Kula teaching · Śrīvidyā

श्रीपरापूजाप्रकाशस्तोत्रम्

Para Puja Prakasha Stotram — The Goddess worshipped through the six traditions

A hymn to the Goddess as Shri Vidya and as the whole of the six āmnāya, the traditions of the Kulachara. In each tradition she is a different form: Bhuvaneśvarī in the east, Dakṣiṇa Kālī in the south, Kubjikā in the west, Guhya Kālī in the north, Tripurasundari above and Vajrā below. Most verses are a yantra and a form to meditate on, and the whole is built on the idea that her form is bindu, nāda and the stages of speech.

Verse 1

मुखं बिन्दुर्मिश्रो ह्यरुणधवलं बिन्दुयुगकम् ।
कुचद्वन्द्वं योनिर्भगवति च ते हार्द्धसुकला ।
सुसामास्यं वा ऋग्यजुरुभयकं ते स्तनयुगम् ।
ततोऽथर्वो योनिस्तव जननि हे मन्मथकले ॥ १ ॥

mukhaṃ bindurmiśro hyaruṇadhavalaṃ binduyugakam
kucadvandvaṃ yonirbhagavati ca te hārddhasukalā
susāmāsyaṃ vā ṛgyajurubhayakaṃ te stanayugam
tato'tharvo yonistava janani he manmathakale

मुखंबिन्दुर्मिश्रोह्यरुणधवलंबिन्दुयुगकम्कुचद्वन्द्वंयोनिर्भगवतिचतेहार्द्धसुकलासुसामास्यंवाऋग्यजुरुभयकंतेस्तनयुगम्ततोऽथर्वोयोनिस्तवजननिहेमन्मथकले
हिन्दी अर्थ

हे भगवती, तुम्हारा मुख मिश्र बिन्दु है; लाल और सफ़ेद बिन्दुओं का जोड़ा तुम्हारे दोनों स्तन हैं, और तुम्हारी योनि सुन्दर अर्ध-कला है। अथवा साम तुम्हारा मुख है, ऋक् और यजुः दोनों तुम्हारे स्तन हैं, और अथर्व तुम्हारी योनि है, हे माता, हे कामदेव की कला।

English sense

O Lady, your face is the mixed bindu; the pair of bindus, red and white, are your two breasts, and your yoni is the lovely half-kalā. Or: the Sāman is your face, the Ṛg and Yajus together are your two breasts, and the Atharva is your yoni, O mother, O art of the god of love.

पदार्थ · word by word
मुखं
faceमुख
बिन्दुर्मिश्रो
the mixed binduमिश्र बिन्दु
ह्यरुणधवलं
the red and whiteलाल और सफ़ेद
बिन्दुयुगकम्
pair of bindusबिन्दुओं का जोड़ा
कुचद्वन्द्वं
pair of breastsस्तनों का जोड़ा
योनिर्भगवति
the yoni, O Ladyयोनि, हे भगवती
च
andऔर
ते
yourतुम्हारी
हार्द्धसुकला
the lovely half-kalāसुन्दर अर्ध-कला
सुसामास्यं
the Sāman as faceसाम मुख के रूप में
वा
orअथवा
ऋग्यजुरुभयकं
Ṛg and Yajus bothऋक् और यजुः दोनों
ते
yourतुम्हारे
स्तनयुगम्
pair of breastsस्तनों का जोड़ा
ततोऽथर्वो
then the Atharvaतब अथर्व
योनिस्तव
your yoniतुम्हारी योनि
जननि
O motherहे माता
हे
Oहे
मन्मथकले
art of the god of loveकामदेव की कला

Verse 2

ततः संसारेऽस्मिन् गगनमतुलं शब्दगुणकम् ।
पुनः स्पर्शावेद्यं पवनमपि रूपञ्च दहनम् ।
रसाढ्यं पानीयं तदनु धरणीं गन्धगुणकाम् ।
सुनादब्रह्माख्यौ प्रकृतिपुरुषौ प्राजनयताम् ॥ २ ॥

tataḥ saṃsāre'smin gaganamatulaṃ śabdaguṇakam
punaḥ sparśāvedyaṃ pavanamapi rūpañca dahanam
rasāḍhyaṃ pānīyaṃ tadanu dharaṇīṃ gandhaguṇakām
sunādabrahmākhyau prakṛtipuruṣau prājanayatām

ततःसंसारेऽस्मिन्गगनमतुलंशब्दगुणकम्पुनःस्पर्शावेद्यंपवनमपिरूपञ्चदहनम्रसाढ्यंपानीयंतदनुधरणींगन्धगुणकाम्सुनादब्रह्माख्यौप्रकृतिपुरुषौप्राजनयताम्
हिन्दी अर्थ

तब इस संसार में नाद और ब्रह्म कहे जाने वाले प्रकृति और पुरुष ने शब्द गुण वाला अनुपम आकाश रचा; फिर स्पर्श से जाना जाने वाला वायु; रूप वाली अग्नि; रस से भरा जल; और उसके बाद गन्ध गुण वाली पृथ्वी।

English sense

Then, in this world, the two called Nāda and Brahman, Prakṛti and Puruṣa, brought forth the matchless sky with the quality of sound; then the wind, known by touch; fire, which is form; water rich in taste; and after that the earth, with the quality of smell.

पदार्थ · word by word
ततः
thenतब
संसारेऽस्मिन्
in this worldइस संसार में
गगनमतुलं
the matchless skyअनुपम आकाश
शब्दगुणकम्
with the quality of soundशब्द गुण वाला
पुनः
thenफिर
स्पर्शावेद्यं
known by touchस्पर्श से जाना जाने वाला
पवनमपि
the wind, tooवायु भी
रूपञ्च
and formऔर रूप
दहनम्
fireअग्नि
रसाढ्यं
rich in tasteरस से भरा
पानीयं
waterजल
तदनु
after thatउसके बाद
धरणीं
the earthपृथ्वी को
गन्धगुणकाम्
with the quality of smellगन्ध गुण वाली
सुनादब्रह्माख्यौ
called Nāda and Brahmanनाद और ब्रह्म कहे जाने वाले
प्रकृतिपुरुषौ
Prakṛti and Puruṣaप्रकृति और पुरुष
प्राजनयताम्
brought forthउत्पन्न किया

Verse 3

विमर्शाख्ये शक्ते भवसि हि परा त्वं क्षितितले ।
महेच्छा पश्यन्ती मणिपुरगवामा भगवति ।
तथा ज्येष्ठा ज्ञाना हृदयगमना मध्यमशिवा ।
क्रियाशक्ती रौद्री मुखकुहरगा वैखरिकला ॥ ३ ॥

vimarśākhye śakte bhavasi hi parā tvaṃ kṣititale
mahecchā paśyantī maṇipuragavāmā bhagavati
tathā jyeṣṭhā jñānā hṛdayagamanā madhyamaśivā
kriyāśaktī raudrī mukhakuharagā vaikharikalā

विमर्शाख्येशक्तेभवसिहिपरात्वंक्षितितलेमहेच्छापश्यन्तीमणिपुरगवामाभगवतितथाज्येष्ठाज्ञानाहृदयगमनामध्यमशिवाक्रियाशक्तीरौद्रीमुखकुहरगावैखरिकला
हिन्दी अर्थ

हे विमर्श नाम की शक्ति, भूमि के तल पर तुम परा हो; हे भगवती, तुम महान इच्छा हो, पश्यन्ती हो, मणिपुर में जाकर वामा हो; वैसे ही ज्येष्ठा हो, ज्ञान हो, हृदय में जाकर मध्यमा शिवा हो; क्रिया शक्ति रौद्री हो, मुख की गुहा में जाकर वैखरी कला हो।

English sense

O Śakti called Vimarśa, on the ground you are the Supreme (Parā); O Lady, you are the great Will, Paśyantī, going to the jewelled centre as Vāmā; likewise Jyeṣṭhā, knowledge, going to the heart, the middle Śivā; the power of action, Raudrī, in the hollow of the mouth, the art of Vaikharī.

पदार्थ · word by word
विमर्शाख्ये
called Vimarśaविमर्श नाम की
शक्ते
O Śaktiहे शक्ति
भवसि
you areतुम हो
हि
indeedनिश्चय
परा
Parā, the Supremeपरा
त्वं
youतुम
क्षितितले
on the groundभूमि के तल पर
महेच्छा
the great Willमहान इच्छा
पश्यन्ती
Paśyantīपश्यन्ती
मणिपुरगवामा
Vāmā, going to the jewelled centreवामा, मणिपुर में जाने वाली
भगवति
O Ladyहे भगवती
तथा
likewiseवैसे ही
ज्येष्ठा
Jyeṣṭhāज्येष्ठा
ज्ञाना
knowledgeज्ञान
हृदयगमना
going to the heartहृदय में जाने वाली
मध्यमशिवा
the middle Śivāमध्यमा शिवा
क्रियाशक्ती
the power of actionक्रिया शक्ति
रौद्री
Raudrīरौद्री
मुखकुहरगा
going to the hollow of the mouthमुख की गुहा में जाने वाली
वैखरिकला
the art of Vaikharīवैखरी कला

Verse 4

पुरोक्तेच्छाशक्तिः त्रिपुरललिता हादिमतगा ।
महोग्रा ज्ञानाख्या जगति विदिता सादिमतगा ।
क्रियाशक्तिः काली कलननिरता कादिमतगा ।
परे एकैव त्वं जयसि मतभेदैः त्रिपुरयुक् ॥ ४ ॥

puroktecchāśaktiḥ tripuralalitā hādimatagā
mahogrā jñānākhyā jagati viditā sādimatagā
kriyāśaktiḥ kālī kalananiratā kādimatagā
pare ekaiva tvaṃ jayasi matabhedaiḥ tripurayuk

पुरोक्तेच्छाशक्तिःत्रिपुरललिताहादिमतगामहोग्राज्ञानाख्याजगतिविदितासादिमतगाक्रियाशक्तिःकालीकलननिरताकादिमतगापरेएकैवत्वंजयसिमतभेदैःत्रिपुरयुक्
हिन्दी अर्थ

पहले कही गई इच्छा शक्ति त्रिपुर-ललिता है, जो हादि मत का अनुसरण करती है। ज्ञान शक्ति महोग्रा है, जो जगत् में प्रसिद्ध है और सादि मत का अनुसरण करती है। क्रिया शक्ति काली है, जो गणना में लगी है और कादि मत का अनुसरण करती है। हे परा, इन मतभेदों से तुम अकेली ही त्रिपुर से युक्त होकर विजयी होती हो।

English sense

The power of will spoken of before is Tripura-Lalitā, who follows the Hādi school. The power of knowledge is Mahogrā, known in the world, who follows the Sādi school. The power of action is Kālī, busy with reckoning, who follows the Kādi school. O Supreme One, you alone, through these differences of school, triumph joined with the three cities.

पदार्थ · word by word
पुरोक्तेच्छाशक्तिः
the will-power spoken of beforeपहले कही गई इच्छा शक्ति
त्रिपुरललिता
Tripura-Lalitāत्रिपुर-ललिता
हादिमतगा
following the Hādi schoolहादि मत का अनुसरण करने वाली
महोग्रा
Mahogrā, the very fierceमहोग्रा, अति उग्र
ज्ञानाख्या
called knowledgeज्ञान नाम की
जगति
in the worldजगत् में
विदिता
knownप्रसिद्ध
सादिमतगा
following the Sādi schoolसादि मत का अनुसरण करने वाली
क्रियाशक्तिः
the power of actionक्रिया शक्ति
काली
Kālīकाली
कलननिरता
busy with reckoningगणना में लगी
कादिमतगा
following the Kādi schoolकादि मत का अनुसरण करने वाली
परे
O Supreme Oneहे परा
एकैव
you aloneतुम अकेली ही
त्वं
youतुम
जयसि
triumphविजयी होती हो
मतभेदैः
through differences of schoolमतभेदों से
त्रिपुरयुक्
joined with the three citiesत्रिपुर से युक्त

Verse 5

त्रिविद्यानां नूनं खपवनकृशान्वब् वसुमती ।
समेतानां जातास्तनव इह षड्धा भुवनगाः ।
प्रजातं षट्चक्रं शुभमपि सहस्रारसहितं ।
षडाम्नायात्मा त्वं रसतनुधराऽभर्हि ललिते ॥ ५ ॥

trividyānāṃ nūnaṃ khapavanakṛśānvab vasumatī
sametānāṃ jātāstanava iha ṣaḍdhā bhuvanagāḥ
prajātaṃ ṣaṭcakraṃ śubhamapi sahasrārasahitaṃ
ṣaḍāmnāyātmā tvaṃ rasatanudharā'bharhi lalite

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

परे एका सृष्टिस्थितिलयविधाने पुनरहो ।
अनाख्या भासायां त्वमसि ललनाचारनिरता ।
समालभ्यावस्थां विविधमतभेदोपजनिताम् ।
शनैः पञ्चीभूत्वा विलससि सदैव त्रिभुवने ॥ ६ ॥

pare ekā sṛṣṭisthitilayavidhāne punaraho
anākhyā bhāsāyāṃ tvamasi lalanācāraniratā
samālabhyāvasthāṃ vividhamatabhedopajanitām
śanaiḥ pañcībhūtvā vilasasi sadaiva tribhuvane

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

पूर्वाम्नायःThe eastern tradition

Verse 7

रसारं तद्बाह्ये शुभवसुदलाढ्यं सुकमलम् ।
सरोजान्यद् दिव्यं विधुदलयुतं तद् बहिरथो ।
चतुर्द्वारोपेतं विलसति यदा यन्त्रमतुलम् ।
तदा त्वं भो मात भवसि भुवनेशी हरनुते ॥ ७ ॥

rasāraṃ tadbāhye śubhavasudalāḍhyaṃ sukamalam
sarojānyad divyaṃ vidhudalayutaṃ tad bahiratho
caturdvāropetaṃ vilasati yadā yantramatulam
tadā tvaṃ bho māta bhavasi bhuvaneśī haranute

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

परे प्रागाम्नाये जगति विदिता राजसवपुः ।
शुभाकारा भूत्वा सृजसि भुवना विश्वमखिलम् ।
तदा शम्भ्वाकारो भवति स परो धामविभव ।
स्तयोरंशोत्पन्नो विधिरपि स सृष्टिं वितनुते ॥ ८ ॥

pare prāgāmnāye jagati viditā rājasavapuḥ
śubhākārā bhūtvā sṛjasi bhuvanā viśvamakhilam
tadā śambhvākāro bhavati sa paro dhāmavibhava
stayoraṃśotpanno vidhirapi sa sṛṣṭiṃ vitanute

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

सुपूर्वे राजीवे स्मितमुखसरोजां पृथुकुचाम् ।
शिवाकारां शान्तां तरुणरविभासं हरवधूम् ।
कराम्भोजैः पाशाङ्कुशवरमहाभीतिदधतीम् ।
भजेऽहं रत्नाङ्गीं शशधरधरां रम्यभुवनाम् ॥ ९ ॥

supūrve rājīve smitamukhasarojāṃ pṛthukucām
śivākārāṃ śāntāṃ taruṇaravibhāsaṃ haravadhūm
karāmbhojaiḥ pāśāṅkuśavaramahābhītidadhatīm
bhaje'haṃ ratnāṅgīṃ śaśadharadharāṃ ramyabhuvanām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

त्रिकोणं वह्न्यस्रत्रयमपि बहिस्रत्र्यस्तमपरं ।
बहिः पद्मं दिव्यं वसुदलयुतं भूमिसदनम् ।
शिरःपङ्क्तिज्वालैः सह भवति यन्त्रं सुविमलम् ।
तदा श्यामाकाली त्वमसि परमाद्ये भगवति ॥ १० ॥

trikoṇaṃ vahnyasratrayamapi bahisratryastamaparaṃ
bahiḥ padmaṃ divyaṃ vasudalayutaṃ bhūmisadanam
śiraḥpaṅktijvālaiḥ saha bhavati yantraṃ suvimalam
tadā śyāmākālī tvamasi paramādye bhagavati

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

दक्षिणाम्नायःThe southern tradition

Verse 11

ततोऽवाच्याम्नाये त्वमपि परमे सत्त्वगुणका ।
महाश्यामा भूत्वा निखिलभुवनं रक्षसि सदा ।
महाकालाकारः प्रभवति तदा श्रीपरशिव ।
स्तयोरंशोत्पन्नो भरति च जगद्विष्णुरखिलम् ॥ ११ ॥

tato'vācyāmnāye tvamapi parame sattvaguṇakā
mahāśyāmā bhūtvā nikhilabhuvanaṃ rakṣasi sadā
mahākālākāraḥ prabhavati tadā śrīparaśiva
stayoraṃśotpanno bharati ca jagadviṣṇurakhilam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

अवाच्यब्जे नौमि स्मरहरशवस्थां त्रिनयनाम् ।
महाश्यामाकालीं जलधरनिभां मुक्तचिकुराम् ।
ललज्जिह्वां नग्नां शवकरपरीधानसुकटिम् ।
नृमुण्डं खड्गञ्चाभयमपि वरञ्चैव दधतीम् ॥ १२ ॥

avācyabje naumi smaraharaśavasthāṃ trinayanām
mahāśyāmākālīṃ jaladharanibhāṃ muktacikurām
lalajjihvāṃ nagnāṃ śavakaraparīdhānasukaṭim
nṛmuṇḍaṃ khaḍgañcābhayamapi varañcaiva dadhatīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

पश्चिमाम्नायःThe western tradition

Verse 13

परे बिन्दुः शुद्धो विमलतरयोन्यन्तरगतो ।
बहिः षट्कोणख्यं वसुछदनकं केसरयुतम् ।
सरोजं भूचक्रत्रितयमपि दिव्यं सुविमलम् ।
यदा यन्त्रं भाति त्वमसि हि तदा श्रीकुलकुजा ॥ १३ ॥

pare binduḥ śuddho vimalatarayonyantaragato
bahiḥ ṣaṭkoṇakhyaṃ vasuchadanakaṃ kesarayutam
sarojaṃ bhūcakratritayamapi divyaṃ suvimalam
yadā yantraṃ bhāti tvamasi hi tadā śrīkulakujā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

प्रतीच्याम्नाये त्वं कुलजननुते श्रीपरशिवे ।
कुजा भूत्वा सर्वं हरसि तमसा स्वीकृततनुः ।
कुजेशाकारः सः प्रभवति तदा श्रीपरशिव ।
स्तयोरंशोत्पन्नः प्रलयति स रुद्रोऽखिलजगत् ॥ १४ ॥

pratīcyāmnāye tvaṃ kulajananute śrīparaśive
kujā bhūtvā sarvaṃ harasi tamasā svīkṛtatanuḥ
kujeśākāraḥ saḥ prabhavati tadā śrīparaśiva
stayoraṃśotpannaḥ pralayati sa rudro'khilajagat

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

प्रतीच्यम्भोजे वै कुचभरनतां बर्बरशिखाम् ।
मृगेन्द्राङ्गे रूढां मदमुदितवक्त्रां त्रिनयनाम् ।
नृमुण्डानां मालामपि परिदधानां कुलकुजाम ।
सहस्रार्काभां त्वां ह्यभयवरदां नौमि जननि ॥ १५ ॥

pratīcyambhoje vai kucabharanatāṃ barbaraśikhām
mṛgendrāṅge rūḍhāṃ madamuditavaktrāṃ trinayanām
nṛmuṇḍānāṃ mālāmapi paridadhānāṃ kulakujāma
sahasrārkābhāṃ tvāṃ hyabhayavaradāṃ naumi janani

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

उत्तराम्नायःThe northern tradition

Verse 16

सबिन्दुस्त्र्यस्राढ्यं शरनवकवृत्ताष्टदलकैः ।
सुवृत्ताष्टार्केन्द्राभिधनलिनकाष्टाशनियुतम् ।
शिरश्शूलज्वालापितृवनयुतं यन्त्रमतुलम् ।
यदा भाति त्वं वै भवसि भुवि गुह्या भगवति ॥ १६ ॥

sabindustryasrāḍhyaṃ śaranavakavṛttāṣṭadalakaiḥ
suvṛttāṣṭārkendrābhidhanalinakāṣṭāśaniyutam
śiraśśūlajvālāpitṛvanayutaṃ yantramatulam
yadā bhāti tvaṃ vai bhavasi bhuvi guhyā bhagavati

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

उदीच्याम्नाये त्वं मनुतनुरनाख्या त्रिगुणका ।
परे गुह्या भूत्वाऽऽचरसि हि तिरोधानमखिलम् ।
नृसिंहाकारः सन् निवसति तदा श्रीपरशिव ।
स्तयोरंशोत्पन्नेश्वर इह पिधानं प्रकुरुते ॥ १७ ॥

udīcyāmnāye tvaṃ manutanuranākhyā triguṇakā
pare guhyā bhūtvā''carasi hi tirodhānamakhilam
nṛsiṃhākāraḥ san nivasati tadā śrīparaśiva
stayoraṃśotpanneśvara iha pidhānaṃ prakurute

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

मृगेन्द्रेभाश्वर्क्षाख्यमकरगरुत्मानवशिव ।
प्लवङ्गेशीवक्त्रां श्रुतिशरभुजैरायुधधराम् ।
उदीच्याम्भोजे त्वां विधुसकलचूडां घननिभाम् ।
भजेऽहं गुह्येशीमभिनववयस्कां भगवति ॥ १८ ॥

mṛgendrebhāśvarkṣākhyamakaragarutmānavaśiva
plavaṅgeśīvaktrāṃ śrutiśarabhujairāyudhadharām
udīcyāmbhoje tvāṃ vidhusakalacūḍāṃ ghananibhām
bhaje'haṃ guhyeśīmabhinavavayaskāṃ bhagavati

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

ऊर्ध्वाम्नायःThe upper tradition

Verse 19

सबिन्दुत्र्यष्टादिग्युगलमनुकोणाष्टविधुक ।
त्रिवृत्तज्यागेहत्रितययुतयन्त्रं लसति ते ।
तदा कामेशी त्वं जननि निखिलाम्नायनिलया ।
परे श्रीविद्याख्या भवसि कुलपूज्या क्रमयुता ॥ १९ ॥

sabindutryaṣṭādigyugalamanukoṇāṣṭavidhuka
trivṛttajyāgehatritayayutayantraṃ lasati te
tadā kāmeśī tvaṃ janani nikhilāmnāyanilayā
pare śrīvidyākhyā bhavasi kulapūjyā kramayutā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

महोर्ध्वाख्ये भाषा सुवचनमनोगम्यतनुयुक् ।
परे त्वं श्रीर्भूत्वाऽऽचरसि निखिलानुग्रहमलम् ।
तदा निर्वाणाख्यः प्रभवति परः कामतनुमान् ।
तयोरंशोत्पन्नः शमनुतनुते पञ्चवदनः ॥ २० ॥

mahordhvākhye bhāṣā suvacanamanogamyatanuyuk
pare tvaṃ śrīrbhūtvā''carasi nikhilānugrahamalam
tadā nirvāṇākhyaḥ prabhavati paraḥ kāmatanumān
tayoraṃśotpannaḥ śamanutanute pañcavadanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

महोर्ध्वाम्नाये त्वां क्रमगनिखिलाम्नायजननीम् ।
हठाचारैर्लभ्यां कहसमनुरूपां त्रिपथगाम् ।
हकारार्धां सार्धामकुलकुलमार्गाभ्यसनिनीम् ।
महापञ्चप्रेतोपरि रुचिरसिंहासनगताम् ॥ २१ ॥

mahordhvāmnāye tvāṃ kramaganikhilāmnāyajananīm
haṭhācārairlabhyāṃ kahasamanurūpāṃ tripathagām
hakārārdhāṃ sārdhāmakulakulamārgābhyasaninīm
mahāpañcapretopari rucirasiṃhāsanagatām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

सहस्रादित्याभामरुणवासनां मन्द्रहसनाम् ।
त्रिनेत्रास्यां पाशाङ्कुशकुसुमबाणैक्षवधराम् ।
निशानाथोत्तंसां जितमदनरूपाञ्च युवतीम् ।
भजेऽहं श्रीविद्ये त्रिपुरललितां श्रीपदयुताम् ॥ २२ ॥

sahasrādityābhāmaruṇavāsanāṃ mandrahasanām
trinetrāsyāṃ pāśāṅkuśakusumabāṇaikṣavadharām
niśānāthottaṃsāṃ jitamadanarūpāñca yuvatīm
bhaje'haṃ śrīvidye tripuralalitāṃ śrīpadayutām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

अधराम्नायःThe lower tradition

Verse 23

कदाचिद्बिन्दूनां विविधललनासारमथनात् ।
सुषट्कोणं स्पष्टं वसुदलयुतं रम्यकमलम् ।
चतुर्द्वारोपेतं यदि भवति यन्त्रं परशिवे ।
तदा योगेशी त्वं भवसि किल वज्रेति पदयुक् ॥ २३ ॥

kadācidbindūnāṃ vividhalalanāsāramathanāt
suṣaṭkoṇaṃ spaṣṭaṃ vasudalayutaṃ ramyakamalam
caturdvāropetaṃ yadi bhavati yantraṃ paraśive
tadā yogeśī tvaṃ bhavasi kila vajreti padayuk

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

पुरोक्ताम्नायेभ्यः प्रभवदधराम्नायविषये ।
परे वज्रा भूत्वा लससि भुवने चीनमतगा ।
तदाऽक्षोभ्याकारः प्रभवति परो नागतनुमान् ।
षडाम्नायाश्चेत्थं गिरिशरसवक्त्रैः समुदिताः ॥ २४ ॥

puroktāmnāyebhyaḥ prabhavadadharāmnāyaviṣaye
pare vajrā bhūtvā lasasi bhuvane cīnamatagā
tadā'kṣobhyākāraḥ prabhavati paro nāgatanumān
ṣaḍāmnāyāścetthaṃ giriśarasavaktraiḥ samuditāḥ

पुरोक्ताम्नायेभ्यःप्रभवदधराम्नायविषयेपरेवज्राभूत्वालससिभुवनेचीनमतगातदाऽक्षोभ्याकारःप्रभवतिपरोनागतनुमान्षडाम्नायाश्चेत्थंगिरिशरसवक्त्रैःसमुदिताः
हिन्दी अर्थ

पहले कहे गए आम्नायों से उत्पन्न अधर आम्नाय में, हे परा, वज्रा होकर तुम संसार में चीन मत का अनुसरण करती हुई शोभित होती हो। तब परम अक्षोभ्य के रूप में प्रकट होता है, नाग के शरीर वाला। इस प्रकार गिरीश के छह मुखों से छह आम्नाय प्रकट हुए।

English sense

In the lower tradition that arises from the traditions told before, O Supreme One, becoming Vajrā you shine in the world, following the Cīna school. Then the supreme one appears in the form of Akṣobhya, with a serpent's body. In this way the six traditions have come forth from the six faces of Giriśa.

पदार्थ · word by word
पुरोक्ताम्नायेभ्यः
from the traditions told beforeपहले कहे गए आम्नायों से
प्रभवदधराम्नायविषये
in the lower tradition that arisesउभरने वाले अधर आम्नाय में
परे
O Supreme Oneहे परा
वज्रा
Vajrāवज्रा
भूत्वा
having becomeहोकर
लससि
you shineतुम शोभित होती हो
भुवने
in the worldसंसार में
चीनमतगा
following the Cīna schoolचीन मत का अनुसरण करने वाली
तदाऽक्षोभ्याकारः
then in the form of Akṣobhyaतब अक्षोभ्य के रूप में
प्रभवति
appearsप्रकट होता है
परो
the supremeपरम
नागतनुमान्
with a serpent's bodyनाग के शरीर वाला
षडाम्नायाश्चेत्थं
the six traditions, in this wayछह आम्नाय, इस प्रकार
गिरिशरसवक्त्रैः
from the faces of Giriśa that are sixगिरीश के छह मुखों से
समुदिताः
have come forthप्रकट हुए

Verse 25

अधः पद्मे वज्रां त्रिवदनयुतां मुक्तचिकुराम् ।
सुरत्नाढ्यां सिंहाजिनमभिदधानामरुणभाम् ।
कपालं खट्वाङ्गं डमरुमपि कर्त्रीं श्रुतिकरै ।
र्धृतांत्वामीडेऽहं मनसि शवगां नृत्यचरणाम् ॥ २५ ॥

adhaḥ padme vajrāṃ trivadanayutāṃ muktacikurām
suratnāḍhyāṃ siṃhājinamabhidadhānāmaruṇabhām
kapālaṃ khaṭvāṅgaṃ ḍamarumapi kartrīṃ śrutikarai
rdhṛtāṃtvāmīḍe'haṃ manasi śavagāṃ nṛtyacaraṇām

अधःपद्मेवज्रांत्रिवदनयुतांमुक्तचिकुराम्सुरत्नाढ्यांसिंहाजिनमभिदधानामरुणभाम्कपालंखट्वाङ्गंडमरुमपिकर्त्रींश्रुतिकरैर्धृतांत्वामीडेऽहंमनसिशवगांनृत्यचरणाम्
हिन्दी अर्थ

निचले कमल में मैं मन में तुम्हारी स्तुति करता हूँ: वज्रा, तीन मुखों वाली, खुले केशों वाली, उत्तम रत्नों से भरी, सिंह की खाल पहने, लाल आभा वाली, चार हाथों में खोपड़ी का पात्र, खट्वांग, डमरू और कर्तरी धारण करने वाली, शव पर चलती हुई, नृत्य करते चरणों वाली।

English sense

In the lower lotus I praise you in my mind: Vajrā, three-faced, hair loose, rich in fine jewels, wearing a lion's skin, glowing red, holding in her four hands a skull-cup, a skull-staff, a drum and a knife, going on a corpse, her feet dancing.

पदार्थ · word by word
अधः
belowनीचे
पद्मे
in the lotusकमल में
वज्रां
Vajrāवज्रा
त्रिवदनयुतां
three-facedतीन मुखों वाली
मुक्तचिकुराम्
hair looseखुले केशों वाली
सुरत्नाढ्यां
rich in fine jewelsउत्तम रत्नों से भरी
सिंहाजिनमभिदधानामरुणभाम्
wearing a lion's skin, glowing redसिंह की खाल पहने, लाल आभा वाली
कपालं
skull-cupखोपड़ी का पात्र
खट्वाङ्गं
skull-staffखट्वांग
डमरुमपि
drum, tooडमरू भी
कर्त्रीं
knifeकर्तरी
श्रुतिकरै
by the hands, fourचार हाथों से
र्धृतांत्वामीडेऽहं
held, you, I praiseधारण की हुई, तुम्हें, मैं स्तुति करता हूँ
मनसि
in the mindमन में
शवगां
going on a corpseशव पर चलने वाली
नृत्यचरणाम्
with dancing feetनृत्य करते चरणों वाली

Verse 26

अधश्चीनार्च्या त्वं यमदिशि कुलागारललनात् ।
प्रसन्ना वै पूर्वे मनुजपबलाच्चोत्तरदिशि ।
शिवाबल्यर्च्याऽऽद्ये सुमममममैः पश्चिमदिशि ।
स्फुरस्यूर्ध्वे मातः कुलजमनसि न्याससहितैः ॥ २६ ॥

adhaścīnārcyā tvaṃ yamadiśi kulāgāralalanāt
prasannā vai pūrve manujapabalāccottaradiśi
śivābalyarcyā''dye sumamamamamaiḥ paścimadiśi
sphurasyūrdhve mātaḥ kulajamanasi nyāsasahitaiḥ

अधश्चीनार्च्यात्वंयमदिशिकुलागारललनात्प्रसन्नावैपूर्वेमनुजपबलाच्चोत्तरदिशिशिवाबल्यर्च्याऽऽद्येसुमममममैःपश्चिमदिशिस्फुरस्यूर्ध्वेमातःकुलजमनसिन्याससहितैः
हिन्दी अर्थ

नीचे तुम चीन रीति से पूजित हो; दक्षिण में कुल के घर और स्त्रियों के विधान से प्रसन्न होती हो; पूर्व में मन्त्र-जप के बल से प्रसन्न होती हो; उत्तर में, हे आद्या, सियारों को बलि देकर पूजित हो; पश्चिम में पाँच मकारों से; ऊपर, हे माता, कुल में जन्मे के मन में न्यासों के साथ चमकती हो।

English sense

Below, you are worshipped in the Cīna way; in the south you are pleased by the rites of the Kula house and its women; in the east you are pleased by the power of repeating the mantra; in the north, O First One, you are worshipped with offerings to jackals; in the west, with the five m's; above, O mother, you shine in the mind of the Kula-born, together with the nyāsas.

पदार्थ · word by word
अधश्चीनार्च्या
below, worshipped in the Cīna wayनीचे चीन रीति से पूजित
त्वं
youतुम
यमदिशि
in the southदक्षिण में
कुलागारललनात्
from the Kula house and its womenकुल के घर और स्त्रियों के विधान से
प्रसन्ना
pleasedप्रसन्न
वै
indeedनिश्चय
पूर्वे
in the eastपूर्व में
मनुजपबलाच्चोत्तरदिशि
from the power of repeating the mantra, and in the northमन्त्र-जप के बल से, और उत्तर में
शिवाबल्यर्च्याऽऽद्ये
worshipped with offerings to jackals, O First Oneसियारों की बलि से पूजित, हे आद्या
सुमममममैः
with the five m'sपाँच मकारों से
पश्चिमदिशि
in the westपश्चिम में
स्फुरस्यूर्ध्वे
you shine aboveऊपर चमकती हो
मातः
O motherहे माता
कुलजमनसि
in the mind of the Kula-bornकुल में जन्मे के मन में
न्याससहितैः
together with the nyāsasन्यासों सहित

उपसंहारःThe closing verse

Verse 27

अवैत्येकाम्नायं यदि कुलजनो भावसहितः ।
स मुक्तः स्याद् भुक्त्वा भुवि विविधभोगान् भगवति ।
पुनः किं वक्तव्यं जननि चतुराम्नायविदुषो ।
महोर्ध्वाम्नायज्ञः कथमिह भवेत् स्तुत्य इतरैः ॥ २७ ॥

avaityekāmnāyaṃ yadi kulajano bhāvasahitaḥ
sa muktaḥ syād bhuktvā bhuvi vividhabhogān bhagavati
punaḥ kiṃ vaktavyaṃ janani caturāmnāyaviduṣo
mahordhvāmnāyajñaḥ kathamiha bhavet stutya itaraiḥ

अवैत्येकाम्नायंयदिकुलजनोभावसहितःसमुक्तःस्याद्भुक्त्वाभुविविविधभोगान्भगवतिपुनःकिंवक्तव्यंजननिचतुराम्नायविदुषोमहोर्ध्वाम्नायज्ञःकथमिहभवेत्स्तुत्यइतरैः
हिन्दी अर्थ

यदि कुल का कोई व्यक्ति सच्चे भाव से एक भी आम्नाय को जान ले, तो वह पृथ्वी पर अनेक भोग भोगकर मुक्त हो जाता है, हे भगवती। हे माता, चार आम्नाय जानने वाले के बारे में और क्या कहना? महा ऊर्ध्व आम्नाय का ज्ञाता यहाँ दूसरों से कैसे स्तुति पा सकता है?

English sense

If a person of the Kula, with true feeling, knows even one tradition, he is freed after enjoying many pleasures on earth, O Lady. What more is there to say, O mother, of one who knows four traditions? How could the knower of the great upper tradition here be praised by others?

पदार्थ · word by word
अवैत्येकाम्नायं
knows even one traditionएक आम्नाय को जान ले
यदि
ifयदि
कुलजनो
person of the Kulaकुल का व्यक्ति
भावसहितः
with true feelingसच्चे भाव से
स
heवह
मुक्तः
freedमुक्त
स्याद्
he may beहो जाता है
भुक्त्वा
after enjoyingभोगकर
भुवि
on earthपृथ्वी पर
विविधभोगान्
many pleasuresअनेक भोग
भगवति
O Ladyहे भगवती
पुनः
againफिर
किं
whatक्या
वक्तव्यं
is to be saidकहना
जननि
O motherहे माता
चतुराम्नायविदुषो
of the knower of four traditionsचार आम्नाय के ज्ञाता के विषय में
महोर्ध्वाम्नायज्ञः
the knower of the great upper traditionमहा ऊर्ध्व आम्नाय का ज्ञाता
कथमिह
how, hereकैसे, यहाँ
भवेत्
can he beहो सकता है
स्तुत्य
worthy of praiseस्तुति के योग्य
इतरैः
by othersदूसरों से
इति श्रीपरापूजाप्रकाशस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Kali काली The fierce Goddess; for home worship the gentle Dakshina Kali form, granting boons and fearlessness, is recommended over her destructive postures.
Kulachara कुलाचार A family's traditional spiritual conduct and lineage-deity worship method, passed from parent to child — when a child adopts it, the family's spiritual protection continues into the next generation without them having to rebuild it from scratch.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Nada नाद Sound or tone — the precise pronunciation that determines a mantra or stotra's actual effect, independent of the devotion behind it.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.
Bindu बिंदु The point — the concentrated seed of sound or energy from which a mantra or a yantra's whole structure unfolds.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras