥

etatte rudrāvasaṃ tena paro mūjavato'tīhi
avatatadhanvā pinākāvasaḥ kṛttivāsā ahiṃsannaḥ śivo'tīhi

एतत्तेरुद्रअवसम्तेनपरःमूजवतःअतीहिअवततधन्वापिनाकावसःकृत्तिवासाःअहिंसन्नःशिवःअतीहि
हिन्दी अर्थ

हे रुद्र, यह तेरा पाथेय है। इसे लेकर मूजवान पर्वत के पार चला जा। धनुष उतारे, पिनाक ढके, चर्म पहने, हमें हानि पहुँचाए बिना, कल्याणकारी होकर हमारे पास से चला जा।

English sense

Rudra, this is your food for the road. Take it and go on beyond Mount Mūjavant. With your bow unstrung, your Pināka covered, clothed in a hide, go past us kindly, without harming us.

पदार्थ · word by word
एतत्
thisयह
ते
yourतेरा
रुद्र
Rudraहे रुद्र
अवसम्
provision for the roadपाथेय
तेन
with itउसके साथ
परः
beyondपार
मूजवतः
Mūjavantमूजवान पर्वत के
अतीहि
go pastचला जा
अवततधन्वा
with bow unstrungउतारे धनुष वाला
पिनाकावसः
with the Pināka bow coveredढके पिनाक वाला
कृत्तिवासाः
clothed in a hideचर्म पहने
अहिंसन्
not harmingहिंसा न करता हुआ
नः
usहमें
शिवः
kindकल्याणकारी
अतीहि
go pastचला जा

Verse 6.7

त्र्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषम् ।
यद्देवेषु त्र्यायुषं तन्नोऽअस्तु त्र्यायुषम् ॥ ६.७ ॥

tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣam
yaddeveṣu tryāyuṣaṃ tanno'astu tryāyuṣam

त्र्यायुषम्जमदग्नेःकश्यपस्यत्र्यायुषम्यत्देवेषुत्र्यायुषम्तत्नःअस्तुत्र्यायुषम्
हिन्दी अर्थ

जमदग्नि की तिगुनी आयु, कश्यप की तिगुनी आयु, देवों में जो तिगुनी आयु है: वह तिगुनी आयु हमारी हो।

English sense

The threefold life of Jamadagni, the threefold life of Kaśyapa, the threefold life that is among the gods: may that threefold life be ours.

पदार्थ · word by word
त्र्यायुषम्
threefold lifeतिगुनी आयु
जमदग्नेः
of Jamadagniजमदग्नि की
कश्यपस्य
of Kaśyapaकश्यप की
त्र्यायुषम्
threefold lifeतिगुनी आयु
यत्
whichजो
देवेषु
among the godsदेवों में
त्र्यायुषम्
threefold lifeतिगुनी आयु
तत्
thatवह
नः
to usहमारी
अस्तु
may beहो
त्र्यायुषम्
threefold lifeतिगुनी आयु

Verse 6.8

शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्तेऽअस्तु मा मा हिꣳसीः ।
निवर्तयाम्यायुषेऽन्नाद्याय प्रजननाय रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ॥ ६.८ ॥

śivo nāmāsi svadhitiste pitā namaste'astu mā mā hiṃsīḥ
nivartayāmyāyuṣe'nnādyāya prajananāya rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya

शिवःनामअसिस्वधितिःतेपितानमःतेअस्तुमामाहिंसीःनिवर्तयामिआयुषेअन्नाद्यायप्रजननायरायस्पोषायसुप्रजास्त्वायसुवीर्याय
हिन्दी अर्थ

तेरा नाम शिव है। वज्र तेरा पिता है। तुझे नमस्कार। मुझे हानि मत पहुँचा। मैं तेरा मुण्डन करता हूँ, आयु के लिए, अन्न-भोग के लिए, सन्तान के लिए, धन की वृद्धि के लिए, अच्छी सन्तान के लिए, अच्छे बल के लिए।

English sense

Your name is Kind. The axe is your father. Homage to you. Do not harm me. I shave you for life, for food to eat, for begetting, for growth of wealth, for good offspring, for strength.

पदार्थ · word by word
शिवः
kindशिव
नाम
by nameनाम से
असि
you areहै
स्वधितिः
axeवज्र
ते
yourतेरा
पिता
fatherपिता
नमः
homageनमस्कार
ते
to youतुझे
अस्तु
beहो
मा
notमत
मा
meमुझे
हिंसीः
harmहानि पहुँचा
निवर्तयामि
I shaveमुण्डन करता हूँ
आयुषे
for lifeआयु के लिए
अन्नाद्याय
for eating foodअन्न-भोग के लिए
प्रजननाय
for begettingसन्तानोत्पत्ति के लिए
रायस्पोषाय
for growth of wealthधन की वृद्धि के लिए
सुप्रजास्त्वाय
for good offspringअच्छी सन्तान के लिए
सुवीर्याय
for strengthअच्छे बल के लिए

सप्तमोऽध्यायःAdhyāya 7 · Jaṭā

Verse 7.1

उग्रश्च भीमश्च ध्वान्तश्च धुनिश्च ।
सासह्वाँश्चाभियुग्वा च विक्षिपः स्वाहा ॥ ७.१ ॥

ugraśca bhīmaśca dhvāntaśca dhuniśca
sāsahvām̐ścābhiyugvā ca vikṣipaḥ svāhā

उग्रःचभीमःचध्वान्तःचधुनिःचसासह्वान्चअभियुग्वाचविक्षिपःस्वाहा
हिन्दी अर्थ

उग्र, भीम, ध्वान्त और धुनि, सासह्वान्, अभियुग्वा और विक्षिप: स्वाहा।

English sense

The Fierce, the Terrible, the Roaring and the Shaker, the Overpowering, the Attacker and the Scatterer: svāhā.

पदार्थ · word by word
उग्रः
the Fierceउग्र
च
andऔर
भीमः
the Terribleभीम
च
andऔर
ध्वान्तः
the Roaringध्वान्त
च
andऔर
धुनिः
the Shakerधुनि
च
andऔर
सासह्वान्
the Overpoweringसासह्वान्
च
andऔर
अभियुग्वा
the Attackerअभियुग्वा
च
andऔर
विक्षिपः
the Scattererविक्षिप
स्वाहा
svāhāस्वाहा

Verse 7.2

अग्निꣳ हृदयेनाशनिꣳ हृदयाग्रेण पशुपतिं कृत्स्नहृदयेन भवं यक्ना ।
शर्वं मतस्नाभ्यामीशानं मन्युना महादेवमन्तःपर्शव्येनोग्रं देवं वनिष्ठुना वसिष्ठहनुः शिङ्गीनि कोश्याभ्याम् ॥ ७.२ ॥

agniṃ hṛdayenāśaniṃ hṛdayāgreṇa paśupatiṃ kṛtsnahṛdayena bhavaṃ yaknā
śarvaṃ matasnābhyāmīśānaṃ manyunā mahādevamantaḥparśavyenograṃ devaṃ vaniṣṭhunā vasiṣṭhahanuḥ śiṅgīni kośyābhyām

अग्निम्हृदयेनअशनिम्हृदयाग्रेणपशुपतिम्कृत्स्नहृदयेनभवम्यक्नाशर्वम्मतस्नाभ्याम्ईशानम्मन्युनामहादेवम्अन्तःपर्शव्येनउग्रम्देवम्वनिष्ठुनावसिष्ठहनुःशिङ्गीनिकोश्याभ्याम्
हिन्दी अर्थ

अग्नि को हृदय से, अशनि को हृदय के अग्रभाग से, पशुपति को पूरे हृदय से, भव को यकृत से, शर्व को दोनों गुर्दों से, ईशान को क्रोध से, महादेव को पसलियों के भीतर के मांस से, उग्र देव को गुदा से प्रसन्न करता हूँ; ठोड़ी वसिष्ठ की है; शिङ्गियों को हृदय के दोनों कोशों से।

English sense

Agni I please with the heart, the thunderbolt with the tip of the heart, Paśupati with the whole heart, Bhava with the liver, Śarva with the kidneys, Īśāna with fury, Mahādeva with the flesh inside the ribs, the fierce god with the rectum; the jaw is Vasiṣṭha's; the Śiṅgīs with the two sacs of the heart.

पदार्थ · word by word
अग्निम्
Agniअग्नि को
हृदयेन
with the heartहृदय से
अशनिम्
the thunderboltअशनि को
हृदयाग्रेण
with the tip of the heartहृदय के अग्रभाग से
पशुपतिम्
Paśupatiपशुपति को
कृत्स्नहृदयेन
with the whole heartपूरे हृदय से
भवम्
Bhavaभव को
यक्ना
with the liverयकृत से
शर्वम्
Śarvaशर्व को
मतस्नाभ्याम्
with the kidneysदोनों गुर्दों से
ईशानम्
Īśānaईशान को
मन्युना
with furyक्रोध से
महादेवम्
Mahādevaमहादेव को
अन्तःपर्शव्येन
with the inner rib fleshपसलियों के भीतर के मांस से
उग्रम्
the fierceउग्र
देवम्
godदेव को
वनिष्ठुना
with the rectumगुदा से
वसिष्ठहनुः
the jaw of Vasiṣṭhaवसिष्ठ की ठोड़ी
शिङ्गीनि
Śiṅgīsशिङ्गियों को
कोश्याभ्याम्
with the two heart-sacsदोनों कोशों से

Verse 7.3

उग्रं लोहितेन मित्रꣳ सौव्रत्येन रुद्रं दौर्व्रत्येनेन्द्रं प्रक्रीडेन मरुतो बलेन साध्यान्प्रमुदा ।
भवस्य कण्ठ्यꣳ रुद्रस्यान्तःपार्श्व्यं महादेवस्य यकृच्छर्वस्य वनिष्ठुः पशुपतेः पुरीतत् ॥ ७.३ ॥

ugraṃ lohitena mitraṃ sauvratyena rudraṃ daurvratyenendraṃ prakrīḍena maruto balena sādhyānpramudā
bhavasya kaṇṭhyaṃ rudrasyāntaḥpārśvyaṃ mahādevasya yakṛccharvasya vaniṣṭhuḥ paśupateḥ purītat

उग्रम्लोहितेनमित्रम्सौव्रत्येनरुद्रम्दौर्व्रत्येनइन्द्रम्प्रक्रीडेनमरुतःबलेनसाध्यान्प्रमुदाभवस्यकण्ठ्यम्रुद्रस्यअन्तःपार्श्व्यम्महादेवस्ययकृत्शर्वस्यवनिष्ठुःपशुपतेःपुरीतत्
हिन्दी अर्थ

उग्र को रक्त से, मित्र को सुव्रत से, रुद्र को दुर्व्रत से, इन्द्र को क्रीडा से, मरुतों को बल से, साध्यों को आनन्द से। कण्ठ भव का है, पसलियों के भीतर का मांस रुद्र का, यकृत महादेव का, गुदा शर्व की, हृदय को घेरने वाली झिल्ली पशुपति की।

English sense

The Fierce one with the blood, Mitra with right conduct, Rudra with wrong conduct, Indra with play, the Maruts with strength, the Sādhyas with delight. The throat is Bhava's, the flesh inside the flank Rudra's, the liver Mahādeva's, the rectum Śarva's, the sac around the heart Paśupati's.

पदार्थ · word by word
उग्रम्
the Fierceउग्र को
लोहितेन
with the bloodरक्त से
मित्रम्
Mitraमित्र को
सौव्रत्येन
with right conductसुव्रत से
रुद्रम्
Rudraरुद्र को
दौर्व्रत्येन
with wrong conductदुर्व्रत से
इन्द्रम्
Indraइन्द्र को
प्रक्रीडेन
with playक्रीडा से
मरुतः
the Marutsमरुतों को
बलेन
with strengthबल से
साध्यान्
the Sādhyasसाध्यों को
प्रमुदा
with delightआनन्द से
भवस्य
of Bhavaभव का
कण्ठ्यम्
the throatकण्ठ
रुद्रस्य
of Rudraरुद्र का
अन्तःपार्श्व्यम्
the flesh inside the flankपसलियों के भीतर का
महादेवस्य
of Mahādevaमहादेव का
यकृत्
the liverयकृत
शर्वस्य
of Śarvaशर्व की
वनिष्ठुः
the rectumगुदा
पशुपतेः
of Paśupatiपशुपति की
पुरीतत्
the pericardiumपुरीतत्

Verse 7.4

लोमभ्यः स्वाहा लोमभ्यः स्वाहा त्वचे स्वाहा त्वचे स्वाहा लोहिताय स्वाहा लोहिताय स्वाहा मेदोभ्यः स्वाहा मेदोभ्यः स्वाहा ।
माꣳसेभ्यः स्वाहा माꣳसेभ्यः स्वाहा स्नावभ्यः स्वाहा स्नावभ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहा मज्जभ्यः स्वाहा मज्जभ्यः स्वाहा ।
रेतसे स्वाहा पायवे स्वाहा ॥ ७.४ ॥

lomabhyaḥ svāhā lomabhyaḥ svāhā tvace svāhā tvace svāhā lohitāya svāhā lohitāya svāhā medobhyaḥ svāhā medobhyaḥ svāhā
māṃsebhyaḥ svāhā māṃsebhyaḥ svāhā snāvabhyaḥ svāhā snāvabhyaḥ svāhāsthabhyaḥ svāhāsthabhyaḥ svāhā majjabhyaḥ svāhā majjabhyaḥ svāhā
retase svāhā pāyave svāhā

लोमभ्यःस्वाहालोमभ्यःस्वाहात्वचेस्वाहात्वचेस्वाहालोहितायस्वाहालोहितायस्वाहामेदोभ्यःस्वाहामेदोभ्यःस्वाहामाꣳसेभ्यःस्वाहामाꣳसेभ्यःस्वाहास्नावभ्यःस्वाहास्नावभ्यःस्वाहाअस्थभ्यःस्वाहाअस्थभ्यःस्वाहामज्जभ्यःस्वाहामज्जभ्यःस्वाहारेतसेस्वाहापायवेस्वाहा
हिन्दी अर्थ

रोमों को स्वाहा; रोमों को स्वाहा। त्वचा को स्वाहा; त्वचा को स्वाहा। रक्त को स्वाहा; रक्त को स्वाहा। मेद को स्वाहा; मेद को स्वाहा। मांस को स्वाहा; मांस को स्वाहा। स्नायुओं को स्वाहा; स्नायुओं को स्वाहा। अस्थियों को स्वाहा; अस्थियों को स्वाहा। मज्जा को स्वाहा; मज्जा को स्वाहा। वीर्य को स्वाहा। गुदा को स्वाहा।

English sense

To the hairs, svāhā; to the hairs, svāhā. To the skin, svāhā; to the skin, svāhā. To the blood, svāhā; to the blood, svāhā. To the fat, svāhā; to the fat, svāhā. To the flesh, svāhā; to the flesh, svāhā. To the sinews, svāhā; to the sinews, svāhā. To the bones, svāhā; to the bones, svāhā. To the marrow, svāhā; to the marrow, svāhā. To the seed, svāhā. To the anus, svāhā.

पदार्थ · word by word
लोमभ्यः
to the hairsरोमों को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
लोमभ्यः
to the hairsरोमों को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
त्वचे
to the skinत्वचा को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
त्वचे
to the skinत्वचा को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
लोहिताय
to the bloodरक्त को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
लोहिताय
to the bloodरक्त को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
मेदोभ्यः
to the fatमेद को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
मेदोभ्यः
to the fatमेद को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
माꣳसेभ्यः
to the fleshमांस को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
माꣳसेभ्यः
to the fleshमांस को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
स्नावभ्यः
to the sinewsस्नायुओं को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
स्नावभ्यः
to the sinewsस्नायुओं को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
अस्थभ्यः
to the bonesअस्थियों को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
अस्थभ्यः
to the bonesअस्थियों को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
मज्जभ्यः
to the marrowमज्जा को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
मज्जभ्यः
to the marrowमज्जा को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
रेतसे
to the seedवीर्य को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
पायवे
to the anusगुदा को
स्वाहा
svāhāस्वाहा

Verse 7.5

आयासाय स्वाहा प्रायासाय स्वाहा संयासाय स्वाहा वियासाय स्वाहोद्यासाय स्वाहा ।
शुचे स्वाहा शोचते स्वाहा शोचमानाय स्वाहा शोकाय स्वाहा ॥ ७.५ ॥

āyāsāya svāhā prāyāsāya svāhā saṃyāsāya svāhā viyāsāya svāhodyāsāya svāhā
śuce svāhā śocate svāhā śocamānāya svāhā śokāya svāhā

आयासायस्वाहाप्रायासायस्वाहासंयासायस्वाहावियासायस्वाहाउद्यासायस्वाहाशुचेस्वाहाशोचतेस्वाहाशोचमानायस्वाहाशोकायस्वाहा
हिन्दी अर्थ

आयास को स्वाहा। प्रायास को स्वाहा। संयास को स्वाहा। वियास को स्वाहा। उद्यास को स्वाहा। शुक् को स्वाहा। शोक करने वाले को स्वाहा। शोक करते हुए को स्वाहा। शोक को स्वाहा।

English sense

To effort, svāhā. To striving, svāhā. To joint effort, svāhā. To straining, svāhā. To exertion, svāhā. To pain, svāhā. To the one who grieves, svāhā. To the one grieving, svāhā. To grief, svāhā.

पदार्थ · word by word
आयासाय
to effortआयास को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
प्रायासाय
to strivingप्रायास को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
संयासाय
to joint effortसंयास को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
वियासाय
to strainingवियास को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
उद्यासाय
to exertionउद्यास को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
शुचे
to painशुक् को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
शोचते
to the one who grievesशोक करने वाले को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
शोचमानाय
to the one grievingशोक करते हुए को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
शोकाय
to griefशोक को
स्वाहा
svāhāस्वाहा

Verse 7.6

तपसे स्वाहा तप्यते स्वाहा तप्यमानाय स्वाहा तप्ताय स्वाहा घर्माय स्वाहा ।
निष्कृत्यै स्वाहा प्रायश्चित्त्यै स्वाहा भेषजाय स्वाहा ॥ ७.६ ॥

tapase svāhā tapyate svāhā tapyamānāya svāhā taptāya svāhā gharmāya svāhā
niṣkṛtyai svāhā prāyaścittyai svāhā bheṣajāya svāhā

तपसेस्वाहातप्यतेस्वाहातप्यमानायस्वाहातप्तायस्वाहाघर्मायस्वाहानिष्कृत्यैस्वाहाप्रायश्चित्त्यैस्वाहाभेषजायस्वाहा
हिन्दी अर्थ

तप को स्वाहा। तपने वाले को स्वाहा। तपते हुए को स्वाहा। तपे हुए को स्वाहा। घर्म को स्वाहा। निष्कृति को स्वाहा। प्रायश्चित्ति को स्वाहा। भेषज को स्वाहा।

English sense

To heat, svāhā. To the one who burns, svāhā. To the one burning, svāhā. To the heated, svāhā. To the gharma, svāhā. To atonement, svāhā. To expiation, svāhā. To healing, svāhā.

पदार्थ · word by word
तपसे
to heatतप को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
तप्यते
to the one who burnsतपने वाले को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
तप्यमानाय
to the one burningतपते हुए को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
तप्ताय
to the heatedतपे हुए को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
घर्माय
to the gharmaघर्म को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
निष्कृत्यै
to atonementनिष्कृति को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
प्रायश्चित्त्यै
to expiationप्रायश्चित्ति को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
भेषजाय
to healingभेषज को
स्वाहा
svāhāस्वाहा

Verse 7.7

यमाय स्वाहान्तकाय स्वाहा मृत्यवे स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा ब्रह्महत्यायै स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याꣳ स्वाहा ॥ ७.७ ॥

yamāya svāhāntakāya svāhā mṛtyave svāhā brahmaṇe svāhā brahmahatyāyai svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā dyāvāpṛthivībhyāṃ svāhā

यमायस्वाहाअन्तकायस्वाहामृत्यवेस्वाहाब्रह्मणेस्वाहाब्रह्महत्यायैस्वाहाविश्वेभ्यःदेवेभ्यःस्वाहाद्यावापृथिवीभ्याम्स्वाहा
हिन्दी अर्थ

यम को स्वाहा। अन्तक को स्वाहा। मृत्यु को स्वाहा। ब्रह्म को स्वाहा। ब्रह्महत्या को स्वाहा। सब देवों को स्वाहा। द्युलोक और पृथ्वी को स्वाहा।

English sense

To Yama, svāhā. To the Ender, svāhā. To Death, svāhā. To the sacred word, svāhā. To the killing of a brahmin, svāhā. To all the gods, svāhā. To heaven and earth, svāhā.

पदार्थ · word by word
यमाय
to Yamaयम को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
अन्तकाय
to the Enderअन्तक को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
मृत्यवे
to Deathमृत्यु को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
ब्रह्मणे
to the sacred wordब्रह्म को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
ब्रह्महत्यायै
to the killing of a brahminब्रह्महत्या को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
विश्वेभ्यः
to allसब
देवेभ्यः
godsदेवों को
स्वाहा
svāhāस्वाहा
द्यावापृथिवीभ्याम्
to heaven and earthद्युलोक और पृथ्वी को
स्वाहा
svāhāस्वाहा

अष्टमोऽध्यायःAdhyāya 8 · Camaka

Verse 8.1

वाजश्च मे प्रसवश्च मे प्रयतिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च मे क्रतुश्च मे स्वरश्च मे श्लोकश्च मे श्रवश्च मे श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे स्वश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१ ॥

vājaśca me prasavaśca me prayatiśca me prasitiśca me dhītiśca me kratuśca me svaraśca me ślokaśca me śravaśca me śrutiśca me jyotiśca me svaśca me yajñena kalpantām

वाजःचमेप्रसवःचमेप्रयतिःचमेप्रसितिःचमेधीतिःचमेक्रतुःचमेस्वरःचमेश्लोकःचमेश्रवःचमेश्रुतिःचमेज्योतिःचमेस्वःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए अन्न और प्रेरणा, प्रयत्न और पहुँच, ध्यान और संकल्प, स्वर और यश, श्रवण और सुनी बात, ज्योति और स्वर्ग। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Food and impulse for me, effort and reach for me, thought and will for me, voice and fame for me, hearing and what is heard for me, light and heaven for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
वाजः
foodअन्न
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रसवः
impulseप्रेरणा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रयतिः
effortप्रयत्न
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रसितिः
reachपहुँच
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
धीतिः
thoughtध्यान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
क्रतुः
willसंकल्प
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
स्वरः
voiceस्वर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्लोकः
fameयश
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्रवः
hearingश्रवण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्रुतिः
what is heardसुनी बात
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ज्योतिः
lightज्योति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
स्वः
heavenस्वर्ग
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.2

प्राणश्च मेऽपानश्च मे व्यानश्च मेऽसुश्च मे चित्तं च मऽआधीतं च मे वाक्च मे मनश्च मे चक्षुश्च मे श्रोत्रं च मे दक्षश्च मे बलं च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२ ॥

prāṇaśca me'pānaśca me vyānaśca me'suśca me cittaṃ ca ma'ādhītaṃ ca me vākca me manaśca me cakṣuśca me śrotraṃ ca me dakṣaśca me balaṃ ca me yajñena kalpantām

प्राणःचमेअपानःचमेव्यानःचमेअसुःचमेचित्तम्चमेआधीतम्चमेवाक्चमेमनःचमेचक्षुःचमेश्रोत्रम्चमेदक्षःचमेबलम्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए प्राण और अपान, व्यान और जीवन, चित्त और सोचा हुआ, वाणी और मन, आँख और कान, दक्षता और बल। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

In-breath and out-breath for me, the breath that moves through the body and life for me, thought and what is thought out for me, speech and mind for me, eye and ear for me, skill and strength for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
प्राणः
in-breathप्राण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अपानः
out-breathअपान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
व्यानः
through-breathव्यान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
असुः
lifeजीवन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चित्तम्
thoughtचित्त
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आधीतम्
what is thought outसोचा हुआ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वाक्
speechवाणी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मनः
mindमन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चक्षुः
eyeआँख
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्रोत्रम्
earकान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
दक्षः
skillदक्षता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
बलम्
strengthबल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.3

ओजश्च मे सहश्च मऽआत्मा च मे तनूश्च मे शर्म च मे वर्म च मेऽङ्गानि च मेऽस्थीनि च मे परूꣳषि च मे शरीराणि च मऽआयुश्च मे जरा च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.३ ॥

ojaśca me sahaśca ma'ātmā ca me tanūśca me śarma ca me varma ca me'ṅgāni ca me'sthīni ca me parūṃṣi ca me śarīrāṇi ca ma'āyuśca me jarā ca me yajñena kalpantām

ओजःचमेसहःचमेआत्माचमेतनूःचमेशर्मचमेवर्मचमेअङ्गानिचमेअस्थीनिचमेपरूꣳषिचमेशरीराणिचमेआयुःचमेजराचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए ओज और साहस, शरीर और तन, शरण और कवच, अंग और हड्डियाँ, जोड़ और शरीर, आयु और बुढ़ापा। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Vigour and might for me, body and person for me, shelter and armour for me, limbs and bones for me, joints and bodies for me, long life and old age for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
ओजः
vigourओज
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सहः
mightसाहस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आत्मा
bodyशरीर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तनूः
personतन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
शर्म
shelterशरण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वर्म
armourकवच
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अङ्गानि
limbsअंग
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अस्थीनि
bonesहड्डियाँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
परूꣳषि
jointsजोड़
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
शरीराणि
bodiesशरीर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आयुः
life-spanआयु
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
जरा
old ageबुढ़ापा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.4

ज्यैष्ठ्यं च मऽआधिपत्यं च मे मन्युश्च मे भामश्च मेऽमश्च मेऽम्भश्च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्षिमा च मे द्राघिमा च मे वृद्धं च मे वृद्धिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.४ ॥

jyaiṣṭhyaṃ ca ma'ādhipatyaṃ ca me manyuśca me bhāmaśca me'maśca me'mbhaśca me mahimā ca me varimā ca me prathimā ca me varṣimā ca me drāghimā ca me vṛddhaṃ ca me vṛddhiśca me yajñena kalpantām

ज्यैष्ठ्यम्चमेआधिपत्यम्चमेमन्युःचमेभामःचमेअमःचमेअम्भःचमेमहिमाचमेवरिमाचमेप्रथिमाचमेवर्षिमाचमेद्राघिमाचमेवृद्धम्चमेवृद्धिःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए ज्येष्ठता और आधिपत्य, उत्साह और क्रोध, शक्ति और गहराई, महिमा और विस्तार, फैलाव और ऊँचाई, लम्बाई, बढ़ा हुआ और वृद्धि। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

First place and lordship for me, spirit and wrath for me, force and depth for me, greatness and breadth for me, width and height for me, length for me, what has grown and growth for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
ज्यैष्ठ्यम्
being eldestज्येष्ठता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आधिपत्यम्
lordshipआधिपत्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मन्युः
spiritउत्साह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भामः
wrathक्रोध
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अमः
forceशक्ति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अम्भः
depthगहराई
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
महिमा
greatnessमहिमा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वरिमा
breadthविस्तार
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रथिमा
widthफैलाव
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वर्षिमा
heightऊँचाई
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्राघिमा
lengthलम्बाई
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वृद्धम्
what has grownबढ़ा हुआ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वृद्धिः
growthवृद्धि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.5

सत्यं च मे श्रद्धा च मे जगच्च मे धनं च मे विश्वं च मे महश्च मे क्रीडा च मे मोदश्च मे जातं च मे जनिष्यमाणं च मे सूक्तं च मे सुकृतं च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.५ ॥

satyaṃ ca me śraddhā ca me jagacca me dhanaṃ ca me viśvaṃ ca me mahaśca me krīḍā ca me modaśca me jātaṃ ca me janiṣyamāṇaṃ ca me sūktaṃ ca me sukṛtaṃ ca me yajñena kalpantām

सत्यम्चमेश्रद्धाचमेजगत्चमेधनम्चमेविश्वम्चमेमहःचमेक्रीडाचमेमोदःचमेजातम्चमेजनिष्यमाणम्चमेसूक्तम्चमेसुकृतम्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए सत्य और श्रद्धा, चलने वाला जगत् और धन, सब कुछ और महत्ता, खेल और आनन्द, जो जन्मा और जो जन्म लेगा, अच्छा कहा और अच्छा किया। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Truth and faith for me, all that moves and wealth for me, all things and greatness for me, play and joy for me, what is born and what will be born for me, what is well spoken and what is well done for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
सत्यम्
truthसत्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्रद्धा
faithश्रद्धा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
जगत्
what movesचलने वाला
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
धनम्
wealthधन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
विश्वम्
allसब
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
महः
greatnessमहत्ता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
क्रीडा
playखेल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मोदः
joyआनन्द
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
जातम्
what is bornजन्मा हुआ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
जनिष्यमाणम्
what will be bornजन्म लेने वाला
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सूक्तम्
well spokenअच्छा कहा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सुकृतम्
well doneअच्छा किया
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.6

ऋतं च मेऽमृतं च मेऽयक्ष्मं च मेऽनामयच्च मे जीवातुश्च मे दीर्घायुत्वं च मेऽनमित्रं च मेऽभयं च मे सुखं च मे शयनं च मे सूषाश्च मे सुदिनं च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.६ ॥

ṛtaṃ ca me'mṛtaṃ ca me'yakṣmaṃ ca me'nāmayacca me jīvātuśca me dīrghāyutvaṃ ca me'namitraṃ ca me'bhayaṃ ca me sukhaṃ ca me śayanaṃ ca me sūṣāśca me sudinaṃ ca me yajñena kalpantām

ऋतम्चमेअमृतम्चमेअयक्ष्मम्चमेअनामयत्चमेजीवातुःचमेदीर्घायुत्वम्चमेअनमित्रम्चमेअभयम्चमेसुखम्चमेशयनम्चमेसूषाःचमेसुदिनम्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए ऋत और अमृत, रोग से मुक्ति और आरोग्य, जीविका और दीर्घायु, शत्रु का न होना और अभय, सुख और अच्छी नींद, सुन्दर उषा और सुन्दर दिन। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Right order and deathlessness for me, freedom from wasting and health for me, livelihood and long life for me, no foes and no fear for me, ease and good sleep for me, a fair dawn and a fair day for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
ऋतम्
right orderऋत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अमृतम्
deathlessnessअमृत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अयक्ष्मम्
freedom from wastingरोग का न होना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अनामयत्
healthआरोग्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
जीवातुः
means of lifeजीविका
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
दीर्घायुत्वम्
long lifeदीर्घायु
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अनमित्रम्
having no foesशत्रु का न होना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अभयम्
fearlessnessअभय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सुखम्
easeसुख
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
शयनम्
sleepशयन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सूषाः
a fair dawnसुन्दर उषा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सुदिनम्
a fair dayसुन्दर दिन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.7

यन्ता च मे धर्ता च मे क्षेमश्च मे धृतिश्च मे विश्वं च मे महश्च मे संविच्च मे ज्ञात्रं च मे सूश्च मे प्रसूश्च मे सीरं च मे लयश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.७ ॥

yantā ca me dhartā ca me kṣemaśca me dhṛtiśca me viśvaṃ ca me mahaśca me saṃvicca me jñātraṃ ca me sūśca me prasūśca me sīraṃ ca me layaśca me yajñena kalpantām

यन्ताचमेधर्ताचमेक्षेमःचमेधृतिःचमेविश्वम्चमेमहःचमेसंवित्चमेज्ञात्रम्चमेसूःचमेप्रसूःचमेसीरम्चमेलयःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए नियन्ता और धारण करने वाला, कुशल और धैर्य, सब कुछ और महत्ता, समझ और ज्ञान, उत्पन्न करना और जन्म देना, हल और विश्राम। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

A guide and an upholder for me, safety and steadiness for me, all things and greatness for me, understanding and knowing for me, begetting and bringing forth for me, the plough and rest for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
यन्ता
guideनियन्ता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
धर्ता
upholderधारण करने वाला
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
क्षेमः
safetyकुशल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
धृतिः
steadinessधैर्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
विश्वम्
allसब
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
महः
greatnessमहत्ता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
संवित्
understandingसमझ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ज्ञात्रम्
knowingज्ञान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सूः
begettingउत्पन्न करना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रसूः
bringing forthजन्म देना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सीरम्
ploughहल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
लयः
restविश्राम
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.8

शं च मे मयश्च मे प्रियं च मेऽनुकामश्च मे कामश्च मे सौमनसश्च मे भगश्च मे द्रविणं च मे भद्रं च मे श्रेयश्च मे वसीयश्च मे यशश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.८ ॥

śaṃ ca me mayaśca me priyaṃ ca me'nukāmaśca me kāmaśca me saumanasaśca me bhagaśca me draviṇaṃ ca me bhadraṃ ca me śreyaśca me vasīyaśca me yaśaśca me yajñena kalpantām

शम्चमेमयःचमेप्रियम्चमेअनुकामःचमेकामःचमेसौमनसःचमेभगःचमेद्रविणम्चमेभद्रम्चमेश्रेयःचमेवसीयःचमेयशःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए शान्ति और आनन्द, प्रिय और इच्छित, कामना और प्रसन्नता, सौभाग्य और धन, कल्याण और श्रेय, अधिक वैभव और यश। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Peace and delight for me, what is dear and what I wish for me, desire and good cheer for me, good fortune and riches for me, blessing and what is better for me, more wealth and renown for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
शम्
peaceशान्ति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मयः
delightआनन्द
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रियम्
what is dearप्रिय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अनुकामः
wishइच्छा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
कामः
desireकामना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सौमनसः
good cheerप्रसन्नता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भगः
good fortuneसौभाग्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्रविणम्
richesधन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भद्रम्
blessingकल्याण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्रेयः
what is betterश्रेय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वसीयः
more wealthअधिक वैभव
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यशः
renownयश
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.9

ऊर्क्च मे सूनृता च मे पयश्च मे रसश्च मे घृतं च मे मधु च मे सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे कृषिश्च मे वृष्टिश्च मे जैत्रं च मऽऔद्भिद्यं च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.९ ॥

ūrkca me sūnṛtā ca me payaśca me rasaśca me ghṛtaṃ ca me madhu ca me sagdhiśca me sapītiśca me kṛṣiśca me vṛṣṭiśca me jaitraṃ ca ma'audbhidyaṃ ca me yajñena kalpantām

ऊर्क्चमेसूनृताचमेपयःचमेरसःचमेघृतम्चमेमधुचमेसग्धिःचमेसपीतिःचमेकृषिःचमेवृष्टिःचमेजैत्रम्चमेऔद्भिद्यम्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए ऊर्जा और मधुर वाणी, दूध और रस, घी और मधु, साथ भोजन और साथ पान, खेती और वर्षा, विजय और धरती से उगने वाली उपज। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Strength and kind speech for me, milk and sap for me, ghee and honey for me, eating and drinking together for me, ploughing and rain for me, victory and the crops that spring up for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
ऊर्क्
strength of foodऊर्जा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सूनृता
kind speechमधुर वाणी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पयः
milkदूध
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
रसः
sapरस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
घृतम्
gheeघी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मधु
honeyमधु
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सग्धिः
eating togetherसाथ भोजन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सपीतिः
drinking togetherसाथ पान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
कृषिः
ploughingखेती
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वृष्टिः
rainवर्षा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
जैत्रम्
victoryविजय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
औद्भिद्यम्
what springs from the soilउपज
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.10

रयिश्च मे रायश्च मे पुष्टं च मे पुष्टिश्च मे विभु च मे प्रभु च मे पूर्णं च मे पूर्णतरं च मे कुयवं च मेऽक्षितं च मेऽन्नं च मेऽक्षुच्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१० ॥

rayiśca me rāyaśca me puṣṭaṃ ca me puṣṭiśca me vibhu ca me prabhu ca me pūrṇaṃ ca me pūrṇataraṃ ca me kuyavaṃ ca me'kṣitaṃ ca me'nnaṃ ca me'kṣucca me yajñena kalpantām

रयिःचमेरायःचमेपुष्टम्चमेपुष्टिःचमेविभुचमेप्रभुचमेपूर्णम्चमेपूर्णतरम्चमेकुयवम्चमेअक्षितम्चमेअन्नम्चमेअक्षुत्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए सम्पत्ति और वैभव, पुष्ट और पुष्टि, व्यापक और प्रचुर, पूर्ण और अधिक पूर्ण, कम उपज भी और अक्षय, अन्न और भूख से मुक्ति। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Riches and goods for me, what thrives and thriving for me, plenty and abundance for me, full and fuller for me, even a poor harvest and what never fails for me, food and freedom from hunger for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
रयिः
richesसम्पत्ति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
रायः
goodsवैभव
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पुष्टम्
what is thrivingपुष्ट
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पुष्टिः
thrivingपुष्टि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
विभु
abundantव्यापक
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रभु
ampleप्रचुर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पूर्णम्
fullपूर्ण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पूर्णतरम्
fullerऔर पूर्ण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
कुयवम्
poor harvestकम उपज
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अक्षितम्
the unfailingअक्षय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अन्नम्
foodअन्न
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अक्षुत्
freedom from hungerभूख का न होना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.11

वित्तं च मे वेद्यं च मे भूतं च मे भविष्यच्च मे सुगं च मे सुपथ्यं च मऽऋद्धं च मऽऋद्धिश्च मे क्लृप्तं च मे क्लृप्तिश्च मे मतिश्च मे सुमतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.११ ॥

vittaṃ ca me vedyaṃ ca me bhūtaṃ ca me bhaviṣyacca me sugaṃ ca me supathyaṃ ca ma'ṛddhaṃ ca ma'ṛddhiśca me klṛptaṃ ca me klṛptiśca me matiśca me sumatiśca me yajñena kalpantām

वित्तम्चमेवेद्यम्चमेभूतम्चमेभविष्यत्चमेसुगम्चमेसुपथ्यम्चमेऋद्धम्चमेऋद्धिःचमेक्लृप्तम्चमेक्लृप्तिःचमेमतिःचमेसुमतिःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए प्राप्त और प्राप्य, भूत और भविष्य, सुगम मार्ग और अच्छा पथ, समृद्धि और ऋद्धि, व्यवस्थित और व्यवस्था, बुद्धि और सुबुद्धि। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

What I have gained and what I will gain for me, what has been and what will be for me, easy going and a good path for me, success and prosperity for me, order and ordering for me, thought and good thought for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
वित्तम्
what is gainedप्राप्त
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वेद्यम्
what is to be gainedप्राप्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भूतम्
what has beenभूत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भविष्यत्
what will beभविष्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सुगम्
easy goingसुगम मार्ग
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सुपथ्यम्
a good pathअच्छा पथ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ऋद्धम्
successसमृद्ध
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ऋद्धिः
prosperityऋद्धि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
क्लृप्तम्
what is arrangedव्यवस्थित
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
क्लृप्तिः
arrangementव्यवस्था
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मतिः
thoughtबुद्धि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सुमतिः
good thoughtसुबुद्धि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.12

व्रीहयश्च मे यवाश्च मे माषाश्च मे तिलाश्च मे मुद्गाश्च मे खल्वाश्च मे प्रियङ्गवश्च मेऽणवश्च मे श्यामाकाश्च मे नीवाराश्च मे गोधूमाश्च मे मसूराश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१२ ॥

vrīhayaśca me yavāśca me māṣāśca me tilāśca me mudgāśca me khalvāśca me priyaṅgavaśca me'ṇavaśca me śyāmākāśca me nīvārāśca me godhūmāśca me masūrāśca me yajñena kalpantām

व्रीहयःचमेयवाःचमेमाषाःचमेतिलाःचमेमुद्गाःचमेखल्वाःचमेप्रियङ्गवःचमेअणवःचमेश्यामाकाःचमेनीवाराःचमेगोधूमाःचमेमसूराःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए धान और जौ, उड़द और तिल, मूँग और चने, कँगनी और चीना, साँवा और नीवार, गेहूँ और मसूर। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Rice and barley for me, black beans and sesame for me, green gram and chickpeas for me, millet and fine millet for me, dark millet and wild rice for me, wheat and lentils for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
व्रीहयः
riceधान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यवाः
barleyजौ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
माषाः
black beansउड़द
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तिलाः
sesameतिल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मुद्गाः
green gramमूँग
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
खल्वाः
chickpeasचने
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रियङ्गवः
milletकँगनी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अणवः
fine milletचीना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्यामाकाः
dark milletसाँवा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नीवाराः
wild riceनीवार
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
गोधूमाः
wheatगेहूँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मसूराः
lentilsमसूर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.13

अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिकताश्च मे वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मेऽयश्च मे श्यामं च मे लोहं च मे सीसं च मे त्रपु च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१३ ॥

aśmā ca me mṛttikā ca me girayaśca me parvatāśca me sikatāśca me vanaspatayaśca me hiraṇyaṃ ca me'yaśca me śyāmaṃ ca me lohaṃ ca me sīsaṃ ca me trapu ca me yajñena kalpantām

अश्माचमेमृत्तिकाचमेगिरयःचमेपर्वताःचमेसिकताःचमेवनस्पतयःचमेहिरण्यम्चमेअयःचमेश्यामम्चमेलोहम्चमेसीसम्चमेत्रपुचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए पत्थर और मिट्टी, पहाड़ियाँ और पर्वत, रेत और वृक्ष, सोना और ताँबा, काला धातु और लाल धातु, सीसा और राँगा। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Stone and clay for me, hills and mountains for me, sand and trees for me, gold and copper for me, dark metal and red metal for me, lead and tin for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
अश्मा
stoneपत्थर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मृत्तिका
clayमिट्टी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
गिरयः
hillsपहाड़ियाँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पर्वताः
mountainsपर्वत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सिकताः
sandरेत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वनस्पतयः
treesवृक्ष
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
हिरण्यम्
goldसोना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अयः
copperताँबा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
श्यामम्
dark metalकाला धातु
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
लोहम्
red metalलाल धातु
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सीसम्
leadसीसा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रपु
tinराँगा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.14

अग्निश्च मऽआपश्च मे वीरुधश्च मऽओषधयश्च मे कृष्टपच्याश्च मेऽकृष्टपच्याश्च मे ग्राम्याश्च मे पशव आरण्याश्च मे वित्तं च मे वित्तिश्च मे भूतं च मे भूतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१४ ॥

agniśca ma'āpaśca me vīrudhaśca ma'oṣadhayaśca me kṛṣṭapacyāśca me'kṛṣṭapacyāśca me grāmyāśca me paśava āraṇyāśca me vittaṃ ca me vittiśca me bhūtaṃ ca me bhūtiśca me yajñena kalpantām

अग्निःचमेआपःचमेवीरुधःचमेओषधयःचमेकृष्टपच्याःचमेअकृष्टपच्याःचमेग्राम्याःचमेपशवःआरण्याःचमेवित्तम्चमेवित्तिःचमेभूतम्चमेभूतिःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए अग्नि और जल, लताएँ और ओषधियाँ, जोती और बिना जोती भूमि की फसलें, गाँव के और वन के पशु, प्राप्त और प्राप्ति, भूत और वैभव। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Fire and waters for me, creepers and plants for me, crops of tilled and of untilled land for me, beasts of the village and of the wild for me, what is found and finding for me, being and well-being for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
अग्निः
fireअग्नि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आपः
watersजल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वीरुधः
creepersलताएँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ओषधयः
plantsओषधियाँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
कृष्टपच्याः
crops of tilled landजोती भूमि की फसलें
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अकृष्टपच्याः
crops of untilled landबिना जोती भूमि की फसलें
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ग्राम्याः
tameग्राम के
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पशवः
beastsपशु
आरण्याः
wildवन के
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वित्तम्
what is foundप्राप्त
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वित्तिः
findingप्राप्ति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भूतम्
beingभूत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
भूतिः
well-beingवैभव
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.15

वसु च मे वसतिश्च मे कर्म च मे शक्तिश्च मेऽर्थश्च मऽएमश्च मऽइत्या च मे गतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१५ ॥

vasu ca me vasatiśca me karma ca me śaktiśca me'rthaśca ma'emaśca ma'ityā ca me gatiśca me yajñena kalpantām

वसुचमेवसतिःचमेकर्मचमेशक्तिःचमेअर्थःचमेएमःचमेइत्याचमेगतिःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए वसु और निवास, कर्म और शक्ति, प्रयोजन और गति, जाना और पहुँचना। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Goods and a dwelling for me, work and power for me, an aim and a course for me, going and arriving for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
वसु
goodsवसु
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वसतिः
dwellingनिवास
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
कर्म
workकर्म
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
शक्तिः
powerशक्ति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अर्थः
aimप्रयोजन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एमः
courseगति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इत्या
goingजाना
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
गतिः
arrivalपहुँच
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.16

अग्निश्च मऽइन्द्रश्च मे सोमश्च मऽइन्द्रश्च मे सविता च मऽइन्द्रश्च मे सरस्वती च मऽइन्द्रश्च मे पूषा च मऽइन्द्रश्च मे बृहस्पतिश्च मऽइन्द्रश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१६ ॥

agniśca ma'indraśca me somaśca ma'indraśca me savitā ca ma'indraśca me sarasvatī ca ma'indraśca me pūṣā ca ma'indraśca me bṛhaspatiśca ma'indraśca me yajñena kalpantām

अग्निःचमेइन्द्रःचमेसोमःचमेइन्द्रःचमेसविताचमेइन्द्रःचमेसरस्वतीचमेइन्द्रःचमेपूषाचमेइन्द्रःचमेबृहस्पतिःचमेइन्द्रःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए अग्नि और इन्द्र, सोम और इन्द्र, सविता और इन्द्र, सरस्वती और इन्द्र, पूषा और इन्द्र, बृहस्पति और इन्द्र। ये सब, इन्द्र के साथ, यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Agni and Indra for me, Soma and Indra for me, Savitṛ and Indra for me, Sarasvatī and Indra for me, Pūṣan and Indra for me, Bṛhaspati and Indra for me. May these, each with Indra, be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
अग्निः
Agniअग्नि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सोमः
Somaसोम
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सविता
Savitṛसविता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सरस्वती
Sarasvatīसरस्वती
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पूषा
Pūṣanपूषा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.17

मित्रश्च मऽइन्द्रश्च मे वरुणश्च मऽइन्द्रश्च मे धाता च मऽइन्द्रश्च मे त्वष्टा च म इन्द्रश्च मे मरुतश्च मऽइन्द्रश्च मे विश्वे च मे देवा इन्द्रश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१७ ॥

mitraśca ma'indraśca me varuṇaśca ma'indraśca me dhātā ca ma'indraśca me tvaṣṭā ca ma indraśca me marutaśca ma'indraśca me viśve ca me devā indraśca me yajñena kalpantām

मित्रःचमेइन्द्रःचमेवरुणःचमेइन्द्रःचमेधाताचमेइन्द्रःचमेत्वष्टाचमेइन्द्रःचमेमरुतःचमेइन्द्रःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्विश्वेचमेदेवाःइन्द्रःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए मित्र और इन्द्र, वरुण और इन्द्र, धाता और इन्द्र, त्वष्टा और इन्द्र, मरुत् और इन्द्र, सभी देव और इन्द्र। ये सब, इन्द्र के साथ, यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Mitra and Indra for me, Varuṇa and Indra for me, Dhātṛ and Indra for me, Tvaṣṭṛ and Indra for me, the Maruts and Indra for me, all the gods and Indra for me. May these, each with Indra, be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
मित्रः
Mitraमित्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वरुणः
Varuṇaवरुण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
धाता
Dhātṛधाता
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्वष्टा
Tvaṣṭṛत्वष्टा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मरुतः
the Marutsमरुत्
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों
विश्वे
allसभी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
देवाः
godsदेव
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.18

पृथिवी च मऽइन्द्रश्च मेऽन्तरिक्षं च मऽइन्द्रश्च मे द्यौश्च मऽइन्द्रश्च मे समाश्च मऽइन्द्रश्च मे नक्षत्राणि च म इन्द्रश्च मे दिशश्च मऽइन्द्रश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१८ ॥

pṛthivī ca ma'indraśca me'ntarikṣaṃ ca ma'indraśca me dyauśca ma'indraśca me samāśca ma'indraśca me nakṣatrāṇi ca ma indraśca me diśaśca ma'indraśca me yajñena kalpantām

पृथिवीचमेइन्द्रःचमेअन्तरिक्षम्चमेइन्द्रःचमेद्यौःचमेइन्द्रःचमेसमाःचमेइन्द्रःचमेनक्षत्राणिचमेइन्द्रःचमेदिशःचमेइन्द्रःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए पृथिवी और इन्द्र, अन्तरिक्ष और इन्द्र, द्युलोक और इन्द्र, वर्ष और इन्द्र, नक्षत्र और इन्द्र, दिशाएँ और इन्द्र। ये सब, इन्द्र के साथ, यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Earth and Indra for me, the mid-air and Indra for me, the sky and Indra for me, the years and Indra for me, the stars and Indra for me, the quarters and Indra for me. May these, each with Indra, be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
पृथिवी
earthपृथिवी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अन्तरिक्षम्
mid-airअन्तरिक्ष
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्यौः
skyद्युलोक
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
समाः
yearsवर्ष
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नक्षत्राणि
starsनक्षत्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
दिशः
quartersदिशाएँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.19

अꣳशुश्च मे रश्मिश्च मेऽदाभ्यश्च मेऽधिपतिश्च मऽउपाꣳशुश्च मेऽन्तर्यामश्च मऽऐन्द्रवायवश्च मे मैत्रावरुणश्च मऽआश्विनश्च मे प्रतिप्रस्थानश्च मे शुक्रश्च मे मन्थी च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.१९ ॥

aṃśuśca me raśmiśca me'dābhyaśca me'dhipatiśca ma'upāṃśuśca me'ntaryāmaśca ma'aindravāyavaśca me maitrāvaruṇaśca ma'āśvinaśca me pratiprasthānaśca me śukraśca me manthī ca me yajñena kalpantām

अꣳशुःचमेरश्मिःचमेअदाभ्यःचमेअधिपतिःचमेउपाꣳशुःचमेअन्तर्यामःचमेऐन्द्रवायवःचमेमैत्रावरुणःचमेआश्विनःचमेप्रतिप्रस्थानःचमेशुक्रःचमेमन्थीचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए अंशु और रश्मि, अदाभ्य और अधिपति, उपांशु और अन्तर्याम, ऐन्द्रवायव और मैत्रावरुण, आश्विन और प्रतिप्रस्थान, शुक्र और मन्थी। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

The Aṃśu and the Raśmi for me, the Adābhya and the Adhipati for me, the Upāṃśu and the Antaryāma for me, the cups for Indra and Vāyu and for Mitra and Varuṇa for me, the Aśvins' cup and the Pratiprasthāna for me, the Śukra and the Manthin for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
अꣳशुः
the Aṃśu cupअंशु ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
रश्मिः
the Raśmiरश्मि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अदाभ्यः
the Adābhya cupअदाभ्य ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अधिपतिः
the Adhipatiअधिपति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
उपाꣳशुः
the Upāṃśu cupउपांशु ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अन्तर्यामः
the Antaryāma cupअन्तर्याम ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ऐन्द्रवायवः
the cup for Indra and Vāyuऐन्द्रवायव ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मैत्रावरुणः
the cup for Mitra and Varuṇaमैत्रावरुण ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आश्विनः
the cup for the Aśvinsआश्विन ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्रतिप्रस्थानः
the Pratiprasthānaप्रतिप्रस्थान
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
शुक्रः
the Śukra cupशुक्र ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मन्थी
the Manthin cupमन्थी ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.20

आग्रयणश्च मे वैश्वदेवश्च मे ध्रुवश्च मे वैश्वानरश्च मऽऐन्द्राग्नश्च मे महावैश्वदेवश्च मे मरुत्वतीयाश्च मे निष्केवल्यश्च मे सावित्रश्च मे सारस्वतश्च मे पात्नीवतश्च मे हारियोजनश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२० ॥

āgrayaṇaśca me vaiśvadevaśca me dhruvaśca me vaiśvānaraśca ma'aindrāgnaśca me mahāvaiśvadevaśca me marutvatīyāśca me niṣkevalyaśca me sāvitraśca me sārasvataśca me pātnīvataśca me hāriyojanaśca me yajñena kalpantām

आग्रयणःचमेवैश्वदेवःचमेध्रुवःचमेवैश्वानरःचमेऐन्द्राग्नःचमेमहावैश्वदेवःचमेमरुत्वतीयाःचमेनिष्केवल्यःचमेसावित्रःचमेसारस्वतःचमेपात्नीवतःचमेहारियोजनःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए आग्रयण और वैश्वदेव, ध्रुव और वैश्वानर, ऐन्द्राग्न और महावैश्वदेव, मरुत्वतीय और निष्केवल्य, सावित्र और सारस्वत, पात्नीवत और हारियोजन। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

The Āgrayaṇa and the cup for all the gods for me, the Dhruva and the Vaiśvānara for me, the cup for Indra and Agni and the great cup for all the gods for me, the Marutvatīya cups and the Niṣkevalya for me, the cups for Savitṛ and for Sarasvatī for me, the Pātnīvata and the Hāriyojana for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
आग्रयणः
the Āgrayaṇa cupआग्रयण ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वैश्वदेवः
the cup for all the godsवैश्वदेव ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ध्रुवः
the Dhruva cupध्रुव ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वैश्वानरः
the Vaiśvānara cupवैश्वानर ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ऐन्द्राग्नः
the cup for Indra and Agniऐन्द्राग्न ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
महावैश्वदेवः
the great cup for all the godsमहावैश्वदेव ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
मरुत्वतीयाः
the cups for Indra with the Marutsमरुत्वतीय ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
निष्केवल्यः
the Niṣkevalya cupनिष्केवल्य ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सावित्रः
the cup for Savitṛसावित्र ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सारस्वतः
the cup for Sarasvatīसारस्वत ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पात्नीवतः
the cup for the wivesपात्नीवत ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
हारियोजनः
the Hāriyojana cupहारियोजन ग्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.21

स्रुचश्च मे चमसाश्च मे वायव्यानि च मे द्रोणकलशश्च मे ग्रावाणश्च मेऽधिषवणे च मे पूतभृच्च मऽआधवनीयश्च मे वेदिश्च मे बर्हिश्च मेऽवभृथश्च मे स्वगाकारश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२१ ॥

srucaśca me camasāśca me vāyavyāni ca me droṇakalaśaśca me grāvāṇaśca me'dhiṣavaṇe ca me pūtabhṛcca ma'ādhavanīyaśca me vediśca me barhiśca me'vabhṛthaśca me svagākāraśca me yajñena kalpantām

स्रुचःचमेचमसाःचमेवायव्यानिचमेद्रोणकलशःचमेग्रावाणःचमेअधिषवणेचमेपूतभृत्चमेआधवनीयःचमेवेदिःचमेबर्हिःचमेअवभृथःचमेस्वगाकारःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए स्रुचाएँ और चमस, वायव्य पात्र और द्रोणकलश, सिल-पत्थर और दोनों अधिषवण फलक, पूतभृत् और आधवनीय, वेदी और बर्हि, अवभृथ स्नान और समापन की पुकार। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

The ladles and the cups for me, Vāyu's vessels and the wooden vat for me, the pressing stones and the two pressing boards for me, the vessel for strained Soma and the mixing vessel for me, the altar and the strewn grass for me, the final bath and the closing call for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
स्रुचः
ladlesस्रुचाएँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चमसाः
cupsचमस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वायव्यानि
Vāyu's vesselsवायव्य पात्र
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्रोणकलशः
the wooden vatद्रोणकलश
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ग्रावाणः
pressing stonesसिल-पत्थर
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अधिषवणे
the two pressing boardsअधिषवण फलक
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पूतभृत्
the vessel for strained Somaपूतभृत्
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
आधवनीयः
the mixing vesselआधवनीय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वेदिः
altarवेदी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
बर्हिः
strewn grassबर्हि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अवभृथः
the final bathअवभृथ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
स्वगाकारः
the call svagāस्वगाकार
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.22

अग्निश्च मे घर्मश्च मेऽर्कश्च मे सूर्यश्च मे प्राणश्च मेऽश्वमेधश्च मे पृथिवी च मेऽदितिश्च मे दितिश्च मे द्यौश्च मेऽङ्गुलयः शक्वरयो दिशश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२२ ॥

agniśca me gharmaśca me'rkaśca me sūryaśca me prāṇaśca me'śvamedhaśca me pṛthivī ca me'ditiśca me ditiśca me dyauśca me'ṅgulayaḥ śakvarayo diśaśca me yajñena kalpantām

अग्निःचमेघर्मःचमेअर्कःचमेसूर्यःचमेप्राणःचमेअश्वमेधःचमेपृथिवीचमेअदितिःचमेदितिःचमेद्यौःचमेअङ्गुलयःशक्वरयःदिशःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए अग्नि और घर्म, अर्क और सूर्य, प्राण और अश्वमेध, पृथिवी और अदिति, दिति और द्युलोक, अँगुलियाँ, शक्वरी ऋचाएँ और दिशाएँ। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Fire and the hot milk for me, the Arka and the sun for me, breath and the horse sacrifice for me, earth and Aditi for me, Diti and the sky for me, the fingers, the Śakvarī verses and the quarters for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
अग्निः
fireअग्नि
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
घर्मः
the hot milkघर्म
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अर्कः
the Arkaअर्क
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सूर्यः
sunसूर्य
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
प्राणः
breathप्राण
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अश्वमेधः
the horse sacrificeअश्वमेध
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पृथिवी
earthपृथिवी
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अदितिः
Aditiअदिति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
दितिः
Ditiदिति
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्यौः
skyद्युलोक
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अङ्गुलयः
fingersअँगुलियाँ
शक्वरयः
the Śakvarī versesशक्वरी ऋचाएँ
दिशः
quartersदिशाएँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.23

व्रतं च मऽऋतवश्च मे तपश्च मे संवत्सरश्च मेऽहोरात्रेऽऊर्वष्ठीवे बृहद्रथन्तरे च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२३ ॥

vrataṃ ca ma'ṛtavaśca me tapaśca me saṃvatsaraśca me'horātre'ūrvaṣṭhīve bṛhadrathantare ca me yajñena kalpantām

व्रतम्चमेऋतवःचमेतपःचमेसंवत्सरःचमेअहोरात्रेऊर्वष्ठीवेबृहद्रथन्तरेचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए व्रत और ऋतुएँ, तप और वर्ष, दिन और रात, जाँघें और घुटने, और बृहत् तथा रथन्तर साम। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

The vow and the seasons for me, austerity and the year for me, day and night, thighs and knees, and the Bṛhat and Rathantara chants for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
व्रतम्
vowव्रत
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ऋतवः
seasonsऋतुएँ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तपः
austerityतप
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
संवत्सरः
yearवर्ष
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अहोरात्रे
day and nightदिन और रात
ऊर्वष्ठीवे
thighs and kneesजाँघें और घुटने
बृहद्रथन्तरे
the Bṛhat and Rathantara chantsबृहत् और रथन्तर साम
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.24

एका च मे तिस्रश्च मे तिस्रश्च मे पञ्च च मे पञ्च च मे सप्त च मे सप्त च मे नव च मे नव च मऽएकादश च मऽएकादश च मे त्रयोदश च मे त्रयोदश च मे पञ्चदश च मे पञ्चदश च मे सप्तदश च मे सप्तदश च मे नवदश च मे नवदश च मऽएकविꣳशतिश्च मऽएकविꣳशतिश्च मे त्रयोविꣳशतिश्च मे त्रयोविꣳशतिश्च मे पञ्चविꣳशतिश्च मे पञ्चविꣳशतिश्च मे सप्तविꣳशतिश्च मे सप्तविꣳशतिश्च मे नवविꣳशतिश्च मे नवविꣳशतिश्च मऽएकत्रिꣳशच्च मऽएकत्रिꣳशच्च मे त्रयस्त्रिꣳशच्च मे त्रयस्त्रिꣳशच्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२४ ॥

ekā ca me tisraśca me tisraśca me pañca ca me pañca ca me sapta ca me sapta ca me nava ca me nava ca ma'ekādaśa ca ma'ekādaśa ca me trayodaśa ca me trayodaśa ca me pañcadaśa ca me pañcadaśa ca me saptadaśa ca me saptadaśa ca me navadaśa ca me navadaśa ca ma'ekaviṃśatiśca ma'ekaviṃśatiśca me trayoviṃśatiśca me trayoviṃśatiśca me pañcaviṃśatiśca me pañcaviṃśatiśca me saptaviṃśatiśca me saptaviṃśatiśca me navaviṃśatiśca me navaviṃśatiśca ma'ekatriṃśacca ma'ekatriṃśacca me trayastriṃśacca me trayastriṃśacca me yajñena kalpantām

एकाचमेतिस्रःचमेतिस्रःचमेपञ्चचमेपञ्चचमेसप्तचमेसप्तचमेनवचमेनवचमेएकादशचमेएकादशचमेत्रयोदशचमेत्रयोदशचमेपञ्चदशचमेपञ्चदशचमेसप्तदशचमेसप्तदशचमेनवदशचमेनवदशचमेएकविꣳशतिःचमेएकविꣳशतिःचमेत्रयोविꣳशतिःचमेत्रयोविꣳशतिःचमेपञ्चविꣳशतिःचमेपञ्चविꣳशतिःचमेसप्तविꣳशतिःचमेसप्तविꣳशतिःचमेनवविꣳशतिःचमेनवविꣳशतिःचमेएकत्रिꣳशत्चमेएकत्रिꣳशत्चमेत्रयस्त्रिꣳशत्चमेत्रयस्त्रिꣳशत्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए एक और तीन, तीन और पाँच, पाँच और सात, और इसी तरह विषम संख्याएँ, हर एक दो बार, इकतीस और तैंतीस तक। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

One and three for me, three and five for me, five and seven for me, and so on through the odd numbers, each named twice, up to thirty-one and thirty-three, and thirty-three for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
एका
oneएक
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तिस्रः
threeतीन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तिस्रः
threeतीन
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्च
fiveपाँच
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्च
fiveपाँच
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सप्त
sevenसात
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सप्त
sevenसात
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नव
nineनौ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नव
nineनौ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एकादश
elevenग्यारह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एकादश
elevenग्यारह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रयोदश
thirteenतेरह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रयोदश
thirteenतेरह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्चदश
fifteenपन्द्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्चदश
fifteenपन्द्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सप्तदश
seventeenसत्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सप्तदश
seventeenसत्रह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नवदश
nineteenउन्नीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नवदश
nineteenउन्नीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एकविꣳशतिः
twenty-oneइक्कीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एकविꣳशतिः
twenty-oneइक्कीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रयोविꣳशतिः
twenty-threeतेईस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रयोविꣳशतिः
twenty-threeतेईस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्चविꣳशतिः
twenty-fiveपच्चीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्चविꣳशतिः
twenty-fiveपच्चीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सप्तविꣳशतिः
twenty-sevenसत्ताईस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
सप्तविꣳशतिः
twenty-sevenसत्ताईस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नवविꣳशतिः
twenty-nineउनतीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
नवविꣳशतिः
twenty-nineउनतीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एकत्रिꣳशत्
thirty-oneइकतीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
एकत्रिꣳशत्
thirty-oneइकतीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रयस्त्रिꣳशत्
thirty-threeतैंतीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रयस्त्रिꣳशत्
thirty-threeतैंतीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.25

चतस्रश्च मेऽष्टौ च मेऽष्टौ च मे द्वादश च मे द्वादश च मे षोडश च मे षोडश च मे विꣳशतिश्च मे विꣳशतिश्च मे चतुर्विꣳशतिश्च मे चतुर्विꣳशतिश्च मेऽष्टाविꣳशतिश्च मेऽष्टाविꣳशतिश्च मे द्वात्रिꣳशच्च मे द्वात्रिꣳशच्च मे षट्त्रिꣳशच्च मे षट्त्रिꣳशच्च मे चत्वारिꣳशच्च मे चत्वारिꣳशच्च मे चतुश्चत्वारिꣳशच्च मे चतुश्चत्वारिꣳशच्च मेऽष्टाचत्वारिꣳशच्च मेऽष्टाचत्वारिꣳशच्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२५ ॥

catasraśca me'ṣṭau ca me'ṣṭau ca me dvādaśa ca me dvādaśa ca me ṣoḍaśa ca me ṣoḍaśa ca me viṃśatiśca me viṃśatiśca me caturviṃśatiśca me caturviṃśatiśca me'ṣṭāviṃśatiśca me'ṣṭāviṃśatiśca me dvātriṃśacca me dvātriṃśacca me ṣaṭtriṃśacca me ṣaṭtriṃśacca me catvāriṃśacca me catvāriṃśacca me catuścatvāriṃśacca me catuścatvāriṃśacca me'ṣṭācatvāriṃśacca me'ṣṭācatvāriṃśacca me yajñena kalpantām

चतस्रःचमेअष्टौचमेअष्टौचमेद्वादशचमेद्वादशचमेषोडशचमेषोडशचमेविꣳशतिःचमेविꣳशतिःचमेचतुर्विꣳशतिःचमेचतुर्विꣳशतिःचमेअष्टाविꣳशतिःचमेअष्टाविꣳशतिःचमेद्वात्रिꣳशत्चमेद्वात्रिꣳशत्चमेषट्त्रिꣳशत्चमेषट्त्रिꣳशत्चमेचत्वारिꣳशत्चमेचत्वारिꣳशत्चमेचतुश्चत्वारिꣳशत्चमेचतुश्चत्वारिꣳशत्चमेअष्टाचत्वारिꣳशत्चमेअष्टाचत्वारिꣳशत्चमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए चार और आठ, आठ और बारह, और इसी तरह चार-चार बढ़ती संख्याएँ, हर एक दो बार, चौवालीस और अड़तालीस तक। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

Four and eight for me, eight and twelve for me, and so on by fours, each named twice, up to forty-four and forty-eight, and forty-eight for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
चतस्रः
fourचार
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अष्टौ
eightआठ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अष्टौ
eightआठ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्वादश
twelveबारह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्वादश
twelveबारह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
षोडश
sixteenसोलह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
षोडश
sixteenसोलह
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
विꣳशतिः
twentyबीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
विꣳशतिः
twentyबीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चतुर्विꣳशतिः
twenty-fourचौबीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चतुर्विꣳशतिः
twenty-fourचौबीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अष्टाविꣳशतिः
twenty-eightअट्ठाईस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अष्टाविꣳशतिः
twenty-eightअट्ठाईस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्वात्रिꣳशत्
thirty-twoबत्तीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
द्वात्रिꣳशत्
thirty-twoबत्तीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
षट्त्रिꣳशत्
thirty-sixछत्तीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
षट्त्रिꣳशत्
thirty-sixछत्तीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चत्वारिꣳशत्
fortyचालीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चत्वारिꣳशत्
fortyचालीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चतुश्चत्वारिꣳशत्
forty-fourचौवालीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
चतुश्चत्वारिꣳशत्
forty-fourचौवालीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अष्टाचत्वारिꣳशत्
forty-eightअड़तालीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अष्टाचत्वारिꣳशत्
forty-eightअड़तालीस
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.26

त्र्यविश्च मे त्र्यवी च मे दित्यवाट्च मे दित्यौही च मे पञ्चाविश्च मे पञ्चावी च मे त्रिवत्सश्च मे त्रिवत्सा च मे तुर्यवाट्च मे तुर्यौही च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२६ ॥

tryaviśca me tryavī ca me dityavāṭca me dityauhī ca me pañcāviśca me pañcāvī ca me trivatsaśca me trivatsā ca me turyavāṭca me turyauhī ca me yajñena kalpantām

त्र्यविःचमेत्र्यवीचमेदित्यवाट्चमेदित्यौहीचमेपञ्चाविःचमेपञ्चावीचमेत्रिवत्सःचमेत्रिवत्साचमेतुर्यवाट्चमेतुर्यौहीचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए डेढ़ वर्ष का बछड़ा और बछिया, दो वर्ष का बैल और गाय, ढाई वर्ष के, तीन वर्ष के, और चार वर्ष के बैल और गाय। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

A bull calf and a heifer of eighteen months for me, a bull and a cow of two years for me, of thirty months for me, of three years for me, of four years for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
त्र्यविः
a calf of eighteen monthsडेढ़ वर्ष का बछड़ा
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्र्यवी
a heifer of eighteen monthsडेढ़ वर्ष की बछिया
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
दित्यवाट्
a two-year bullदो वर्ष का बैल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
दित्यौही
a two-year cowदो वर्ष की गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्चाविः
a bull of thirty monthsढाई वर्ष का बैल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पञ्चावी
a cow of thirty monthsढाई वर्ष की गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रिवत्सः
a three-year bullतीन वर्ष का बैल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
त्रिवत्सा
a three-year cowतीन वर्ष की गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तुर्यवाट्
a four-year bullचार वर्ष का बैल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
तुर्यौही
a four-year cowचार वर्ष की गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.27

पष्ठवाट्च मे पष्ठौही च मऽउक्षा च मे वशा च मऽऋषभश्च मे वेहच्च मेऽनड्वाꣳश्च मे धेनुश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ८.२७ ॥

paṣṭhavāṭca me paṣṭhauhī ca ma'ukṣā ca me vaśā ca ma'ṛṣabhaśca me vehacca me'naḍvāṃśca me dhenuśca me yajñena kalpantām

पष्ठवाट्चमेपष्ठौहीचमेउक्षाचमेवशाचमेऋषभःचमेवेहत्चमेअनड्वाꣳचमेधेनुःचमेयज्ञेनकल्पन्ताम्
हिन्दी अर्थ

मेरे लिए बोझ ढोने वाले बैल और गाय, साँड़ और वशा गाय, वृषभ और गर्भ गिराने वाली गाय, हल का बैल और दुधारू गाय। ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।

English sense

A bull and a cow that bear loads for me, a young bull and a barren cow for me, a bull and a cow that has lost her calf for me, a draught ox and a milch cow for me. May these be made ready for me through the sacrifice.

पदार्थ · word by word
पष्ठवाट्
a bull that carries on its backपीठ पर बोझ ढोने वाला बैल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
पष्ठौही
a cow that carriesबोझ ढोने वाली गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
उक्षा
a young bullसाँड़
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वशा
a barren cowवशा गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
ऋषभः
a bullवृषभ
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
वेहत्
a cow that miscarriesगर्भ गिराने वाली गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
अनड्वाꣳ
a draught oxबैल
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
धेनुः
a milch cowदुधारू गाय
च
andऔर
मे
for meमेरे लिए
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पन्ताम्
may they be made readyसिद्ध हों

Verse 8.28

वाजाय स्वाहा प्रसवाय स्वाहापिजाय स्वाहा क्रतवे स्वाहा वसवे स्वाहाहर्पतये स्वाहाह्ने स्वाहा मुग्धाय स्वाहा मुग्धाय वैनꣳशिनाय स्वाहाविनꣳशिनऽआन्त्यायनाय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतये स्वाहाधिपतये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ।
इयं ते राण्मित्राय यन्तासि यमन ऊर्जे त्वा वृष्ट्यै त्वा प्रजानां त्वाधिपत्याय ॥ ८.२८ ॥

vājāya svāhā prasavāya svāhāpijāya svāhā kratave svāhā vasave svāhāharpataye svāhāhne svāhā mugdhāya svāhā mugdhāya vainaṃśināya svāhāvinaṃśina'āntyāyanāya svāhāntyāya bhauvanāya svāhā bhuvanasya pataye svāhādhipataye svāhā prajāpataye svāhā
iyaṃ te rāṇmitrāya yantāsi yamana ūrje tvā vṛṣṭyai tvā prajānāṃ tvādhipatyāya

वाजायस्वाहाप्रसवायस्वाहाअपिजायस्वाहाक्रतवेस्वाहावसवेस्वाहाअहर्पतयेस्वाहाअह्नेस्वाहामुग्धायस्वाहामुग्धायवैनꣳशिनायस्वाहाविनꣳशिनेआन्त्यायनायस्वाहाआन्त्यायभौवनायस्वाहाभुवनस्यपतयेस्वाहाअधिपतयेस्वाहाप्रजापतयेस्वाहाइयम्तेराट्मित्राययन्ताअसियमनःऊर्जेत्वावृष्ट्यैत्वाप्रजानाम्त्वाआधिपत्याय
हिन्दी अर्थ

अन्न को, प्रेरणा को, पीछे जन्मे को, संकल्प को, वसु को स्वाहा। दिनों के स्वामी को, दिन को, मोहित को, नाशवान् मोहित को, अन्त वाले नाशवान् को, लोक के अन्तिम को, लोक के स्वामी को, अधिपति को, प्रजापति को स्वाहा। यह तेरा राज्य है। तू मित्र के लिए नियन्ता है, थामने वाला। तुझे ऊर्जा के लिए, तुझे वर्षा के लिए, तुझे प्रजाओं के आधिपत्य के लिए।

English sense

Hail to food, to impulse, to the after-born, to will, to wealth. Hail to the lord of days, to the day, to the bewildered, to the perishing bewildered one, to the perishing one at the end, to the last one of the world, to the lord of the world, to the overlord, to Prajāpati. This is your kingdom. You are the guide for your friend, the one who holds. You for strength, you for rain, you for lordship over the creatures.

पदार्थ · word by word
वाजाय
to foodअन्न को
स्वाहा
hailस्वाहा
प्रसवाय
to impulseप्रेरणा को
स्वाहा
hailस्वाहा
अपिजाय
to the after-bornपीछे जन्मे को
स्वाहा
hailस्वाहा
क्रतवे
to willसंकल्प को
स्वाहा
hailस्वाहा
वसवे
to wealthवसु को
स्वाहा
hailस्वाहा
अहर्पतये
to the lord of daysदिनों के स्वामी को
स्वाहा
hailस्वाहा
अह्ने
to the dayदिन को
स्वाहा
hailस्वाहा
मुग्धाय
to the bewilderedमोहित को
स्वाहा
hailस्वाहा
मुग्धाय
to the bewilderedमोहित को
वैनꣳशिनाय
of the perishingनाशवान् को
स्वाहा
hailस्वाहा
विनꣳशिने
to the perishingनष्ट होने वाले को
आन्त्यायनाय
to the one at the endअन्त वाले को
स्वाहा
hailस्वाहा
आन्त्याय
to the lastअन्तिम को
भौवनाय
of the worldलोक वाले को
स्वाहा
hailस्वाहा
भुवनस्य
of the worldलोक के
पतये
to the lordस्वामी को
स्वाहा
hailस्वाहा
अधिपतये
to the overlordअधिपति को
स्वाहा
hailस्वाहा
प्रजापतये
to Prajāpatiप्रजापति को
स्वाहा
hailस्वाहा
इयम्
thisयह
ते
yourतेरा
राट्
kingdomराज्य
मित्राय
for the friendमित्र के लिए
यन्ता
guideनियन्ता
असि
you areहै
यमनः
holderथामने वाला
ऊर्जे
for strengthऊर्जा के लिए
त्वा
youतुझे
वृष्ट्यै
for rainवर्षा के लिए
त्वा
youतुझे
प्रजानाम्
of the creaturesप्रजाओं के
त्वा
youतुझे
आधिपत्याय
for lordshipआधिपत्य के लिए

Verse 8.29

आयुर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन कल्पताꣳ श्रोत्रं यज्ञेन कल्पतां वाग्यज्ञेन कल्पतां मनो यज्ञेन कल्पतामात्मा यज्ञेन कल्पतां ब्रह्मा यज्ञेन कल्पतां ज्योतिर्यज्ञेन कल्पताꣳ स्वर्यज्ञेन कल्पतां पृष्ठं यज्ञेन कल्पतां यज्ञो यज्ञेन कल्पताम् ।
स्तोमश्च यजुश्च ऋक्च साम च बृहच्च रथन्तरं च ।
स्वर्देवा अगन्मामृता अभूम प्रजापतेः प्रजा अभूम वेट्स्वाहा ॥ ८.२९ ॥

āyuryajñena kalpatāṃ prāṇo yajñena kalpatāṃ cakṣuryajñena kalpatāṃ śrotraṃ yajñena kalpatāṃ vāgyajñena kalpatāṃ mano yajñena kalpatāmātmā yajñena kalpatāṃ brahmā yajñena kalpatāṃ jyotiryajñena kalpatāṃ svaryajñena kalpatāṃ pṛṣṭhaṃ yajñena kalpatāṃ yajño yajñena kalpatām
stomaśca yajuśca ṛkca sāma ca bṛhacca rathantaraṃ ca
svardevā aganmāmṛtā abhūma prajāpateḥ prajā abhūma veṭsvāhā

आयुःयज्ञेनकल्पताम्प्राणःयज्ञेनकल्पताम्चक्षुःयज्ञेनकल्पताम्श्रोत्रम्यज्ञेनकल्पताम्वाक्यज्ञेनकल्पताम्मनःयज्ञेनकल्पताम्आत्मायज्ञेनकल्पताम्ब्रह्मायज्ञेनकल्पताम्ज्योतिःयज्ञेनकल्पताम्स्वःयज्ञेनकल्पताम्पृष्ठम्यज्ञेनकल्पताम्यज्ञःयज्ञेनकल्पताम्स्तोमःचयजुःचऋक्चसामचबृहत्चरथन्तरम्चस्वःदेवाःअगन्मअमृताःअभूमप्रजापतेःप्रजाःअभूमवेट्स्वाहा
हिन्दी अर्थ

आयु यज्ञ से सिद्ध हो। प्राण, आँख, कान, वाणी, मन और आत्मा यज्ञ से सिद्ध हों। ब्रह्मा, ज्योति, स्वर्ग और पृष्ठ साम यज्ञ से सिद्ध हों। यज्ञ यज्ञ से सिद्ध हो। स्तोम और यजुः, ऋचा और साम, बृहत् और रथन्तर। हे देवो, हम स्वर्ग गए हैं। हम अमर हुए हैं। हम प्रजापति की प्रजा हुए हैं। वेट्, स्वाहा!

English sense

May life be made ready through the sacrifice. May breath, eye, ear, speech, mind and self be made ready through the sacrifice. May the Brahman priest, the light, heaven and the Pṛṣṭha chant be made ready through the sacrifice. May the sacrifice be made ready through the sacrifice. The hymn and the formula, the verse and the chant, the Bṛhat and the Rathantara. O gods, we have gone to heaven. We have become immortal. We have become Prajāpati's children. Veṭ, hail!

पदार्थ · word by word
आयुः
lifeआयु
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
प्राणः
breathप्राण
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
चक्षुः
eyeआँख
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
श्रोत्रम्
earकान
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
वाक्
speechवाणी
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
मनः
mindमन
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
आत्मा
selfआत्मा
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
ब्रह्मा
the Brahman priestब्रह्मा
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may he be made readyसिद्ध हो
ज्योतिः
lightज्योति
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
स्वः
heavenस्वर्ग
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
पृष्ठम्
the Pṛṣṭha chantपृष्ठ साम
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
यज्ञः
the sacrificeयज्ञ
यज्ञेन
through the sacrificeयज्ञ से
कल्पताम्
may it be made readyसिद्ध हो
स्तोमः
the hymn of praiseस्तोम
च
andऔर
यजुः
the formulaयजुः
च
andऔर
ऋक्
the verseऋचा
च
andऔर
साम
the chantसाम
च
andऔर
बृहत्
the Bṛhatबृहत्
च
andऔर
रथन्तरम्
the Rathantaraरथन्तर
च
andऔर
स्वः
heavenस्वर्ग
देवाः
O godsहे देवो
अगन्म
we have goneहम गए हैं
अमृताः
immortalअमर
अभूम
we have becomeहम हुए हैं
प्रजापतेः
of Prajāpatiप्रजापति की
प्रजाः
childrenप्रजा
अभूम
we have becomeहम हुए हैं
वेट्
veṭवेट्
स्वाहा
hailस्वाहा

शान्त्यध्यायःAdhyāya 9 · Śānti

Verse 9.1

ऋचं वाचं प्रपद्ये मनो यजुः प्रपद्ये साम प्राणं प्रपद्ये चक्षुः श्रोत्रं प्रपद्ये ।
वागोजः सहौजो मयि प्राणापानौ ॥ ९.१ ॥

ṛcaṃ vācaṃ prapadye mano yajuḥ prapadye sāma prāṇaṃ prapadye cakṣuḥ śrotraṃ prapadye
vāgojaḥ sahaujo mayi prāṇāpānau

ऋचम्वाचम्प्रपद्येमनःयजुःप्रपद्येसामप्राणम्प्रपद्येचक्षुःश्रोत्रम्प्रपद्येवाक्ओजःसहओजःमयिप्राणापानौ
हिन्दी अर्थ

मैं ऋचा की शरण लेता हूँ, जो वाणी है। मैं यजुष् की शरण लेता हूँ, जो मन है। मैं साम की शरण लेता हूँ, जो प्राण है। मैं आँख और कान की शरण लेता हूँ। वाणी, ओज, शरीर का बल, प्राण और अपान: सब एक साथ मुझमें हैं।

English sense

I take refuge in the verse, which is speech. I take refuge in the formula, which is mind. I take refuge in the chant, which is breath. I take refuge in eye and ear. Speech, vigour, strength of body, in-breath and out-breath: all are together in me.

पदार्थ · word by word
ऋचम्
the verseऋचा की
वाचम्
speechवाणी की
प्रपद्ये
I take refuge inशरण लेता हूँ
मनः
mindमन
यजुः
the formulaयजुष्
प्रपद्ये
I take refuge inशरण लेता हूँ
साम
the chantसाम
प्राणम्
breathप्राण
प्रपद्ये
I take refuge inशरण लेता हूँ
चक्षुः
eyeआँख
श्रोत्रम्
earकान
प्रपद्ये
I take refuge inशरण लेता हूँ
वाक्
speechवाणी
ओजः
vigourओज
सह
togetherसाथ
ओजः
vigourओज
मयि
in meमुझमें
प्राणापानौ
in-breath and out-breathप्राण और अपान

Verse 9.2

यन्मे छिद्रं चक्षुषो हृदयस्य मनसो वातितृण्णं बृहस्पतिर्मे तद्दधातु ।
शं नो भवतु भुवनस्य यस्पतिः ॥ ९.२ ॥

yanme chidraṃ cakṣuṣo hṛdayasya manaso vātitṛṇṇaṃ bṛhaspatirme taddadhātu
śaṃ no bhavatu bhuvanasya yaspatiḥ

यत्मेछिद्रम्चक्षुषःहृदयस्यमनसःवाअतितृण्णम्बृहस्पतिःमेतत्दधातुशम्नःभवतुभुवनस्ययःपतिः
हिन्दी अर्थ

मेरी आँख, हृदय या मन में जो भी छिद्र है, जो भी बहुत फटा है, बृहस्पति उसे मेरे लिए भर दें। जो जगत का स्वामी है वह हमारे लिए कल्याणकारी हो।

English sense

Whatever flaw I have in eye, in heart or in mind, whatever is badly torn, may Bṛhaspati mend it for me. May the lord of the world be good to us.

पदार्थ · word by word
यत्
whateverजो
मे
myमेरा
छिद्रम्
flawछिद्र
चक्षुषः
of the eyeआँख का
हृदयस्य
of the heartहृदय का
मनसः
of the mindमन का
वा
orया
अतितृण्णम्
tornअधिक फटा हुआ
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
मे
for meमेरे लिए
तत्
thatउसे
दधातु
may mendभर दे
शम्
welfareकल्याण
नः
to usहमारे लिए
भवतु
may beहो
भुवनस्य
of the worldजगत का
यः
whoजो
पतिः
lordस्वामी

Verse 9.3

भूर्भुवः स्वः ।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयत् ॥ ९.३ ॥

bhūrbhuvaḥ svaḥ
tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi
dhiyo yo naḥ pracodayat

भूःभुवःस्वःतत्सवितुःवरेण्यम्भर्गःदेवस्यधीमहिधियःयःनःप्रचोदयत्
हिन्दी अर्थ

भूः, भुवः, स्वः। हम सविता देव के उस श्रेष्ठ तेज का ध्यान करते हैं। वह हमारी बुद्धियों को प्रेरित करे।

English sense

Earth, mid-air, heaven. We meditate on that choice radiance of the god Savitṛ. May he urge on our thoughts.

पदार्थ · word by word
भूः
earthभूः
भुवः
mid-airभुवः
स्वः
heavenस्वः
तत्
thatउस
सवितुः
of Savitṛसविता के
वरेण्यम्
choiceश्रेष्ठ
भर्गः
radianceतेज का
देवस्य
of the godदेव के
धीमहि
we meditate onध्यान करते हैं
धियः
thoughtsबुद्धियों को
यः
whoजो
नः
ourहमारी
प्रचोदयत्
may urge onप्रेरित करे

Verse 9.4

कया नश्चित्र आभुवदूती सदावृधः सखा ।
कया शचिष्ठया वृता ॥ ९.४ ॥

kayā naścitra ābhuvadūtī sadāvṛdhaḥ sakhā
kayā śaciṣṭhayā vṛtā

कयानःचित्रःआभुवत्ऊतीसदावृधःसखाकयाशचिष्ठयावृता
हिन्दी अर्थ

वह अद्भुत, सदा बढ़ने वाला मित्र किस सहायता के साथ हमारे पास आएगा? किस सबसे शक्तिशाली साथ के साथ?

English sense

With what help will the bright one, our ever-growing friend, come to us? With what most powerful company?

पदार्थ · word by word
कया
with whatकिस
नः
to usहमारे लिए
चित्रः
the bright oneअद्भुत
आभुवत्
will comeआएगा
ऊती
with helpसहायता से
सदावृधः
ever growingसदा बढ़ने वाला
सखा
friendमित्र
कया
with whatकिस
शचिष्ठया
most powerfulसबसे शक्तिशाली
वृता
companyसाथ से

Verse 9.5

कस्त्वा सत्यो मदानां मꣳहिष्ठो मत्सदन्धसः ।
दृढा चिदारुजे वसु ॥ ९.५ ॥

kastvā satyo madānāṃ maṃhiṣṭho matsadandhasaḥ
dṛḍhā cidāruje vasu

कःत्वासत्यःमदानाम्मꣳहिष्ठःमत्सत्अन्धसःदृढाचित्आरुजेवसु
हिन्दी अर्थ

रस का कौन सा सच्चा और सबसे उदार घूँट तुझे प्रसन्न करेगा, जिससे तू धन के लिए दृढ़ स्थानों को भी तोड़ दे?

English sense

Which true and most generous draught of the juice will gladden you, so that you break open even firm places to get wealth?

पदार्थ · word by word
कः
whichकौन
त्वा
youतुझे
सत्यः
trueसच्चा
मदानाम्
of the draughtsमद देने वालों में
मꣳहिष्ठः
most generousसबसे उदार
मत्सत्
will gladdenप्रसन्न करेगा
अन्धसः
of the juiceरस का
दृढा
firm thingsदृढ़ वस्तुएँ
चित्
evenभी
आरुजे
to break openतोड़ने के लिए
वसु
wealthधन

Verse 9.6

अभी षु णः सखीनामविता जरितॄणाम् ।
शतं भवास्यूतिभिः ॥ ९.६ ॥

abhī ṣu ṇaḥ sakhīnāmavitā jaritṝṇām
śataṃ bhavāsyūtibhiḥ

अभिसुनःसखीनाम्अविताजरितॄणाम्शतम्भवासिऊतिभिः
हिन्दी अर्थ

हम मित्रों और स्तोताओं के रक्षक बनकर सौ प्रकार की सहायताओं के साथ हमारी ओर आ।

English sense

Come to us, the helper of your friends who sing to you, with a hundred kinds of help.

पदार्थ · word by word
अभि
towardsकी ओर
सु
wellभली प्रकार
नः
of usहम
सखीनाम्
friendsमित्रों का
अविता
helperरक्षक
जरितॄणाम्
singersस्तोताओं का
शतम्
a hundredसौ
भवासि
you will beहोगा
ऊतिभिः
with helpsसहायताओं से

Verse 9.7

कया त्वं न ऊत्याभि प्रमन्दसे वृषन् ।
कया स्तोतृभ्य आभर ॥ ९.७ ॥

kayā tvaṃ na ūtyābhi pramandase vṛṣan
kayā stotṛbhya ābhara

कयात्वम्नःऊत्याअभिप्रमन्दसेवृषन्कयास्तोतृभ्यःआभर
हिन्दी अर्थ

हे बलवान, तू किस सहायता से हमें प्रसन्न करता है? किससे तू स्तुति करने वालों के लिए धन लाएगा?

English sense

O strong one, with what help do you gladden us? With what will you bring wealth to those who praise you?

पदार्थ · word by word
कया
with whatकिस
त्वम्
youतू
नः
usहमें
ऊत्या
helpसहायता से
अभि
towardsओर
प्रमन्दसे
you gladdenप्रसन्न करता है
वृषन्
O strong oneहे बलवान
कया
with whatकिस
स्तोतृभ्यः
for the praisersस्तोताओं के लिए
आभर
bringला

Verse 9.8

इन्द्रो विश्वस्य राजति ।
शं नोऽअस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥ ९.८ ॥

indro viśvasya rājati
śaṃ no'astu dvipade śaṃ catuṣpade

इन्द्रःविश्वस्यराजतिशम्नःअस्तुद्विपदेशम्चतुष्पदे
हिन्दी अर्थ

इन्द्र सब पर राज करते हैं। हमारे दो पैर वालों और चार पैर वालों का कल्याण हो।

English sense

Indra rules over all. May it go well with our two-footed and our four-footed.

पदार्थ · word by word
इन्द्रः
Indraइन्द्र
विश्वस्य
over allसब पर
राजति
rulesराज करता है
शम्
welfareकल्याण
नः
ourहमारे
अस्तु
may beहो
द्विपदे
to the two-footedदो पैर वालों के लिए
शम्
welfareकल्याण
चतुष्पदे
to the four-footedचार पैर वालों के लिए

Verse 9.9

शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा ।
शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ ९.९ ॥

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śaṃ no bhavatvaryamā
śaṃ na indro bṛhaspatiḥ śaṃ no viṣṇururukramaḥ

शम्नःमित्रःशम्वरुणःशम्नःभवतुअर्यमाशम्नःइन्द्रःबृहस्पतिःशम्नःविष्णुःउरुक्रमः
हिन्दी अर्थ

मित्र हमारे लिए कल्याणकारी हों, और वरुण भी। अर्यमा हमारे लिए कल्याणकारी हों। इन्द्र और बृहस्पति हमारे लिए कल्याणकारी हों, और विस्तृत पग वाले विष्णु भी।

English sense

May Mitra be kind to us, and Varuṇa. May Aryaman be kind to us. May Indra and Bṛhaspati be kind to us, and wide-striding Viṣṇu.

पदार्थ · word by word
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
मित्रः
Mitraमित्र
शम्
kindकल्याणकारी
वरुणः
Varuṇaवरुण
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
भवतु
may beहो
अर्यमा
Aryamanअर्यमा
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
इन्द्रः
Indraइन्द्र
बृहस्पतिः
Bṛhaspatiबृहस्पति
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
विष्णुः
Viṣṇuविष्णु
उरुक्रमः
wide-stridingविस्तृत पग वाले

Verse 9.10

शं नो वातः पवताꣳ शं नस्तपतु सूर्यः ।
शं नः कनिक्रदद्देवः पर्जन्योऽअभिवर्षतु ॥ ९.१० ॥

śaṃ no vātaḥ pavatāṃ śaṃ nastapatu sūryaḥ
śaṃ naḥ kanikradaddevaḥ parjanyo'abhivarṣatu

शम्नःवातःपवताम्शम्नःतपतुसूर्यःशम्नःकनिक्रदत्देवःपर्जन्यःअभिवर्षतु
हिन्दी अर्थ

वायु हमारे लिए सुखद बहे। सूर्य हमारे लिए सुखद तपे। गरजता पर्जन्य देव हम पर सुखद बरसे।

English sense

May the wind blow kindly for us. May the sun shine kindly for us. May the roaring god Parjanya rain kindly on us.

पदार्थ · word by word
शम्
kindlyसुखद
नः
for usहमारे लिए
वातः
the windवायु
पवताम्
may blowबहे
शम्
kindlyसुखद
नः
for usहमारे लिए
तपतु
may shineतपे
सूर्यः
the sunसूर्य
शम्
kindlyसुखद
नः
for usहमारे लिए
कनिक्रदत्
roaringगरजता
देवः
godदेव
पर्जन्यः
Parjanyaपर्जन्य
अभिवर्षतु
may rainबरसे

Verse 9.11

अहानि शं भवन्तु नः शꣳ रात्रीः प्रतिधीयताम् ।
शं न इन्द्राग्नी भवतामवोभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या ।
शं न इन्द्रापूषणा वाजसातौ शमिन्द्रासोमा सुविताय शं योः ॥ ९.११ ॥

ahāni śaṃ bhavantu naḥ śaṃ rātrīḥ pratidhīyatām
śaṃ na indrāgnī bhavatāmavobhiḥ śaṃ na indrāvaruṇā rātahavyā
śaṃ na indrāpūṣaṇā vājasātau śamindrāsomā suvitāya śaṃ yoḥ

अहानिशम्भवन्तुनःशम्रात्रीःप्रतिधीयताम्शम्नःइन्द्राग्नीभवताम्अवोभिःशम्नःइन्द्रावरुणारातहव्याशम्नःइन्द्रापूषणावाजसातौशम्इन्द्रासोमासुवितायशम्योः
हिन्दी अर्थ

दिन हमारे लिए सुखद हों, रातें हमारे लिए सुखद रूप से स्थापित हों। इन्द्र और अग्नि अपनी सहायताओं से हमारे लिए कल्याणकारी हों, और हवि पाने वाले इन्द्र और वरुण भी। पुरस्कार जीतने में इन्द्र और पूषा हमारे लिए कल्याणकारी हों, और इन्द्र और सोम हमारे कल्याण, सुख और निर्भयता के लिए।

English sense

May the days be kind to us, may the nights be set kindly for us. May Indra and Agni be kind to us with their help, and Indra and Varuṇa who receive offerings. May Indra and Pūṣan be kind to us when prizes are won, and Indra and Soma for our welfare, health and freedom from harm.

पदार्थ · word by word
अहानि
daysदिन
शम्
kindसुखद
भवन्तु
may beहों
नः
to usहमारे लिए
शम्
kindसुखद
रात्रीः
nightsरातें
प्रतिधीयताम्
may be setस्थापित हों
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
इन्द्राग्नी
Indra and Agniइन्द्र और अग्नि
भवताम्
may beहों
अवोभिः
with their helpसहायताओं से
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
इन्द्रावरुणा
Indra and Varuṇaइन्द्र और वरुण
रातहव्या
who receive offeringsहवि पाने वाले
शम्
kindकल्याणकारी
नः
to usहमारे लिए
इन्द्रापूषणा
Indra and Pūṣanइन्द्र और पूषा
वाजसातौ
in the winning of prizesपुरस्कार जीतने में
शम्
kindकल्याणकारी
इन्द्रासोमा
Indra and Somaइन्द्र और सोम
सुविताय
for welfareकल्याण के लिए
शम्
healthशम्
योः
and freedom from harmयोः

Verse 9.12

शं नो देवीरभिष्टयऽआपो भवन्तु पीतये ।
शं योरभिस्रवन्तु नः ॥ ९.१२ ॥

śaṃ no devīrabhiṣṭaya'āpo bhavantu pītaye
śaṃ yorabhisravantu naḥ

शम्नःदेवीःअभिष्टयेआपःभवन्तुपीतयेशम्योःअभिस्रवन्तुनः
हिन्दी अर्थ

दिव्य जल हमारे अभीष्ट और पीने के लिए सुखद हों। वे हम पर सुख और निर्भयता बहाएँ।

English sense

May the divine waters be kind to us, for our wish and for drinking. May they pour health and safety on us.

पदार्थ · word by word
शम्
kindसुखद
नः
to usहमारे लिए
देवीः
divineदिव्य
अभिष्टये
for our wishअभीष्ट के लिए
आपः
watersजल
भवन्तु
may beहों
पीतये
for drinkingपीने के लिए
शम्
healthसुख
योः
freedom from harmनिर्भयता
अभिस्रवन्तु
may flowबहाएँ
नः
to usहमारी ओर

Verse 9.13

स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ।
यच्छा नः शर्म सप्रथाः ॥ ९.१३ ॥

syonā pṛthivi no bhavānṛkṣarā niveśanī
yacchā naḥ śarma saprathāḥ

स्योनापृथिविनःभवअनृक्षरानिवेशनीयच्छनःशर्मसप्रथाः
हिन्दी अर्थ

हे पृथ्वी, हमारे लिए सुखद, काँटों रहित और विश्राम देने वाली हो। हमें विस्तृत शरण दे।

English sense

O earth, be pleasant to us, free of thorns, a place to rest. Give us wide shelter.

पदार्थ · word by word
स्योना
pleasantसुखद
पृथिवि
O earthहे पृथ्वी
नः
to usहमारे लिए
भव
beहो
अनृक्षरा
without thornsकाँटों रहित
निवेशनी
a place to restविश्राम देने वाली
यच्छ
giveदे
नः
usहमें
शर्म
shelterशरण
सप्रथाः
wideविस्तृत

Verse 9.14

आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।
महे रणाय चक्षसे ॥ ९.१४ ॥

āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana
mahe raṇāya cakṣase

आपःहिस्थमयोभुवःताःनःऊर्जेदधातनमहेरणायचक्षसे
हिन्दी अर्थ

हे जलो, तुम सचमुच सुख देने वाले हो। हमें बल में स्थापित करो, महान आनन्द और स्पष्ट दर्शन के लिए।

English sense

Waters, you truly give joy. Set us in strength, for great joy and for clear sight.

पदार्थ · word by word
आपः
watersजल
हि
trulyही
स्थ
you areहो
मयोभुवः
giving joyसुख देने वाले
ताः
suchवे
नः
usहमें
ऊर्जे
for strengthबल के लिए
दधातन
setस्थापित करो
महे
for greatमहान
रणाय
joyआनन्द के लिए
चक्षसे
for seeingदर्शन के लिए

Verse 9.15

यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
उशतीरिव मातरः ॥ ९.१५ ॥

yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ
uśatīriva mātaraḥ

यःवःशिवतमःरसःतस्यभाजयतइहनःउशतीःइवमातरः
हिन्दी अर्थ

अपने सबसे कल्याणकारी रस का हमें यहाँ भागी बनाओ, जैसे प्रेम करने वाली माताएँ करती हैं।

English sense

Give us a share here of your kindest essence, as loving mothers do.

पदार्थ · word by word
यः
whichजो
वः
yourतुम्हारा
शिवतमः
most kindसबसे कल्याणकारी
रसः
essenceरस
तस्य
of itउसका
भाजयत
give a shareभागी बनाओ
इह
hereयहाँ
नः
usहमें
उशतीः
lovingप्रेम करने वाली
इव
likeजैसे
मातरः
mothersमाताएँ

Verse 9.16

तस्माऽअरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जनयथा च नः ॥ ९.१६ ॥

tasmā'araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha
āpo janayathā ca naḥ

तस्मैअरम्गमामवःयस्यक्षयायजिन्वथआपःजनयथचनः
हिन्दी अर्थ

हम भरपूर रूप से तुम्हारे पास आएँ, उसके लिए जिसके निवास को तुम प्रसन्न करते हो। हे जलो, हमें उत्पन्न करो।

English sense

May we come fully to you, for the one whose dwelling you quicken. O waters, give us birth.

पदार्थ · word by word
तस्मै
to himउसके लिए
अरम्
fullyभरपूर
गमाम
may we goजाएँ
वः
to youतुम्हारे पास
यस्य
whoseजिसके
क्षयाय
for the dwellingनिवास के लिए
जिन्वथ
you quickenप्रसन्न करते हो
आपः
watersजल
जनयथ
begetउत्पन्न करो
च
andऔर
नः
usहमें

Verse 9.17

द्यौः शान्तिरन्तरिक्षꣳ शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः ।
वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्वꣳ शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि ॥ ९.१७ ॥

dyauḥ śāntirantarikṣaṃ śāntiḥ pṛthivī śāntirāpaḥ śāntiroṣadhayaḥ śāntiḥ
vanaspatayaḥ śāntirviśve devāḥ śāntirbrahma śāntiḥ sarvaṃ śāntiḥ śāntireva śāntiḥ sā mā śāntiredhi

द्यौःशान्तिःअन्तरिक्षम्शान्तिःपृथिवीशान्तिःआपःशान्तिःओषधयःशान्तिःवनस्पतयःशान्तिःविश्वेदेवाःशान्तिःब्रह्मशान्तिःसर्वम्शान्तिःशान्तिःएवशान्तिःसामाशान्तिःएधि
हिन्दी अर्थ

द्युलोक शान्ति है। अन्तरिक्ष शान्ति है। पृथ्वी शान्ति है। जल शान्ति हैं। ओषधियाँ शान्ति हैं। वनस्पतियाँ शान्ति हैं। सब देव शान्ति हैं। ब्रह्म शान्ति है। सब कुछ शान्ति है। शान्ति ही शान्ति है। वह शान्ति मेरी हो।

English sense

Heaven is peace. Mid-air is peace. Earth is peace. The waters are peace. The plants are peace. The trees are peace. All the gods are peace. The sacred word is peace. Everything is peace. Peace itself is peace. May that peace be mine.

पदार्थ · word by word
द्यौः
heavenद्युलोक
शान्तिः
peaceशान्ति
अन्तरिक्षम्
mid-airअन्तरिक्ष
शान्तिः
peaceशान्ति
पृथिवी
earthपृथ्वी
शान्तिः
peaceशान्ति
आपः
watersजल
शान्तिः
peaceशान्ति
ओषधयः
plantsओषधियाँ
शान्तिः
peaceशान्ति
वनस्पतयः
treesवनस्पतियाँ
शान्तिः
peaceशान्ति
विश्वे
allसब
देवाः
godsदेव
शान्तिः
peaceशान्ति
ब्रह्म
sacred wordब्रह्म
शान्तिः
peaceशान्ति
सर्वम्
everythingसब कुछ
शान्तिः
peaceशान्ति
शान्तिः
peaceशान्ति
एव
itselfही
शान्तिः
peaceशान्ति
सा
thatवह
मा
to meमेरे लिए
शान्तिः
peaceशान्ति
एधि
beहो

Verse 9.18

दृते दृꣳह मा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम् ।
मित्रस्याहं चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे ।
मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे ॥ ९.१८ ॥

dṛte dṛṃha mā mitrasya mā cakṣuṣā sarvāṇi bhūtāni samīkṣantām
mitrasyāhaṃ cakṣuṣā sarvāṇi bhūtāni samīkṣe
mitrasya cakṣuṣā samīkṣāmahe

दृतेदृꣳहमामित्रस्यमाचक्षुषासर्वाणिभूतानिसमीक्षन्ताम्मित्रस्यअहम्चक्षुषासर्वाणिभूतानिसमीक्षेमित्रस्यचक्षुषासमीक्षामहे
हिन्दी अर्थ

हे पात्र, मुझे दृढ़ कर। सब प्राणी मुझे मित्र की आँख से देखें। मैं सब प्राणियों को मित्र की आँख से देखूँ। हम एक दूसरे को मित्र की आँख से देखें।

English sense

O vessel, make me firm. May all beings look on me with the eye of a friend. May I look on all beings with the eye of a friend. Let us look on one another with the eye of a friend.

पदार्थ · word by word
दृते
O leather bagहे दृति
दृꣳह
make firmदृढ़ कर
मा
meमुझे
मित्रस्य
of a friendमित्र की
मा
meमुझे
चक्षुषा
with the eyeआँख से
सर्वाणि
allसब
भूतानि
beingsप्राणी
समीक्षन्ताम्
may look onदेखें
मित्रस्य
of a friendमित्र की
अहम्
Iमैं
चक्षुषा
with the eyeआँख से
सर्वाणि
allसब
भूतानि
beingsप्राणियों को
समीक्षे
look onदेखूँ
मित्रस्य
of a friendमित्र की
चक्षुषा
with the eyeआँख से
समीक्षामहे
we look onदेखें

Verse 9.19

दृते दृꣳह मा ।
ज्योक्ते संदृशि जीव्यासं ज्योक्ते संदृशि जीव्यासम् ॥ ९.१९ ॥

dṛte dṛṃha mā
jyokte saṃdṛśi jīvyāsaṃ jyokte saṃdṛśi jīvyāsam

दृतेदृꣳहमाज्योक्तेसंदृशिजीव्यासम्ज्योक्तेसंदृशिजीव्यासम्
हिन्दी अर्थ

हे पात्र, मुझे दृढ़ कर। मैं तेरी दृष्टि में लम्बे समय तक जीऊँ। मैं तेरी दृष्टि में लम्बे समय तक जीऊँ।

English sense

O vessel, make me firm. May I live long in your sight. May I live long in your sight.

पदार्थ · word by word
दृते
O leather bagहे दृति
दृꣳह
make firmदृढ़ कर
मा
meमुझे
ज्योक्
longलम्बे समय तक
ते
yourतेरी
संदृशि
in the sightदृष्टि में
जीव्यासम्
may I liveजीऊँ
ज्योक्
longलम्बे समय तक
ते
yourतेरी
संदृशि
in the sightदृष्टि में
जीव्यासम्
may I liveजीऊँ

Verse 9.20

नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्तेऽअस्त्वर्चिषे ।
अन्याँस्तेऽअस्मत्तपन्तु हेतयः पावकोऽअस्मभ्यꣳ शिवो भव ॥ ९.२० ॥

namaste harase śociṣe namaste'astvarciṣe
anyām̐ste'asmattapantu hetayaḥ pāvako'asmabhyaṃ śivo bhava

नमःतेहरसेशोचिषेनमःतेअस्तुअर्चिषेअन्यान्तेअस्मत्तपन्तुहेतयःपावकःअस्मभ्यम्शिवःभव
हिन्दी अर्थ

तेरे तीव्र ताप और ज्वाला को नमस्कार। तेरी दीप्ति को नमस्कार हो। तेरे अस्त्र हमें नहीं, दूसरों को जलाएँ। हे पवित्र करने वाले, हमारे लिए कल्याणकारी हो।

English sense

Homage to your fierce heat and your flame. Homage be to your light. Let your weapons burn others, not us. Purifier, be kind to us.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ते
to yourतेरे
हरसे
fierce heatतीव्र ताप को
शोचिषे
flameज्वाला को
नमः
homageनमस्कार
ते
to yourतेरी
अस्तु
beहो
अर्चिषे
lightदीप्ति को
अन्यान्
othersदूसरों को
ते
yourतेरे
अस्मत्
than usहमसे
तपन्तु
may burnजलाएँ
हेतयः
weaponsअस्त्र
पावकः
purifierपवित्र करने वाला
अस्मभ्यम्
to usहमारे लिए
शिवः
kindकल्याणकारी
भव
beहो

Verse 9.21

नमस्तेऽअस्तु विद्युते नमस्ते स्तनयित्नवे ।
नमस्ते भगवन्नस्तु यतः स्वः समीहसे ॥ ९.२१ ॥

namaste'astu vidyute namaste stanayitnave
namaste bhagavannastu yataḥ svaḥ samīhase

नमःतेअस्तुविद्युतेनमःतेस्तनयित्नवेनमःतेभगवन्अस्तुयतःस्वःसमीहसे
हिन्दी अर्थ

विद्युत् रूप तुझे नमस्कार हो। गर्जन रूप तुझे नमस्कार। हे भगवन्, तुझे नमस्कार हो, क्योंकि तू स्वर्ग तक पहुँचने की चेष्टा करता है।

English sense

Homage be to you as lightning. Homage to you as thunder. Homage be to you, blessed one, for you strive to reach heaven.

पदार्थ · word by word
नमः
homageनमस्कार
ते
to youतुझे
अस्तु
beहो
विद्युते
as lightningविद्युत् रूप
नमः
homageनमस्कार
ते
to youतुझे
स्तनयित्नवे
as thunderगर्जन रूप
नमः
homageनमस्कार
ते
to youतुझे
भगवन्
O blessed oneहे भगवन्
अस्तु
beहो
यतः
sinceक्योंकि
स्वः
heavenस्वर्ग
समीहसे
you strive forचेष्टा करता है

Verse 9.22

यतो-यतः समीहसे ततो नोऽअभयं कुरु ।
शं नः कुरु प्रजाभ्योऽभयं नः पशुभ्यः ॥ ९.२२ ॥

yato-yataḥ samīhase tato no'abhayaṃ kuru
śaṃ naḥ kuru prajābhyo'bhayaṃ naḥ paśubhyaḥ

यतःयतःसमीहसेततःनःअभयम्कुरुशम्नःकुरुप्रजाभ्यःअभयम्नःपशुभ्यः
हिन्दी अर्थ

तू जहाँ-जहाँ से चेष्टा करता है, वहाँ-वहाँ से हमें अभय दे। हमारी सन्तान का कल्याण कर और हमारे पशुओं को अभय दे।

English sense

From wherever you move, from there make us safe. Bring welfare to our children and safety to our animals.

पदार्थ · word by word
यतः
from whereverजहाँ से
यतः
from whereverजहाँ से
समीहसे
you moveचेष्टा करता है
ततः
from thereवहाँ से
नः
for usहमारे लिए
अभयम्
safetyअभय
कुरु
makeकर
शम्
welfareकल्याण
नः
ourहमारी
कुरु
makeकर
प्रजाभ्यः
for the childrenसन्तान के लिए
अभयम्
safetyअभय
नः
ourहमारे
पशुभ्यः
for the animalsपशुओं के लिए

Verse 9.23

सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥ ९.२३ ॥

sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu durmitriyāstasmai santu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ

सुमित्रियाःनःआपःओषधयःसन्तुदुर्मित्रियाःतस्मैसन्तुयःअस्मान्द्वेष्टियम्चवयम्द्विष्मः
हिन्दी अर्थ

जल और ओषधियाँ हमारे लिए मित्र जैसी हों। जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं, उसके लिए वे शत्रु जैसी हों।

English sense

May the waters and plants be friendly to us. May they be unfriendly to the one who hates us and whom we hate.

पदार्थ · word by word
सुमित्रियाः
friendlyमित्र जैसे
नः
to usहमारे लिए
आपः
watersजल
ओषधयः
plantsओषधियाँ
सन्तु
may beहों
दुर्मित्रियाः
unfriendlyशत्रु जैसे
तस्मै
to himउसके लिए
सन्तु
may beहों
यः
whoजो
अस्मान्
usहमसे
द्वेष्टि
hatesद्वेष करता है
यम्
whomजिससे
च
andऔर
वयम्
weहम
द्विष्मः
hateद्वेष करते हैं

Verse 9.24

तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतꣳ शृणुयाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शतात् ॥ ९.२४ ॥

taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ śṛṇuyāma śaradaḥ śataṃ prabravāma śaradaḥ śatamadīnāḥ syāma śaradaḥ śataṃ bhūyaśca śaradaḥ śatāt

तत्चक्षुःदेवहितम्पुरस्तात्शुक्रम्उच्चरत्पश्येमशरदःशतम्जीवेमशरदःशतम्शृणुयामशरदःशतम्प्रब्रवामशरदःशतम्अदीनाःस्यामशरदःशतम्भूयःचशरदःशतात्
हिन्दी अर्थ

देवों द्वारा स्थापित वह उज्ज्वल नेत्र पूर्व में उदय होता है। हम सौ शरद देखें, सौ शरद जिएँ, सौ शरद सुनें, सौ शरद बोलें, सौ शरद दीनता से रहित रहें, और सौ शरद से भी अधिक।

English sense

That bright eye set by the gods rises in the east. May we see for a hundred autumns, live for a hundred autumns, hear for a hundred autumns, speak for a hundred autumns, be free of want for a hundred autumns, and for more than a hundred autumns.

पदार्थ · word by word
तत्
thatवह
चक्षुः
eyeनेत्र
देवहितम्
set by the godsदेवों द्वारा स्थापित
पुरस्तात्
in the eastपूर्व में
शुक्रम्
brightउज्ज्वल
उच्चरत्
risingउदय होता
पश्येम
may we seeदेखें
शरदः
autumnsशरद
शतम्
a hundredसौ
जीवेम
may we liveजिएँ
शरदः
autumnsशरद
शतम्
a hundredसौ
शृणुयाम
may we hearसुनें
शरदः
autumnsशरद
शतम्
a hundredसौ
प्रब्रवाम
may we speakबोलें
शरदः
autumnsशरद
शतम्
a hundredसौ
अदीनाः
not wretchedदीन न
स्याम
may we beरहें
शरदः
autumnsशरद
शतम्
a hundredसौ
भूयः
moreअधिक
च
andऔर
शरदः
autumnsशरद
शतात्
than a hundredसौ से

Terms on this page

abhisheka अभिषेक A ceremonial bathing of a deity’s image or symbol, usually with water and other prescribed substances.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Rudrabhishek रुद्राभिषेक A ceremonial bathing of the Shivling accompanied by Vedic Rudra chants.
Japa जप The repeated recitation of a mantra — the act that generates the energy dedicated to a worshipped entity, whether divine or otherwise.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras