Pañcastavī, hymn 5

पञ्चस्तवी — सकलजननीस्तवः

Panchastavi Sakalajanani Stava — The fifth hymn of the Pañcastavī: the Goddess as mother of all

The fifth and last of the stavas of the Pañcastavī. It begins with the ruin that comes from the quarrels of schools, and then names the Goddess by every view the world holds of her: being, not-being, kula and akula, the moon, Viṣṇu, Brahmā, the Jina, the Buddha, Śiva and Śakti. It follows her up through the wheels of the body and the sounds that dissolve into the bindu, tells of her as Kundalini and of her marriage to Shiva, and ends with the plain cry of a devotee: whatever the world takes, be near me.

Verse 1

ॐ अजानन्तो यान्ति क्षयमवशमन्योन्यकलहै ।
रमी मायाग्रन्थौ तव परिलुठन्तः समयिनः ।
जगन्मातर्जन्मज्वरभयतमः कौमुदि वयं ।
नमस्ते कुर्वाणाः शरणमुपयामो भगवतीम् ॥ १ ॥

oṃ ajānanto yānti kṣayamavaśamanyonyakalahai
ramī māyāgranthau tava pariluṭhantaḥ samayinaḥ
jaganmātarjanmajvarabhayatamaḥ kaumudi vayaṃ
namaste kurvāṇāḥ śaraṇamupayāmo bhagavatīm

ॐअजानन्तोयान्तिक्षयमवशमन्योन्यकलहैरमीमायाग्रन्थौतवपरिलुठन्तःसमयिनःजगन्मातर्जन्मज्वरभयतमःकौमुदिवयंनमस्तेकुर्वाणाःशरणमुपयामोभगवतीम्
हिन्दी अर्थ

ॐ। जो किसी मत के अनुयायी हैं, वे अनजाने आपसी झगड़ों से बेबस होकर नष्ट हो जाते हैं, तुम्हारी माया की गाँठ में लोटते हुए। हे जगत् की माता, जन्म के ज्वर के भयानक अन्धकार में चाँदनी, हम तुम्हें प्रणाम करते हुए भगवती की शरण लेते हैं।

English sense

Om. Those who follow a creed, not knowing, fall helplessly into ruin through their mutual quarrels, rolling in the knot of your illusion. O mother of the world, moonlight in the dark fear of the fever of birth, we bow to you and, doing so, take refuge in the Goddess.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
अजानन्तो
not knowingन जानते हुए
यान्ति
goजाते हैं
क्षयमवशमन्योन्यकलहै
to ruin, helplessly, through mutual quarrelsनाश को, बेबस, आपसी झगड़ों से
रमी
theseये
मायाग्रन्थौ
in the knot of illusionमाया की गाँठ में
तव
yourतुम्हारी
परिलुठन्तः
rollingलोटते हुए
समयिनः
followers of a creedमत के अनुयायी
जगन्मातर्जन्मज्वरभयतमः
O mother of the world, in the dark fear of the fever of birthहे जगत् की माता, जन्म के ज्वर के भयानक अन्धकार में
कौमुदि
moonlightचाँदनी
वयं
weहम
नमस्ते
bow to youतुम्हें नमस्कार
कुर्वाणाः
makingकरते हुए
शरणमुपयामो
we go for refugeशरण लेते हैं
भगवतीम्
the Goddessभगवती की

Verse 2

वचस्तर्कागम्यस्वरसपरमानन्दविभव ।
प्रबोधाकाराय द्युतितुलितनीलोत्पलरुचे ।
शिवस्याराध्याय स्तनभरविनम्राय सततं ।
नमो यस्मै कस्मैचन भवतु मुग्धाय महसे ॥ २ ॥

vacastarkāgamyasvarasaparamānandavibhava
prabodhākārāya dyutitulitanīlotpalaruce
śivasyārādhyāya stanabharavinamrāya satataṃ
namo yasmai kasmaicana bhavatu mugdhāya mahase

वचस्तर्कागम्यस्वरसपरमानन्दविभवप्रबोधाकारायद्युतितुलितनीलोत्पलरुचेशिवस्याराध्यायस्तनभरविनम्रायसततंनमोयस्मैकस्मैचनभवतुमुग्धायमहसे
हिन्दी अर्थ

मेरा प्रणाम सदा किसी उस तेजस्वी को जाए, जो भी हो: मनोहर, स्तनों के भार से झुकी, शिव की आराध्या, नील कमल जैसे रंग वाली, जिसका रूप बोध है और जिसकी महिमा अपने रस का परम आनन्द है, जो वाणी और तर्क की पहुँच से परे है।

English sense

Let my bow always go to some bright being, no matter whom: charming, bent beneath the weight of her breasts, to be worshipped by Śiva, with the colour of a blue lotus, whose form is awakening and whose glory is the supreme joy of her own taste, beyond the reach of speech and argument.

पदार्थ · word by word
वचस्तर्कागम्यस्वरसपरमानन्दविभव
whose glory is the supreme joy of her own taste, beyond the reach of speech and argumentजिसकी महिमा अपने रस का परम आनन्द है, वाणी और तर्क की पहुँच से परे
प्रबोधाकाराय
whose form is awakeningजिसका रूप बोध है
द्युतितुलितनीलोत्पलरुचे
whose colour equals a blue lotus in radianceजिसका रंग दीप्ति में नील कमल के समान है
शिवस्याराध्याय
to be worshipped by Śivaशिव की आराध्य
स्तनभरविनम्राय
bent beneath the weight of her breastsस्तनों के भार से झुकी
सततं
alwaysसदा
नमो
bowप्रणाम
यस्मै
to whichजिसे
कस्मैचन
to someकिसी को
भवतु
may it goजाए
मुग्धाय
charmingमनोहर
महसे
radianceतेज

Verse 3

लुठद्गुञ्जाहारस्तनभरनमन्मध्यलतिका ।
मुदञ्चद्धर्माम्भः कणगुणितनीलोत्पलरुचम् ।
शिवं पार्थत्राणप्रवणमृगयाकारगुणितं ।
शिवामन्वग्यान्तीं शवरमहमन्वेमि शवरीम् ॥ ३ ॥

luṭhadguñjāhārastanabharanamanmadhyalatikā
mudañcaddharmāmbhaḥ kaṇaguṇitanīlotpalarucam
śivaṃ pārthatrāṇapravaṇamṛgayākāraguṇitaṃ
śivāmanvagyāntīṃ śavaramahamanvemi śavarīm

लुठद्गुञ्जाहारस्तनभरनमन्मध्यलतिकामुदञ्चद्धर्माम्भःकणगुणितनीलोत्पलरुचम्शिवंपार्थत्राणप्रवणमृगयाकारगुणितंशिवामन्वग्यान्तींशवरमहमन्वेमिशवरीम्
हिन्दी अर्थ

मैं शबर-स्त्री के पीछे चलता हूँ: जिसकी पतली कमर गुंजा के हारों वाले स्तनों के भार से झुकी है, जिसका रंग पसीने की बूँदों से मोतियों-सा सजे नील कमल जैसा है, जो पार्थ की रक्षा के लिए शिकारी का रूप धरने वाले शिव के पीछे चल रही है, वह शिवा। शिकारी के पीछे भी मैं चलता हूँ।

English sense

I follow the Śabara woman: her slender waist bent beneath the weight of breasts with swaying garlands of gunjā seeds, her colour like a blue lotus beaded with drops of sweat, going after Śiva, who took the form of a hunter to guard Pārtha, she being Śivā. The hunter, too, I follow.

पदार्थ · word by word
लुठद्गुञ्जाहारस्तनभरनमन्मध्यलतिका
with a slender waist bent beneath the weight of breasts with swaying gunjā garlandsझूलते गुंजा-हारों वाले स्तनों के भार से झुकी पतली कमर वाली
मुदञ्चद्धर्माम्भः
with rising drops of sweatउठती पसीने की बूँदों वाली
कणगुणितनीलोत्पलरुचम्
with a colour like a blue lotus beaded with dropsबूँदों से सजे नील कमल जैसे रंग वाली
शिवं
Śivaशिव को
पार्थत्राणप्रवणमृगयाकारगुणितं
in the form of a hunter keen to guard Pārthaपार्थ की रक्षा को तत्पर शिकारी के रूप में
शिवामन्वग्यान्तीं
Śivā going after himउसके पीछे जाती शिवा
शवरमहमन्वेमि
the hunter, I followशिकारी के पीछे मैं चलता हूँ
शवरीम्
the Śabara womanशबर-स्त्री को

Verse 4

मिथः केशाकेशिप्रधननिधनास्तर्कघटना ।
बहुश्रद्धाभक्तिप्रणयविषयाश्चाप्तविधयः ।
प्रसीद प्रत्यक्षीभव गिरिसुते देहि शरणं ।
निरालम्बं चेतः परिलुठति पारिप्लवमिदम् ॥ ४ ॥

mithaḥ keśākeśipradhananidhanāstarkaghaṭanā
bahuśraddhābhaktipraṇayaviṣayāścāptavidhayaḥ
prasīda pratyakṣībhava girisute dehi śaraṇaṃ
nirālambaṃ cetaḥ pariluṭhati pāriplavamidam

मिथःकेशाकेशिप्रधननिधनास्तर्कघटनाबहुश्रद्धाभक्तिप्रणयविषयाश्चाप्तविधयःप्रसीदप्रत्यक्षीभवगिरिसुतेदेहिशरणंनिरालम्बंचेतःपरिलुठतिपारिप्लवमिदम्
हिन्दी अर्थ

एक-दूसरे के बाल नोचने तक पहुँचने वाले तर्कों के झगड़े, जिनमें बहुत श्रद्धा, भक्ति, प्रेम और विधियाँ भरी हैं: प्रसन्न हो, प्रकट हो जाओ, हे गिरिजा, मुझे शरण दो। मेरा यह निराधार मन अस्थिर होकर इधर-उधर लोटता है।

English sense

Quarrels of reasoning that end in tearing one another's hair, full of much faith, devotion, love and rules: be gracious, appear before me, O daughter of the mountain, give me refuge. This unsupported mind of mine tosses about, unsteady.

पदार्थ · word by word
मिथः
mutuallyआपस में
केशाकेशिप्रधननिधनास्तर्कघटना
arguments ending in tearing of hairबाल नोचने तक पहुँचने वाले तर्क
बहुश्रद्धाभक्तिप्रणयविषयाश्चाप्तविधयः
with much faith, devotion, love, and rulesबहुत श्रद्धा, भक्ति, प्रेम और विधियों वाले
प्रसीद
be graciousप्रसन्न हो
प्रत्यक्षीभव
appearप्रकट हो
गिरिसुते
O daughter of the mountainहे गिरिजा
देहि
giveदो
शरणं
refugeशरण
निरालम्बं
without supportनिराधार
चेतः
mindमन
परिलुठति
tossesलोटता है
पारिप्लवमिदम्
unsteady, thisअस्थिर, यह

Verse 5

शुनां वा वह्नेर्वा खगपरिषदो वा यदशनं ।
कदा केन क्वेति क्वचिदपि न कश्चित्कलयति ।
अमुष्मिन्विश्वासं विजहिहिममाह्नाय वपुषि ।
प्रपद्येथाश्चेतः सकलजननीमेव शरणम् ॥ ५ ॥

śunāṃ vā vahnervā khagapariṣado vā yadaśanaṃ
kadā kena kveti kvacidapi na kaścitkalayati
amuṣminviśvāsaṃ vijahihimamāhnāya vapuṣi
prapadyethāścetaḥ sakalajananīmeva śaraṇam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

अनाद्यन्ताभेदप्रणयरसिकापि प्रणयिनी ।
शिवस्यासीर्यत्त्वं परिणयविधौ देवि गृहिणी ।
सवित्री भूतानामपि यदुदभूः शैलतनया ।
नदेतत्संसारप्रणयनमहानाटकसुखम् ॥ ६ ॥

anādyantābhedapraṇayarasikāpi praṇayinī
śivasyāsīryattvaṃ pariṇayavidhau devi gṛhiṇī
savitrī bhūtānāmapi yadudabhūḥ śailatanayā
nadetatsaṃsārapraṇayanamahānāṭakasukham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

ब्रुवन्त्येके तत्त्वं भगवति सदन्ये विदुरस ।
त्परे मातः प्राहुस्तव सदसदन्ये सुकवयः ।
परे नैतत्सर्वं समभिदधते देवि सुधिय ।
स्तदेतत्त्वन्मायाविलसितमशेषं ननु शिवे ॥ ७ ॥

bruvantyeke tattvaṃ bhagavati sadanye vidurasa
tpare mātaḥ prāhustava sadasadanye sukavayaḥ
pare naitatsarvaṃ samabhidadhate devi sudhiya
stadetattvanmāyāvilasitamaśeṣaṃ nanu śive

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

तडित्कोटिज्योतिर्द्युतिदलितषड्ग्रन्थिगहनं ।
प्रविष्टं स्वाधारं पुनरपि सुधावृष्टिवपुषा ।
किमप्यष्टात्रिंशत्किरणसकलीभूतमनिशं ।
भजे धाम श्यामं कुचभरनतं बर्बरकचम् ॥ ८ ॥

taḍitkoṭijyotirdyutidalitaṣaḍgranthigahanaṃ
praviṣṭaṃ svādhāraṃ punarapi sudhāvṛṣṭivapuṣā
kimapyaṣṭātriṃśatkiraṇasakalībhūtamaniśaṃ
bhaje dhāma śyāmaṃ kucabharanataṃ barbarakacam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

चतुष्पत्रान्तः षड्दलभगपुटान्तस्त्रिवलय ।
स्फुरद्विद्युद्वह्निद्युमणिनियुताभद्युतियुते ।
षडश्रं भित्त्वादौ दशदलमथ द्वादशदलं ।
कलाश्रं च द्व्यश्रं गतवति नमस्ते गिरिसुते ॥ ९ ॥

catuṣpatrāntaḥ ṣaḍdalabhagapuṭāntastrivalaya
sphuradvidyudvahnidyumaṇiniyutābhadyutiyute
ṣaḍaśraṃ bhittvādau daśadalamatha dvādaśadalaṃ
kalāśraṃ ca dvyaśraṃ gatavati namaste girisute

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

कुलं केचित्प्राहुर्वपुरकुलमन्ये तव बुधाः ।
परे तत्सम्भेदं समभिदधते कौलमपरे ।
चतुर्णामप्येषामुपरि किमपि प्राहुरपरे ।
महामाये तत्त्वं तव कुथुममी निश्चिनुमहे ॥ १० ॥

kulaṃ kecitprāhurvapurakulamanye tava budhāḥ
pare tatsambhedaṃ samabhidadhate kaulamapare
caturṇāmapyeṣāmupari kimapi prāhurapare
mahāmāye tattvaṃ tava kuthumamī niścinumahe

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

षडध्वारण्यानीं प्रलयरविकोटिप्रतिरुचा ।
रुचा भस्मीकृत्य स्वपदकमलप्रह्वशिरसाम् ।
वितन्वानः शैवं किमपि वपुरिन्दीवररुचिः ।
कुचाभ्यामानम्रः शिवपुरुषकारो विजयते ॥ ११ ॥

ṣaḍadhvāraṇyānīṃ pralayaravikoṭipratirucā
rucā bhasmīkṛtya svapadakamalaprahvaśirasām
vitanvānaḥ śaivaṃ kimapi vapurindīvararuciḥ
kucābhyāmānamraḥ śivapuruṣakāro vijayate

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

प्रकाशानन्दाभ्यामविदितचरीं मध्यपदवीं ।
प्रविश्यैतद्द्वन्द्वं रविशशिसमाख्यं कवलयन् ।
प्रविश्योर्ध्वं नादं लयदहनभस्मीकृतकुलः ।
प्रसादात्ते जन्तुः शिवमकुलमम्ब प्रविशति ॥ १२ ॥

prakāśānandābhyāmaviditacarīṃ madhyapadavīṃ
praviśyaitaddvandvaṃ raviśaśisamākhyaṃ kavalayan
praviśyordhvaṃ nādaṃ layadahanabhasmīkṛtakulaḥ
prasādātte jantuḥ śivamakulamamba praviśati

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

प्रियङ्गुश्यामाङ्गीमरुणतरवासः किसलयां ।
समुन्मीलन्मुक्ताफलबहुलनेपथ्यकुसुमाम् ।
स्तनद्वन्द्वस्फारस्तबकनमितां कल्पलतिकां ।
सकृद्ध्यायन्तस्त्वां दधति शिवचिन्तामणि पदम् ॥ १३ ॥

priyaṅguśyāmāṅgīmaruṇataravāsaḥ kisalayāṃ
samunmīlanmuktāphalabahulanepathyakusumām
stanadvandvasphārastabakanamitāṃ kalpalatikāṃ
sakṛddhyāyantastvāṃ dadhati śivacintāmaṇi padam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

षडाधारावर्तैरपरिमितमन्त्रोर्मिपटलै ।
श्चलन्मुद्राफेनैर्बहुविधलसद्दैवत झषैः ।
क्रमस्रोतोभिस्त्वं वहसि परनादामृतनदी ।
भवानि प्रत्यग्रा शिवचिदमृताब्धिप्रणयिनी ॥ १४ ॥

ṣaḍādhārāvartairaparimitamantrormipaṭalai
ścalanmudrāphenairbahuvidhalasaddaivata jhaṣaiḥ
kramasrotobhistvaṃ vahasi paranādāmṛtanadī
bhavāni pratyagrā śivacidamṛtābdhipraṇayinī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

महीपाथोवह्निश्वसनवियदात्मेन्दुरविभि ।
र्वपुर्भिग्रस्तांशैरपि तव कियानम्ब महिमा ।
अमून्यालोक्यन्ते भगवति नकुत्राप्यणुतरा ।
मवस्थां प्राप्तानि त्वयि तु परमव्योमवपुषि ॥ १५ ॥

mahīpāthovahniśvasanaviyadātmenduravibhi
rvapurbhigrastāṃśairapi tava kiyānamba mahimā
amūnyālokyante bhagavati nakutrāpyaṇutarā
mavasthāṃ prāptāni tvayi tu paramavyomavapuṣi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

मनुष्यास्तिर्यञ्चो मरुत इति लोकत्रयमिदं ।
भवाम्भोधौमग्नं त्रिगुणलहरीकोटिलुठितम् ।
कटाक्षश्चेदत्रक्वचन तव मातः करुणया ।
शरीरी सद्योऽयं व्रजति परमानन्दतनुताम् ॥ १६ ॥

manuṣyāstiryañco maruta iti lokatrayamidaṃ
bhavāmbhodhaumagnaṃ triguṇalaharīkoṭiluṭhitam
kaṭākṣaścedatrakvacana tava mātaḥ karuṇayā
śarīrī sadyo'yaṃ vrajati paramānandatanutām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

कलां प्रज्ञामाद्यां समयमनुभूतिं समरसां ।
गुरुं पारम्पर्यं विनयमुपदेशं शिवकथाम् ।
प्रमाणं निर्वाणं परममतिभूतिं परगुहां ।
विधिं विद्यामाहुः सकलजननीमेव मुनयः ॥ १७ ॥

kalāṃ prajñāmādyāṃ samayamanubhūtiṃ samarasāṃ
guruṃ pāramparyaṃ vinayamupadeśaṃ śivakathām
pramāṇaṃ nirvāṇaṃ paramamatibhūtiṃ paraguhāṃ
vidhiṃ vidyāmāhuḥ sakalajananīmeva munayaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

प्रलीने शब्दौघे तदनु विरते बिन्दुविभवे ।
ततस्तत्त्वे चाष्टध्वनिभिरनुपाधिन्युपरते ।
श्रिते शाक्ते पर्वण्यनुकलितचिन्मात्र गहनां ।
स्वसंवित्तिं योगी रसयति शिवाख्यां परतनुम् ॥ १८ ॥

pralīne śabdaughe tadanu virate binduvibhave
tatastattve cāṣṭadhvanibhiranupādhinyuparate
śrite śākte parvaṇyanukalitacinmātra gahanāṃ
svasaṃvittiṃ yogī rasayati śivākhyāṃ paratanum

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

परानन्दाकारां निरवधिशिवैश्वर्य वपुषं ।
निराकारज्ञान प्रकृतिमनवच्छिन्नकरुणाम् ।
सवित्रीं भूतानां निरतिशयधामास्पदपदां ।
भवो वा मोक्षो वा भवतु भवतीमेव भजताम् ॥ १९ ॥

parānandākārāṃ niravadhiśivaiśvarya vapuṣaṃ
nirākārajñāna prakṛtimanavacchinnakaruṇām
savitrīṃ bhūtānāṃ niratiśayadhāmāspadapadāṃ
bhavo vā mokṣo vā bhavatu bhavatīmeva bhajatām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

जगत्काये कृत्वा तमपि हृदये तच्च पुरुषे ।
पुमांसं बिन्दुस्थं तमपि परनादाख्यगहने ।
तदेतज्ज्ञानाख्ये तदपि परमानन्दविभवे ।
महाव्योमाकारे त्वदनुभवशीलो विजयते ॥ २० ॥

jagatkāye kṛtvā tamapi hṛdaye tacca puruṣe
pumāṃsaṃ bindusthaṃ tamapi paranādākhyagahane
tadetajjñānākhye tadapi paramānandavibhave
mahāvyomākāre tvadanubhavaśīlo vijayate

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

विधे विद्ये वेद्ये विविधसमये वेदजननि ।
विचित्रे विश्वाद्ये विनयसुलभे वेदगुलिके ।
शिवाज्ञे शीलस्थे शिवपदवदान्ये शिवनिधे ।
शिवे मातर्मह्यं त्वयि वितरभक्तिं निरुपमाम् ॥ २१ ॥

vidhe vidye vedye vividhasamaye vedajanani
vicitre viśvādye vinayasulabhe vedagulike
śivājñe śīlasthe śivapadavadānye śivanidhe
śive mātarmahyaṃ tvayi vitarabhaktiṃ nirupamām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

विधेर्मुण्डं हृत्वा यदकुरुत पात्रं करतले ।
हरिं शूलप्रोतं यदऽगमयदंसाभरणताम् ।
अलञ्चक्रे कण्ठं यदपि गरलेनाम्ब गिरिशः ।
शिवस्थायाः शक्तेस्तदिदमखिलं ते विलसितम् ॥ २२ ॥

vidhermuṇḍaṃ hṛtvā yadakuruta pātraṃ karatale
hariṃ śūlaprotaṃ yada'gamayadaṃsābharaṇatām
alañcakre kaṇṭhaṃ yadapi garalenāmba giriśaḥ
śivasthāyāḥ śaktestadidamakhilaṃ te vilasitam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 23

विरिञ्च्याख्या मातः सृजसि हरिसंज्ञा त्वमवसि ।
त्रिलोकीं रुद्राख्या हरसि विदधासीश्वरदशाम् ।
भवन्ती सादाख्या शिवयसि च पाशौघदलिनी ।
त्वमेवैकाऽनेका भवसि कृतिभेदैर्गिरिसुते ॥ २३ ॥

viriñcyākhyā mātaḥ sṛjasi harisaṃjñā tvamavasi
trilokīṃ rudrākhyā harasi vidadhāsīśvaradaśām
bhavantī sādākhyā śivayasi ca pāśaughadalinī
tvamevaikā'nekā bhavasi kṛtibhedairgirisute

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

मुनीनां चेतोभिः प्रमृदितकषायैरपि मना ।
गऽशक्ये संस्प्रष्टुं चकितचकितैरम्ब सततम् ।
श्रुतीनां मूर्धानः प्रकृतिकठिनाः कोमलतरे ।
कथं ते विन्दन्ते पदकिसलये पार्वति पदम् ॥ २४ ॥

munīnāṃ cetobhiḥ pramṛditakaṣāyairapi manā
ga'śakye saṃspraṣṭuṃ cakitacakitairamba satatam
śrutīnāṃ mūrdhānaḥ prakṛtikaṭhināḥ komalatare
kathaṃ te vindante padakisalaye pārvati padam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 25

तडिद्वल्लीं नित्याममृत सरितं पाररहितां ।
मलोत्तीर्णां ज्योत्स्नां प्रकृतिमगुणग्रन्थिगहनाम् ।
गिरां दूरां विद्यामविनतकुचां विश्वजननी ।
मपर्यन्तां लक्ष्मीमभिदधति सन्तो भगवतीम् ॥ २५ ॥

taḍidvallīṃ nityāmamṛta saritaṃ pārarahitāṃ
malottīrṇāṃ jyotsnāṃ prakṛtimaguṇagranthigahanām
girāṃ dūrāṃ vidyāmavinatakucāṃ viśvajananī
maparyantāṃ lakṣmīmabhidadhati santo bhagavatīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 26

शरीरं क्षित्यम्भः प्रभृतिरचितं केवलमिदं ।
सुखं दुःखं चायं कलयति पुमांश्चेतन इति ।
स्फुटं जानानोऽपि प्रभवति न देही रहयितुं ।
शरीराहङ्कारं तव समयबाह्यो गिरिसुते ॥ २६ ॥

śarīraṃ kṣityambhaḥ prabhṛtiracitaṃ kevalamidaṃ
sukhaṃ duḥkhaṃ cāyaṃ kalayati pumāṃścetana iti
sphuṭaṃ jānāno'pi prabhavati na dehī rahayituṃ
śarīrāhaṅkāraṃ tava samayabāhyo girisute

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 27

पिता माता भ्राता सुहृदऽनुचरः सद्म गृहिणी ।
वपुः पुत्रो मित्रं धनमपि यदा मां विजहति ।
तदा मे भिन्दाना सपदि भयमोहान्धतमसं ।
महाज्योत्स्ने मातर्भव करुणया सन्निधिकरी ॥ २७ ॥

pitā mātā bhrātā suhṛda'nucaraḥ sadma gṛhiṇī
vapuḥ putro mitraṃ dhanamapi yadā māṃ vijahati
tadā me bhindānā sapadi bhayamohāndhatamasaṃ
mahājyotsne mātarbhava karuṇayā sannidhikarī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 28

सुता दक्षस्यादौ किल सकलमातस्त्वमुदभूः ।
सदोषं तं हित्वा तदनु गिरिराजस्य तनया ।
अनाद्यन्ता शम्भोरपृथगपि शक्तिर्भगवती ।
विवाहाज्जायासीत्यहह चरितं वेत्ति तव कः ॥ २८ ॥

sutā dakṣasyādau kila sakalamātastvamudabhūḥ
sadoṣaṃ taṃ hitvā tadanu girirājasya tanayā
anādyantā śambhorapṛthagapi śaktirbhagavatī
vivāhājjāyāsītyahaha caritaṃ vetti tava kaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 29

कणास्त्वद्दीप्तीनां रविशशिकृशानुप्रभृतयः ।
परं ब्रह्म क्षुद्रं तव नियतमान्दकणिका ।
शीवादिक्षित्यन्तं त्रिवलयतनोः सर्वमुदरे ।
तवास्ते भक्तस्य स्फुरसि हृदि चित्रं भगवति ॥ २९ ॥

kaṇāstvaddīptīnāṃ raviśaśikṛśānuprabhṛtayaḥ
paraṃ brahma kṣudraṃ tava niyatamāndakaṇikā
śīvādikṣityantaṃ trivalayatanoḥ sarvamudare
tavāste bhaktasya sphurasi hṛdi citraṃ bhagavati

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 30

त्वया यो जानीते रचयति भवत्यैव सततं ।
त्वयैवेच्छत्यम्ब त्वमसि निखिला यस्य तनवः ।
गतः साम्यं शम्भुर्वहति परमं व्योम भवती ।
तथाप्येवं हित्वा विहरति शिवस्येति किमिदम् ॥ ३० ॥

tvayā yo jānīte racayati bhavatyaiva satataṃ
tvayaivecchatyamba tvamasi nikhilā yasya tanavaḥ
gataḥ sāmyaṃ śambhurvahati paramaṃ vyoma bhavatī
tathāpyevaṃ hitvā viharati śivasyeti kimidam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 31

पुरः पश्चादन्तर्बहिरपरिमेयं परिमितं ।
परं स्थूलं सूक्ष्मं सकुलमकुलं गुह्यमगुहम् ।
दवीयो नेदीयः सदसदिति विश्वं भगवतीं ।
सदा पश्यन्त्याज्ञां वहसि भुवनक्षोभ जननीम् ॥ ३१ ॥

puraḥ paścādantarbahiraparimeyaṃ parimitaṃ
paraṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ sakulamakulaṃ guhyamaguham
davīyo nedīyaḥ sadasaditi viśvaṃ bhagavatīṃ
sadā paśyantyājñāṃ vahasi bhuvanakṣobha jananīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 32

मयूखाः पूष्णीव ज्वलन इव तद्दीप्तिकणिकाः ।
पयोधौ कल्लोलप्रतिहतमहिम्नीव पृषतः ।
उदेत्योदेत्याम्ब त्वयि सह निजैस्तात्त्विककुलै ।
र्भजन्ते तत्त्वौघाः प्रशममनुकल्पं परवशाः ॥ ३२ ॥

mayūkhāḥ pūṣṇīva jvalana iva taddīptikaṇikāḥ
payodhau kallolapratihatamahimnīva pṛṣataḥ
udetyodetyāmba tvayi saha nijaistāttvikakulai
rbhajante tattvaughāḥ praśamamanukalpaṃ paravaśāḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 33

विधुर्विष्णुर्ब्रह्माप्रकृतिरणुरात्मादिनकरः ।
स्वभावो जैनेन्द्रः सुगतमुनिराकाशमनिलः ।
शिवः शक्तिश्चेति श्रुतिविषयतां तामुपगतां ।
विकल्पैरेभिस्त्वामऽभिदधति सन्तो भगवतीम् ॥ ३३ ॥

vidhurviṣṇurbrahmāprakṛtiraṇurātmādinakaraḥ
svabhāvo jainendraḥ sugatamunirākāśamanilaḥ
śivaḥ śaktiśceti śrutiviṣayatāṃ tāmupagatāṃ
vikalpairebhistvāma'bhidadhati santo bhagavatīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 34

प्रविश्य स्वं मार्गं सहजदयया दैशिकदृशा ।
षडध्वध्वान्तौघच्छिदुरगणनातीतकरुणाम् ।
परानन्दाकारां सपदि शिवयन्तीमपि तनुं ।
स्वमात्मानं धन्याश्चिरमुपलभन्ते भगवतीम् ॥ ३४ ॥

praviśya svaṃ mārgaṃ sahajadayayā daiśikadṛśā
ṣaḍadhvadhvāntaughacchiduragaṇanātītakaruṇām
parānandākārāṃ sapadi śivayantīmapi tanuṃ
svamātmānaṃ dhanyāściramupalabhante bhagavatīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 35

शिवस्त्वं शाक्तस्त्वं त्वमसि समया त्वं समयिनी ।
त्वमात्मा त्वं दीक्षा त्वमयमणिमादिर्गुणगणः ।
अविद्या त्वं विद्या त्वमसि निखिलं त्वं किमपरं ।
पृथक्तत्त्वं त्वत्तो भगवति न वीक्षामह इमे ॥ ३५ ॥

śivastvaṃ śāktastvaṃ tvamasi samayā tvaṃ samayinī
tvamātmā tvaṃ dīkṣā tvamayamaṇimādirguṇagaṇaḥ
avidyā tvaṃ vidyā tvamasi nikhilaṃ tvaṃ kimaparaṃ
pṛthaktattvaṃ tvatto bhagavati na vīkṣāmaha ime

शिवस्त्वंशाक्तस्त्वंत्वमसिसमयात्वंसमयिनीत्वमात्मात्वंदीक्षात्वमयमणिमादिर्गुणगणःअविद्यात्वंविद्यात्वमसिनिखिलंत्वंकिमपरंपृथक्तत्त्वंत्वत्तोभगवतिनवीक्षामहइमे
हिन्दी अर्थ

तुम शिव हो, तुम शाक्त हो, तुम नियम हो, तुम नियम का पालन करने वाली हो, तुम आत्मा हो, तुम दीक्षा हो, तुम अणिमा आदि सिद्धियों का समूह हो, तुम अविद्या हो, तुम विद्या हो, तुम सब कुछ हो: और क्या? हे भगवती, हम तुमसे अलग कोई तत्त्व नहीं देखते।

English sense

You are Śiva, you are Śākta, you are the rule, you are the follower of the rule, you are the self, you are initiation, you are the host of powers beginning with aṇimā, you are ignorance, you are knowledge, you are everything: what more? O Goddess, we see no separate reality from you.

पदार्थ · word by word
शिवस्त्वं
you are Śivaतुम शिव हो
शाक्तस्त्वं
you are Śāktaतुम शाक्त हो
त्वमसि
you areतुम हो
समया
the ruleनियम
त्वं
youतुम
समयिनी
the follower of the ruleनियम का पालन करने वाली
त्वमात्मा
you are the selfतुम आत्मा हो
त्वं
youतुम
दीक्षा
initiationदीक्षा
त्वमयमणिमादिर्गुणगणः
you are this host of powers beginning with aṇimāतुम अणिमा आदि सिद्धियों का यह समूह हो
अविद्या
ignoranceअविद्या
त्वं
youतुम
विद्या
knowledgeविद्या
त्वमसि
you areतुम हो
निखिलं
everythingसब कुछ
त्वं
youतुम
किमपरं
what moreऔर क्या
पृथक्तत्त्वं
separate realityअलग तत्त्व
त्वत्तो
from youतुमसे
भगवति
O Goddessहे भगवती
न
notनहीं
वीक्षामह
we seeहम देखते हैं
इमे
theseये

Verse 36

असंख्यैः प्राचीनैर्जननि जननैःकर्मविलया ।
द्गते जन्मन्यन्तं गुरुवपुषमासाद्य गिरिशम् ।
अवाप्याज्ञां शैवीं क्रमतनुरपि त्वां विदितवा ।
न्नयेयं त्वत्पूजास्तुतिविरचनेनैव दिवसान् ॥ ३६ ॥

asaṃkhyaiḥ prācīnairjanani jananaiḥkarmavilayā
dgate janmanyantaṃ guruvapuṣamāsādya giriśam
avāpyājñāṃ śaivīṃ kramatanurapi tvāṃ viditavā
nnayeyaṃ tvatpūjāstutiviracanenaiva divasān

असंख्यैःप्राचीनैर्जननिजननैःकर्मविलयाद्गतेजन्मन्यन्तंगुरुवपुषमासाद्यगिरिशम्अवाप्याज्ञांशैवींक्रमतनुरपित्वांविदितवान्नयेयंत्वत्पूजास्तुतिविरचनेनैवदिवसान्
हिन्दी अर्थ

असंख्य पुराने जन्मों के बाद, कर्म के क्षय से, अन्तिम जन्म में, गुरु-शरीर वाले गिरीश के पास आकर और शैव आज्ञा पाकर, तुम्हें जानने वाला मैं, क्रमिक शरीर में भी, केवल तुम्हारी पूजा और स्तुति रचकर अपने दिन बिताऊँगा।

English sense

After countless earlier births, when karma is spent, in the last birth, having come to a teacher with a great body, to Giriśa, and having gained the Śaiva command, I who have known you, even in a body of stages, would pass my days only in worshipping and praising you.

पदार्थ · word by word
असंख्यैः
countlessअसंख्य
प्राचीनैर्जननि
ancient, O motherप्राचीन, हे माँ
जननैःकर्मविलया
births, from the ending of karmaजन्मों से, कर्म के क्षय से
द्गते
when goneबीत जाने पर
जन्मन्यन्तं
in the birth, the endजन्म में, अन्त
गुरुवपुषमासाद्य
having come to a teacher with a great bodyगुरु-शरीर वाले के पास आकर
गिरिशम्
Giriśaगिरीश
अवाप्याज्ञां
having gained the commandआज्ञा पाकर
शैवीं
Śaivaशैव
क्रमतनुरपि
even in a body of stagesक्रमिक शरीर में भी
त्वां
youतुम्हें
विदितवा
having knownजानने वाला
न्नयेयं
I would passमैं बिताऊँगा
त्वत्पूजास्तुतिविरचनेनैव
only by composing worship and praise of youकेवल तुम्हारी पूजा और स्तुति रचकर
दिवसान्
daysदिन

Verse 37

यत्षट्पत्रं कमलमुदितं तस्य या कर्णिकाख्या ।
योनिस्तस्याः प्रथितमुदरे यत्तदोङ्कारपीठम् ।
तस्मिन्नऽन्तः कुचभरनतां कुण्डलीतः प्रवृत्तां ।
श्यामाकारां सकलजननीं सन्ततं भावयामि ॥ ३७ ॥

yatṣaṭpatraṃ kamalamuditaṃ tasya yā karṇikākhyā
yonistasyāḥ prathitamudare yattadoṅkārapīṭham
tasminna'ntaḥ kucabharanatāṃ kuṇḍalītaḥ pravṛttāṃ
śyāmākārāṃ sakalajananīṃ santataṃ bhāvayāmi

यत्षट्पत्रंकमलमुदितंतस्ययाकर्णिकाख्यायोनिस्तस्याःप्रथितमुदरेयत्तदोङ्कारपीठम्तस्मिन्नऽन्तःकुचभरनतांकुण्डलीतःप्रवृत्तांश्यामाकारांसकलजननींसन्ततंभावयामि
हिन्दी अर्थ

मैं सदा उस श्याम रूप का ध्यान करता हूँ, सबकी माता, जो स्तनों के भार से झुकी है, कुण्डलिनी से उठी है, छह पंखुड़ियों वाले कमल की कर्णिका के गर्भ में, जो ओंकार-पीठ के नाम से प्रसिद्ध है।

English sense

I always meditate on the dark form, mother of all, bent beneath the weight of breasts, risen from Kuṇḍalinī, within the womb of the lotus of six petals, in its pericarp, that which is well known as the seat of Om.

पदार्थ · word by word
यत्षट्पत्रं
which six-petalledजो छह पंखुड़ियों वाला
कमलमुदितं
lotus, risenकमल, खिला
तस्य
of itउसकी
या
whichजो
कर्णिकाख्या
called the pericarpकर्णिका कहलाती है
योनिस्तस्याः
the womb, of itयोनि, उसकी
प्रथितमुदरे
well known, in the bellyप्रसिद्ध, उदर में
यत्तदोङ्कारपीठम्
that seat of Omवह ओंकार-पीठ
तस्मिन्नऽन्तः
within itउसके भीतर
कुचभरनतां
bent beneath the weight of breastsस्तनों के भार से झुकी
कुण्डलीतः
from Kuṇḍalinīकुण्डलिनी से
प्रवृत्तां
arisenउठी
श्यामाकारां
dark in formश्याम आकार वाली
सकलजननीं
mother of allसबकी माता
सन्ततं
alwaysसदा
भावयामि
I meditateमैं ध्यान करता हूँ

Verse 38

भुवि पयसि कृशानौ मारुते खे शशाङ्के ।
सवितरि यजमानेऽप्यष्टधा शक्तिरेका ।
वहति कुचभराभ्यां या विनम्रापि विश्वं ।
सकलजननि सात्वं पाहि मामित्यवश्यम् ॥ ३८ ॥

bhuvi payasi kṛśānau mārute khe śaśāṅke
savitari yajamāne'pyaṣṭadhā śaktirekā
vahati kucabharābhyāṃ yā vinamrāpi viśvaṃ
sakalajanani sātvaṃ pāhi māmityavaśyam

भुविपयसिकृशानौमारुतेखेशशाङ्केसवितरियजमानेऽप्यष्टधाशक्तिरेकावहतिकुचभराभ्यांयाविनम्रापिविश्वंसकलजननिसात्वंपाहिमामित्यवश्यम्
हिन्दी अर्थ

पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, चन्द्रमा, सूर्य और यजमान में, आठ प्रकार से एक ही शक्ति स्थित है। जो स्तनों के भार से झुकी होकर भी विश्व को धारण करती है: हे सबकी माता, वही तुम मेरी रक्षा करो, इस प्रकार, अवश्य।

English sense

In earth, water, fire, wind, sky, moon, sun and the sacrificer, in these eight ways the one Śakti stands. She who, though bent beneath her breasts, bears the universe: O mother of all, as that one, save me, thus, certainly.

पदार्थ · word by word
भुवि
on earthपृथ्वी में
पयसि
in waterजल में
कृशानौ
in fireअग्नि में
मारुते
in windवायु में
खे
in the skyआकाश में
शशाङ्के
in the moonचन्द्रमा में
सवितरि
in the sunसूर्य में
यजमानेऽप्यष्टधा
in the sacrificer too, eightfoldयजमान में भी, आठ प्रकार से
शक्तिरेका
one Śaktiएक शक्ति
वहति
bearsधारण करती है
कुचभराभ्यां
by the weight of breastsस्तनों के भार से
या
whoजो
विनम्रापि
though bentझुकी होकर भी
विश्वं
the universeविश्व को
सकलजननि
O mother of allहे सबकी माता
सात्वं
that youवही तुम
पाहि
saveरक्षा करो
मामित्यवश्यम्
me, so, certainlyमुझे, ऐसा, अवश्य
इति श्रीधर्माचार्यकृतौ श्रीपञ्चस्तव्यां सकलजननीस्तवः पञ्चमः समाप्तः ॥ इति पञ्चस्तवी समाप्ता ॥

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Kulachara कुलाचार A family's traditional spiritual conduct and lineage-deity worship method, passed from parent to child — when a child adopts it, the family's spiritual protection continues into the next generation without them having to rebuild it from scratch.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Kundalini कुण्डलिनी The dormant serpent-power said to lie coiled at the base of the spine, which fully awakens in a practitioner who has mastered a deity's protective mantra at moments of grave danger.
Nada नाद Sound or tone — the precise pronunciation that determines a mantra or stotra's actual effect, independent of the devotion behind it.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.
Bindu बिंदु The point — the concentrated seed of sound or energy from which a mantra or a yantra's whole structure unfolds.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras