Rāma stotra · ascribed to Śaṅkara

श्रीरामभुजङ्गप्रयातस्तोत्रम्

Rama Bhujanga Prayata Stotram — Rāma as the pure being behind the prince

The metre is named for a gliding snake, with twelve even syllables to a quarter-verse, and the hymn glides the same way, from the formless Rāma of the first verse to the prince on a jewelled seat with Hanuman at his side. Near the middle comes the verse that Shiva whispers in the ear of the dying in Kashi. After the praise come the "enough of other gods" verses, then plain, repeated prayers: prasīda, be gracious.

Verse 1

विशुद्धं परं सच्चिदानन्दरूपं
गुणाधारमाधारहीनं वरेण्यम् ।
महान्तं विभान्तं गुहान्तं गुणान्तं
सुखान्तं स्वयं धाम रामं प्रपद्ये ॥ १॥

viśuddhaṃ paraṃ saccidānandarūpaṃ
guṇādhāramādhārahīnaṃ vareṇyam |
mahāntaṃ vibhāntaṃ guhāntaṃ guṇāntaṃ
sukhāntaṃ svayaṃ dhāma rāmaṃ prapadye ||

विशुद्धम्परम्सच्चिदानन्दरूपम्गुणाधारम्आधारहीनम्वरेण्यम्महान्तम्विभान्तम्गुहान्तम्गुणान्तम्सुखान्तम्स्वयं धामरामं प्रपद्ये
हिन्दी अर्थ

मैं राम की शरण लेता हूँ। वे पूर्ण शुद्ध और परम हैं, और उनका रूप सत्, चेतना और आनन्द है। वे सब गुणों के आधार हैं, फिर भी उन्हें किसी आधार की ज़रूरत नहीं, और वे सबसे चुनने योग्य हैं। वे महान और तेजस्वी हैं, हृदय की गुफा में रहते हैं और सब गुणों से परे हैं। सुख उन्हीं में पूर्ण होकर समाप्त होता है, और वे स्वयं अपना प्रकाश हैं।

English sense

I take refuge in Rāma. He is wholly pure and supreme, and his form is being, awareness and bliss. He is the home of all good qualities, yet he needs no support, and he is the one most worth choosing. He is great and shining, he dwells in the cave of the heart, and he is beyond all qualities. He is where happiness ends in fullness, and he is his own light.

पदार्थ · word by word
विशुद्धम्
wholly pureपूर्ण शुद्ध
परम्
supremeपरम
सच्चिदानन्दरूपम्
whose form is being, awareness and blissजिनका रूप सत्, चेतना और आनन्द है
गुणाधारम्
the home of all good qualitiesसब गुणों के आधार
आधारहीनम्
needing no supportजिन्हें किसी आधार की ज़रूरत नहीं
वरेण्यम्
the one most worth choosingसबसे चुनने योग्य
महान्तम्
greatमहान
विभान्तम्
shiningतेजस्वी
गुहान्तम्
dwelling in the cave of the heartहृदय की गुफा में रहने वाले
गुणान्तम्
beyond all qualitiesसब गुणों से परे
सुखान्तम्
where happiness ends in fullnessजिनमें सुख पूर्ण होकर समाप्त होता है
स्वयं धाम
his own lightस्वयं अपना प्रकाश
रामं प्रपद्ये
I take refuge in Rāmaमैं राम की शरण लेता हूँ

Verse 2

शिवं नित्यमेकं विभुं तारकाख्यं
सुखाकारमाकारशून्यं सुमान्यम् ।
महेशं कलेशं सुरेशं परेशं
नरेशं निरीशं महीशं प्रपद्ये ॥ २॥

śivaṃ nityamekaṃ vibhuṃ tārakākhyaṃ
sukhākāramākāraśūnyaṃ sumānyam |
maheśaṃ kaleśaṃ sureśaṃ pareśaṃ
nareśaṃ nirīśaṃ mahīśaṃ prapadye ||

शिवम्नित्यम्एकम्विभुम्तारकाख्यम्सुखाकारम्आकारशून्यम्सुमान्यम्महेशम्कलेशम्सुरेशम्परेशम्नरेशम्निरीशम्महीशम्प्रपद्ये
हिन्दी अर्थ

मैं उनकी शरण लेता हूँ जो कल्याणकारी हैं, सदा रहने वाले हैं, एक हैं और सर्वव्यापी हैं, और जिन्हें तारक कहा जाता है। उनका रूप सुख है, फिर भी वे निराकार हैं, और सब उनका मान करते हैं। वे महान स्वामी हैं, कलाओं के स्वामी हैं, देवताओं के स्वामी हैं, परम स्वामी हैं और मनुष्यों के स्वामी हैं। उनके ऊपर कोई स्वामी नहीं, और वे पृथ्वी के स्वामी हैं।

English sense

I take refuge in him who is kind, lasting, one and all-pervading, who is called the Saviour. His form is happiness, yet he has no form, and all honour him. He is the great lord, lord of the arts, lord of the gods, highest lord and lord of men. He has no lord above him, and he is lord of the earth.

पदार्थ · word by word
शिवम्
kindकल्याणकारी
नित्यम्
lastingसदा रहने वाले
एकम्
oneएक
विभुम्
all-pervadingसर्वव्यापी
तारकाख्यम्
called the Saviourजिन्हें तारक कहा जाता है
सुखाकारम्
whose form is happinessजिनका रूप सुख है
आकारशून्यम्
without formनिराकार
सुमान्यम्
honoured by allजिनका सब मान करते हैं
महेशम्
the great lordमहान स्वामी
कलेशम्
lord of the artsकलाओं के स्वामी
सुरेशम्
lord of the godsदेवताओं के स्वामी
परेशम्
highest lordपरम स्वामी
नरेशम्
lord of menमनुष्यों के स्वामी
निरीशम्
with no lord above himजिनके ऊपर कोई स्वामी नहीं
महीशम्
lord of the earthपृथ्वी के स्वामी
प्रपद्ये
I take refugeमैं शरण लेता हूँ

Verse 3

यदावर्णयत्कर्णमूलेऽन्तकाले
शिवो रामरामेति रामेति काश्याम् ।
तदेकं परं तारकब्रह्मरूपं
भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहं भजेऽहम् ॥ ३॥

yadāvarṇayatkarṇamūle'ntakāle
śivo rāmarāmeti rāmeti kāśyām |
tadekaṃ paraṃ tārakabrahmarūpaṃ
bhaje'haṃ bhaje'haṃ bhaje'haṃ bhaje'ham ||

यत्अवर्णयत्कर्णमूलेअन्तकालेशिवःरामरामेति रामेतिकाश्याम्तत् एकं परम्तारकब्रह्मरूपम्भजेऽहम्
हिन्दी अर्थ

काशी में अन्त समय पर शिव कान के पास "राम, राम, राम" कहते हैं। मैं उसी एक परम ब्रह्म को भजता हूँ, जो पार लगाने वाले हैं। मैं भजता हूँ, भजता हूँ, भजता हूँ, भजता हूँ।

English sense

At the hour of death in Kāśī, Śiva whispers "Rāma, Rāma, Rāma" into the ear. I worship that one supreme Brahman, who carries across to the other shore. I worship, I worship, I worship, I worship.

पदार्थ · word by word
यत्
whatजो
अवर्णयत्
he spokeकहते हैं
कर्णमूले
near the earकान के पास
अन्तकाले
at the hour of deathअन्त समय पर
शिवः
Śivaशिव
रामरामेति रामेति
"Rāma, Rāma, Rāma""राम, राम, राम"
काश्याम्
in Kāśīकाशी में
तत् एकं परम्
that one supremeउसी एक परम को
तारकब्रह्मरूपम्
Brahman who carries acrossपार लगाने वाले ब्रह्म
भजेऽहम्
I worshipमैं भजता हूँ

Verse 4

महारत्नपीठे शुभे कल्पमूले
सुखासीनमादित्यकोटिप्रकाशम् ।
सदा जानकीलक्ष्मणोपेतमेकं
सदा रामचन्द्रं भजेऽहं भजेऽहम् ॥ ४॥

mahāratnapīṭhe śubhe kalpamūle
sukhāsīnamādityakoṭiprakāśam |
sadā jānakīlakṣmaṇopetamekaṃ
sadā rāmacandraṃ bhaje'haṃ bhaje'ham ||

महारत्नपीठेशुभे कल्पमूलेसुखासीनम्आदित्यकोटिप्रकाशम्सदाजानकीलक्ष्मणोपेतम्एकम्रामचन्द्रम्भजेऽहं भजेऽहम्
हिन्दी अर्थ

वे कल्पवृक्ष के नीचे बड़े रत्नों के आसन पर आराम से बैठे हैं। उनका तेज करोड़ सूर्यों जैसा है और जानकी तथा लक्ष्मण सदा उनके साथ हैं। मैं उन रामचन्द्र को सदा भजता हूँ, भजता हूँ।

English sense

He sits at ease on a great jewelled seat under the wishing tree, bright as a crore of suns, and Jānakī and Lakṣmaṇa are always with him. I worship Rāmacandra always, I worship.

पदार्थ · word by word
महारत्नपीठे
on a great jewelled seatबड़े रत्नों के आसन पर
शुभे कल्पमूले
under the lovely wishing treeसुन्दर कल्पवृक्ष के नीचे
सुखासीनम्
sitting at easeआराम से बैठे
आदित्यकोटिप्रकाशम्
bright as a crore of sunsकरोड़ सूर्यों जैसे तेजस्वी
सदा
alwaysसदा
जानकीलक्ष्मणोपेतम्
with Jānakī and Lakṣmaṇaजानकी और लक्ष्मण के साथ
एकम्
the oneअद्वितीय
रामचन्द्रम्
Rāmacandraरामचन्द्र को
भजेऽहं भजेऽहम्
I worship, I worshipमैं भजता हूँ, भजता हूँ

Verse 5

क्वणद्रत्नमञ्जीरपादारविन्दं
लसन्मेखलाचारुपीताम्बराढ्यम् ।
महारत्नहारोल्लसत्कौस्तुभाङ्गं
नदच्चञ्चरीमञ्जरीलोलमालम् ॥ ५॥

kvaṇadratnamañjīrapādāravindaṃ
lasanmekhalācārupītāmbarāḍhyam |
mahāratnahārollasatkaustubhāṅgaṃ
nadaccañcarīmañjarīlolamālam ||

क्वणद्रत्नमञ्जीरपादारविन्दम्लसन्मेखलाचारुपीताम्बराढ्यम्महारत्नहारोल्लसत्कौस्तुभाङ्गम्नदच्चञ्चरीमञ्जरीलोलमालम्
हिन्दी अर्थ

उनके कमल जैसे चरणों में रत्नजड़ित नूपुर खनकते हैं। वे चमकती करधनी और सुन्दर पीले वस्त्र से सुशोभित हैं। उनके शरीर पर कौस्तुभ मणि और बड़े रत्नों के हार चमकते हैं, और उनकी माला में गुनगुनाते भौंरे और फूलों के गुच्छे झूमते हैं।

English sense

Jewelled anklets ring on his lotus feet. He is rich in a shining belt and lovely yellow cloth. The Kaustubha gem glows on his body, with a necklace of great jewels, and his garland sways with humming bees and clusters of flowers.

पदार्थ · word by word
क्वणद्रत्नमञ्जीरपादारविन्दम्
with jewelled anklets ringing on his lotus feetकमल-चरणों में रत्नजड़ित नूपुर खनकते हुए
लसन्मेखलाचारुपीताम्बराढ्यम्
rich in a shining belt and lovely yellow clothचमकती करधनी और सुन्दर पीले वस्त्र से सुशोभित
महारत्नहारोल्लसत्कौस्तुभाङ्गम्
the Kaustubha gem glowing on his body with a necklace of great jewelsशरीर पर कौस्तुभ मणि और बड़े रत्नों के हार चमकते हुए
नदच्चञ्चरीमञ्जरीलोलमालम्
his garland swaying with humming bees and clusters of flowersमाला में गुनगुनाते भौंरे और फूलों के गुच्छे झूमते हुए

Verse 6

लसच्चन्द्रिकास्मेरशोणाधराभं
समुद्यत्पतङ्गेन्दुकोटिप्रकाशम् ।
नमद्ब्रह्मरुद्रादिकोटीररत्न-
स्फुरत्कान्तिनीराजनाराधिताङ्घ्रिम् ॥ ६॥

lasaccandrikāsmeraśoṇādharābhaṃ
samudyatpataṅgendukoṭiprakāśam |
namadbrahmarudrādikoṭīraratna-
sphuratkāntinīrājanārādhitāṅghrim ||

लसच्चन्द्रिकास्मेरशोणाधराभम्समुद्यत्पतङ्गेन्दुकोटिप्रकाशम्नमद्ब्रह्मरुद्रादिकोटीररत्नस्फुरत्कान्तिनीराजनाराधिताङ्घ्रिम्
हिन्दी अर्थ

उनके लाल होंठ पर चाँदनी जैसी मुस्कान चमकती है। उनका तेज एक साथ उगते करोड़ों सूर्यों और चन्द्रमाओं जैसा है। ब्रह्मा, रुद्र और अन्य प्रणाम करते हैं, और उनके मुकुटों के रत्नों की झिलमिलाती चमक उनके चरणों की आरती उतारती है।

English sense

His red lip glows with a smile like moonlight. His radiance is that of a crore of rising suns and moons together. Brahmā, Rudra and others bow, and the glitter of the jewels in their crowns waves lights before his feet in worship.

पदार्थ · word by word
लसच्चन्द्रिकास्मेरशोणाधराभम्
whose red lip glows with a smile like moonlightजिनके लाल होंठ पर चाँदनी जैसी मुस्कान चमकती है
समुद्यत्पतङ्गेन्दुकोटिप्रकाशम्
radiant as a crore of rising suns and moonsएक साथ उगते करोड़ों सूर्यों और चन्द्रमाओं जैसे तेजस्वी
नमद्ब्रह्मरुद्रादिकोटीररत्नस्फुरत्कान्तिनीराजनाराधिताङ्घ्रिम्
whose feet are worshipped with waving lights, the glitter of jewels in the crowns of Brahmā, Rudra and others as they bowजिनके चरणों की आरती प्रणाम करते ब्रह्मा, रुद्र आदि के मुकुट-रत्नों की चमक उतारती है

Verse 7

पुरः प्राञ्जलीनाञ्जनेयादिभक्तान्
स्वचिन्मुद्रया भद्रया बोधयन्तम् ।
भजेऽहं भजेऽहं सदा रामचन्द्रं
त्वदन्यं न मन्ये न मन्ये न मन्ये ॥ ७॥

puraḥ prāñjalīnāñjaneyādibhaktān
svacinmudrayā bhadrayā bodhayantam |
bhaje'haṃ bhaje'haṃ sadā rāmacandraṃ
tvadanyaṃ na manye na manye na manye ||

पुरःप्राञ्जलीनाञ्जनेयादिभक्तान्स्वचिन्मुद्रया भद्रयाबोधयन्तम्भजेऽहं भजेऽहं सदा रामचन्द्रम्त्वदन्यम्न मन्ये
हिन्दी अर्थ

उनके सामने हाथ जोड़े हनुमान आदि भक्त खड़े हैं, और वे अपनी कल्याणकारी चिन्मुद्रा से उन्हें ज्ञान देते हैं। मैं रामचन्द्र को सदा भजता हूँ, भजता हूँ। आपके सिवा किसी और को मैं नहीं मानता, नहीं, नहीं।

English sense

In front of him stand devotees with folded hands, Hanumān and others, and he teaches them with his own gracious sign of awareness. I worship Rāmacandra always, I worship. I think of no one other than you, no, no, no.

पदार्थ · word by word
पुरः
in frontसामने
प्राञ्जलीनाञ्जनेयादिभक्तान्
devotees with folded hands, Hanumān and othersहाथ जोड़े हनुमान आदि भक्त
स्वचिन्मुद्रया भद्रया
with his own gracious sign of awarenessअपनी कल्याणकारी चिन्मुद्रा से
बोधयन्तम्
who teachesजो ज्ञान देते हैं
भजेऽहं भजेऽहं सदा रामचन्द्रम्
I worship Rāmacandra always, I worshipमैं रामचन्द्र को सदा भजता हूँ, भजता हूँ
त्वदन्यम्
anyone other than youआपके सिवा किसी और को
न मन्ये
I do not thinkमैं नहीं मानता

Verse 8

यदा मत्समीपं कृतान्तः समेत्य
प्रचण्डप्रकोपैर्भटैर्भीषयेन्माम् ।
तदाविष्करोषि त्वदीयं स्वरूपं
सदापत्प्रणाशं सकोदण्डबाणम् ॥ ८॥

yadā matsamīpaṃ kṛtāntaḥ sametya
pracaṇḍaprakopairbhaṭairbhīṣayenmām |
tadāviṣkaroṣi tvadīyaṃ svarūpaṃ
sadāpatpraṇāśaṃ sakodaṇḍabāṇam ||

यदामत्समीपम्कृतान्तः समेत्यप्रचण्डप्रकोपैः भटैःभीषयेत् माम्तदा आविष्करोषित्वदीयं स्वरूपम्सदापत्प्रणाशम्सकोदण्डबाणम्
हिन्दी अर्थ

जब यम मेरे पास आकर अपने क्रोध से भरे भयंकर सैनिकों से मुझे डराएगा, तब आप अपना वह रूप प्रकट करते हैं जो सदा संकट का नाश करता है, धनुष और बाण के साथ।

English sense

When Death comes near me and frightens me with his soldiers in a fierce rage, then you show your own form, the one that always destroys calamity, with bow and arrows.

पदार्थ · word by word
यदा
whenजब
मत्समीपम्
near meमेरे पास
कृतान्तः समेत्य
Death having comeयम आकर
प्रचण्डप्रकोपैः भटैः
with soldiers in a fierce rageक्रोध से भरे भयंकर सैनिकों से
भीषयेत् माम्
frightens meमुझे डराए
तदा आविष्करोषि
then you showतब आप प्रकट करते हैं
त्वदीयं स्वरूपम्
your own formअपना रूप
सदापत्प्रणाशम्
that always destroys calamityजो सदा संकट का नाश करता है
सकोदण्डबाणम्
with bow and arrowsधनुष और बाण के साथ

Verse 9

निजे मानसे मन्दिरे सन्निधेहि
प्रसीद प्रसीद प्रभो रामचन्द्र ।
ससौमित्रिणा कैकयीनन्दनेन
स्वशक्त्यानुभक्त्या च संसेव्यमान ॥ ९॥

nije mānase mandire sannidhehi
prasīda prasīda prabho rāmacandra |
sasaumitriṇā kaikayīnandanena
svaśaktyānubhaktyā ca saṃsevyamāna ||

निजे मानसे मन्दिरेसन्निधेहिप्रसीद प्रसीदप्रभो रामचन्द्रससौमित्रिणा कैकयीनन्दनेनस्वशक्त्या अनुभक्त्या चसंसेव्यमान
हिन्दी अर्थ

मेरे अपने मन-मन्दिर में आकर विराजिए। प्रसन्न हों, प्रसन्न हों, प्रभु रामचन्द्र, जिनकी सेवा सौमित्र और कैकेयी के पुत्र अपनी-अपनी शक्ति से और भक्ति से करते हैं।

English sense

Come and stay in my own mind as in a temple. Be gracious, be gracious, Lord Rāmacandra, whom Saumitri and the son of Kaikeyī serve, each with his own strength and with devotion.

पदार्थ · word by word
निजे मानसे मन्दिरे
in my own mind as in a templeमेरे अपने मन-मन्दिर में
सन्निधेहि
come and stayआकर विराजिए
प्रसीद प्रसीद
be gracious, be graciousप्रसन्न हों, प्रसन्न हों
प्रभो रामचन्द्र
Lord Rāmacandraप्रभु रामचन्द्र
ससौमित्रिणा कैकयीनन्दनेन
by Saumitri and the son of Kaikeyīसौमित्र और कैकेयी के पुत्र द्वारा
स्वशक्त्या अनुभक्त्या च
with their own strength and with devotionअपनी शक्ति से और भक्ति से
संसेव्यमान
who are servedजिनकी सेवा की जाती है

Verse 10

स्वभक्ताग्रगण्यैः कपीशैर्महीशै-
रनीकैरनेकैश्च राम प्रसीद ।
नमस्ते नमोऽस्त्वीश राम प्रसीद
प्रशाधि प्रशाधि प्रकाशं प्रभो माम् ॥ १०॥

svabhaktāgragaṇyaiḥ kapīśairmahīśai-
ranīkairanekaiśca rāma prasīda |
namaste namo'stvīśa rāma prasīda
praśādhi praśādhi prakāśaṃ prabho mām ||

स्वभक्ताग्रगण्यैःकपीशैः महीशैःअनीकैः अनेकैः चराम प्रसीदनमस्तेनमः अस्तु ईश रामप्रशाधि प्रशाधिप्रकाशम्प्रभो माम्
हिन्दी अर्थ

हे राम, प्रसन्न हों, अपने प्रमुख भक्तों, वानर-सरदारों, राजाओं और अनेक सेनाओं के साथ। हे ईश राम, आपको नमस्कार, प्रसन्न हों। मुझे मार्ग दिखाइए, मार्ग दिखाइए, खुलकर, हे प्रभु।

English sense

Rāma, be gracious, with your foremost devotees, the monkey chiefs, the kings and the many armies. Salutation to you, Lord Rāma, be gracious. Guide me, guide me, openly, O lord.

पदार्थ · word by word
स्वभक्ताग्रगण्यैः
with your foremost devoteesअपने प्रमुख भक्तों के साथ
कपीशैः महीशैः
with the monkey chiefs and the kingsवानर-सरदारों और राजाओं के साथ
अनीकैः अनेकैः च
and with the many armiesऔर अनेक सेनाओं के साथ
राम प्रसीद
Rāma, be graciousहे राम, प्रसन्न हों
नमस्ते
salutation to youआपको नमस्कार
नमः अस्तु ईश राम
may salutation be, Lord Rāmaहे ईश राम, नमस्कार हो
प्रशाधि प्रशाधि
guide me, guide meमुझे मार्ग दिखाइए, मार्ग दिखाइए
प्रकाशम्
openlyखुलकर
प्रभो माम्
O lord, meहे प्रभु, मुझे

Verse 11

त्वमेवासि दैवं परं मे यदेकं
सुचैतन्यमेतत्त्वदन्यं न मन्ये ।
यतोऽभूदमेयं वियद्वायुतेजो-
जलोर्व्यादिकार्यं चरं चाचरं च ॥ ११॥

tvamevāsi daivaṃ paraṃ me yadekaṃ
sucaitanyametattvadanyaṃ na manye |
yato'bhūdameyaṃ viyadvāyutejo-
jalorvyādikāryaṃ caraṃ cācaraṃ ca ||

त्वम् एव असिदैवं परं मे यत् एकम्सुचैतन्यम् एतत्त्वदन्यं न मन्येयतःअभूत्अमेयम्वियद्वायुतेजोजलोर्व्यादिकार्यम्चरं चाचरं च
हिन्दी अर्थ

आप ही मेरे परम देव हैं। इस शुद्ध चेतना को मैं आपसे अलग नहीं मानता। आपसे ही अपार आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी और बाकी सब, जो चलता है और जो स्थिर है, उत्पन्न हुआ।

English sense

You alone are my highest god. I do not take this pure awareness to be anything other than you. From you came the immeasurable sky, air, fire, water, earth and all the rest, everything that moves and everything that stays.

पदार्थ · word by word
त्वम् एव असि
you alone areआप ही हैं
दैवं परं मे यत् एकम्
my one highest godमेरे एकमात्र परम देव
सुचैतन्यम् एतत्
this pure awarenessयह शुद्ध चेतना
त्वदन्यं न मन्ये
I do not take it to be other than youमैं आपसे अलग नहीं मानता
यतः
from whomजिनसे
अभूत्
cameउत्पन्न हुआ
अमेयम्
immeasurableअपार
वियद्वायुतेजोजलोर्व्यादिकार्यम्
sky, air, fire, water, earth and the restआकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी और बाकी सब
चरं चाचरं च
what moves and what staysजो चलता है और जो स्थिर है

Verse 12

नमः सच्चिदानन्दरूपाय तस्मै
नमो देवदेवाय रामाय तुभ्यम् ।
नमो जानकीजीवितेशाय तुभ्यं
नमः पुण्डरीकायताक्षाय तुभ्यम् ॥ १२॥

namaḥ saccidānandarūpāya tasmai
namo devadevāya rāmāya tubhyam |
namo jānakījīviteśāya tubhyaṃ
namaḥ puṇḍarīkāyatākṣāya tubhyam ||

नमःसच्चिदानन्दरूपाय तस्मैदेवदेवाय रामाय तुभ्यम्जानकीजीवितेशायपुण्डरीकायताक्षाय
हिन्दी अर्थ

उन्हें नमस्कार जिनका रूप सत्, चेतना और आनन्द है। देवों के देव राम, आपको नमस्कार। जानकी के प्राणनाथ, आपको नमस्कार। कमल जैसे लम्बे नेत्रों वाले, आपको नमस्कार।

English sense

Salutation to him whose form is being, awareness and bliss. Salutation to you, Rāma, God of gods. Salutation to you, lord of Jānakī's life. Salutation to you, whose eyes are long like lotuses.

पदार्थ · word by word
नमः
salutationनमस्कार
सच्चिदानन्दरूपाय तस्मै
to him whose form is being, awareness and blissउन्हें जिनका रूप सत्, चेतना और आनन्द है
देवदेवाय रामाय तुभ्यम्
to you, Rāma, God of godsदेवों के देव राम, आपको
जानकीजीवितेशाय
to the lord of Jānakī's lifeजानकी के प्राणनाथ को
पुण्डरीकायताक्षाय
to the one whose eyes are long like lotusesकमल जैसे लम्बे नेत्रों वाले को

Verse 13

नमो भक्तियुक्तानुरक्ताय तुभ्यं
नमः पुण्यपुञ्जैकलभ्याय तुभ्यम् ।
नमो वेदवेद्याय चाद्याय पुंसे
नमः सुन्दरायेन्दिरावल्लभाय ॥ १३॥

namo bhaktiyuktānuraktāya tubhyaṃ
namaḥ puṇyapuñjaikalabhyāya tubhyam |
namo vedavedyāya cādyāya puṃse
namaḥ sundarāyendirāvallabhāya ||

भक्तियुक्तानुरक्तायपुण्यपुञ्जैकलभ्यायवेदवेद्यायआद्याय पुंसेसुन्दरायइन्दिरावल्लभाय
हिन्दी अर्थ

भक्ति से भरे लोगों से प्रेम करने वाले आपको नमस्कार। केवल पुण्यों के ढेर से मिलने वाले आपको नमस्कार। वेदों द्वारा जाने जाने वाले आदि पुरुष को नमस्कार। इन्दिरा के प्रिय, सुन्दर को नमस्कार।

English sense

Salutation to you, who love those full of devotion. Salutation to you, who are reached only through heaps of merit. Salutation to the first Person, whom the Vedas make known. Salutation to the beautiful one, the beloved of Indirā.

पदार्थ · word by word
भक्तियुक्तानुरक्ताय
to the one who loves those full of devotionभक्ति से भरे लोगों से प्रेम करने वाले को
पुण्यपुञ्जैकलभ्याय
to the one reached only through heaps of meritकेवल पुण्यों के ढेर से मिलने वाले को
वेदवेद्याय
to the one the Vedas make knownवेदों द्वारा जाने जाने वाले को
आद्याय पुंसे
to the first Personआदि पुरुष को
सुन्दराय
to the beautiful oneसुन्दर को
इन्दिरावल्लभाय
to the beloved of Indirāइन्दिरा के प्रिय को

Verse 14

नमो विश्वकर्त्रे नमो विश्वहर्त्रे
नमो विश्वभोक्त्रे नमो विश्वमात्रे ।
नमो विश्वनेत्रे नमो विश्वजेत्रे
नमो विश्वपित्रे नमो विश्वमात्रे ॥ १४॥

namo viśvakartre namo viśvahartre
namo viśvabhoktre namo viśvamātre |
namo viśvanetre namo viśvajetre
namo viśvapitre namo viśvamātre ||

विश्वकर्त्रेविश्वहर्त्रेविश्वभोक्त्रेविश्वमात्रेविश्वनेत्रेविश्वजेत्रेविश्वपित्रेनमः
हिन्दी अर्थ

जगत के रचने वाले को नमस्कार, उसे समेट लेने वाले को नमस्कार। जगत के भोक्ता को नमस्कार, जगत की माता को नमस्कार। जगत के मार्गदर्शक को नमस्कार, उसके विजेता को नमस्कार। जगत के पिता को नमस्कार, जगत की माता को नमस्कार।

English sense

Salutation to the maker of the world, salutation to its taker. Salutation to the enjoyer of the world, salutation to the mother of the world. Salutation to the guide of the world, salutation to its conqueror. Salutation to the father of the world, salutation to the mother of the world.

पदार्थ · word by word
विश्वकर्त्रे
to the maker of the worldजगत के रचने वाले को
विश्वहर्त्रे
to the taker of the worldजगत को समेट लेने वाले को
विश्वभोक्त्रे
to the enjoyer of the worldजगत के भोक्ता को
विश्वमात्रे
to the mother of the worldजगत की माता को
विश्वनेत्रे
to the guide of the worldजगत के मार्गदर्शक को
विश्वजेत्रे
to the conqueror of the worldजगत के विजेता को
विश्वपित्रे
to the father of the worldजगत के पिता को
नमः
salutationनमस्कार

Verse 15

नमस्ते नमस्ते समस्तप्रपञ्च-
प्रभोगप्रयोगप्रमाणप्रवीण ।
मदीयं मनस्त्वत्पदद्वन्द्वसेवां
विधातुं प्रवृत्तं सुचैतन्यसिद्ध्यै ॥ १५॥

namaste namaste samastaprapañca-
prabhogaprayogapramāṇapravīṇa |
madīyaṃ manastvatpadadvandvasevāṃ
vidhātuṃ pravṛttaṃ sucaitanyasiddhyai ||

नमस्ते नमस्तेसमस्तप्रपञ्चप्रभोगप्रयोगप्रमाणप्रवीणमदीयं मनःत्वत्पदद्वन्द्वसेवाम्विधातुम्प्रवृत्तम्सुचैतन्यसिद्ध्यै
हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार, नमस्कार, जो सारे संसार के भोग, प्रयोग और ज्ञान के साधनों में निपुण हैं। मेरा मन आपके दोनों चरणों की सेवा करने चल पड़ा है, ताकि शुद्ध चेतना की सिद्धि हो।

English sense

Salutation to you, salutation to you, who are skilled in how the whole world is enjoyed, used and known. My mind has set out to serve your two feet, so that pure awareness may be reached.

पदार्थ · word by word
नमस्ते नमस्ते
salutation to you, salutation to youआपको नमस्कार, नमस्कार
समस्तप्रपञ्चप्रभोगप्रयोगप्रमाणप्रवीण
skilled in how the whole world is enjoyed, used and knownसारे संसार के भोग, प्रयोग और ज्ञान के साधनों में निपुण
मदीयं मनः
my mindमेरा मन
त्वत्पदद्वन्द्वसेवाम्
the service of your two feetआपके दोनों चरणों की सेवा
विधातुम्
to doकरने
प्रवृत्तम्
has set outचल पड़ा है
सुचैतन्यसिद्ध्यै
so that pure awareness may be reachedताकि शुद्ध चेतना की सिद्धि हो

Verse 16

शिलापि त्वदङ्घ्रिक्षमासङ्गिरेणु-
प्रसादाद्धि चैतन्यमाधत्त राम ।
नरस्त्वत्पदद्वन्द्वसेवाविधाना-
त्सुचैतन्यमेतीति किं चित्रमत्र ॥ १६॥

śilāpi tvadaṅghrikṣamāsaṅgireṇu-
prasādāddhi caitanyamādhatta rāma |
narastvatpadadvandvasevāvidhānā-
tsucaitanyametīti kiṃ citramatra ||

शिला अपित्वदङ्घ्रिक्षमासङ्गिरेणुप्रसादात्चैतन्यम् आधत्तरामनरःत्वत्पदद्वन्द्वसेवाविधानात्सुचैतन्यम् एतिइति किं चित्रम् अत्र
हिन्दी अर्थ

हे राम, आपके चरण से धरती पर लगी धूल की कृपा से एक पत्थर तक में चेतना आ गई। तब यहाँ क्या आश्चर्य कि आपके दोनों चरणों की सेवा करने वाला मनुष्य शुद्ध चेतना पा ले?

English sense

Even a stone, Rāma, took on life through the grace of the dust that clung to your foot on the ground. What wonder is it here if a person who serves your two feet reaches pure awareness?

पदार्थ · word by word
शिला अपि
even a stoneपत्थर तक
त्वदङ्घ्रिक्षमासङ्गिरेणुप्रसादात्
through the grace of the dust that clung to your foot on the groundआपके चरण से धरती पर लगी धूल की कृपा से
चैतन्यम् आधत्त
took on lifeचेतना पा गया
राम
Rāmaहे राम
नरः
a personमनुष्य
त्वत्पदद्वन्द्वसेवाविधानात्
by serving your two feetआपके दोनों चरणों की सेवा करने से
सुचैतन्यम् एति
reaches pure awarenessशुद्ध चेतना पाता है
इति किं चित्रम् अत्र
what wonder is it hereयहाँ क्या आश्चर्य

Verse 17

पवित्रं चरित्रं विचित्रं त्वदीयं
नरा ये स्मरन्त्यन्वहं रामचन्द्र ।
भवन्तं भवान्तं भरन्तं भजन्तो
लभन्ते कृतान्तं न पश्यन्त्यतोऽन्ते ॥ १७॥

pavitraṃ caritraṃ vicitraṃ tvadīyaṃ
narā ye smarantyanvahaṃ rāmacandra |
bhavantaṃ bhavāntaṃ bharantaṃ bhajanto
labhante kṛtāntaṃ na paśyantyato'nte ||

पवित्रं चरित्रं विचित्रम्त्वदीयम्नराः ये स्मरन्ति अन्वहम्रामचन्द्रभवान्तम्भरन्तम्भवन्तं भजन्तःलभन्तेकृतान्तं न पश्यन्तिअन्ते
हिन्दी अर्थ

हे रामचन्द्र, आपकी कथा पवित्र और अद्भुत है। जो लोग उसे रोज़ याद करते हैं और जन्म-मरण का अन्त करने वाले, सबको धारण करने वाले आपको भजते हैं, वे आपको पा लेते हैं, और अन्त में यम को नहीं देखते।

English sense

Your story is holy and full of wonder, Rāmacandra. People who remember it every day and worship you, the end of rebirth, the one who carries all, reach you, and at the end they do not see Death.

पदार्थ · word by word
पवित्रं चरित्रं विचित्रम्
holy and full of wonder is the storyपवित्र और अद्भुत कथा
त्वदीयम्
yoursआपकी
नराः ये स्मरन्ति अन्वहम्
the people who remember it every dayजो लोग उसे रोज़ याद करते हैं
रामचन्द्र
Rāmacandraहे रामचन्द्र
भवान्तम्
the end of rebirthजन्म-मरण का अन्त करने वाले
भरन्तम्
the one who carries allसबको धारण करने वाले
भवन्तं भजन्तः
worshipping youआपको भजते हुए
लभन्ते
they reachपा लेते हैं
कृतान्तं न पश्यन्ति
they do not see Deathयम को नहीं देखते
अन्ते
at the endअन्त में

Verse 18

स पुण्यः स गण्यः शरण्यो ममायं
नरो वेद यो देवचूडामणिं त्वाम् ।
सदाकारमेकं चिदानन्दरूपं
मनोवागगम्यं परं धाम राम ॥ १८॥

sa puṇyaḥ sa gaṇyaḥ śaraṇyo mamāyaṃ
naro veda yo devacūḍāmaṇiṃ tvām |
sadākāramekaṃ cidānandarūpaṃ
manovāgagamyaṃ paraṃ dhāma rāma ||

सः पुण्यःसः गण्यःशरण्यः मम अयम्नरः वेद यःदेवचूडामणिं त्वाम्सदाकारम् एकम्चिदानन्दरूपम्मनोवागगम्यम्परं धामराम
हिन्दी अर्थ

वह मनुष्य पवित्र है, वह गिनने योग्य है, वही मेरा शरण है, जो आपको देवताओं का मुकुटमणि जानता है। आप सत् के एक ही रूप हैं, चेतना और आनन्द आपका स्वरूप है, मन और वाणी की पहुँच से परे हैं, परम प्रकाश हैं, हे राम।

English sense

That man is holy, that man is worth counting, he is my refuge, who knows you as the crest-jewel of the gods. You are the one form of pure being, whose nature is awareness and bliss, beyond the reach of mind and speech, the highest light, Rāma.

पदार्थ · word by word
सः पुण्यः
he is holyवह पवित्र है
सः गण्यः
he is worth countingवह गिनने योग्य है
शरण्यः मम अयम्
this man is my refugeयही मेरा शरण है
नरः वेद यः
the man who knowsजो मनुष्य जानता है
देवचूडामणिं त्वाम्
you as the crest-jewel of the godsआपको देवताओं का मुकुटमणि
सदाकारम् एकम्
the one form of pure beingसत् का एक ही रूप
चिदानन्दरूपम्
whose nature is awareness and blissचेतना और आनन्द स्वरूप
मनोवागगम्यम्
beyond the reach of mind and speechमन और वाणी की पहुँच से परे
परं धाम
the highest lightपरम प्रकाश
राम
Rāmaहे राम

Verse 19

प्रचण्डप्रतापप्रभावाभिभूत-
प्रभूतारिवीर प्रभो रामचन्द्र ।
बलं ते कथं वर्ण्यतेऽतीव बाल्ये
यतोऽखण्डि चण्डीशकोदण्डदण्डम् ॥ १९॥

pracaṇḍapratāpaprabhāvābhibhūta-
prabhūtārivīra prabho rāmacandra |
balaṃ te kathaṃ varṇyate'tīva bālye
yato'khaṇḍi caṇḍīśakodaṇḍadaṇḍam ||

प्रचण्डप्रतापप्रभावाभिभूतप्रभूतारिवीरप्रभो रामचन्द्रबलं तेकथं वर्ण्यतेअतीव बाल्येयतःअखण्डिचण्डीशकोदण्डदण्डम्
हिन्दी अर्थ

प्रभु रामचन्द्र, आपने अपने प्रचण्ड प्रताप और प्रभाव से अनेक शत्रुओं को पराजित किया, हे वीर! आपका बल कैसे बताया जाए, बचपन में ही जब आपने चण्डीश के धनुष का दण्ड तोड़ दिया?

English sense

Lord Rāmacandra, hero who crushed many enemies with fierce and overwhelming might! How can your strength be told, even in your boyhood, when you broke the staff of the bow of Caṇḍīśa?

पदार्थ · word by word
प्रचण्डप्रतापप्रभावाभिभूतप्रभूतारिवीर
hero who crushed many enemies with fierce and overwhelming mightप्रचण्ड प्रताप और प्रभाव से अनेक शत्रुओं को हराने वाले वीर
प्रभो रामचन्द्र
Lord Rāmacandraप्रभु रामचन्द्र
बलं ते
your strengthआपका बल
कथं वर्ण्यते
how can it be toldकैसे बताया जाए
अतीव बाल्ये
even in your boyhoodबचपन में ही
यतः
whenजब
अखण्डि
was brokenतोड़ दिया गया
चण्डीशकोदण्डदण्डम्
the staff of the bow of Caṇḍīśaचण्डीश के धनुष का दण्ड

Verse 20

दशग्रीवमुग्रं सपुत्रं समित्रं
सरिद्दुर्गमध्यस्थरक्षोगणेशम् ।
भवन्तं विना राम वीरो नरो वा-
ऽसुरो वाऽमरो वा जयेत्कस्त्रिलोक्याम् ॥ २०॥

daśagrīvamugraṃ saputraṃ samitraṃ
sariddurgamadhyastharakṣogaṇeśam |
bhavantaṃ vinā rāma vīro naro vā-
'suro vā'maro vā jayetkastrilokyām ||

दशग्रीवम् उग्रम्सपुत्रं समित्रम्सरिद्दुर्गमध्यस्थरक्षोगणेशम्भवन्तं विना रामवीरः नरः वाअसुरः वा अमरः वाजयेत् कः त्रिलोक्याम्
हिन्दी अर्थ

हे राम, आपके बिना तीनों लोकों में कौन दशग्रीव को हरा सकता, जो उग्र है, पुत्र और मित्रों के साथ है और जल के दुर्ग के बीच बैठे राक्षसों की टोली का स्वामी है? न कोई वीर, न मनुष्य, न असुर, न अमर।

English sense

Without you, Rāma, who in the three worlds could defeat fierce Daśagrīva, with his son and friends, the lord of the host of rākṣasas in the midst of a fortress in the water? Not a hero, a man, a demon or an immortal.

Variant reading नरो वा सुरो वाऽमरो वा for नरो वाऽसुरो वाऽमरो वा ("man or god or immortal" for "man or demon or immortal")
पदार्थ · word by word
दशग्रीवम् उग्रम्
fierce Daśagrīvaउग्र दशग्रीव को
सपुत्रं समित्रम्
with his son and friendsपुत्र और मित्रों के साथ
सरिद्दुर्गमध्यस्थरक्षोगणेशम्
the lord of the host of rākṣasas in the midst of a fortress in the waterजल के दुर्ग के बीच बैठे राक्षसों की टोली के स्वामी को
भवन्तं विना राम
without you, Rāmaहे राम, आपके बिना
वीरः नरः वा
a hero or a manवीर या मनुष्य
असुरः वा अमरः वा
a demon or an immortalअसुर या अमर
जयेत् कः त्रिलोक्याम्
who in the three worlds could defeatतीनों लोकों में कौन हरा सकता

Verse 21

सदा रामरामेति रामामृतं ते
सदाराममानन्दनिष्यन्दकन्दम् ।
पिबन्तं नमन्तं सुदन्तं हसन्तं
हनूमन्तमन्तर्भजे तं नितान्तम् ॥ २१॥

sadā rāmarāmeti rāmāmṛtaṃ te
sadārāmamānandaniṣyandakandam |
pibantaṃ namantaṃ sudantaṃ hasantaṃ
hanūmantamantarbhaje taṃ nitāntam ||

सदारामरामेति रामामृतं तेसदा रामम्आनन्दनिष्यन्दकन्दम्पिबन्तम्नमन्तम्सुदन्तं हसन्तम्हनूमन्तम्अन्तः भजे तम् नितान्तम्
हिन्दी अर्थ

वह सदा आपका "राम, राम" नाम का अमृत पीता है, और सदा उन राम को, जो आनन्द की धारा का मूल हैं। वह पीता है, प्रणाम करता है, सुन्दर दाँत दिखाकर हँसता है। मैं भीतर से उन हनुमान को पूरी तरह भजता हूँ।

English sense

Always he drinks your nectar, "Rāma, Rāma", and always Rāma, the root from which bliss flows. He drinks, bows, shows fine teeth and laughs. Within, I worship that Hanumān completely.

पदार्थ · word by word
सदा
alwaysसदा
रामरामेति रामामृतं ते
the nectar of your name, "Rāma, Rāma"आपका "राम, राम" नाम का अमृत
सदा रामम्
always Rāmaसदा राम को
आनन्दनिष्यन्दकन्दम्
the root from which bliss flowsआनन्द की धारा का मूल
पिबन्तम्
drinkingपीता हुआ
नमन्तम्
bowingप्रणाम करता हुआ
सुदन्तं हसन्तम्
laughing with fine teethसुन्दर दाँत दिखाकर हँसता हुआ
हनूमन्तम्
Hanumānहनुमान को
अन्तः भजे तम् नितान्तम्
within, I worship him completelyभीतर से उन्हें पूरी तरह भजता हूँ

Verse 22

सदा रामरामेति रामामृतं ते
सदाराममानन्दनिष्यन्दकन्दम् ।
पिबन्नन्वहं नन्वहं नैव मृत्यो-
र्बिभेमि प्रसादादसादात्तवैव ॥ २२॥

sadā rāmarāmeti rāmāmṛtaṃ te
sadārāmamānandaniṣyandakandam |
pibannanvahaṃ nanvahaṃ naiva mṛtyo-
rbibhemi prasādādasādāttavaiva ||

सदा रामरामेति रामामृतं तेसदा रामम्आनन्दनिष्यन्दकन्दम्पिबन् अन्वहम्नन्वहम्मृत्योः न एव बिभेमिप्रसादात् तव एवअसादात्
हिन्दी अर्थ

सदा आपका "राम, राम" नाम का अमृत, सदा राम, जो आनन्द की धारा का मूल हैं। उसे रोज़ पीते हुए, सचमुच मैं मृत्यु से नहीं डरता, आपकी ही अटूट कृपा से।

English sense

Always your nectar, "Rāma, Rāma", always Rāma, the root from which bliss flows. Drinking it every day, truly I am not afraid of death, by your own unfailing grace.

पदार्थ · word by word
सदा रामरामेति रामामृतं ते
always your nectar, "Rāma, Rāma"सदा आपका "राम, राम" नाम का अमृत
सदा रामम्
always Rāmaसदा राम
आनन्दनिष्यन्दकन्दम्
the root from which bliss flowsआनन्द की धारा का मूल
पिबन् अन्वहम्
drinking it every dayरोज़ पीते हुए
नन्वहम्
truly Iसचमुच मैं
मृत्योः न एव बिभेमि
I am not afraid of deathमृत्यु से नहीं डरता
प्रसादात् तव एव
by your own graceआपकी ही कृपा से
असादात्
unfailingअटूट

Verse 23

असीतासमेतैरकोदण्डभूषै-
रसौमित्रिवन्द्यैरचण्डप्रतापैः ।
अलङ्केशकालैरसुग्रीवमित्रै-
ररामाभिधेयैरलं दैवतैर्नः ॥ २३॥

asītāsametairakodaṇḍabhūṣai-
rasaumitrivandyairacaṇḍapratāpaiḥ |
alaṅkeśakālairasugrīvamitrai-
rarāmābhidheyairalaṃ daivatairnaḥ ||

असीतासमेतैःअकोदण्डभूषैःअसौमित्रिवन्द्यैःअचण्डप्रतापैःअलङ्केशकालैःअसुग्रीवमित्रैःअरामाभिधेयैःअलम्दैवतैः नः
हिन्दी अर्थ

उन देवताओं से बस, जो सीता के साथ नहीं हैं, जो धनुष को आभूषण नहीं बनाते, जिन्हें सौमित्र प्रणाम नहीं करते, जिनका प्रताप प्रचण्ड नहीं, जो लंकापति के काल नहीं बने, जो सुग्रीव के मित्र नहीं, और जिनका नाम राम नहीं। हमें उनसे बस।

English sense

Enough of gods who are not with Sītā, who do not wear the bow as their ornament, whom Saumitri does not bow to, whose might is not fierce, who were not the death of Laṅkā's lord, who are not friends of Sugrīva, who are not called Rāma. We have had enough of them.

पदार्थ · word by word
असीतासमेतैः
those not with Sītāजो सीता के साथ नहीं
अकोदण्डभूषैः
those who do not wear the bow as an ornamentजो धनुष को आभूषण नहीं बनाते
असौमित्रिवन्द्यैः
those whom Saumitri does not bow toजिन्हें सौमित्र प्रणाम नहीं करते
अचण्डप्रतापैः
those whose might is not fierceजिनका प्रताप प्रचण्ड नहीं
अलङ्केशकालैः
those who were not the death of Laṅkā's lordजो लंकापति के काल नहीं बने
असुग्रीवमित्रैः
those who are not friends of Sugrīvaजो सुग्रीव के मित्र नहीं
अरामाभिधेयैः
those not called Rāmaजिनका नाम राम नहीं
अलम्
enoughबस
दैवतैः नः
of gods for usहमें देवताओं से

Verse 24

अवीरासनस्थैरचिन्मुद्रिकाढ्यै-
रभक्ताञ्जनेयादितत्त्वप्रकाशैः ।
अमन्दारमूलैरमन्दारमालै-
ररामाभिधेयैरलं दैवतैर्नः ॥ २४॥

avīrāsanasthairacinmudrikāḍhyai-
rabhaktāñjaneyāditattvaprakāśaiḥ |
amandāramūlairamandāramālai-
rarāmābhidheyairalaṃ daivatairnaḥ ||

अवीरासनस्थैःअचिन्मुद्रिकाढ्यैःअभक्ताञ्जनेयादितत्त्वप्रकाशैःअमन्दारमूलैःअमन्दारमालैःअरामाभिधेयैःअलं दैवतैः नः
हिन्दी अर्थ

उन देवताओं से बस, जो वीरासन में नहीं बैठते, जो चिन्मुद्रा से सम्पन्न नहीं, जो हनुमान जैसे भक्तों को तत्त्व का प्रकाश नहीं देते, जो मन्दार वृक्ष के नीचे नहीं हैं और मन्दार की माला नहीं पहनते, और जिनका नाम राम नहीं। हमें उनसे बस।

English sense

Enough of gods who do not sit in the hero's pose, who are not rich in the sign of awareness, who do not reveal the truth to devotees such as Hanumān, who are not at the foot of the mandāra tree and wear no mandāra garlands, who are not called Rāma. We have had enough of them.

पदार्थ · word by word
अवीरासनस्थैः
those who do not sit in the hero's poseजो वीरासन में नहीं बैठते
अचिन्मुद्रिकाढ्यैः
those not rich in the sign of awarenessजो चिन्मुद्रा से सम्पन्न नहीं
अभक्ताञ्जनेयादितत्त्वप्रकाशैः
those who do not reveal the truth to devotees such as Hanumānजो हनुमान जैसे भक्तों को तत्त्व का प्रकाश नहीं देते
अमन्दारमूलैः
those not at the foot of the mandāra treeजो मन्दार वृक्ष के नीचे नहीं
अमन्दारमालैः
those who wear no mandāra garlandsजो मन्दार की माला नहीं पहनते
अरामाभिधेयैः
those not called Rāmaजिनका नाम राम नहीं
अलं दैवतैः नः
enough of gods for usहमें देवताओं से बस

Verse 25

असिन्धुप्रकोपैरवन्द्यप्रतापै-
रबन्धुप्रयाणैरमन्दस्मिताढ्यैः ।
अदण्डप्रवासैरखण्डप्रबोधै-
ररामाभिधेयैरलं दैवतैर्नः ॥ २५॥

asindhuprakopairavandyapratāpai-
rabandhuprayāṇairamandasmitāḍhyaiḥ |
adaṇḍapravāsairakhaṇḍaprabodhai-
rarāmābhidheyairalaṃ daivatairnaḥ ||

असिन्धुप्रकोपैःअवन्द्यप्रतापैःअबन्धुप्रयाणैःअमन्दस्मिताढ्यैःअदण्डप्रवासैःअखण्डप्रबोधैःअरामाभिधेयैःअलं दैवतैः नः
हिन्दी अर्थ

उन देवताओं से बस, जिन्होंने समुद्र पर क्रोध नहीं किया, जिनका प्रताप वन्दना के योग्य नहीं, जो अपने बन्धुओं के साथ नहीं निकले, जो उजली मुस्कान से सम्पन्न नहीं, जिन्होंने दण्डकारण्य में वनवास नहीं बिताया, जिनका ज्ञान अखण्ड नहीं, और जिनका नाम राम नहीं। हमें उनसे बस।

English sense

Enough of gods who never raged at the sea, whose might deserves no salute, who did not set out with their kin, who are not rich in a bright smile, who spent no exile in the Daṇḍaka forest, who do not hold unbroken knowledge, who are not called Rāma. We have had enough of them.

पदार्थ · word by word
असिन्धुप्रकोपैः
those who never raged at the seaजिन्होंने समुद्र पर क्रोध नहीं किया
अवन्द्यप्रतापैः
those whose might deserves no saluteजिनका प्रताप वन्दना के योग्य नहीं
अबन्धुप्रयाणैः
those who did not set out with their kinजो अपने बन्धुओं के साथ नहीं निकले
अमन्दस्मिताढ्यैः
those not rich in a bright smileजो उजली मुस्कान से सम्पन्न नहीं
अदण्डप्रवासैः
those with no exile in the Daṇḍaka forestजिन्होंने दण्डकारण्य में वनवास नहीं बिताया
अखण्डप्रबोधैः
those without unbroken knowledgeजिनका ज्ञान अखण्ड नहीं
अरामाभिधेयैः
those not called Rāmaजिनका नाम राम नहीं
अलं दैवतैः नः
enough of gods for usहमें देवताओं से बस

Verse 26

हरे राम सीतापते रावणारे
खरारे मुरारेऽसुरारे परेति ।
लपन्तं नयन्तं सदाकालमेवं
समालोकयालोकयाशेषबन्धो ॥ २६॥

hare rāma sītāpate rāvaṇāre
kharāre murāre'surāre pareti |
lapantaṃ nayantaṃ sadākālamevaṃ
samālokayālokayāśeṣabandho ||

हरे रामसीतापतेरावणारेखरारे मुरारे असुरारेपरेतिलपन्तम्नयन्तं सदाकालम् एवम्समालोकय आलोकयअशेषबन्धो
हिन्दी अर्थ

हे हरि राम, सीता के पति, रावण के शत्रु, खर के शत्रु, मुर के शत्रु, असुरों के शत्रु, हे परम! मुझे देखिए, जो इसी तरह पुकारता रहता हूँ और सारा समय ऐसे ही बिताता हूँ। देखिए, देखिए, हे सबके बन्धु।

English sense

Hare Rāma, husband of Sītā, enemy of Rāvaṇa, of Khara, of Mura, of the asuras, O Supreme! Look on me, who keep calling out like this and pass all my time so. Look, look, friend of all.

पदार्थ · word by word
हरे राम
Hare Rāmaहे हरि राम
सीतापते
husband of Sītāसीता के पति
रावणारे
enemy of Rāvaṇaरावण के शत्रु
खरारे मुरारे असुरारे
enemy of Khara, of Mura, of the asurasखर, मुर और असुरों के शत्रु
परेति
O Supremeहे परम
लपन्तम्
who keeps calling outजो पुकारता रहता है
नयन्तं सदाकालम् एवम्
who passes all his time soजो सारा समय ऐसे ही बिताता है
समालोकय आलोकय
look on me, lookदेखिए, देखिए
अशेषबन्धो
friend of allहे सबके बन्धु

Verse 27

नमस्ते सुमित्रासुपुत्राभिवन्द्य
नमस्ते सदा कैकयीनन्दनेड्य ।
नमस्ते सदा वानराधीशवन्द्य
नमस्ते नमस्ते सदा रामचन्द्र ॥ २७॥

namaste sumitrāsuputrābhivandya
namaste sadā kaikayīnandaneḍya |
namaste sadā vānarādhīśavandya
namaste namaste sadā rāmacandra ||

नमस्तेसुमित्रासुपुत्राभिवन्द्यसदाकैकयीनन्दनेड्यवानराधीशवन्द्यनमस्ते नमस्ते सदा रामचन्द्र
हिन्दी अर्थ

सुमित्रा के सुपुत्र से वन्दित, आपको नमस्कार। कैकेयी के पुत्र से स्तुत, आपको सदा नमस्कार। वानरों के स्वामी से वन्दित, आपको सदा नमस्कार। हे रामचन्द्र, आपको सदा नमस्कार, नमस्कार।

English sense

Salutation to you, bowed to by Sumitrā's fine son. Salutation to you always, praised by Kaikeyī's son. Salutation to you always, honoured by the lord of the monkeys. Salutation, salutation to you always, Rāmacandra.

पदार्थ · word by word
नमस्ते
salutation to youआपको नमस्कार
सुमित्रासुपुत्राभिवन्द्य
bowed to by Sumitrā's fine sonसुमित्रा के सुपुत्र से वन्दित
सदा
alwaysसदा
कैकयीनन्दनेड्य
praised by Kaikeyī's sonकैकेयी के पुत्र से स्तुत
वानराधीशवन्द्य
honoured by the lord of the monkeysवानरों के स्वामी से वन्दित
नमस्ते नमस्ते सदा रामचन्द्र
salutation, salutation to you always, Rāmacandraहे रामचन्द्र, आपको सदा नमस्कार, नमस्कार

Verse 28

प्रसीद प्रसीद प्रचण्डप्रताप
प्रसीद प्रसीद प्रचण्डारिकाल ।
प्रसीद प्रसीद प्रपन्नानुकम्पिन्
प्रसीद प्रसीद प्रभो रामचन्द्र ॥ २८॥

prasīda prasīda pracaṇḍapratāpa
prasīda prasīda pracaṇḍārikāla |
prasīda prasīda prapannānukampin
prasīda prasīda prabho rāmacandra ||

प्रसीद प्रसीदप्रचण्डप्रतापप्रचण्डारिकालप्रपन्नानुकम्पिन्प्रभो रामचन्द्र
हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हों, प्रसन्न हों, हे प्रचण्ड प्रताप वाले। प्रसन्न हों, प्रसन्न हों, भयंकर शत्रुओं के काल। प्रसन्न हों, प्रसन्न हों, शरण में आए पर दया करने वाले। प्रसन्न हों, प्रसन्न हों, प्रभु रामचन्द्र।

English sense

Be gracious, be gracious, you of fierce might. Be gracious, be gracious, death to your fierce enemies. Be gracious, be gracious, you who pity those who come to you for refuge. Be gracious, be gracious, Lord Rāmacandra.

पदार्थ · word by word
प्रसीद प्रसीद
be gracious, be graciousप्रसन्न हों, प्रसन्न हों
प्रचण्डप्रताप
you of fierce mightहे प्रचण्ड प्रताप वाले
प्रचण्डारिकाल
death to your fierce enemiesभयंकर शत्रुओं के काल
प्रपन्नानुकम्पिन्
you who pity those who come for refugeशरण में आए पर दया करने वाले
प्रभो रामचन्द्र
Lord Rāmacandraप्रभु रामचन्द्र

Verse 29

भुजङ्गप्रयातं परं वेदसारं
मुदा रामचन्द्रस्य भक्त्या च नित्यम् ।
पठन्सन्ततं चिन्तयन्स्वान्तरङ्गे
स एव स्वयं रामचन्द्रः स धन्यः ॥ २९॥

bhujaṅgaprayātaṃ paraṃ vedasāraṃ
mudā rāmacandrasya bhaktyā ca nityam |
paṭhansantataṃ cintayansvāntaraṅge
sa eva svayaṃ rāmacandraḥ sa dhanyaḥ ||

भुजङ्गप्रयातम्परं वेदसारम्मुदा रामचन्द्रस्य भक्त्या च नित्यम्पठन् सन्ततम्चिन्तयन् स्वान्तरङ्गेसः एव स्वयं रामचन्द्रःसः धन्यः
हिन्दी अर्थ

जो इस भुजङ्गप्रयात को, जो वेद का परम सार है, सदा आनन्द और भक्ति से रामचन्द्र के लिए पढ़ता है और अपने हृदय की गहराई में उनका चिन्तन करता रहता है, वह स्वयं रामचन्द्र हो जाता है, और वही धन्य है।

English sense

Whoever recites this Bhujaṅgaprayāta, the highest essence of the Veda, always with joy and devotion to Rāmacandra, and keeps thinking of him in the depths of his heart, he himself becomes Rāmacandra, and he is blessed.

पदार्थ · word by word
भुजङ्गप्रयातम्
this Bhujaṅgaprayātaयह भुजङ्गप्रयात
परं वेदसारम्
the highest essence of the Vedaवेद का परम सार
मुदा रामचन्द्रस्य भक्त्या च नित्यम्
always with joy and devotion to Rāmacandraसदा आनन्द और भक्ति से रामचन्द्र के लिए
पठन् सन्ततम्
reciting constantlyनिरन्तर पढ़ता हुआ
चिन्तयन् स्वान्तरङ्गे
thinking of him in the depths of his heartअपने हृदय की गहराई में चिन्तन करता हुआ
सः एव स्वयं रामचन्द्रः
he himself becomes Rāmacandraवह स्वयं रामचन्द्र हो जाता है
सः धन्यः
he is blessedवही धन्य है
इति श्रीमच्छङ्कराचार्य कृतं श्री राम भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् ।

Terms on this page

Hanuman हनुमान The monkey-god devotee of Rama, widely worshipped for strength, courage, and protection from black magic and negative influences.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Kashi काशी Varanasi, the city on the Ganga held to stand outside ordinary dissolution.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras