Pañcastavī, hymn 2

पञ्चस्तवी — चर्चास्तवः

Panchastavi Charcha Stava — The second hymn of the Pañcastavī: praise of Tripurā

The second of the five stavas that make up the Pañcastavī, a hymn of praise to Tripurasundari as the Goddess of the three cities. It begins with her foot upon the buffalo-demon, praises her as the maker and breaker of the worlds, and describes how those who think of her form, shining as light on the head and in the forehead, become poets and win love and fame. It ends with the prayer that the speaker's eyes, ears, mind, hands and tongue may never tire of her.

Verse 1

आनन्दसुन्दरपुरन्दरमुक्तमाल्यं ।
मौलौ हठेन निहितं महिषासुरस्य ।
पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मञ्जु ।
मञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकायाः ॥ १ ॥

ānandasundarapurandaramuktamālyaṃ
maulau haṭhena nihitaṃ mahiṣāsurasya
pādāmbujaṃ bhavatu me vijayāya mañju
mañjīraśiñjitamanoharamambikāyāḥ

आनन्दसुन्दरपुरन्दरमुक्तमाल्यंमौलौहठेननिहितंमहिषासुरस्यपादाम्बुजंभवतुमेविजयायमञ्जुमञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकायाः
हिन्दी अर्थ

अम्बिका का वह चरण-कमल मेरी विजय के लिए हो: उस पर प्रसन्न, सुन्दर इन्द्र की छोड़ी हुई फूलमाला है, उसे बलपूर्वक महिषासुर के सिर पर रखा गया था, और वह नूपुरों की मधुर झनकार से मनोहर है।

English sense

May the lotus foot of Ambikā be for my victory: it wears the flower garland that glad, handsome Indra let fall, it was set by force on the buffalo-demon's head, and it is charming with the sweet ring of its anklets.

पदार्थ · word by word
आनन्दसुन्दरपुरन्दरमुक्तमाल्यं
with the garland let fall by glad, handsome Indraप्रसन्न, सुन्दर इन्द्र की छोड़ी माला वाला
मौलौ
on the headसिर पर
हठेन
by forceबलपूर्वक
निहितं
setरखा गया
महिषासुरस्य
of the buffalo-demonमहिषासुर के
पादाम्बुजं
lotus footचरण-कमल
भवतु
may it beहो
मे
for meमेरी
विजयाय
for victoryविजय के लिए
मञ्जु
lovelyसुन्दर
मञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकायाः
charming with the ring of ankletsनूपुरों की झनकार से मनोहर, अम्बिका का

Verse 2

सौन्दर्यविभ्रमभुवो भुवनाधिपत्य ।
सम्पत्तिकल्पतरवस्त्रिपुरे जयन्ति ।
एते कवित्वकुमदप्रकरावबोध ।
पूर्णेन्दवस्त्वयि जगज्जननि प्रणामाः ॥ २ ॥

saundaryavibhramabhuvo bhuvanādhipatya
sampattikalpataravastripure jayanti
ete kavitvakumadaprakarāvabodha
pūrṇendavastvayi jagajjanani praṇāmāḥ

सौन्दर्यविभ्रमभुवोभुवनाधिपत्यसम्पत्तिकल्पतरवस्त्रिपुरेजयन्तिएतेकवित्वकुमदप्रकरावबोधपूर्णेन्दवस्त्वयिजगज्जननिप्रणामाः
हिन्दी अर्थ

हे त्रिपुरा, जगत् की माता, तुम्हें ये प्रणाम विजयी हों: ये सौन्दर्य की लीला के उद्गम हैं, लोकों के आधिपत्य की सम्पदा के कल्पवृक्ष हैं और कवित्व के कुमुदों को खिलाने वाले पूर्ण चन्द्र हैं।

English sense

O Tripurā, these bows to you, mother of the world, triumph: they are the source of the play of beauty, wishing-trees of the wealth of lordship over the worlds, and full moons that open the night-lilies of poetry.

पदार्थ · word by word
सौन्दर्यविभ्रमभुवो
sources of the play of beautyसौन्दर्य की लीला के उद्गम
भुवनाधिपत्य
lordship over the worldsलोकों का आधिपत्य
सम्पत्तिकल्पतरवस्त्रिपुरे
wishing-trees of wealth, O Tripurāसम्पदा के कल्पवृक्ष, हे त्रिपुरा
जयन्ति
triumphविजयी हों
एते
theseये
कवित्वकुमदप्रकरावबोध
that open the night-lilies of poetryकवित्व के कुमुदों को खिलाने वाले
पूर्णेन्दवस्त्वयि
full moons, in youपूर्ण चन्द्र, तुम में
जगज्जननि
O mother of the worldहे जगत् की माता
प्रणामाः
bowsप्रणाम

Verse 3

देवि स्तुतिव्यतिकरे कृतबुद्धयस्ते ।
वाचस्पति प्रभृतयोऽपि जडी भवन्ति ।
तस्मान्निसर्गजडिमा कतमोऽहमत्र ।
स्तोत्रर्ं तव त्रिपुरतापनपत्नि कर्तुम् ॥ ३ ॥

devi stutivyatikare kṛtabuddhayaste
vācaspati prabhṛtayo'pi jaḍī bhavanti
tasmānnisargajaḍimā katamo'hamatra
stotrarṃ tava tripuratāpanapatni kartum

देविस्तुतिव्यतिकरेकृतबुद्धयस्तेवाचस्पतिप्रभृतयोऽपिजडीभवन्तितस्मान्निसर्गजडिमाकतमोऽहमत्रस्तोत्रर्ंतवत्रिपुरतापनपत्निकर्तुम्
हिन्दी अर्थ

हे देवी, तुम्हारी स्तुति में मन लगाने वाले बृहस्पति आदि भी जड़ हो जाते हैं। तब स्वभाव से जड़ मैं कौन हूँ जो तुम्हारा, त्रिपुर को जलाने वाले की पत्नी, स्तोत्र रचूँ?

English sense

O Goddess, even Bṛhaspati and the others, who set their minds to praising you, become dull and dumb. So who am I, dull by nature, to make a hymn to you, wife of the burner of Tripura?

पदार्थ · word by word
देवि
O Goddessहे देवी
स्तुतिव्यतिकरे
in the work of praiseस्तुति के काम में
कृतबुद्धयस्ते
those who set their minds on youतुम पर मन लगाने वाले
वाचस्पति
Bṛhaspatiबृहस्पति
प्रभृतयोऽपि
and others, tooआदि भी
जडी
dullजड़
भवन्ति
they becomeहो जाते हैं
तस्मान्निसर्गजडिमा
therefore, with a nature of dullnessइसलिए स्वभाव से जड़
कतमोऽहमत्र
who am I hereमैं यहाँ कौन
स्तोत्रर्ं
a hymn (as printed)स्तोत्र (जैसा छपा है)
तव
to youतुम्हारा
त्रिपुरतापनपत्नि
O wife of the burner of Tripuraहे त्रिपुर को जलाने वाले की पत्नी
कर्तुम्
to makeरचने के लिए

Verse 4

मातस्तथापि भवतीं भवतीव्रताप ।
विच्छित्तये स्तुतिमहार्णव कर्णधारः ।
स्तोतुं भवानि स भवच्चरणारविन्द ।
भक्तिग्रहः किमपि मां मुखरी करोति ॥ ४ ॥

mātastathāpi bhavatīṃ bhavatīvratāpa
vicchittaye stutimahārṇava karṇadhāraḥ
stotuṃ bhavāni sa bhavaccaraṇāravinda
bhaktigrahaḥ kimapi māṃ mukharī karoti

मातस्तथापिभवतींभवतीव्रतापविच्छित्तयेस्तुतिमहार्णवकर्णधारःस्तोतुंभवानिसभवच्चरणारविन्दभक्तिग्रहःकिमपिमांमुखरीकरोति
हिन्दी अर्थ

माँ, फिर भी संसार की प्रचण्ड तपन को काटने के लिए, हे भवानी, मैं तुम्हारी स्तुति करना चाहता हूँ। तुम्हारे चरण-कमलों की भक्ति का कोई अनोखा आवेश, जो स्तुति के महासागर का कर्णधार है, मुझे बोलने वाला बना देता है।

English sense

Mother, still, to cut the fierce burning of worldly life, I wish to praise you, Bhavānī. A certain seizure of devotion to your lotus feet, the helmsman on the great ocean of praise, makes me talk.

पदार्थ · word by word
मातस्तथापि
O mother, even soहे माता, फिर भी
भवतीं
youतुम्हें
भवतीव्रताप
of worldly life's fierce burningसंसार की प्रचण्ड तपन की
विच्छित्तये
cuttingकाटने के लिए
स्तुतिमहार्णव
great ocean of praiseस्तुति का महासागर
कर्णधारः
helmsmanकर्णधार
स्तोतुं
to praiseस्तुति करने के लिए
भवानि
O Bhavānīहे भवानी
स
thatवह
भवच्चरणारविन्द
of your lotus feetतुम्हारे चरण-कमलों की
भक्तिग्रहः
seizure of devotionभक्ति का आवेश
किमपि
a certainकोई
मां
meमुझे
मुखरी
talkativeबोलने वाला
करोति
makesबना देता है

Verse 5

सूते जगन्ति भवती भवती बिभर्ति ।
जागर्ति तत्क्षयकृते भवती भवानि ।
मोहं भिनत्ति भवती भवती रुणद्धि ।
लीलायितं जयति चित्रमिदं भवत्याः ॥ ५ ॥

sūte jaganti bhavatī bhavatī bibharti
jāgarti tatkṣayakṛte bhavatī bhavāni
mohaṃ bhinatti bhavatī bhavatī ruṇaddhi
līlāyitaṃ jayati citramidaṃ bhavatyāḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

यस्मिन्मनागपि नवाम्बुजपत्रगौरि ।
गौरि प्रसादमधुरां दृशमादधासि ।
तस्मिन्निरन्तरमनङ्गशरावकीर्ण ।
सीमन्तिनीनयनसन्ततयः पतन्ति ॥ ६ ॥

yasminmanāgapi navāmbujapatragauri
gauri prasādamadhurāṃ dṛśamādadhāsi
tasminnirantaramanaṅgaśarāvakīrṇa
sīmantinīnayanasantatayaḥ patanti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

पृथ्वीभुजोऽप्युदयनप्रवरस्य तस्य ।
विद्याधर प्रणति चुम्बित पाद पीठः ।
यच्चक्रवर्तिपदवीप्रणयः स एष ।
त्वत्पादपङ्कजरजः कणजः प्रसादः ॥ ७ ॥

pṛthvībhujo'pyudayanapravarasya tasya
vidyādhara praṇati cumbita pāda pīṭhaḥ
yaccakravartipadavīpraṇayaḥ sa eṣa
tvatpādapaṅkajarajaḥ kaṇajaḥ prasādaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

कल्पद्रुमप्रसवकल्पितचित्रपूजा ।
मुद्दीपित प्रियतमामदरक्तगीतिम् ।
नित्यं भवानि भवतीमुपवीणयन्ति ।
विद्याधराः कनकशैल गुहागृहेषु ॥ ८ ॥

kalpadrumaprasavakalpitacitrapūjā
muddīpita priyatamāmadaraktagītim
nityaṃ bhavāni bhavatīmupavīṇayanti
vidyādharāḥ kanakaśaila guhāgṛheṣu

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

लक्ष्मीवशीकरणकर्मणिकामिनीना ।
माकर्षणव्यतिकरेषु च सिद्धमन्त्रः ।
नीरन्ध्रमोहतिमिरच्छिदुरप्रदीपो ।
देवि त्वदऽङ्घ्रिजनितो जयति प्रसादः ॥ ९ ॥

lakṣmīvaśīkaraṇakarmaṇikāminīnā
mākarṣaṇavyatikareṣu ca siddhamantraḥ
nīrandhramohatimiracchidurapradīpo
devi tvada'ṅghrijanito jayati prasādaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

देवि त्वदऽङ्घ्रनखरत्नभुवो मयूखाः ।
प्रत्यग्रमौक्तिकरुचो मुदमुद्वहन्ति ।
सेवानतिव्यतिकरे सुरसुन्दरीणां ।
सीमन्तसीम्नि कुसुमस्तवकायितं यैः ॥ १० ॥

devi tvada'ṅghranakharatnabhuvo mayūkhāḥ
pratyagramauktikaruco mudamudvahanti
sevānativyatikare surasundarīṇāṃ
sīmantasīmni kusumastavakāyitaṃ yaiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

मूर्ध्नि स्फुरत्तुहिनदीधितिदीप्तिदीप्तं ।
मध्ये ललाटममरायुधरश्मिचित्रम् ।
हृच्चक्रचुम्बि हुतभुक्कणिकानुरूपं ।
ज्योतिर्यदेतदिदमम्ब तव स्वरूपम् ॥ ११ ॥

mūrdhni sphurattuhinadīdhitidīptidīptaṃ
madhye lalāṭamamarāyudharaśmicitram
hṛccakracumbi hutabhukkaṇikānurūpaṃ
jyotiryadetadidamamba tava svarūpam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

रूपं तव स्फुरितचन्द्रमरीचिगौर ।
माम्लोकते शिरसि वागधिदैवतं यः ।
निःसीमसूक्तिरचनामृतनिर्भरस्य ।
तस्य प्रसादमधुराः प्रसरन्ति वाचः ॥ १२ ॥

rūpaṃ tava sphuritacandramarīcigaura
māmlokate śirasi vāgadhidaivataṃ yaḥ
niḥsīmasūktiracanāmṛtanirbharasya
tasya prasādamadhurāḥ prasaranti vācaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

सिन्दूरपांसुपटलच्छुरितामिव द्यां ।
त्वत्तेजसा जतुरसस्नपितामिवोर्वीम् ।
यः पश्यति क्षणमपि त्रिपुरे विहाय ।
व्रीडां मृडानि सुदृशस्तमनुद्रवन्ति ॥ १३ ॥

sindūrapāṃsupaṭalacchuritāmiva dyāṃ
tvattejasā jaturasasnapitāmivorvīm
yaḥ paśyati kṣaṇamapi tripure vihāya
vrīḍāṃ mṛḍāni sudṛśastamanudravanti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

मातर्मुहूर्तमपि यः स्मरति स्वरूपं ।
लाक्षारसप्रसरतन्तुनिभं भवत्याः ।
ध्यायन्त्यनन्यमनसस्तमनङ्गतप्ताः ।
प्रद्युम्नसीम्नि सुभगत्वगुणं तरुण्यः ॥ १४ ॥

mātarmuhūrtamapi yaḥ smarati svarūpaṃ
lākṣārasaprasaratantunibhaṃ bhavatyāḥ
dhyāyantyananyamanasastamanaṅgataptāḥ
pradyumnasīmni subhagatvaguṇaṃ taruṇyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

योऽयं चकास्ति गगनार्णवरत्नमिन्दु ।
र्योऽयं सुरासुरगुरुः पुरुषः पुराणः ।
यद्वाममर्धमिदमन्धकसूदनस्य ।
देवि त्वमेव तदिति प्रतिपादयन्ति ॥ १५ ॥

yo'yaṃ cakāsti gaganārṇavaratnamindu
ryo'yaṃ surāsuraguruḥ puruṣaḥ purāṇaḥ
yadvāmamardhamidamandhakasūdanasya
devi tvameva taditi pratipādayanti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

इच्छानुरूपमनुरूपगुणप्रकर्षं ।
सङ्कर्षिणि त्वमनुसृत्य यदा विभर्षि ।
जायेत स त्रिभुवनैक गुरुस्तदानीं ।
देवः शिवोऽपि भुवनत्रयसूत्रधारः ॥ १६ ॥

icchānurūpamanurūpaguṇaprakarṣaṃ
saṅkarṣiṇi tvamanusṛtya yadā vibharṣi
jāyeta sa tribhuvanaika gurustadānīṃ
devaḥ śivo'pi bhuvanatrayasūtradhāraḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

रुद्राणि विद्रुममयीं प्रतिमामिव त्वां ।
ये चिन्तयन्त्यरुणकान्तिमऽनन्यरूपाम् ।
तानेत्य पक्ष्मलदृशः प्रसभं भजन्ते ।
कण्ठावसक्तमृदुबाहुलतास्तरुण्यः ॥ १७ ॥

rudrāṇi vidrumamayīṃ pratimāmiva tvāṃ
ye cintayantyaruṇakāntima'nanyarūpām
tānetya pakṣmaladṛśaḥ prasabhaṃ bhajante
kaṇṭhāvasaktamṛdubāhulatāstaruṇyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

त्वद्रूपमुल्लसितदाडिमपुष्परक्त ।
मुद्भावयेन्मदनदैवतमक्षरं यः ।
तं रूपहीनमपि मन्मथनिर्विशेष ।
मालोकयन्त्युरुनितम्बभरास्तरुण्यः ॥ १८ ॥

tvadrūpamullasitadāḍimapuṣparakta
mudbhāvayenmadanadaivatamakṣaraṃ yaḥ
taṃ rūpahīnamapi manmathanirviśeṣa
mālokayantyurunitambabharāstaruṇyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

ध्याताऽसि हैमवति येन हिमांशुरश्मि ।
मालाऽमलद्युतिरकल्मष मानसेन ।
तस्याऽविलम्बमनवद्यमनल्पकल्प ।
मल्पैर्दिनैः सृजसि सुन्दरि वाग्विलासम् ॥ १९ ॥

dhyātā'si haimavati yena himāṃśuraśmi
mālā'maladyutirakalmaṣa mānasena
tasyā'vilambamanavadyamanalpakalpa
malpairdinaiḥ sṛjasi sundari vāgvilāsam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

आधारमारुतनिरोधवशेन येषां ।
सिन्दूररञ्जितसरोजगुणानुकारि ।
दीप्तं हृदि स्फुरति देवि वपुस्त्वदीयं ।
ध्यायन्ति तानिह समीहितसिद्धसाध्याः ॥ २० ॥

ādhāramārutanirodhavaśena yeṣāṃ
sindūrarañjitasarojaguṇānukāri
dīptaṃ hṛdi sphurati devi vapustvadīyaṃ
dhyāyanti tāniha samīhitasiddhasādhyāḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

त्वामैन्दवीमिव कलामनुभालदेश ।
मुद्भासिताम्बरतलामवलोकयन्तः ।
सद्यो भवानि सुधियः कवयो भवन्ति ।
त्वं भावनाहितधियां कुल कामधेनुः ॥ २१ ॥

tvāmaindavīmiva kalāmanubhāladeśa
mudbhāsitāmbaratalāmavalokayantaḥ
sadyo bhavāni sudhiyaḥ kavayo bhavanti
tvaṃ bhāvanāhitadhiyāṃ kula kāmadhenuḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

त्वां व्यापिनीति समना इति कुण्डलीति ।
त्वां कामिनीति कमलेति कलावतीति ।
त्वां मालिनीति ललितेत्यपराजितेति ।
देवि स्तुवन्ति विजयेति जयेत्युमेति ॥ २२ ॥

tvāṃ vyāpinīti samanā iti kuṇḍalīti
tvāṃ kāminīti kamaleti kalāvatīti
tvāṃ mālinīti lalitetyaparājiteti
devi stuvanti vijayeti jayetyumeti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 23

ये चिन्तयन्त्यरुणमण्डलमध्यवर्ति ।
रूपं तवाम्ब नवयावकपङ्कपिङ्गम् ।
तेषां सदैव कुसुमायुधबाणभिन्न ।
वक्षःस्थला मृगदृशो वशगा भवन्ति ॥ २३ ॥

ye cintayantyaruṇamaṇḍalamadhyavarti
rūpaṃ tavāmba navayāvakapaṅkapiṅgam
teṣāṃ sadaiva kusumāyudhabāṇabhinna
vakṣaḥsthalā mṛgadṛśo vaśagā bhavanti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

उत्तप्तहेमरुचिरे त्रिपुरे पुनीहि ।
चेतश्चिरन्तनमघौघवनं लुनीहि ।
कारागृहे निगडबन्धनपीडितस्य ।
त्वत्संस्मृतौ झटिति मे निगडास्त्रुटन्तु ॥ २४ ॥

uttaptahemarucire tripure punīhi
cetaścirantanamaghaughavanaṃ lunīhi
kārāgṛhe nigaḍabandhanapīḍitasya
tvatsaṃsmṛtau jhaṭiti me nigaḍāstruṭantu

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 25

शर्वाणि सर्वजनवन्दितपादपद्मे ।
पद्मच्छदच्छविविडम्बितनेत्रलक्ष्मि ।
निष्पापमूर्ति जनमानसराजहंसि ।
हंसि त्वमापदमनेकविधां जनस्य ॥ २५ ॥

śarvāṇi sarvajanavanditapādapadme
padmacchadacchaviviḍambitanetralakṣmi
niṣpāpamūrti janamānasarājahaṃsi
haṃsi tvamāpadamanekavidhāṃ janasya

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 26

त्वत्पादपङ्कजरजः प्रणिपातपूतैः ।
पुण्यैरनल्पमतिभिः कृतिभिः कवीन्द्रैः ।
क्षीरक्षपाकरदुकूलहिमावदाता ।
कैरप्यवापि भुवनत्रितयेऽपि कीर्तिः ॥ २६ ॥

tvatpādapaṅkajarajaḥ praṇipātapūtaiḥ
puṇyairanalpamatibhiḥ kṛtibhiḥ kavīndraiḥ
kṣīrakṣapākaradukūlahimāvadātā
kairapyavāpi bhuvanatritaye'pi kīrtiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 27

त्वद्रूपैकनिरूपणप्रणयिताबन्धो दृशोस्त्वद्वगुण ।
ग्रामाकर्णनरागिता श्रवणयोस्त्वत्संस्मृतिश्चेतसि ।
त्वत्पादार्चनचातुरी करयुगे त्वत्कीर्तनं वाचि मे ।
कुत्रापि त्वदुपासनव्यसनिता मे देवि मा शाम्यतु ॥ २७ ॥

tvadrūpaikanirūpaṇapraṇayitābandho dṛśostvadvaguṇa
grāmākarṇanarāgitā śravaṇayostvatsaṃsmṛtiścetasi
tvatpādārcanacāturī karayuge tvatkīrtanaṃ vāci me
kutrāpi tvadupāsanavyasanitā me devi mā śāmyatu

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 28

उद्दामकामपरमार्थसरोजषण्ड ।
चण्डद्युतिर्द्युतिमुपासितषट्प्रकाराम् ।
मोहद्विपेन्द्रकदनोद्यतबोधसिंह ।
लीलागुहां भगवतीं त्रिपुरां नमामि ॥ २८ ॥

uddāmakāmaparamārthasarojaṣaṇḍa
caṇḍadyutirdyutimupāsitaṣaṭprakārām
mohadvipendrakadanodyatabodhasiṃha
līlāguhāṃ bhagavatīṃ tripurāṃ namāmi

उद्दामकामपरमार्थसरोजषण्डचण्डद्युतिर्द्युतिमुपासितषट्प्रकाराम्मोहद्विपेन्द्रकदनोद्यतबोधसिंहलीलागुहांभगवतींत्रिपुरांनमामि
हिन्दी अर्थ

मैं देवी त्रिपुरा को प्रणाम करता हूँ: जो उद्दाम काम और परम अर्थ के कमल-वन के लिए प्रचण्ड सूर्य है, जिसकी दीप्ति की छह प्रकार से उपासना की जाती है, और जो वह गुफा है जहाँ मोह रूपी हाथी को कुचलने को तत्पर ज्ञान का सिंह खेलता है।

English sense

I bow to the Goddess Tripurā: the fierce sun for the lotus-bed of wild desire and the highest aim, whose radiance is worshipped in six ways, the cave where the lion of knowledge, ready to crush the elephant of delusion, plays.

पदार्थ · word by word
उद्दामकामपरमार्थसरोजषण्ड
of the lotus-bed of wild desire and the highest aimउद्दाम काम और परम अर्थ के कमल-वन का
चण्डद्युतिर्द्युतिमुपासितषट्प्रकाराम्
fierce sun, whose radiance is worshipped in six waysप्रचण्ड सूर्य, जिसकी दीप्ति छह प्रकार से पूजी जाती है
मोहद्विपेन्द्रकदनोद्यतबोधसिंह
the lion of knowledge, ready to crush the elephant of delusionमोह-हाथी को कुचलने को तत्पर ज्ञान-सिंह
लीलागुहां
cave of playलीला की गुफा
भगवतीं
the Goddessदेवी को
त्रिपुरां
Tripurāत्रिपुरा को
नमामि
I bowमैं प्रणाम करता हूँ

Verse 29

गणेशवटुकस्तुता रतिसहायकामान्विता ।
स्मरारिवरविष्टरा कुसुमबाणबाणैर्युता ।
अनङ्गकुसुमादिभिः परिवृता च सिद्धैस्त्रिभिः ।
कदम्बवनमध्यगा त्रिपुरसुन्दरी पातु नः ॥ २९ ॥

gaṇeśavaṭukastutā ratisahāyakāmānvitā
smarārivaraviṣṭarā kusumabāṇabāṇairyutā
anaṅgakusumādibhiḥ parivṛtā ca siddhaistribhiḥ
kadambavanamadhyagā tripurasundarī pātu naḥ

गणेशवटुकस्तुतारतिसहायकामान्वितास्मरारिवरविष्टराकुसुमबाणबाणैर्युताअनङ्गकुसुमादिभिःपरिवृताचसिद्धैस्त्रिभिःकदम्बवनमध्यगात्रिपुरसुन्दरीपातुनः
हिन्दी अर्थ

त्रिपुरसुन्दरी हमारी रक्षा करें: जिनकी स्तुति गणेश और वटुक करते हैं, जिनके साथ रति की सहायता वाले कामदेव हैं, जिनका उत्तम आसन शिव हैं, जो फूलों के बाणों से युक्त हैं, अनंगकुसुमा आदि और तीन सिद्धों से घिरी हैं, और कदम्ब-वन के बीच रहती हैं।

English sense

May Tripurasundarī protect us: praised by Gaṇeśa and Vaṭuka, joined by Kāma with Rati as his helper, her seat Śiva, joined by the flower arrows of the flower-armed one, surrounded by Anaṅgakusumā and others and by three Siddhas, dwelling in the middle of the kadamba forest.

पदार्थ · word by word
गणेशवटुकस्तुता
praised by Gaṇeśa and Vaṭukaगणेश और वटुक से स्तुत
रतिसहायकामान्विता
joined by Kāma with Rati as his helperरति की सहायता वाले कामदेव से युक्त
स्मरारिवरविष्टरा
whose fine seat is Śivaजिनका उत्तम आसन शिव हैं
कुसुमबाणबाणैर्युता
joined by the arrows of the flower-armed oneफूलों के बाण वाले के बाणों से युक्त
अनङ्गकुसुमादिभिः
by Anaṅgakusumā and othersअनंगकुसुमा आदि से
परिवृता
surroundedघिरी
च
andऔर
सिद्धैस्त्रिभिः
by Siddhas, threeतीन सिद्धों से
कदम्बवनमध्यगा
dwelling in the middle of the kadamba forestकदम्ब-वन के बीच रहने वाली
त्रिपुरसुन्दरी
Tripurasundarīत्रिपुरसुन्दरी
पातु
may she protectरक्षा करें
नः
usहमारी

Verse 30

यः स्तोत्रमेतदनुवासरमीश्वरायाः ।
श्रेयस्करं पठति वा यदिवा शृणोति ।
तस्येप्सितं फलति राजभिरीड्यतेऽसौ ।
जायेत स प्रियतमो हरिणेक्षणानाम् ॥ ३० ॥

yaḥ stotrametadanuvāsaramīśvarāyāḥ
śreyaskaraṃ paṭhati vā yadivā śṛṇoti
tasyepsitaṃ phalati rājabhirīḍyate'sau
jāyeta sa priyatamo hariṇekṣaṇānām

यःस्तोत्रमेतदनुवासरमीश्वरायाःश्रेयस्करंपठतिवायदिवाशृणोतितस्येप्सितंफलतिराजभिरीड्यतेऽसौजायेतसप्रियतमोहरिणेक्षणानाम्
हिन्दी अर्थ

जो ईश्वरी के इस कल्याणकारी स्तोत्र को प्रतिदिन पढ़ता है या सुनता है, उसकी इच्छा फलती है, राजा उसकी प्रशंसा करते हैं, और वह मृगनयनी स्त्रियों का परम प्रिय बन जाता है।

English sense

One who reads this welfare-giving hymn of the Goddess every day, or hears it, his wish bears fruit, kings praise him, and he becomes the dearest of doe-eyed women.

पदार्थ · word by word
यः
whoजो
स्तोत्रमेतदनुवासरमीश्वरायाः
this hymn, every day, of the Goddessदेवी का यह स्तोत्र, प्रतिदिन
श्रेयस्करं
giver of welfareकल्याणकारी
पठति
readsपढ़ता है
वा
orया
यदिवा
or ifअथवा यदि
शृणोति
hearsसुनता है
तस्येप्सितं
his wishउसकी इच्छा
फलति
bears fruitफलती है
राजभिरीड्यतेऽसौ
is praised by kingsराजाओं से प्रशंसित होता है
जायेत
he may becomeवह बन जाता है
स
heवह
प्रियतमो
the dearestपरम प्रिय
हरिणेक्षणानाम्
of doe-eyed womenमृगनयनी स्त्रियों का

Verse 31

ब्रह्मेन्द्ररुद्रहरिचन्द्रसहस्ररश्मि ।
स्कन्दद्विपाननहुताश्मवन्दितायै ।
वागीश्वरि त्रिभुवनेश्वरि विश्वमात ।
रन्तर्बहिश्च कृतसंस्थितये नमस्ते ॥ ३१ ॥

brahmendrarudraharicandrasahasraraśmi
skandadvipānanahutāśmavanditāyai
vāgīśvari tribhuvaneśvari viśvamāta
rantarbahiśca kṛtasaṃsthitaye namaste

ब्रह्मेन्द्ररुद्रहरिचन्द्रसहस्ररश्मिस्कन्दद्विपाननहुताश्मवन्दितायैवागीश्वरित्रिभुवनेश्वरिविश्वमातरन्तर्बहिश्चकृतसंस्थितयेनमस्ते
हिन्दी अर्थ

तुम्हें नमस्कार, जिन्हें ब्रह्मा, इन्द्र, रुद्र, हरि, चन्द्रमा, सूर्य, स्कन्द, गजानन और अग्नि प्रणाम करते हैं; हे वाणी की स्वामिनी, तीनों लोकों की स्वामिनी, विश्व की माता, जो भीतर और बाहर दोनों में स्थित हैं।

English sense

Bow to you, who are bowed to by Brahmā, Indra, Rudra, Hari, the moon, the sun, Skanda, the elephant-faced one and Agni; O lady of speech, lady of the three worlds, mother of the universe, who dwell both within and outside.

पदार्थ · word by word
ब्रह्मेन्द्ररुद्रहरिचन्द्रसहस्ररश्मि
of Brahmā, Indra, Rudra, Hari, moon and sunब्रह्मा, इन्द्र, रुद्र, हरि, चन्द्र और सूर्य के
स्कन्दद्विपाननहुताश्मवन्दितायै
bowed to by Skanda, the elephant-faced one and Agniस्कन्द, गजानन और अग्नि से वन्दित
वागीश्वरि
O lady of speechहे वाणी की स्वामिनी
त्रिभुवनेश्वरि
O lady of the three worldsहे तीनों लोकों की स्वामिनी
विश्वमात
O mother of the universeहे विश्व की माता
रन्तर्बहिश्च
within and outsideभीतर और बाहर
कृतसंस्थितये
who dwellजो स्थित हैं
नमस्ते
bow to youतुम्हें नमस्कार
इति श्रीधर्माचार्यकृतौ श्रीपञ्चस्तव्यां चर्चास्तवो द्वितीयः समाप्तः ॥

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Kulachara कुलाचार A family's traditional spiritual conduct and lineage-deity worship method, passed from parent to child — when a child adopts it, the family's spiritual protection continues into the next generation without them having to rebuild it from scratch.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras