Pañcastavī, hymn 4

पञ्चस्तवी — अम्बास्तवः

Panchastavi Amba Stava — The fourth hymn of the Pañcastavī: the Goddess as Mother

The fourth of the five stavas of the Pañcastavī. It begins with refuge in the Goddess as Prakṛti and Vidyā, and then tells of her inner form, rising from the root to the crown as Kundalini and as sound; of her marriage to Shiva, who gained his beauty from her; of the moon, sun, wind and fire that move by her command; and of the saying that she is the whole of what is, seen as many by those who cannot see her as one.

Verse 1

ॐ यामामनन्ति मुनयः प्रकृतिं पुराणीं ।
विद्येति यां श्रुतिरहस्यविदोवदन्ति ।
तामर्धपल्लवितशङ्कररूपमुद्रां ।
देवीमनन्यशरणः शरणं प्रपद्ये ॥ १ ॥

oṃ yāmāmananti munayaḥ prakṛtiṃ purāṇīṃ
vidyeti yāṃ śrutirahasyavidovadanti
tāmardhapallavitaśaṅkararūpamudrāṃ
devīmananyaśaraṇaḥ śaraṇaṃ prapadye

ॐयामामनन्तिमुनयःप्रकृतिंपुराणींविद्येतियांश्रुतिरहस्यविदोवदन्तितामर्धपल्लवितशङ्कररूपमुद्रांदेवीमनन्यशरणःशरणंप्रपद्ये
हिन्दी अर्थ

मैं, जिसका कोई और शरण नहीं, उस देवी की शरण लेता हूँ जिसे मुनि पुरानी प्रकृति कहते हैं, जिसे वेद के रहस्य के जानकार विद्या कहते हैं, और जिसके रूप और चिह्न में शंकर आधे खिले हुए दिखते हैं।

English sense

I, who have no other refuge, take refuge in the Goddess whom the sages call ancient Prakṛti, whom those who know the secret of the Veda call Vidyā, and whose form and sign show Śaṅkara half-unfolded in her.

पदार्थ · word by word
ॐ
Omॐ
यामामनन्ति
whom they holdजिसे मानते हैं
मुनयः
sagesमुनि
प्रकृतिं
Prakṛtiप्रकृति
पुराणीं
ancientपुरानी
विद्येति
“Vidyā”, so“विद्या”, ऐसे
यां
whomजिसे
श्रुतिरहस्यविदोवदन्ति
knowers of the secret of the Veda sayवेद के रहस्य के जानकार कहते हैं
तामर्धपल्लवितशङ्कररूपमुद्रां
her whose form and sign show Śaṅkara half-unfoldedउसे जिसके रूप और चिह्न में शंकर आधे खिले हैं
देवीमनन्यशरणः
the Goddess, I who have no other refugeदेवी को, मैं अनन्य शरण वाला
शरणं
refugeशरण
प्रपद्ये
I go toलेता हूँ

Verse 2

अम्ब स्तवेषु तव तावदकर्तुकाणि ।
कुण्ठीभवन्ति वचसामपि गुम्फनानि ।
डिम्बस्य मे स्तुतिरसावऽसमञ्जसापि ।
वात्सल्यनिघ्नहृदयां भवतीं धिनोति ॥ २ ॥

amba staveṣu tava tāvadakartukāṇi
kuṇṭhībhavanti vacasāmapi gumphanāni
ḍimbasya me stutirasāva'samañjasāpi
vātsalyanighnahṛdayāṃ bhavatīṃ dhinoti

अम्बस्तवेषुतवतावदकर्तुकाणिकुण्ठीभवन्तिवचसामपिगुम्फनानिडिम्बस्यमेस्तुतिरसावऽसमञ्जसापिवात्सल्यनिघ्नहृदयांभवतींधिनोति
हिन्दी अर्थ

माँ, तुम्हारे स्तोत्रों में बुद्धिमानों की वाणी का गूँथना भी कुन्द और असमर्थ हो जाता है। फिर भी बच्चे की यह स्तुति, बेढंगी होने पर भी, तुम्हें प्रसन्न करती है, जिसका हृदय वात्सल्य से झुका है।

English sense

Mother, in hymns to you even the weaving of words by the wise grows blunt and unable to do its work. Yet this praise of mine, a child's, though clumsy, pleases you, whose heart is moved by tenderness.

पदार्थ · word by word
अम्ब
O motherहे माता
स्तवेषु
in hymnsस्तोत्रों में
तव
to youतुम्हारे
तावदकर्तुकाणि
indeed, unable to do their workनिश्चय ही अपना काम करने में असमर्थ
कुण्ठीभवन्ति
become bluntकुन्द हो जाते हैं
वचसामपि
of words, evenवाणी के भी
गुम्फनानि
the weavingsगूँथना
डिम्बस्य
of the childबच्चे की
मे
myमेरी
स्तुतिरसावऽसमञ्जसापि
this praise, though clumsyयह स्तुति, बेढंगी होने पर भी
वात्सल्यनिघ्नहृदयां
whose heart is bowed by tendernessजिसका हृदय वात्सल्य से झुका है
भवतीं
youतुम्हें
धिनोति
pleasesप्रसन्न करती है

Verse 3

व्योमेति बिन्दुरिति नाद इतीन्दुलेखा ।
रूपेति वाग्भवतनूरिति मातृकेति ।
निःष्यन्दमानसुखबोधसुधास्वरूपा ।
विद्योतसे मनसि भाग्यवतां जनानाम् ॥ ३ ॥

vyometi binduriti nāda itīndulekhā
rūpeti vāgbhavatanūriti mātṛketi
niḥṣyandamānasukhabodhasudhāsvarūpā
vidyotase manasi bhāgyavatāṃ janānām

व्योमेतिबिन्दुरितिनादइतीन्दुलेखारूपेतिवाग्भवतनूरितिमातृकेतिनिःष्यन्दमानसुखबोधसुधास्वरूपाविद्योतसेमनसिभाग्यवतांजनानाम्
हिन्दी अर्थ

तुम भाग्यवान लोगों के मन में आकाश, बिन्दु, नाद, चन्द्र-रेखा, रूप, वाणी के बीज का शरीर और मातृका के रूप में चमकती हो; तुम्हारा स्वरूप आनन्द और ज्ञान के अमृत की धारा है।

English sense

You shine in the minds of fortunate people as the sky, the bindu, nāda, the streak of the moon, the form, the body of the seed of speech, and Mātṛkā, your own nature a stream of the nectar of joy and knowledge.

पदार्थ · word by word
व्योमेति
“the sky”, so“आकाश”, ऐसे
बिन्दुरिति
“the bindu”, so“बिन्दु”, ऐसे
नाद
“nāda”“नाद”
इतीन्दुलेखा
so, the streak of the moonऐसे, चन्द्र-रेखा
रूपेति
“the form”, so“रूप”, ऐसे
वाग्भवतनूरिति
“the body of the seed of speech”, so“वाणी के बीज का शरीर”, ऐसे
मातृकेति
“Mātṛkā”, so“मातृका”, ऐसे
निःष्यन्दमानसुखबोधसुधास्वरूपा
whose nature is a flowing nectar of joy and knowledgeजिसका स्वरूप बहता हुआ आनन्द और ज्ञान का अमृत है
विद्योतसे
you shineतुम चमकती हो
मनसि
in the mindमन में
भाग्यवतां
of the fortunateभाग्यवानों के
जनानाम्
of peopleलोगों के

Verse 4

आविर्भवत्पुलकसन्ततिभिः शरीरै ।
र्निःष्यन्दमानसलिलैर्नवनेश्च नित्यम् ।
वाग्भिश्च गद्गदपदाभिरुपासते ये ।
पादौ तवाम्ब हृदयेषु त एव धन्याः ॥ ४ ॥

āvirbhavatpulakasantatibhiḥ śarīrai
rniḥṣyandamānasalilairnavaneśca nityam
vāgbhiśca gadgadapadābhirupāsate ye
pādau tavāmba hṛdayeṣu ta eva dhanyāḥ

आविर्भवत्पुलकसन्ततिभिःशरीरैर्निःष्यन्दमानसलिलैर्नवनेश्चनित्यम्वाग्भिश्चगद्गदपदाभिरुपासतेयेपादौतवाम्बहृदयेषुतएवधन्याः
हिन्दी अर्थ

माँ, वे धन्य हैं जो अपने हृदय में सदा तुम्हारे चरणों की उपासना करते हैं, जिनके शरीर में रोमांच उमड़ता है, आँसू बहते हैं और वाणी टूटे शब्दों वाली होती है।

English sense

Blessed, mother, are those who always worship your feet in their hearts, their bodies bursting with tremors of joy, tears streaming, and voices of broken words.

पदार्थ · word by word
आविर्भवत्पुलकसन्ततिभिः
with shivers of joy rising in a lineउमड़ते रोमांच की पंक्तियों से
शरीरै
with bodiesशरीरों से
र्निःष्यन्दमानसलिलैर्नवनेश्च
with tears streaming, and with ... (as printed)बहते आँसुओं और ... (जैसा छपा है) से
नित्यम्
alwaysसदा
वाग्भिश्च
and with wordsऔर वाणी से
गद्गदपदाभिरुपासते
with broken words, they worshipटूटे शब्दों से उपासना करते हैं
ये
whoजो
पादौ
feetचरण
तवाम्ब
your, motherतुम्हारे, माँ
हृदयेषु
in the heartsहृदयों में
त
thoseवे
एव
aloneही
धन्याः
blessedधन्य

Verse 5

वक्त्रं यदुद्यतमभिष्टुतये भवत्या ।
स्तुभ्यं नमो यदपि देवि शिरः करोति ।
चेतश्च यत्त्वयि परायणमम्ब तानि ।
कस्यापि कैरपि भवन्ति तपोविशेषैः ॥ ५ ॥

vaktraṃ yadudyatamabhiṣṭutaye bhavatyā
stubhyaṃ namo yadapi devi śiraḥ karoti
cetaśca yattvayi parāyaṇamamba tāni
kasyāpi kairapi bhavanti tapoviśeṣaiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

मूलालवालकुहरादुदिता भवानि ।
निर्भिद्य षट्सरसिजानि तडिल्लतेव ।
भूयोऽपि तत्र विशसि ध्रुवमण्डलेन्दु ।
निःष्यन्दमानपरमामृततोयरूपा ॥ ६ ॥

mūlālavālakuharāduditā bhavāni
nirbhidya ṣaṭsarasijāni taḍillateva
bhūyo'pi tatra viśasi dhruvamaṇḍalendu
niḥṣyandamānaparamāmṛtatoyarūpā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

दग्धं यदा मदनमेकमनेकधा ते ।
मुग्धः कटाक्षविधिरङ्कुरयाञ्चकार ।
धत्ते तदा प्रभृति देवि ललाटनेत्रं ।
सत्यं ह्रियेव मुकुलीकृतमिन्दुमौलिः ॥ ७ ॥

dagdhaṃ yadā madanamekamanekadhā te
mugdhaḥ kaṭākṣavidhiraṅkurayāñcakāra
dhatte tadā prabhṛti devi lalāṭanetraṃ
satyaṃ hriyeva mukulīkṛtamindumauliḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

अज्ञातसम्भवमनाकलितान्ववायं ।
भिक्षुं कपालिनमवाससमद्वितीयम् ।
पूर्वं करग्रहणमङ्गलतो भवत्याः ।
शम्भुं क एव बुबुधे गिरिराजकन्ये ॥ ८ ॥

ajñātasambhavamanākalitānvavāyaṃ
bhikṣuṃ kapālinamavāsasamadvitīyam
pūrvaṃ karagrahaṇamaṅgalato bhavatyāḥ
śambhuṃ ka eva bubudhe girirājakanye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

चर्माम्बरं च शवभस्मविलेपनं च ।
भिक्षाटनं च नटनं च परेतभूमौ ।
वेतालसंहतिपरिग्रहता च शम्भोः ।
शोभां बिभर्ति गिरिजे तव साहचर्यात् ॥ ९ ॥

carmāmbaraṃ ca śavabhasmavilepanaṃ ca
bhikṣāṭanaṃ ca naṭanaṃ ca paretabhūmau
vetālasaṃhatiparigrahatā ca śambhoḥ
śobhāṃ bibharti girije tava sāhacaryāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

कल्पोपसंहरणकेलिषु पण्डितानि ।
चण्डानि खण्डपरशोरपि ताण्डवानि ।
आलोकनेन तव कोमलितानि मात ।
र्लास्यात्मना परिणमन्ति जगद्विभूत्यै ॥ १० ॥

kalpopasaṃharaṇakeliṣu paṇḍitāni
caṇḍāni khaṇḍaparaśorapi tāṇḍavāni
ālokanena tava komalitāni māta
rlāsyātmanā pariṇamanti jagadvibhūtyai

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

जन्तोरपश्चिमतनोः सति कर्मसाम्ये ।
निःशेषपाशपटलच्छिदुरा निमेषात् ।
कल्याणि दैशिककटाक्षसमाश्रयेण ।
कारुण्यतो भवसि शाम्भववेददीक्षा ॥ ११ ॥

jantorapaścimatanoḥ sati karmasāmye
niḥśeṣapāśapaṭalacchidurā nimeṣāt
kalyāṇi daiśikakaṭākṣasamāśrayeṇa
kāruṇyato bhavasi śāmbhavavedadīkṣā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

मुक्ताविभूषणवती नवविद्रुमाभा ।
यच्चेतसि स्फुरसि तारकितेव सन्ध्या ।
एकः स एव भुवनत्रयसुन्दरीणां ।
कन्दर्पतां व्रजति पञ्चशरी विनापि ॥ १२ ॥

muktāvibhūṣaṇavatī navavidrumābhā
yaccetasi sphurasi tārakiteva sandhyā
ekaḥ sa eva bhuvanatrayasundarīṇāṃ
kandarpatāṃ vrajati pañcaśarī vināpi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

ये भावयन्त्यमृतवाहिभिरंशुजालै ।
राप्यायमानभुवनाममृतेश्वरीं त्वाम् ।
ते लङ्घयन्ति ननु मातरऽलङ्घनीयां ।
ब्रह्मादिभिः सुरवरैरपि कालकक्ष्याम् ॥ १३ ॥

ye bhāvayantyamṛtavāhibhiraṃśujālai
rāpyāyamānabhuvanāmamṛteśvarīṃ tvām
te laṅghayanti nanu mātara'laṅghanīyāṃ
brahmādibhiḥ suravarairapi kālakakṣyām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

यः स्फाटिकाक्षगुणपुस्तककुण्डिकाढ्यां ।
व्याख्यासमुद्यतकरां शरदिन्दुशुभ्राम् ।
पद्मासनां च हृदये भवतीमुपास्ते ।
मातः स विश्वकवितार्किकचक्रवर्ती ॥ १४ ॥

yaḥ sphāṭikākṣaguṇapustakakuṇḍikāḍhyāṃ
vyākhyāsamudyatakarāṃ śaradinduśubhrām
padmāsanāṃ ca hṛdaye bhavatīmupāste
mātaḥ sa viśvakavitārkikacakravartī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

बर्हावतंसयुतबर्बरकेशपाशां ।
गुञ्जावलीकृतघनस्तनहारशोभाम् ।
श्यामां प्रवालवदनां सुकुमारहस्ता ।
त्वामेव नौमि शवरीं शवरस्य जायाम् ॥ १५ ॥

barhāvataṃsayutabarbarakeśapāśāṃ
guñjāvalīkṛtaghanastanahāraśobhām
śyāmāṃ pravālavadanāṃ sukumārahastā
tvāmeva naumi śavarīṃ śavarasya jāyām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

अधेन किं नवलताललितेन मुग्धे ।
क्रीतं विभोः परुषमर्धमिदं त्वयेति ।
आलीजनस्य परिहासवचांसि मन्ये ।
मन्दस्मितेन तव देवि जडी भवन्ति ॥ १६ ॥

adhena kiṃ navalatālalitena mugdhe
krītaṃ vibhoḥ paruṣamardhamidaṃ tvayeti
ālījanasya parihāsavacāṃsi manye
mandasmitena tava devi jaḍī bhavanti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

ब्रह्माण्ड बुद्बुदकदम्बकसङ्कुलोऽयं ।
मायोदधिर्विविधदुःखतरङ्गमालः ।
आश्चर्यमम्ब झटिति प्रलयं प्रयाति ।
त्वद्ध्यानसन्ततिमहावडवामुखाग्नौ ॥ १७ ॥

brahmāṇḍa budbudakadambakasaṅkulo'yaṃ
māyodadhirvividhaduḥkhataraṅgamālaḥ
āścaryamamba jhaṭiti pralayaṃ prayāti
tvaddhyānasantatimahāvaḍavāmukhāgnau

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

दाक्षायणीति कुटिलेति गुहारणीति ।
कात्यायनीति कमलेति कलावतीति ।
एका सती भगवती परमार्थतोऽपि ।
संदृश्यसे बहुविधा ननु नर्तकीव ॥ १८ ॥

dākṣāyaṇīti kuṭileti guhāraṇīti
kātyāyanīti kamaleti kalāvatīti
ekā satī bhagavatī paramārthato'pi
saṃdṛśyase bahuvidhā nanu nartakīva

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

आनन्दलक्षणमनाहतनाम्नि देशे ।
नादात्मना परिणतं तव रूपमीशे ।
प्रत्यङ्मुखेन मनसा परिचीयमानं ।
शंसन्ति नेत्रसलिलैः पुलकैश्च धन्याः ॥ १९ ॥

ānandalakṣaṇamanāhatanāmni deśe
nādātmanā pariṇataṃ tava rūpamīśe
pratyaṅmukhena manasā paricīyamānaṃ
śaṃsanti netrasalilaiḥ pulakaiśca dhanyāḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

त्वं चन्द्रिका शशिनि तिग्मरुचौ रुचिस्त्वं ।
त्वं चेतनासि पुरुषे पवने बलं त्वम् ।
त्वं स्वादुतासि सलिले शिखिनि त्वमूष्मा ।
निःसारमेव निखिलं त्वदृते यदि स्यात् ॥ २० ॥

tvaṃ candrikā śaśini tigmarucau rucistvaṃ
tvaṃ cetanāsi puruṣe pavane balaṃ tvam
tvaṃ svādutāsi salile śikhini tvamūṣmā
niḥsārameva nikhilaṃ tvadṛte yadi syāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

ज्योतींषि यद्दिवि चरन्ति यदन्तरिक्षं ।
सूतेपयांसि यदहिर्धरणीं च धत्ते ।
यद्वाति वायुरनलोयदुदर्चिरास्ते ।
तत्सर्वमम्ब तव केवलमाज्ञयैव ॥ २१ ॥

jyotīṃṣi yaddivi caranti yadantarikṣaṃ
sūtepayāṃsi yadahirdharaṇīṃ ca dhatte
yadvāti vāyuranaloyadudarcirāste
tatsarvamamba tava kevalamājñayaiva

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

सङ्कोचमिच्छसि यदा गिरिजे तदानीं ।
वाक्तर्कयोस्त्वमसि भूमिरनामरूपा ।
यद्वा विकासमुपयासि यदा तदानीं ।
त्वन्नामरूपगणनाः सुकरीभवन्ति ॥ २२ ॥

saṅkocamicchasi yadā girije tadānīṃ
vāktarkayostvamasi bhūmiranāmarūpā
yadvā vikāsamupayāsi yadā tadānīṃ
tvannāmarūpagaṇanāḥ sukarībhavanti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 23

भोगाय देवि भवतीं कृतिनः प्रणम्य ।
भ्रूकिङ्करीकृतसरोजगृहा सहस्राः ।
चिन्तामणिप्रचयकल्पितकेलिशैले ।
कल्पद्रमोपवन एव चिरं रमन्ते ॥ २३ ॥

bhogāya devi bhavatīṃ kṛtinaḥ praṇamya
bhrūkiṅkarīkṛtasarojagṛhā sahasrāḥ
cintāmaṇipracayakalpitakeliśaile
kalpadramopavana eva ciraṃ ramante

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

हन्तुं त्वमेव भवसि त्वदधीनमीशे ।
संसारतापमखिलं दयया पशूनाम् ।
वैकर्तनीकिरणसंहतिरेव शक्ता ।
धर्मं निजं शमयितुं निजयैव वृष्ट्या ॥ २४ ॥

hantuṃ tvameva bhavasi tvadadhīnamīśe
saṃsāratāpamakhilaṃ dayayā paśūnām
vaikartanīkiraṇasaṃhatireva śaktā
dharmaṃ nijaṃ śamayituṃ nijayaiva vṛṣṭyā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 25

शक्तिः शरीरमधिदैवतमन्तरात्मा ।
ज्ञानं क्रिया करणमासनजालमिच्छा ।
ऐश्वर्यमायतनमावरणानि च त्वं ।
किं तन्न यद्भवसि देवि शशाङ्कमौलेः ॥ २५ ॥

śaktiḥ śarīramadhidaivatamantarātmā
jñānaṃ kriyā karaṇamāsanajālamicchā
aiśvaryamāyatanamāvaraṇāni ca tvaṃ
kiṃ tanna yadbhavasi devi śaśāṅkamauleḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 26

भूमौ निवृत्तिरुदिता पयसि प्रतिष्ठा ।
विद्याऽनले मरुति शान्तिरतीतशान्तिः ।
व्योम्नीति याः किल कलाः कलयन्ति विश्वं ।
तासां विदूरतरमम्ब पदं त्वदीयम् ॥ २६ ॥

bhūmau nivṛttiruditā payasi pratiṣṭhā
vidyā'nale maruti śāntiratītaśāntiḥ
vyomnīti yāḥ kila kalāḥ kalayanti viśvaṃ
tāsāṃ vidūrataramamba padaṃ tvadīyam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 27

यावत्पदं पदसरोजयुगं त्वदीयं ।
नाङ्गीकरोति हृदयेषु जगच्छरण्ये ।
तावद्विकल्प जटिलाः कुटिलप्रकारा ।
स्तर्कग्रहाः समयिनां प्रलयं न यान्ति ॥ २७ ॥

yāvatpadaṃ padasarojayugaṃ tvadīyaṃ
nāṅgīkaroti hṛdayeṣu jagaccharaṇye
tāvadvikalpa jaṭilāḥ kuṭilaprakārā
starkagrahāḥ samayināṃ pralayaṃ na yānti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 28

यद्देवयानपितृयानविहारमेके ।
कृत्वा मनः करणमण्डलसार्वभौमम् ।
याने निवेश्य तव कारणपञ्चकस्य ।
पर्वाणि पार्वति नयन्ति निजासनत्वम् ॥ २८ ॥

yaddevayānapitṛyānavihārameke
kṛtvā manaḥ karaṇamaṇḍalasārvabhaumam
yāne niveśya tava kāraṇapañcakasya
parvāṇi pārvati nayanti nijāsanatvam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 29

शूलासु मूर्तिषु महीप्रमुखासु मूर्तेः ।
कस्याश्चनापि तव वैभवमम्ब यस्याः ।
पत्या गिरामपि न शक्यते एव वक्तुं ।
सासि स्तुता किल मयेति तितिक्षितव्यम् ॥ २९ ॥

śūlāsu mūrtiṣu mahīpramukhāsu mūrteḥ
kasyāścanāpi tava vaibhavamamba yasyāḥ
patyā girāmapi na śakyate eva vaktuṃ
sāsi stutā kila mayeti titikṣitavyam

शूलासुमूर्तिषुमहीप्रमुखासुमूर्तेःकस्याश्चनापितववैभवमम्बयस्याःपत्यागिरामपिनशक्यतेएववक्तुंसासिस्तुताकिलमयेतितितिक्षितव्यम्
हिन्दी अर्थ

तुम्हारे किसी भी एक रूप के विषय में, पृथ्वी आदि रूपों में से, हे माँ, जिसका वैभव वाणी के स्वामी भी नहीं कह सकते: मेरे द्वारा तुम्हारी स्तुति की गई, इसे धैर्य से सह लेना चाहिए।

English sense

Of any one of your forms, among the forms headed by earth, mother, whose glory even the lord of speech cannot tell: that you have been praised by me must be borne with patience.

पदार्थ · word by word
शूलासु
of the “śūlā” kind (as printed)“शूला” प्रकार की (जैसा छपा है)
मूर्तिषु
among the formsरूपों में
महीप्रमुखासु
headed by earthपृथ्वी आदि प्रमुख
मूर्तेः
of the formरूप के
कस्याश्चनापि
of any oneकिसी एक के भी
तव
yourतुम्हारे
वैभवमम्ब
glory, motherवैभव, माँ
यस्याः
whoseजिसका
पत्या
by the lordस्वामी द्वारा
गिरामपि
of speech evenवाणी के भी
न
notनहीं
शक्यते
can be toldकहा जा सकता
एव
indeedही
वक्तुं
to tellकहने के लिए
सासि
that you areवह तुम हो
स्तुता
praisedस्तुत
किल
indeedनिश्चय
मयेति
by me, soमेरे द्वारा, ऐसा
तितिक्षितव्यम्
to be borne with patienceधैर्य से सहने योग्य

Verse 30

कालाग्निकोटिरुचिमम्ब षडध्वशुद्धौ ।
वाप्लावनेषु भवतीममृतौघवृष्टिम् ।
श्यामां घनस्तनतटां सकलीकृतौ च ।
ध्यायन्त एव जगतां गुरवो भवन्ति ॥ ३० ॥

kālāgnikoṭirucimamba ṣaḍadhvaśuddhau
vāplāvaneṣu bhavatīmamṛtaughavṛṣṭim
śyāmāṃ ghanastanataṭāṃ sakalīkṛtau ca
dhyāyanta eva jagatāṃ guravo bhavanti

कालाग्निकोटिरुचिमम्बषडध्वशुद्धौवाप्लावनेषुभवतीममृतौघवृष्टिम्श्यामांघनस्तनतटांसकलीकृतौचध्यायन्तएवजगतांगुरवोभवन्ति
हिन्दी अर्थ

जो तुम्हारा ध्यान करते हैं, हे माँ, करोड़ों प्रलय-अग्नियों जैसी दीप्ति वाली, छह मार्गों की शुद्धि में और जल-प्लावन में अमृत-धाराओं की वर्षा के रूप में, श्यामा, घने स्तनों वाली, पूर्ण करने में, वे जगत् के गुरु बन जाते हैं।

English sense

Those who meditate on you, mother, as bright as ten million fires of doom, as a shower of floods of nectar in the purifying of the six paths and in the flood, dark, with heavy breasts, in the making whole, become teachers of the worlds.

पदार्थ · word by word
कालाग्निकोटिरुचिमम्ब
bright as ten million fires of doom, motherकरोड़ों प्रलय-अग्नियों जैसी दीप्ति वाली, माँ
षडध्वशुद्धौ
in the purifying of the six pathsछह मार्गों की शुद्धि में
वाप्लावनेषु
and in the floodsऔर जल-प्लावनों में
भवतीममृतौघवृष्टिम्
you, a shower of floods of nectarतुम, अमृत-धाराओं की वर्षा
श्यामां
darkश्यामा
घनस्तनतटां
with heavy breastsघने स्तनों वाली
सकलीकृतौ
in the making wholeपूर्ण करने में
च
andऔर
ध्यायन्त
meditatingध्यान करते हुए
एव
aloneही
जगतां
of the worldsजगत् के
गुरवो
teachersगुरु
भवन्ति
they becomeबन जाते हैं

Verse 31

विद्यां परां कतिचिदम्बरमम्ब केचि ।
दानन्दमेव कतिचित्कतिचिच्च मायाम् ।
त्वां विश्वमाहुरपरे वयमामनाम ।
साक्षादपारकरुणां गुरुमूर्तिमेव ॥ ३१ ॥

vidyāṃ parāṃ katicidambaramamba keci
dānandameva katicitkaticicca māyām
tvāṃ viśvamāhurapare vayamāmanāma
sākṣādapārakaruṇāṃ gurumūrtimeva

विद्यांपरांकतिचिदम्बरमम्बकेचिदानन्दमेवकतिचित्कतिचिच्चमायाम्त्वांविश्वमाहुरपरेवयमामनामसाक्षादपारकरुणांगुरुमूर्तिमेव
हिन्दी अर्थ

कोई तुम्हें परा विद्या कहते हैं, कोई आकाश, कोई केवल आनन्द, कोई माया, और अन्य विश्व। हम तुम्हें साक्षात् गुरुमूर्ति मानते हैं, जिनकी करुणा असीम है।

English sense

Some call you the supreme knowledge, some the sky, some joy alone, some illusion, and others the universe. We hold you to be the very form of the teacher, of unbounded compassion, seen directly.

पदार्थ · word by word
विद्यां
knowledgeविद्या
परां
supremeपरा
कतिचिदम्बरमम्ब
some, the sky, motherकुछ, आकाश, माँ
केचि
someकुछ
दानन्दमेव
joy aloneकेवल आनन्द
कतिचित्कतिचिच्च
some, someकुछ, कुछ
मायाम्
illusionमाया
त्वां
youतुम्हें
विश्वमाहुरपरे
the universe, others sayविश्व, अन्य कहते हैं
वयमामनाम
we holdहम मानते हैं
साक्षादपारकरुणां
directly, of unbounded compassionसाक्षात्, असीम करुणा वाली
गुरुमूर्तिमेव
the very form of the teacherगुरु का ही रूप

Verse 32

कुवलयदलनीलम् बर्बरस्निग्धकेशं ।
पृथुतरकुचभाराक्रान्तकान्तावलग्नम् ।
किमिह बहुभिरुक्तैस्त्वत्स्वरूपं परं नः ।
सकलभुवनमातः सन्ततं सन्निधत्ताम् ॥ ३२ ॥

kuvalayadalanīlam barbarasnigdhakeśaṃ
pṛthutarakucabhārākrāntakāntāvalagnam
kimiha bahubhiruktaistvatsvarūpaṃ paraṃ naḥ
sakalabhuvanamātaḥ santataṃ sannidhattām

कुवलयदलनीलम्बर्बरस्निग्धकेशंपृथुतरकुचभाराक्रान्तकान्तावलग्नम्किमिहबहुभिरुक्तैस्त्वत्स्वरूपंपरंनःसकलभुवनमातःसन्ततंसन्निधत्ताम्
हिन्दी अर्थ

यहाँ अधिक कहने से क्या? नील कमल की पंखुड़ी जैसा श्याम, घुँघराले कोमल केशों वाला, बहुत बड़े स्तनों के भार से झुकी कमर वाला तुम्हारा परम रूप, हे समस्त लोकों की माता, सदा हमारे निकट रहे।

English sense

What more need be said here? May your supreme form, dark as a blue lotus petal, with curled soft hair, bending the waist beneath the weight of very large breasts, ever be near us, mother of all the worlds.

पदार्थ · word by word
कुवलयदलनीलम्
dark as a blue lotus petalनील कमल की पंखुड़ी जैसा श्याम
बर्बरस्निग्धकेशं
with soft curled hairकोमल घुँघराले केशों वाला
पृथुतरकुचभाराक्रान्तकान्तावलग्नम्
with the waist bending beneath the weight of very large breastsबहुत बड़े स्तनों के भार से झुकी कमर वाला
किमिह
what hereयहाँ क्या
बहुभिरुक्तैस्त्वत्स्वरूपं
by many words saidबहुत कहने से
परं
your form, supremeतुम्हारा रूप, परम
नः
of usहमारे
सकलभुवनमातः
mother of all the worldsसमस्त लोकों की माता
सन्ततं
everसदा
सन्निधत्ताम्
may it be nearनिकट रहे
इति श्रीधर्माचार्यकृतौ श्रीपञ्चस्तव्यां अम्बास्तवः चतुर्थः समाप्तः ॥

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Kundalini कुण्डलिनी The dormant serpent-power said to lie coiled at the base of the spine, which fully awakens in a practitioner who has mastered a deity's protective mantra at moments of grave danger.
Nada नाद Sound or tone — the precise pronunciation that determines a mantra or stotra's actual effect, independent of the devotion behind it.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.
Bindu बिंदु The point — the concentrated seed of sound or energy from which a mantra or a yantra's whole structure unfolds.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras