Rāma stotra · Budha Kauśika

श्रीरामरक्षास्तोत्रम्

Rama Raksha Stotram — A shield of protection made of Rāma's names

The hymn is told as Śiva's dream-gift to the sage Budha Kauśika: wake, and write it down. It begins with the story of the prince of Ayodhya, walks down the body from head to feet, and then turns into a string of names, vows and short prayers. The last verses, beginning "Mother is Rāma, father is Rāmacandra", are loved on their own. Many recite the whole hymn at dawn, and on Vijayadaśamī.

ध्यानम्Meditation

Verse dh1

ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ।
वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं
नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचन्द्रम् ॥

dhyāyedājānubāhuṃ dhṛtaśaradhanuṣaṃ baddhapadmāsanasthaṃ
pītaṃ vāso vasānaṃ navakamaladalaspardhinetraṃ prasannam |
vāmāṅkārūḍhasītāmukhakamalamilallocanaṃ nīradābhaṃ
nānālaṅkāradīptaṃ dadhatamurujaṭāmaṇḍanaṃ rāmacandram ||

ध्यायेत्आजानुबाहुम्धृतशरधनुषम्बद्धपद्मासनस्थम्पीतं वासः वसानम्नवकमलदलस्पर्धिनेत्रम्प्रसन्नम्वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनम्नीरदाभम्नानालङ्कारदीप्तम्दधतमुरुजटामण्डनम्रामचन्द्रम्
हिन्दी अर्थ

रामचन्द्र का ध्यान करे। उनकी भुजाएँ घुटनों तक लम्बी हैं। वे तीर और धनुष लिए हैं और पद्मासन में बैठे हैं। वे पीला वस्त्र पहने हैं और उनकी शान्त आँखें नए कमल की पंखुड़ियों से होड़ करती हैं। बाईं गोद में बैठी सीता का कमल-सा मुख उनकी आँखों से मिल रहा है। वे बादल जैसे साँवले हैं, अनेक गहनों से चमक रहे हैं, और उनकी घनी जटाएँ उनकी शोभा बढ़ाती हैं।

English sense

Let one meditate on Rāmacandra. His arms reach down to his knees. He holds an arrow and a bow and sits in the lotus pose. He wears yellow cloth, and his calm eyes rival the petals of a fresh lotus. Seated on his left lap, Sītā looks at him, and his eyes meet her lotus face. He is dark as a rain cloud and shines with many ornaments, and a heavy crown of matted hair adorns him.

पदार्थ · word by word
ध्यायेत्
let one meditateध्यान करे
आजानुबाहुम्
whose arms reach to his kneesजिनकी भुजाएँ घुटनों तक लम्बी हैं
धृतशरधनुषम्
holding an arrow and a bowतीर और धनुष लिए
बद्धपद्मासनस्थम्
sitting in the lotus poseपद्मासन में बैठे
पीतं वासः वसानम्
wearing yellow clothपीला वस्त्र पहने
नवकमलदलस्पर्धिनेत्रम्
whose eyes rival the petals of a fresh lotusनए कमल की पंखुड़ियों से होड़ करती आँखों वाले
प्रसन्नम्
calmशान्त
वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनम्
whose eyes meet the lotus face of Sītā seated on his left lapजिनकी आँखें बाईं गोद में बैठी सीता के कमल-से मुख से मिल रही हैं
नीरदाभम्
dark as a rain cloudबादल जैसे साँवले
नानालङ्कारदीप्तम्
shining with many ornamentsअनेक गहनों से चमकते
दधतमुरुजटामण्डनम्
adorned with a heavy crown of matted hairघनी जटाओं से सजे
रामचन्द्रम्
Rāmacandraरामचन्द्र

Verse 1

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥ १॥

caritaṃ raghunāthasya śatakoṭipravistaram |
ekaikamakṣaraṃ puṃsāṃ mahāpātakanāśanam ||

चरितम्रघुनाथस्यशतकोटिप्रविस्तरम्एकैकमक्षरम्पुंसाम्महापातकनाशनम्
हिन्दी अर्थ

रघुनाथ की कथा सौ करोड़ श्लोकों में फैली है। उसका एक-एक अक्षर मनुष्य के बड़े से बड़े पापों को नष्ट कर देता है।

English sense

The story of Raghunātha spreads over a hundred crore verses. Every single syllable of it destroys even the gravest sins of a person.

पदार्थ · word by word
चरितम्
the storyकथा
रघुनाथस्य
of Raghunāthaरघुनाथ की
शतकोटिप्रविस्तरम्
spread over a hundred crore versesसौ करोड़ श्लोकों में फैली
एकैकमक्षरम्
every single syllableएक-एक अक्षर
पुंसाम्
of a personमनुष्य के
महापातकनाशनम्
destroys the gravest sinsबड़े से बड़े पापों को नष्ट करता है

Verse 2

ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् ।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥ २॥

dhyātvā nīlotpalaśyāmaṃ rāmaṃ rājīvalocanam |
jānakīlakṣmaṇopetaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitam ||

ध्यात्वानीलोत्पलश्यामम्रामम्राजीवलोचनम्जानकीलक्ष्मणोपेतम्जटामुकुटमण्डितम्
हिन्दी अर्थ

नीले कमल जैसे साँवले, कमल-नयन राम का ध्यान करके, जो जानकी और लक्ष्मण के साथ हैं और जटाओं का मुकुट पहने हैं।

English sense

Meditate on Rāma, dark as a blue lotus and lotus-eyed, with Jānakī and Lakṣmaṇa beside him, crowned with matted hair.

पदार्थ · word by word
ध्यात्वा
having meditatedध्यान करके
नीलोत्पलश्यामम्
dark as a blue lotusनीले कमल जैसे साँवले
रामम्
on Rāmaराम का
राजीवलोचनम्
lotus-eyedकमल-नयन
जानकीलक्ष्मणोपेतम्
with Jānakī and Lakṣmaṇa beside himजानकी और लक्ष्मण के साथ
जटामुकुटमण्डितम्
crowned with matted hairजटाओं का मुकुट पहने

Verse 3

साऽसितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तञ्चरान्तकम् ।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥ ३॥

sā'sitūṇadhanurbāṇapāṇiṃ naktañcarāntakam |
svalīlayā jagattrātumāvirbhūtamajaṃ vibhum ||

साऽसितूणधनुर्बाणपाणिम्नक्तञ्चरान्तकम्स्वलीलयाजगत्त्रातुम्आविर्भूतम्अजम्विभुम्
हिन्दी अर्थ

उन अजन्मा, सर्वव्यापी प्रभु का ध्यान करो, जिनके हाथों में तलवार, तरकश, धनुष और बाण हैं। वे रात में घूमने वाले राक्षसों का अन्त करने वाले हैं, और जगत की रक्षा के लिए अपनी लीला से प्रकट हुए हैं।

English sense

Think of the unborn, all-pervading lord who holds a sword, a quiver, a bow and arrows in his hands. He is the destroyer of the night-prowlers, and he came into the world in play, to protect it.

पदार्थ · word by word
साऽसितूणधनुर्बाणपाणिम्
holding a sword, a quiver, a bow and arrows in his handsहाथों में तलवार, तरकश, धनुष और बाण लिए
नक्तञ्चरान्तकम्
the destroyer of the night-prowlersरात में घूमने वाले राक्षसों का अन्त करने वाले
स्वलीलया
in playअपनी लीला से
जगत्त्रातुम्
to protect the worldजगत की रक्षा के लिए
आविर्भूतम्
who came into beingप्रकट हुए
अजम्
the unbornअजन्मा
विभुम्
the all-pervading lordसर्वव्यापी प्रभु

Verse 4

रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥ ४॥

rāmarakṣāṃ paṭhetprājñaḥ pāpaghnīṃ sarvakāmadām |
śiro me rāghavaḥ pātu bhālaṃ daśarathātmajaḥ ||

रामरक्षाम्पठेत्प्राज्ञःपापघ्नीम्सर्वकामदाम्शिरःमेराघवःपातुभालम्दशरथात्मजः
हिन्दी अर्थ

समझदार व्यक्ति राम की इस रक्षा का पाठ करे, जो पाप का नाश करती है और सब इच्छाएँ पूरी करती है। राघव मेरे सिर की रक्षा करें और दशरथ के पुत्र मेरे माथे की।

English sense

A wise person should recite Rāma's protection, which destroys sin and grants every wish. May Rāghava guard my head, and Daśaratha's son my forehead.

Variant reading फालं for भालं (both words mean the forehead)
पदार्थ · word by word
रामरक्षाम्
Rāma's protectionराम की रक्षा
पठेत्
should reciteपाठ करे
प्राज्ञः
a wise personसमझदार व्यक्ति
पापघ्नीम्
that destroys sinजो पाप का नाश करती है
सर्वकामदाम्
that grants every wishजो सब इच्छाएँ पूरी करती है
शिरः
headसिर
मे
myमेरे
राघवः
Rāghavaराघव
पातु
may he guardरक्षा करें
भालम्
foreheadमाथा
दशरथात्मजः
Daśaratha's sonदशरथ के पुत्र

Verse 5

कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती ।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥ ५॥

kausalyeyo dṛśau pātu viśvāmitrapriyaḥ śrutī |
ghrāṇaṃ pātu makhatrātā mukhaṃ saumitrivatsalaḥ ||

कौसल्येयःदृशौपातुविश्वामित्रप्रियःश्रुतीघ्राणम्मखत्रातामुखम्सौमित्रिवत्सलः
हिन्दी अर्थ

कौसल्या के पुत्र मेरी आँखों की रक्षा करें और विश्वामित्र के प्रिय मेरे कानों की। यज्ञ की रक्षा करने वाले मेरी नाक की रक्षा करें और सुमित्रा के पुत्र से प्रेम करने वाले मेरे मुख की।

English sense

May Kausalyā's son guard my eyes, and the one dear to Viśvāmitra my ears. May the protector of the sacrifice guard my nose, and the one who loves Sumitrā's son my mouth.

पदार्थ · word by word
कौसल्येयः
Kausalyā's sonकौसल्या के पुत्र
दृशौ
eyesआँखें
पातु
may he guardरक्षा करें
विश्वामित्रप्रियः
the one dear to Viśvāmitraविश्वामित्र के प्रिय
श्रुती
earsकान
घ्राणम्
noseनाक
मखत्राता
the protector of the sacrificeयज्ञ की रक्षा करने वाले
मुखम्
mouthमुख
सौमित्रिवत्सलः
the one who loves Sumitrā's sonसुमित्रा के पुत्र से प्रेम करने वाले

Verse 6

जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥ ६॥

jihvāṃ vidyānidhiḥ pātu kaṇṭhaṃ bharatavanditaḥ |
skandhau divyāyudhaḥ pātu bhujau bhagneśakārmukaḥ ||

जिह्वाम्विद्यानिधिःकण्ठम्भरतवन्दितःस्कन्धौदिव्यायुधःभुजौभग्नेशकार्मुकः
हिन्दी अर्थ

विद्या के भण्डार मेरी जीभ की रक्षा करें और भरत से वन्दित मेरे कण्ठ की। दिव्य शस्त्र धारण करने वाले मेरे कन्धों की रक्षा करें और शिव का धनुष तोड़ने वाले मेरी भुजाओं की।

English sense

May the treasure of knowledge guard my tongue, and the one honoured by Bharata my neck. May the bearer of divine weapons guard my shoulders, and the breaker of Śiva's bow my arms.

पदार्थ · word by word
जिह्वाम्
tongueजीभ
विद्यानिधिः
the treasure of knowledgeविद्या के भण्डार
कण्ठम्
neckकण्ठ
भरतवन्दितः
the one honoured by Bharataभरत से वन्दित
स्कन्धौ
shouldersकन्धे
दिव्यायुधः
the bearer of divine weaponsदिव्य शस्त्र धारण करने वाले
भुजौ
armsभुजाएँ
भग्नेशकार्मुकः
the breaker of Śiva's bowशिव का धनुष तोड़ने वाले

Verse 7

करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥ ७॥

karau sītāpatiḥ pātu hṛdayaṃ jāmadagnyajit |
madhyaṃ pātu kharadhvaṃsī nābhiṃ jāmbavadāśrayaḥ ||

करौसीतापतिःहृदयम्जामदग्न्यजित्मध्यम्खरध्वंसीनाभिम्जाम्बवदाश्रयः
हिन्दी अर्थ

सीता के पति मेरे हाथों की रक्षा करें और जमदग्नि के पुत्र को जीतने वाले मेरे हृदय की। खर का नाश करने वाले मेरे मध्य भाग की रक्षा करें और जाम्बवान के आश्रय मेरी नाभि की।

English sense

May Sītā's husband guard my hands, and the conqueror of Jamadagni's son my heart. May the destroyer of Khara guard my middle, and the refuge of Jāmbavān my navel.

पदार्थ · word by word
करौ
handsहाथ
सीतापतिः
Sītā's husbandसीता के पति
हृदयम्
heartहृदय
जामदग्न्यजित्
the conqueror of Jamadagni's sonजमदग्नि के पुत्र को जीतने वाले
मध्यम्
middleमध्य भाग
खरध्वंसी
the destroyer of Kharaखर का नाश करने वाले
नाभिम्
navelनाभि
जाम्बवदाश्रयः
the refuge of Jāmbavānजाम्बवान के आश्रय

Verse 8

सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः ।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥ ८॥

sugrīveśaḥ kaṭī pātu sakthinī hanumatprabhuḥ |
ūrū raghūttamaḥ pātu rakṣaḥkulavināśakṛt ||

सुग्रीवेशःकटीपातुसक्थिनीहनुमत्प्रभुःऊरूरघूत्तमःरक्षःकुलविनाशकृत्
हिन्दी अर्थ

सुग्रीव के स्वामी मेरी कमर की रक्षा करें और हनुमान के प्रभु मेरे कूल्हों की। राक्षसों के कुल का नाश करने वाले रघुश्रेष्ठ मेरी जाँघों की रक्षा करें।

English sense

May the lord of Sugrīva guard my waist, and the master of Hanumān my hips. May the best of the Raghus, who wiped out the clan of the rākṣasas, guard my thighs.

पदार्थ · word by word
सुग्रीवेशः
the lord of Sugrīvaसुग्रीव के स्वामी
कटी
waistकमर
पातु
may he guardरक्षा करें
सक्थिनी
hipsकूल्हे
हनुमत्प्रभुः
the master of Hanumānहनुमान के प्रभु
ऊरू
thighsजाँघें
रघूत्तमः
the best of the Raghusरघुश्रेष्ठ
रक्षःकुलविनाशकृत्
who wiped out the clan of the rākṣasasराक्षसों के कुल का नाश करने वाले

Verse 9

जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः ।
पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥ ९॥

jānunī setukṛtpātu jaṅghe daśamukhāntakaḥ |
pādau bibhīṣaṇaśrīdaḥ pātu rāmo'khilaṃ vapuḥ ||

जानुनीसेतुकृत्जङ्घेदशमुखान्तकःपादौबिभीषणश्रीदःरामःअखिलं वपुः
हिन्दी अर्थ

सेतु बनाने वाले मेरे घुटनों की रक्षा करें और दस मुख वाले का अन्त करने वाले मेरी पिंडलियों की। विभीषण को वैभव देने वाले मेरे पैरों की रक्षा करें। राम मेरे पूरे शरीर की रक्षा करें।

English sense

May the builder of the bridge guard my knees, and the slayer of the ten-headed one my shins. May the giver of fortune to Vibhīṣaṇa guard my feet. May Rāma guard my whole body.

पदार्थ · word by word
जानुनी
kneesघुटने
सेतुकृत्
the builder of the bridgeसेतु बनाने वाले
जङ्घे
shinsपिंडलियाँ
दशमुखान्तकः
the slayer of the ten-headed oneदस मुख वाले का अन्त करने वाले
पादौ
feetपैर
बिभीषणश्रीदः
the giver of fortune to Vibhīṣaṇaविभीषण को वैभव देने वाले
रामः
Rāmaराम
अखिलं वपुः
my whole bodyपूरा शरीर

Verse 10

एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत् ।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥ १०॥

etāṃ rāmabalopetāṃ rakṣāṃ yaḥ sukṛtī paṭhet |
sa cirāyuḥ sukhī putrī vijayī vinayī bhavet ||

एताम्रामबलोपेताम्रक्षाम्यःसुकृतीपठेत्सःचिरायुःसुखीपुत्रीविजयीविनयीभवेत्
हिन्दी अर्थ

जो पुण्यात्मा राम के बल से भरी इस रक्षा का पाठ करता है, वह दीर्घायु, सुखी, पुत्रवान, विजयी और विनम्र होता है।

English sense

A good person who recites this protection, which is full of Rāma's strength, will live long, be happy, have sons, win victory and be humble.

पदार्थ · word by word
एताम्
thisइस
रामबलोपेताम्
full of Rāma's strengthराम के बल से भरी
रक्षाम्
protectionरक्षा का
यः
whoजो
सुकृती
a good personपुण्यात्मा
पठेत्
recitesपाठ करता है
सः
heवह
चिरायुः
long-livedदीर्घायु
सुखी
happyसुखी
पुत्री
with sonsपुत्रवान
विजयी
victoriousविजयी
विनयी
humbleविनम्र
भवेत्
will beहोता है

Verse 11

पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः ॥ ११॥

pātālabhūtalavyomacāriṇaśchadmacāriṇaḥ |
na draṣṭumapi śaktāste rakṣitaṃ rāmanāmabhiḥ ||

पातालभूतलव्योमचारिणःछद्मचारिणःन द्रष्टुम् अपिशक्ताः तेरक्षितम्रामनामभिः
हिन्दी अर्थ

पाताल, पृथ्वी और आकाश में घूमने वाले प्राणी, और छल से रूप बदलकर घूमने वाले, उसे देख तक नहीं सकते जो राम के नामों से रक्षित है।

English sense

Beings that roam the underworld, the earth or the sky, and those that roam in disguise, cannot even look at one who is guarded by Rāma's names.

पदार्थ · word by word
पातालभूतलव्योमचारिणः
those who roam the underworld, the earth and the skyपाताल, पृथ्वी और आकाश में घूमने वाले
छद्मचारिणः
those who roam in disguiseछल से रूप बदलकर घूमने वाले
न द्रष्टुम् अपि
cannot even lookदेख तक नहीं
शक्ताः ते
they are ableवे समर्थ
रक्षितम्
one who is guardedजो रक्षित है
रामनामभिः
by Rāma's namesराम के नामों से

Verse 12

रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् ।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ १२॥

rāmeti rāmabhadreti rāmacandreti vā smaran |
naro na lipyate pāpairbhuktiṃ muktiṃ ca vindati ||

रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेतिवास्मरन्नरःन लिप्यतेपापैःभुक्तिम्मुक्तिम्च विन्दति
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य "राम", "रामभद्र" या "रामचन्द्र" का स्मरण करता है, उसे पाप नहीं लगते, और उसे भोग और मोक्ष दोनों मिलते हैं।

English sense

A person who remembers "Rāma", "Rāmabhadra" or "Rāmacandra" is not stained by sins, and finds both enjoyment and liberation.

पदार्थ · word by word
रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति
"Rāma", "Rāmabhadra" or "Rāmacandra""राम", "रामभद्र" या "रामचन्द्र"
वा
orया
स्मरन्
rememberingस्मरण करता हुआ
नरः
a personमनुष्य
न लिप्यते
is not stainedनहीं लिप्त होता
पापैः
by sinsपापों से
भुक्तिम्
enjoymentभोग
मुक्तिम्
liberationमोक्ष
च विन्दति
and findsऔर पाता है

Verse 13

जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम् ।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः ॥ १३॥

jagajjaitraikamantreṇa rāmanāmnābhirakṣitam |
yaḥ kaṇṭhe dhārayettasya karasthāḥ sarvasiddhayaḥ ||

जगज्जैत्रैकमन्त्रेणरामनाम्नाअभिरक्षितम्यःकण्ठे धारयेत्तस्यकरस्थाःसर्वसिद्धयः
हिन्दी अर्थ

जो इस रक्षा को कण्ठ में धारण करता है, जो जगत को जीतने वाले एकमात्र मन्त्र, राम के नाम, से रक्षित है, सब सिद्धियाँ उसकी हथेली में रहती हैं।

English sense

Whoever wears this protection around the neck, guarded by Rāma's name, the one mantra that wins the world, has every success in the palm of his hand.

पदार्थ · word by word
जगज्जैत्रैकमन्त्रेण
by the one mantra that wins the worldजगत को जीतने वाले एकमात्र मन्त्र से
रामनाम्ना
by Rāma's nameराम के नाम से
अभिरक्षितम्
guardedरक्षित
यः
whoeverजो
कण्ठे धारयेत्
wears around the neckकण्ठ में धारण करता है
तस्य
hisउसकी
करस्थाः
in the palm of the handहथेली में रहती हैं
सर्वसिद्धयः
every successसब सिद्धियाँ

Verse 14

वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् ।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम् ॥ १४॥

vajrapañjaranāmedaṃ yo rāmakavacaṃ smaret |
avyāhatājñaḥ sarvatra labhate jayamaṅgalam ||

वज्रपञ्जरनामइदम्रामकवचम्यः स्मरेत्अव्याहताज्ञःसर्वत्रलभतेजयमङ्गलम्
हिन्दी अर्थ

जो राम के इस कवच का स्मरण करता है, जिसका नाम वज्रपंजर है, उसकी आज्ञा कहीं नहीं रुकती और उसे हर जगह जय और मंगल मिलता है।

English sense

Whoever remembers this armour of Rāma, called the Thunderbolt Cage, finds his command never blocked, and wins victory and good fortune everywhere.

पदार्थ · word by word
वज्रपञ्जरनाम
called the Thunderbolt Cageवज्रपंजर नाम का
इदम्
thisयह
रामकवचम्
armour of Rāmaराम का कवच
यः स्मरेत्
whoever remembersजो स्मरण करता है
अव्याहताज्ञः
whose command is never blockedजिसकी आज्ञा कभी नहीं रुकती
सर्वत्र
everywhereहर जगह
लभते
findsपाता है
जयमङ्गलम्
victory and good fortuneजय और मंगल

Verse 15

आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः ।
तथा लिखितवान्प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः ॥ १५॥

ādiṣṭavānyathā svapne rāmarakṣāmimāṃ haraḥ |
tathā likhitavānprātaḥ prabuddho budhakauśikaḥ ||

आदिष्टवान्यथास्वप्नेरामरक्षाम् इमाम्हरःतथालिखितवान्प्रातःप्रबुद्धःबुधकौशिकः
हिन्दी अर्थ

जैसे हर ने स्वप्न में राम की यह रक्षा बताई थी, वैसे ही सुबह जागकर बुध कौशिक ने उसे लिख लिया।

English sense

Just as Hara told this protection of Rāma in a dream, Budha Kauśika woke in the morning and wrote it down.

पदार्थ · word by word
आदिष्टवान्
toldबताई
यथा
just asजैसे
स्वप्ने
in a dreamस्वप्न में
रामरक्षाम् इमाम्
this protection of Rāmaराम की यह रक्षा
हरः
Haraहर ने
तथा
soवैसे ही
लिखितवान्
wrote it downलिख लिया
प्रातः
in the morningसुबह
प्रबुद्धः
having wokenजागकर
बुधकौशिकः
Budha Kauśikaबुध कौशिक ने

Verse 16

आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम् ।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान् स नः प्रभुः ॥ १६॥

ārāmaḥ kalpavṛkṣāṇāṃ virāmaḥ sakalāpadām |
abhirāmastrilokānāṃ rāmaḥ śrīmān sa naḥ prabhuḥ ||

आरामःकल्पवृक्षाणाम्विरामःसकलापदाम्अभिरामःत्रिलोकानाम्रामः श्रीमान्सःनः प्रभुः
हिन्दी अर्थ

वे कल्पवृक्षों का बगीचा हैं और सब विपत्तियों का अन्त हैं। वे तीनों लोकों के प्यारे हैं। वही श्रीमान राम हमारे प्रभु हैं।

English sense

He is a garden of wish-fulfilling trees and the end of every trouble. He is the delight of the three worlds. That glorious Rāma is our lord.

पदार्थ · word by word
आरामः
a gardenबगीचा
कल्पवृक्षाणाम्
of wish-fulfilling treesकल्पवृक्षों का
विरामः
the endअन्त
सकलापदाम्
of every troubleसब विपत्तियों का
अभिरामः
the delightप्यारे
त्रिलोकानाम्
of the three worldsतीनों लोकों के
रामः श्रीमान्
the glorious Rāmaश्रीमान राम
सः
that oneवही
नः प्रभुः
our lordहमारे प्रभु

Verse 17

तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ १७॥

taruṇau rūpasampannau sukumārau mahābalau |
puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau ||

तरुणौरूपसम्पन्नौसुकुमारौमहाबलौपुण्डरीकविशालाक्षौचीरकृष्णाजिनाम्बरौ
हिन्दी अर्थ

दोनों जवान हैं, रूपवान हैं, कोमल हैं और बहुत बलवान हैं। उनकी आँखें सफ़ेद कमल जैसी बड़ी हैं और वे वल्कल और काले मृगचर्म पहने हैं।

English sense

Young, handsome, gentle and very strong, with eyes as wide as white lotuses, wearing bark cloth and black deer skin.

पदार्थ · word by word
तरुणौ
youngजवान
रूपसम्पन्नौ
handsomeरूपवान
सुकुमारौ
gentleकोमल
महाबलौ
very strongबहुत बलवान
पुण्डरीकविशालाक्षौ
with eyes as wide as white lotusesसफ़ेद कमल जैसी बड़ी आँखों वाले
चीरकृष्णाजिनाम्बरौ
wearing bark cloth and black deer skinवल्कल और काले मृगचर्म पहने

Verse 18

फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १८॥

phalamūlāśinau dāntau tāpasau brahmacāriṇau |
putrau daśarathasyaitau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||

फलमूलाशिनौदान्तौतापसौब्रह्मचारिणौपुत्रौ दशरथस्य एतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ
हिन्दी अर्थ

वे फल और कन्द-मूल खाते हैं, संयमी हैं, तपस्वी हैं और ब्रह्मचारी हैं। ये दशरथ के दोनों पुत्र भाई राम और लक्ष्मण हैं।

English sense

They eat fruit and roots, are self-controlled, live as ascetics and keep celibacy. These two sons of Daśaratha are the brothers Rāma and Lakṣmaṇa.

पदार्थ · word by word
फलमूलाशिनौ
eating fruit and rootsफल और कन्द-मूल खाने वाले
दान्तौ
self-controlledसंयमी
तापसौ
asceticsतपस्वी
ब्रह्मचारिणौ
keeping celibacyब्रह्मचारी
पुत्रौ दशरथस्य एतौ
these two sons of Daśarathaदशरथ के ये दोनों पुत्र
भ्रातरौ
brothersभाई
रामलक्ष्मणौ
Rāma and Lakṣmaṇaराम और लक्ष्मण

Verse 19

शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ ॥ १९॥

śaraṇyau sarvasattvānāṃ śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām |
rakṣaḥkulanihantārau trāyetāṃ no raghūttamau ||

शरण्यौसर्वसत्त्वानाम्श्रेष्ठौसर्वधनुष्मताम्रक्षःकुलनिहन्तारौत्रायेताम्नःरघूत्तमौ
हिन्दी अर्थ

वे सब प्राणियों के शरण हैं और धनुष धारण करने वालों में सबसे श्रेष्ठ हैं। वे राक्षसों के कुल का नाश करने वाले हैं। ये दोनों रघुश्रेष्ठ हमारी रक्षा करें।

English sense

They are the refuge of all beings and the best of all who carry bows. They destroy the clan of the rākṣasas. May these two best of the Raghus protect us.

पदार्थ · word by word
शरण्यौ
the refugeशरण
सर्वसत्त्वानाम्
of all beingsसब प्राणियों के
श्रेष्ठौ
the bestसबसे श्रेष्ठ
सर्वधनुष्मताम्
of all who carry bowsधनुष धारण करने वालों में
रक्षःकुलनिहन्तारौ
who destroy the clan of the rākṣasasराक्षसों के कुल का नाश करने वाले
त्रायेताम्
may they protectरक्षा करें
नः
usहमारी
रघूत्तमौ
the two best of the Raghusदोनों रघुश्रेष्ठ

Verse 20

आत्तसज्यधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम् ॥ २०॥

āttasajyadhanuṣāviṣuspṛśāvakṣayāśuganiṣaṅgasaṅginau |
rakṣaṇāya mama rāmalakṣmaṇāvagrataḥ pathi sadaiva gacchatām ||

आत्तसज्यधनुषौइषुस्पृशौअक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौरक्षणायममरामलक्ष्मणौअग्रतःपथिसदा एवगच्छताम्
हिन्दी अर्थ

उन्होंने डोरी चढ़ा हुआ धनुष हाथ में ले रखा है, उनकी उँगलियाँ बाणों को छू रही हैं, और कभी न खत्म होने वाले बाणों के तरकश उनके पास बँधे हैं। राम और लक्ष्मण मेरी रक्षा के लिए सदा रास्ते में मेरे आगे-आगे चलें।

English sense

Their bows are strung and in hand, their fingers touch the arrows, and their quivers of never-ending arrows hang at their sides. May Rāma and Lakṣmaṇa always walk ahead of me on the road, to protect me.

पदार्थ · word by word
आत्तसज्यधनुषौ
with strung bows in handडोरी चढ़ा धनुष हाथ में लिए
इषुस्पृशौ
touching the arrowsबाणों को छूते
अक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ
with quivers of never-ending arrows at their sidesकभी न खत्म होने वाले बाणों के तरकश पास बाँधे
रक्षणाय
to protectरक्षा के लिए
मम
meमेरी
रामलक्ष्मणौ
Rāma and Lakṣmaṇaराम और लक्ष्मण
अग्रतः
aheadआगे
पथि
on the roadरास्ते में
सदा एव
alwaysसदा
गच्छताम्
may they walkचलें

Verse 21

सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा ।
गच्छन्मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः ॥ २१॥

sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpabāṇadharo yuvā |
gacchanmanoratho'smākaṃ rāmaḥ pātu salakṣmaṇaḥ ||

सन्नद्धःकवचीखड्गीचापबाणधरःयुवागच्छन्मनोरथः अस्माकम्रामःपातुसलक्ष्मणः
हिन्दी अर्थ

युद्ध के लिए तैयार, कवच पहने, तलवार, धनुष और बाण लिए जवान राम, लक्ष्मण के साथ, हमारी इच्छाओं के आगे बढ़ते समय हमारी रक्षा करें।

English sense

Ready for battle, wearing armour, with a sword, a bow and arrows in hand, young: as our hopes move forward, may Rāma together with Lakṣmaṇa protect us.

Variant reading गच्छन्मनोरथान्नश्च for गच्छन्मनोरथोऽस्माकं (so that the line reads "as we go to fulfil our wishes, may Rāma with Lakṣmaṇa protect us")
पदार्थ · word by word
सन्नद्धः
readyतैयार
कवची
wearing armourकवच पहने
खड्गी
with a swordतलवार लिए
चापबाणधरः
holding a bow and arrowsधनुष और बाण लिए
युवा
youngजवान
गच्छन्मनोरथः अस्माकम्
as our hopes move forwardहमारी इच्छाओं के आगे बढ़ते समय
रामः
Rāmaराम
पातु
may he protectरक्षा करें
सलक्ष्मणः
together with Lakṣmaṇaलक्ष्मण के साथ

Verse 22

रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली ।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः ॥ २२॥

rāmo dāśarathiḥ śūro lakṣmaṇānucaro balī |
kākutsthaḥ puruṣaḥ pūrṇaḥ kausalyeyo raghūttamaḥ ||

रामःदाशरथिःशूरःलक्ष्मणानुचरःबलीकाकुत्स्थःपुरुषः पूर्णःकौसल्येयःरघूत्तमः
हिन्दी अर्थ

राम, दशरथ के पुत्र, शूरवीर और बलवान, जिनके पीछे-पीछे लक्ष्मण चलते हैं। ककुत्स्थ के वंश के, पूर्ण पुरुष, कौसल्या के पुत्र, रघुश्रेष्ठ।

English sense

Rāma, son of Daśaratha, the brave and strong one, followed by Lakṣmaṇa. Of Kakutstha's line, the full and perfect Person, Kausalyā's son, the best of the Raghus.

पदार्थ · word by word
रामः
Rāmaराम
दाशरथिः
son of Daśarathaदशरथ के पुत्र
शूरः
braveशूरवीर
लक्ष्मणानुचरः
followed by Lakṣmaṇaजिनके पीछे लक्ष्मण चलते हैं
बली
strongबलवान
काकुत्स्थः
of Kakutstha's lineककुत्स्थ के वंश के
पुरुषः पूर्णः
the full and perfect Personपूर्ण पुरुष
कौसल्येयः
Kausalyā's sonकौसल्या के पुत्र
रघूत्तमः
the best of the Raghusरघुश्रेष्ठ

Verse 23

वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः ।
जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः ॥ २३॥

vedāntavedyo yajñeśaḥ purāṇapuruṣottamaḥ |
jānakīvallabhaḥ śrīmānaprameyaparākramaḥ ||

वेदान्तवेद्यःयज्ञेशःपुराणपुरुषोत्तमःजानकीवल्लभःश्रीमान्अप्रमेयपराक्रमः
हिन्दी अर्थ

वे वेदान्त से जाने जाते हैं, यज्ञ के स्वामी हैं, पुराने परम पुरुष हैं, जानकी के प्रिय हैं, श्रीमान हैं, और उनका पराक्रम अथाह है।

English sense

He is known through the Vedānta, the lord of sacrifice, the ancient highest Person, the beloved of Jānakī, glorious, whose might cannot be measured.

पदार्थ · word by word
वेदान्तवेद्यः
known through the Vedāntaवेदान्त से जाने जाने वाले
यज्ञेशः
the lord of sacrificeयज्ञ के स्वामी
पुराणपुरुषोत्तमः
the ancient highest Personपुराने परम पुरुष
जानकीवल्लभः
the beloved of Jānakīजानकी के प्रिय
श्रीमान्
gloriousश्रीमान
अप्रमेयपराक्रमः
whose might cannot be measuredजिनका पराक्रम अथाह है

Verse 24

इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः ।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः ॥ २४॥

ityetāni japannityaṃ madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ |
aśvamedhādhikaṃ puṇyaṃ samprāpnoti na saṃśayaḥ ||

इति एतानिजपन् नित्यम्मद्भक्तःश्रद्धयान्वितःअश्वमेधाधिकम्पुण्यम्सम्प्राप्नोतिन संशयः
हिन्दी अर्थ

मेरा जो भक्त श्रद्धा के साथ इन नामों का रोज़ जप करता है, उसे अश्वमेध यज्ञ से भी अधिक पुण्य मिलता है। इसमें कोई सन्देह नहीं।

English sense

A devotee of mine who recites these names every day with faith gains merit greater than a horse sacrifice. There is no doubt of it.

Variant reading जपेन्नित्यं for जपन्नित्यं ("should recite daily" for "reciting daily")
पदार्थ · word by word
इति एतानि
these (names)इन नामों का
जपन् नित्यम्
reciting every dayरोज़ जप करता हुआ
मद्भक्तः
a devotee of mineमेरा भक्त
श्रद्धयान्वितः
with faithश्रद्धा के साथ
अश्वमेधाधिकम्
greater than a horse sacrificeअश्वमेध से भी अधिक
पुण्यम्
meritपुण्य
सम्प्राप्नोति
gainsपाता है
न संशयः
there is no doubtकोई सन्देह नहीं

Verse 25

रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम् ।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नराः ॥ २५॥

rāmaṃ dūrvādalaśyāmaṃ padmākṣaṃ pītavāsasam |
stuvanti nāmabhirdivyairna te saṃsāriṇo narāḥ ||

रामम्दूर्वादलश्यामम्पद्माक्षम्पीतवाससम्स्तुवन्तिनामभिः दिव्यैःन ते संसारिणः नराः
हिन्दी अर्थ

जो लोग दूब की पत्ती जैसे साँवले, कमल-नयन, पीताम्बरधारी राम की इन दिव्य नामों से स्तुति करते हैं, वे जन्म-मृत्यु के चक्र में बँधे नहीं रहते।

English sense

People who praise Rāma, dark as a blade of dūrvā grass, lotus-eyed and clothed in yellow, with these divine names are not bound to the cycle of birth and death.

पदार्थ · word by word
रामम्
Rāmaराम की
दूर्वादलश्यामम्
dark as a blade of dūrvā grassदूब की पत्ती जैसे साँवले
पद्माक्षम्
lotus-eyedकमल-नयन
पीतवाससम्
clothed in yellowपीताम्बरधारी
स्तुवन्ति
they praiseस्तुति करते हैं
नामभिः दिव्यैः
with divine namesदिव्य नामों से
न ते संसारिणः नराः
those people are not bound to the cycle of birth and deathवे लोग जन्म-मृत्यु के चक्र में नहीं बँधे रहते

Verse 26

रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् ।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥ २६॥

rāmaṃ lakṣmaṇapūrvajaṃ raghuvaraṃ sītāpatiṃ sundaraṃ
kākutsthaṃ karuṇārṇavaṃ guṇanidhiṃ viprapriyaṃ dhārmikam |
rājendraṃ satyasandhaṃ daśarathatanayaṃ śyāmalaṃ śāntamūrtiṃ
vande lokābhirāmaṃ raghukulatilakaṃ rāghavaṃ rāvaṇārim ||

रामम्लक्ष्मणपूर्वजम्रघुवरम्सीतापतिम्सुन्दरम्काकुत्स्थम्करुणार्णवम्गुणनिधिम्विप्रप्रियम्धार्मिकम्राजेन्द्रम्सत्यसन्धम्दशरथतनयम्श्यामलम्शान्तमूर्तिम्वन्देलोकाभिरामम्रघुकुलतिलकम्राघवम्रावणारिम्
हिन्दी अर्थ

मैं राम को प्रणाम करता हूँ, जो लक्ष्मण के बड़े भाई हैं, रघुओं में श्रेष्ठ हैं, सीता के पति हैं, सुन्दर हैं, ककुत्स्थ के वंश के हैं, दया के सागर हैं, गुणों के भण्डार हैं, ब्राह्मणों के प्रिय हैं, धर्मात्मा हैं, राजाओं के राजा हैं, सत्य पर टिके रहने वाले हैं, दशरथ के पुत्र हैं, साँवले हैं, शान्त रूप वाले हैं, जगत के प्यारे हैं, रघुकुल के तिलक हैं, राघव हैं, और रावण के शत्रु हैं।

English sense

I bow to Rāma, elder brother of Lakṣmaṇa, the best of the Raghus, Sītā's husband, the handsome one, of Kakutstha's line, an ocean of mercy, a store of good qualities, kind to Brahmins, righteous, king of kings, true to his word, Daśaratha's son, dark, calm in form, the delight of the world, the jewel of the Raghu clan, Rāghava, the enemy of Rāvaṇa.

पदार्थ · word by word
रामम्
Rāmaराम को
लक्ष्मणपूर्वजम्
elder brother of Lakṣmaṇaलक्ष्मण के बड़े भाई
रघुवरम्
the best of the Raghusरघुओं में श्रेष्ठ
सीतापतिम्
Sītā's husbandसीता के पति
सुन्दरम्
the handsome oneसुन्दर
काकुत्स्थम्
of Kakutstha's lineककुत्स्थ के वंश के
करुणार्णवम्
an ocean of mercyदया के सागर
गुणनिधिम्
a store of good qualitiesगुणों के भण्डार
विप्रप्रियम्
kind to Brahminsब्राह्मणों के प्रिय
धार्मिकम्
righteousधर्मात्मा
राजेन्द्रम्
king of kingsराजाओं के राजा
सत्यसन्धम्
true to his wordसत्य पर टिके रहने वाले
दशरथतनयम्
Daśaratha's sonदशरथ के पुत्र
श्यामलम्
darkसाँवले
शान्तमूर्तिम्
calm in formशान्त रूप वाले
वन्दे
I bowमैं प्रणाम करता हूँ
लोकाभिरामम्
the delight of the worldजगत के प्यारे
रघुकुलतिलकम्
the jewel of the Raghu clanरघुकुल के तिलक
राघवम्
Rāghavaराघव
रावणारिम्
the enemy of Rāvaṇaरावण के शत्रु

Verse 27

रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ २७॥

rāmāya rāmabhadrāya rāmacandrāya vedhase |
raghunāthāya nāthāya sītāyāḥ pataye namaḥ ||

रामायरामभद्रायरामचन्द्रायवेधसेरघुनाथायनाथायसीतायाः पतयेनमः
हिन्दी अर्थ

राम को, रामभद्र को, रामचन्द्र को, विधाता को, रघुनाथ को, स्वामी को, सीता के पति को नमस्कार।

English sense

Salutation to Rāma, to Rāmabhadra, to Rāmacandra, the Creator, to the lord of the Raghus, the Lord, the husband of Sītā.

पदार्थ · word by word
रामाय
to Rāmaराम को
रामभद्राय
to Rāmabhadraरामभद्र को
रामचन्द्राय
to Rāmacandraरामचन्द्र को
वेधसे
to the Creatorविधाता को
रघुनाथाय
to the lord of the Raghusरघुनाथ को
नाथाय
to the Lordस्वामी को
सीतायाः पतये
to the husband of Sītāसीता के पति को
नमः
salutationनमस्कार

Verse 28

श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम
श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥ २८॥

śrīrāma rāma raghunandana rāma rāma
śrīrāma rāma bharatāgraja rāma rāma |
śrīrāma rāma raṇakarkaśa rāma rāma
śrīrāma rāma śaraṇaṃ bhava rāma rāma ||

श्रीराम रामरघुनन्दनभरताग्रजरणकर्कशशरणं भव
हिन्दी अर्थ

श्रीराम, राम, रघुनन्दन राम, राम। श्रीराम, राम, भरत के बड़े भाई राम, राम। श्रीराम, राम, रण में कठोर राम, राम। श्रीराम, राम, मेरे शरण बनो, राम, राम।

English sense

Śrī Rāma, Rāma, delight of the Raghus, Rāma, Rāma. Śrī Rāma, Rāma, elder brother of Bharata, Rāma, Rāma. Śrī Rāma, Rāma, fierce in battle, Rāma, Rāma. Śrī Rāma, Rāma, be my refuge, Rāma, Rāma.

पदार्थ · word by word
श्रीराम राम
Śrī Rāma, Rāmaश्रीराम, राम
रघुनन्दन
delight of the Raghusरघुनन्दन
भरताग्रज
elder brother of Bharataभरत के बड़े भाई
रणकर्कश
fierce in battleरण में कठोर
शरणं भव
be my refugeमेरे शरण बनो

Verse 29

श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ २९॥

śrīrāmacandracaraṇau manasā smarāmi
śrīrāmacandracaraṇau vacasā gṛṇāmi |
śrīrāmacandracaraṇau śirasā namāmi
śrīrāmacandracaraṇau śaraṇaṃ prapadye ||

श्रीरामचन्द्रचरणौमनसास्मरामिवचसागृणामिशिरसानमामिशरणं प्रपद्ये
हिन्दी अर्थ

मैं श्रीरामचन्द्र के चरणों को मन से याद करता हूँ। श्रीरामचन्द्र के चरणों का वाणी से गुणगान करता हूँ। श्रीरामचन्द्र के चरणों में सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। श्रीरामचन्द्र के चरणों की शरण लेता हूँ।

English sense

I remember the feet of Śrī Rāmacandra with my mind. I speak of the feet of Śrī Rāmacandra with my voice. I bow to the feet of Śrī Rāmacandra with my head. I go to the feet of Śrī Rāmacandra for refuge.

पदार्थ · word by word
श्रीरामचन्द्रचरणौ
the feet of Śrī Rāmacandraश्रीरामचन्द्र के चरण
मनसा
with my mindमन से
स्मरामि
I rememberमैं याद करता हूँ
वचसा
with my voiceवाणी से
गृणामि
I speak ofगुणगान करता हूँ
शिरसा
with my headसिर से
नमामि
I bowप्रणाम करता हूँ
शरणं प्रपद्ये
I go for refugeशरण लेता हूँ

Verse 30

माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः ।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुः
नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥ ३०॥

mātā rāmo matpitā rāmacandraḥ
svāmī rāmo matsakhā rāmacandraḥ |
sarvasvaṃ me rāmacandro dayāluḥ
nānyaṃ jāne naiva jāne na jāne ||

माता रामःमत्पिता रामचन्द्रःस्वामी रामःमत्सखा रामचन्द्रःसर्वस्वं मेरामचन्द्रः दयालुःन अन्यं जानेन एव जाने न जाने
हिन्दी अर्थ

राम मेरी माता हैं, रामचन्द्र मेरे पिता हैं। राम मेरे स्वामी हैं, रामचन्द्र मेरे मित्र हैं। दयालु रामचन्द्र ही मेरा सब कुछ हैं। किसी और को मैं नहीं जानता, नहीं जानता, नहीं जानता।

English sense

Rāma is my mother, Rāmacandra my father. Rāma is my master, Rāmacandra my friend. The kind Rāmacandra is everything to me. I know no other, I do not, I do not know.

पदार्थ · word by word
माता रामः
Rāma is my motherराम मेरी माता हैं
मत्पिता रामचन्द्रः
Rāmacandra is my fatherरामचन्द्र मेरे पिता हैं
स्वामी रामः
Rāma is my masterराम मेरे स्वामी हैं
मत्सखा रामचन्द्रः
Rāmacandra is my friendरामचन्द्र मेरे मित्र हैं
सर्वस्वं मे
everything to meमेरा सब कुछ
रामचन्द्रः दयालुः
the kind Rāmacandraदयालु रामचन्द्र
न अन्यं जाने
I know no otherकिसी और को नहीं जानता
न एव जाने न जाने
I do not, I do not knowनहीं जानता, नहीं जानता

Verse 31

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा ।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥ ३१॥

dakṣiṇe lakṣmaṇo yasya vāme tu janakātmajā |
purato mārutiryasya taṃ vande raghunandanam ||

दक्षिणेलक्ष्मणःयस्यवामेजनकात्मजापुरतःमारुतिःतं रघुनन्दनम्वन्दे
हिन्दी अर्थ

जिनके दाईं ओर लक्ष्मण हैं, बाईं ओर जनक की पुत्री हैं और सामने हनुमान हैं, उन रघुनन्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

He has Lakṣmaṇa on his right, Janaka's daughter on his left, and Hanumān in front of him. I bow to that delight of the Raghus.

Variant reading वामे च for वामे तु (the same meaning, "and on his left")
पदार्थ · word by word
दक्षिणे
on the rightदाईं ओर
लक्ष्मणः
Lakṣmaṇaलक्ष्मण
यस्य
whoseजिनके
वामे
on the leftबाईं ओर
जनकात्मजा
Janaka's daughterजनक की पुत्री
पुरतः
in frontसामने
मारुतिः
Hanumānहनुमान
तं रघुनन्दनम्
that delight of the Raghusउन रघुनन्दन को
वन्दे
I bowमैं प्रणाम करता हूँ

Verse 32

लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं
राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् ।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं
श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥ ३२॥

lokābhirāmaṃ raṇaraṅgadhīraṃ
rājīvanetraṃ raghuvaṃśanātham |
kāruṇyarūpaṃ karuṇākaraṃ taṃ
śrīrāmacandraṃ śaraṇaṃ prapadye ||

लोकाभिरामम्रणरङ्गधीरम्राजीवनेत्रम्रघुवंशनाथम्कारुण्यरूपम्करुणाकरम्तं श्रीरामचन्द्रम्शरणं प्रपद्ये
हिन्दी अर्थ

मैं उन श्रीरामचन्द्र की शरण लेता हूँ, जो जगत के प्यारे हैं, रणभूमि में अडिग हैं, कमल-नयन हैं, रघुवंश के स्वामी हैं, दया का रूप हैं और दया की खान हैं।

English sense

I go for refuge to Śrī Rāmacandra, the delight of the world, steady on the field of battle, lotus-eyed, lord of the Raghu line, mercy in form and a mine of mercy.

पदार्थ · word by word
लोकाभिरामम्
the delight of the worldजगत के प्यारे
रणरङ्गधीरम्
steady on the field of battleरणभूमि में अडिग
राजीवनेत्रम्
lotus-eyedकमल-नयन
रघुवंशनाथम्
lord of the Raghu lineरघुवंश के स्वामी
कारुण्यरूपम्
mercy in formदया का रूप
करुणाकरम्
a mine of mercyदया की खान
तं श्रीरामचन्द्रम्
that Śrī Rāmacandraउन श्रीरामचन्द्र की
शरणं प्रपद्ये
I go for refugeशरण लेता हूँ

Verse 33

मनोजवं मारुततुल्यवेगं
जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं
श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३॥

manojavaṃ mārutatulyavegaṃ
jitendriyaṃ buddhimatāṃ variṣṭham |
vātātmajaṃ vānarayūthamukhyaṃ
śrīrāmadūtaṃ śaraṇaṃ prapadye ||

मनोजवम्मारुततुल्यवेगम्जितेन्द्रियम्बुद्धिमतां वरिष्ठम्वातात्मजम्वानरयूथमुख्यम्श्रीरामदूतम्शरणं प्रपद्ये
हिन्दी अर्थ

मैं राम के उन दूत की शरण लेता हूँ, जो मन जैसे तेज़ हैं, हवा जैसे वेग वाले हैं, इन्द्रियों को जीतने वाले हैं, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हैं, पवन के पुत्र हैं और वानर-दलों के मुखिया हैं।

English sense

I go for refuge to Rāma's messenger, who is swift as the mind and as fast as the wind, master of his senses, the best of the wise, son of the Wind and chief of the monkey bands.

पदार्थ · word by word
मनोजवम्
swift as the mindमन जैसे तेज़
मारुततुल्यवेगम्
as fast as the windहवा जैसे वेग वाले
जितेन्द्रियम्
master of his sensesइन्द्रियों को जीतने वाले
बुद्धिमतां वरिष्ठम्
the best of the wiseबुद्धिमानों में श्रेष्ठ
वातात्मजम्
son of the Windपवन के पुत्र
वानरयूथमुख्यम्
chief of the monkey bandsवानर-दलों के मुखिया
श्रीरामदूतम्
Rāma's messengerराम के दूत
शरणं प्रपद्ये
I go for refugeशरण लेता हूँ

Verse 34

कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥ ३४॥

kūjantaṃ rāmarāmeti madhuraṃ madhurākṣaram |
āruhya kavitāśākhāṃ vande vālmīkikokilam ||

कूजन्तम्रामरामेतिमधुरम्मधुराक्षरम्आरुह्यकविताशाखाम्वन्देवाल्मीकिकोकिलम्
हिन्दी अर्थ

कविता की डाली पर बैठकर जो "राम, राम" मधुर स्वर और मधुर अक्षरों में पुकारता है, उस वाल्मीकि-रूपी कोयल को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

Sitting on the branch of poetry, he calls out "Rāma, Rāma" sweetly, with sweet syllables. I bow to that cuckoo, Vālmīki.

पदार्थ · word by word
कूजन्तम्
calling outपुकारने वाले
रामरामेति
"Rāma, Rāma""राम, राम"
मधुरम्
sweetlyमधुर स्वर में
मधुराक्षरम्
with sweet syllablesमधुर अक्षरों में
आरुह्य
having climbedबैठकर
कविताशाखाम्
the branch of poetryकविता की डाली पर
वन्दे
I bowमैं प्रणाम करता हूँ
वाल्मीकिकोकिलम्
the cuckoo Vālmīkiवाल्मीकि-रूपी कोयल को

Verse 35

आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम् ।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ ३५॥

āpadāmapahartāraṃ dātāraṃ sarvasampadām |
lokābhirāmaṃ śrīrāmaṃ bhūyo bhūyo namāmyaham ||

आपदाम् अपहर्तारम्दातारम्सर्वसम्पदाम्लोकाभिरामम्श्रीरामम्भूयः भूयःनमामि अहम्
हिन्दी अर्थ

जो विपत्तियों को हर लेते हैं और सब प्रकार की सम्पदा देते हैं, जगत के प्यारे उन श्रीराम को मैं बार-बार प्रणाम करता हूँ।

English sense

He takes away misfortunes and gives every kind of wealth. I bow again and again to Śrī Rāma, the delight of the world.

पदार्थ · word by word
आपदाम् अपहर्तारम्
who takes away misfortunesजो विपत्तियों को हर लेते हैं
दातारम्
who givesजो देते हैं
सर्वसम्पदाम्
every kind of wealthसब प्रकार की सम्पदा
लोकाभिरामम्
the delight of the worldजगत के प्यारे
श्रीरामम्
Śrī Rāmaश्रीराम को
भूयः भूयः
again and againबार-बार
नमामि अहम्
I bowमैं प्रणाम करता हूँ

Verse 36

भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम् ।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥ ३६॥

bharjanaṃ bhavabījānāmarjanaṃ sukhasampadām |
tarjanaṃ yamadūtānāṃ rāmarāmeti garjanam ||

भर्जनम्भवबीजानाम्अर्जनम्सुखसम्पदाम्तर्जनम्यमदूतानाम्रामरामेति गर्जनम्
हिन्दी अर्थ

"राम, राम" की गर्जना जन्म के बीजों को भून देती है, सुख और सम्पदा कमाती है, और यमदूतों को डराती है।

English sense

Roaring "Rāma, Rāma" roasts the seeds of rebirth, earns happiness and wealth, and threatens the messengers of Yama.

पदार्थ · word by word
भर्जनम्
roastingभून देना
भवबीजानाम्
of the seeds of rebirthजन्म के बीजों को
अर्जनम्
earningकमाना
सुखसम्पदाम्
of happiness and wealthसुख और सम्पदा को
तर्जनम्
threateningडराना
यमदूतानाम्
of the messengers of Yamaयमदूतों को
रामरामेति गर्जनम्
the roaring of "Rāma, Rāma""राम, राम" की गर्जना

Verse 37

रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥ ३७॥

rāmo rājamaṇiḥ sadā vijayate rāmaṃ rameśaṃ bhaje
rāmeṇābhihatā niśācaracamū rāmāya tasmai namaḥ |
rāmānnāsti parāyaṇaṃ parataraṃ rāmasya dāso'smyahaṃ
rāme cittalayaḥ sadā bhavatu me bho rāma māmuddhara ||

रामः राजमणिःसदा विजयतेरामं रमेशं भजेरामेण अभिहतानिशाचरचमूःरामाय तस्मै नमःरामात् न अस्ति परायणं परतरम्रामस्य दासः अस्मि अहम्रामे चित्तलयःसदा भवतु मेभो राम मां उद्धर
हिन्दी अर्थ

राम, राजाओं के रत्न, सदा विजयी होते हैं। मैं रमा के स्वामी राम को भजता हूँ। राम ने राक्षसों की सेना को मार गिराया। उन राम को नमस्कार। राम से बढ़कर कोई सहारा नहीं। मैं राम का दास हूँ। मेरा मन सदा राम में लीन रहे। हे राम, मेरा उद्धार करो।

English sense

Rāma, the jewel among kings, always wins. I worship Rāma, the lord of Ramā. By Rāma the army of the night-walkers was struck down. Salutation to that Rāma. There is no higher refuge than Rāma. I am Rāma's servant. May my mind always dissolve in Rāma. O Rāma, lift me up.

पदार्थ · word by word
रामः राजमणिः
Rāma, the jewel among kingsराम, राजाओं के रत्न
सदा विजयते
always winsसदा विजयी होते हैं
रामं रमेशं भजे
I worship Rāma, the lord of Ramāमैं रमा के स्वामी राम को भजता हूँ
रामेण अभिहता
struck down by Rāmaराम ने मार गिराया
निशाचरचमूः
the army of the night-walkersराक्षसों की सेना
रामाय तस्मै नमः
salutation to that Rāmaउन राम को नमस्कार
रामात् न अस्ति परायणं परतरम्
there is no higher refuge than Rāmaराम से बढ़कर कोई सहारा नहीं
रामस्य दासः अस्मि अहम्
I am Rāma's servantमैं राम का दास हूँ
रामे चित्तलयः
mind dissolved in Rāmaमन राम में लीन
सदा भवतु मे
may it always be mineसदा रहे मेरा
भो राम मां उद्धर
O Rāma, lift me upहे राम, मेरा उद्धार करो

Verse 38

श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्रनामतत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥ ३८॥

śrīrāma rāma rāmeti rame rāme manorame |
sahasranāmatattulyaṃ rāmanāma varānane ||

श्रीराम राम रामेतिरमेरामे मनोरमेसहस्रनामतत्तुल्यम्रामनामवरानने
हिन्दी अर्थ

"श्रीराम, राम, राम" कहते हुए मैं सुन्दर राम में रमता हूँ। हे सुन्दर मुख वाली, राम का नाम हज़ार नामों के बराबर है।

English sense

Saying "Śrī Rāma, Rāma, Rāma", I find joy in lovely Rāma. O fair-faced one, the name of Rāma equals a thousand names.

पदार्थ · word by word
श्रीराम राम रामेति
"Śrī Rāma, Rāma, Rāma""श्रीराम, राम, राम"
रमे
I find joyमैं रमता हूँ
रामे मनोरमे
in lovely Rāmaसुन्दर राम में
सहस्रनामतत्तुल्यम्
equal to a thousand namesहज़ार नामों के बराबर
रामनाम
the name of Rāmaराम का नाम
वरानने
O fair-faced oneहे सुन्दर मुख वाली
॥ इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Hanuman हनुमान The monkey-god devotee of Rama, widely worshipped for strength, courage, and protection from black magic and negative influences.
Ram Navami राम नवमी Lord Rama's birth anniversary, falling during Chaitra Navratri — also the day Lord Hanuman's flag (Dhwaja) is hoisted and worshipped at home.
Ramraksha Stotram रामरक्षा स्तोत्रम् A protective hymn to Lord Rama, recited on Vijayadashami (Dashami) alongside the Aprajita Stotram and Aditya Hridaya Stotram to close out the Navratri fast.
Ayodhya अयोध्या The sacred city on the Sarayu river, birthplace of Lord Rama.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras