Ānanda Rāmāyaṇa · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीलक्ष्मणकवचम्

Lakshmana Kavacham (Ananda Ramayana) — The armour of Lakṣmaṇa, who stands behind Rāma

A kavaca is a spoken armour: each verse sets a guardian over one side or part of the body. This armour of Lakṣmaṇa begins with a verse of homage to him as the faithful brother who follows Rāma, and a meditation on his form. In the armour itself he is asked to guard each direction and then the head, face, arms, belly and feet. The closing verses say what reciting it gives, and that Rāma's armour should not be recited without this one. See also Kavach.

अथ लक्ष्मणकवचप्रारंभःThe beginning of the Lakṣmaṇa kavaca

Verse o1

अगस्त्य उवाच — अगस्त्य ने कहा Agastya said

सौमित्रिं रघुनायकस्य चरणद्वंद्वेक्षणं श्यामलं विभ्रंतं स्वकरेण रामशिरसि च्छत्रं विचित्रांबरम् ॥
विभ्रंतं रघुनायकस्य सुमहत्कोदंडबाणासने तं वंदे कमलेक्षणं जनकजावाक्ये सदा तत्परम् ॥ १ ॥

saumitriṃ raghunāyakasya caraṇadvaṃdvekṣaṇaṃ śyāmalaṃ vibhraṃtaṃ svakareṇa rāmaśirasi cchatraṃ vicitrāṃbaram
vibhraṃtaṃ raghunāyakasya sumahatkodaṃḍabāṇāsane taṃ vaṃde kamalekṣaṇaṃ janakajāvākye sadā tatparam

सौमित्रिम्रघुनायकस्यचरण-द्वंद्व-ईक्षणम्श्यामलम्विभ्रंतम्स्व-करेणराम-शिरसिछत्रम्विचित्र-अंबरम्विभ्रंतम्रघुनायकस्यसु-महत्कोदंड-बाण-आसनेतम्वंदेकमल-ईक्षणम्जनकजा-वाक्येसदातत्परम्
हिन्दी अर्थ

रघुनायक के दोनों चरणों को देखते हुए, श्याम, अपने हाथ से राम के सिर पर छत्र धारण किए, विचित्र वस्त्र वाले, रघुनायक के अति महान् धनुष, बाण और आसन धारण किए, कमल-नयन, जनक-पुत्री के वचन में सदा तत्पर उस सौमित्रि की मैं वन्दना करता हूँ।

English sense

I salute the son of Sumitrā, gazing at the two feet of the lord of the Raghus, dark, holding with his own hand a parasol over Rāma's head, in wonderful garments, bearing the very great bow, arrows and seat of the lord of the Raghus, lotus-eyed, always devoted to the word of Janaka's daughter.

पदार्थ · word by word
सौमित्रिम्
the son of Sumitrāसौमित्रि को
रघुनायकस्य
of the lord of the Raghusरघुनायक के
चरण-द्वंद्व-ईक्षणम्
gazing at the two feetदोनों चरणों को देखते हुए
श्यामलम्
darkश्याम
विभ्रंतम्
holdingधारण किए
स्व-करेण
with his own handअपने हाथ से
राम-शिरसि
over Rāma's headराम के सिर पर
छत्रम्
a parasolछत्र
विचित्र-अंबरम्
in wonderful garmentsविचित्र वस्त्र वाले
विभ्रंतम्
bearingधारण किए
रघुनायकस्य
of the lord of the Raghusरघुनायक के
सु-महत्
very greatअति महान्
कोदंड-बाण-आसने
the bow, arrows and seatधनुष, बाण और आसन
तम्
himउस
वंदे
I saluteमैं वन्दना करता हूँ
कमल-ईक्षणम्
the lotus-eyedकमल-नयन
जनकजा-वाक्ये
to the word of Janaka's daughterजनक-पुत्री के वचन में
सदा
alwaysसदा
तत्परम्
devotedतत्पर

अथ ध्यानम्The meditation

Verse dh1

रामपृष्ठस्थितं रम्यं रत्नकुंडलधारिणम् ॥
नीलोत्पलदलश्यामं रत्नकंकणमंडितम् ॥ १ ॥

rāmapṛṣṭhasthitaṃ ramyaṃ ratnakuṃḍaladhāriṇam
nīlotpaladalaśyāmaṃ ratnakaṃkaṇamaṃḍitam

राम-पृष्ठ-स्थितम्रम्यम्रत्न-कुंडल-धारिणम्नील-उत्पल-दल-श्यामम्रत्न-कंकण-मंडितम्
हिन्दी अर्थ

राम के पीछे खड़े, रमणीय, रत्न-कुण्डल पहने, नीलकमल की पंखुड़ी जैसे श्याम, रत्न-कङ्कण से सजे,

English sense

Standing behind Rāma, lovely, wearing jewelled earrings, dark as the petal of a blue lotus, adorned with jewelled bracelets,

पदार्थ · word by word
राम-पृष्ठ-स्थितम्
standing behind Rāmaराम के पीछे खड़े
रम्यम्
lovelyरमणीय
रत्न-कुंडल-धारिणम्
wearing jewelled earringsरत्न-कुण्डल पहने
नील-उत्पल-दल-श्यामम्
dark as the petal of a blue lotusनीलकमल की पंखुड़ी जैसे श्याम
रत्न-कंकण-मंडितम्
adorned with jewelled braceletsरत्न-कङ्कण से सजे

Verse dh2

रामस्य मस्तके दिव्यं विभ्रंतं छत्रमुत्तमम् ॥
वरपीतांबरधरं मुकुटे नातिशोभितम् ॥ २ ॥

rāmasya mastake divyaṃ vibhraṃtaṃ chatramuttamam
varapītāṃbaradharaṃ mukuṭe nātiśobhitam

रामस्यमस्तकेदिव्यम्विभ्रंतम्छत्रम्उत्तमम्वर-पीत-अंबर-धरम्मुकुटेनअति-शोभितम्
हिन्दी अर्थ

राम के सिर पर दिव्य, उत्तम छत्र धारण किए, उत्तम पीले वस्त्र पहने, मुकुट में अधिक न सजे,

English sense

holding a divine, excellent parasol over Rāma's head, wearing fine yellow garments, not overly adorned in his crown,

पदार्थ · word by word
रामस्य
of Rāmaराम के
मस्तके
over the headसिर पर
दिव्यम्
divineदिव्य
विभ्रंतम्
holdingधारण किए
छत्रम्
a parasolछत्र
उत्तमम्
excellentउत्तम
वर-पीत-अंबर-धरम्
wearing fine yellow garmentsउत्तम पीले वस्त्र पहने
मुकुटे
in the crownमुकुट में
न
notनहीं
अति-शोभितम्
overly adornedअधिक सजे

Verse dh3

तूणीरं कार्मुकं चापि विभ्रंतं च स्मिताननम् ॥
रत्नमालाधरं दिव्यं पुष्पमालाविराजितम् ॥ ३ ॥

tūṇīraṃ kārmukaṃ cāpi vibhraṃtaṃ ca smitānanam
ratnamālādharaṃ divyaṃ puṣpamālāvirājitam

तूणीरम्कार्मुकम्चअपिविभ्रंतम्चस्मित-आननम्रत्न-माला-धरम्दिव्यम्पुष्प-माला-विराजितम्
हिन्दी अर्थ

तूणीर और धनुष भी धारण किए, मुस्कराते मुख वाले, रत्नमाला पहने, दिव्य, पुष्पमाला से शोभित —

English sense

bearing a quiver and a bow too, smiling-faced, wearing a jewelled garland, divine, shining with a garland of flowers —

पदार्थ · word by word
तूणीरम्
a quiverतूणीर
कार्मुकम्
a bowधनुष
च
andऔर
अपि
alsoभी
विभ्रंतम्
bearingधारण किए
च
andऔर
स्मित-आननम्
smiling-facedमुस्कराते मुख वाले
रत्न-माला-धरम्
wearing a jewelled garlandरत्नमाला पहने
दिव्यम्
divineदिव्य
पुष्प-माला-विराजितम्
shining with a garland of flowersपुष्पमाला से शोभित

Verse dh4

एवं ध्यात्वा लक्ष्मणं च राघवन्यस्तलोचनम् ॥
कवचं जपनीयं हि ततो भक्त्यात्र मानवैः ॥ ४ ॥

evaṃ dhyātvā lakṣmaṇaṃ ca rāghavanyastalocanam
kavacaṃ japanīyaṃ hi tato bhaktyātra mānavaiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 5

लक्ष्मणः पातु मे पूर्वे दक्षिणे राघवानुजः ॥
प्रतीच्यां पातु सौमित्रिः पातूदीच्यां रघूत्तमः ॥ ५ ॥

lakṣmaṇaḥ pātu me pūrve dakṣiṇe rāghavānujaḥ
pratīcyāṃ pātu saumitriḥ pātūdīcyāṃ raghūttamaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

अधः पातु महावीरश्चोर्ध्वं पातु नृपात्मजः ॥
मध्ये पातु रामदासः सर्वतः सत्यपालकः ॥ ६ ॥

adhaḥ pātu mahāvīraścordhvaṃ pātu nṛpātmajaḥ
madhye pātu rāmadāsaḥ sarvataḥ satyapālakaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

स्मिताननः शिरः पातु भालं पातूर्मिलाधवः ॥
भ्रुवोर्मध्ये धनुर्धारी सुमित्रानंदनोऽक्षिणी ॥ ७ ॥

smitānanaḥ śiraḥ pātu bhālaṃ pātūrmilādhavaḥ
bhruvormadhye dhanurdhārī sumitrānaṃdano'kṣiṇī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

कपोले राममंत्री च सर्वदा पातु वै मम ॥
कर्णमूले सदा पातु कबंधभुजखण्डनः ॥ ८ ॥

kapole rāmamaṃtrī ca sarvadā pātu vai mama
karṇamūle sadā pātu kabaṃdhabhujakhaṇḍanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

नासाग्रं मे सदा पातु सुमित्रानंदवर्धनः ॥
रामन्यस्तेक्षणः पातु सदा मेऽत्र मुखं भुवि ॥ ९ ॥

nāsāgraṃ me sadā pātu sumitrānaṃdavardhanaḥ
rāmanyastekṣaṇaḥ pātu sadā me'tra mukhaṃ bhuvi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

सीतावाक्यकरः पातु मम वाणीं सदाऽत्र हि ॥
सौम्यरूपः पातु जिह्वामनंतः पातु मे द्विजान् ॥ १० ॥

sītāvākyakaraḥ pātu mama vāṇīṃ sadā'tra hi
saumyarūpaḥ pātu jihvāmanaṃtaḥ pātu me dvijān

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

चिबुकं पातु रक्षोघ्नः कंठं पात्वसुरार्दनः ॥
स्कंधौ पातु जितारातिर्भुजौ पंकजलोचनः ॥ ११ ॥

cibukaṃ pātu rakṣoghnaḥ kaṃṭhaṃ pātvasurārdanaḥ
skaṃdhau pātu jitārātirbhujau paṃkajalocanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

करौ कंकणधारी च नखान् रक्तनखोऽवतु ॥
कुक्षिं पातु विनिद्रो मे वक्षः पातु जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥

karau kaṃkaṇadhārī ca nakhān raktanakho'vatu
kukṣiṃ pātu vinidro me vakṣaḥ pātu jitendriyaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

पार्श्वे राघवपृष्ठस्थः पृष्ठदेशं मनोरमः ॥
नाभिं गंभीरनाभिस्तु कटिं च रुक्ममेखलः ॥ १३ ॥

pārśve rāghavapṛṣṭhasthaḥ pṛṣṭhadeśaṃ manoramaḥ
nābhiṃ gaṃbhīranābhistu kaṭiṃ ca rukmamekhalaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

गुह्यं पातु सहस्रास्यः पातु लिंगं हरिप्रियः ॥
ऊरू पातु विष्णुतुल्यः सुमुखोऽवतु जानुनी ॥ १४ ॥

guhyaṃ pātu sahasrāsyaḥ pātu liṃgaṃ haripriyaḥ
ūrū pātu viṣṇutulyaḥ sumukho'vatu jānunī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

नागेन्द्रः पातु मे जंघे गुल्फौ नूपुरवान्मम ॥
पादावंगदतातोऽव्यात्पात्वंगानि सुलोचनः ॥ १५ ॥

nāgendraḥ pātu me jaṃghe gulphau nūpuravānmama
pādāvaṃgadatāto'vyātpātvaṃgāni sulocanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

चित्रकेतुपिता पातु मम पादांगुलीः सदा ॥
रोमाणि मे सदा पातु रविवंशसमुद्भवः ॥ १६ ॥

citraketupitā pātu mama pādāṃgulīḥ sadā
romāṇi me sadā pātu ravivaṃśasamudbhavaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

दशरथसुतः पातु निशायां मम सादरम् ॥
भूगोलधारी मां पातु दिवसे दिवसे सदा ॥ १७ ॥

daśarathasutaḥ pātu niśāyāṃ mama sādaram
bhūgoladhārī māṃ pātu divase divase sadā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

सर्वकालेषु मामिंद्रजिद्धंताऽवतु सर्वदा ॥
एवं सौमित्रिकवचं सुतीक्ष्ण कथितं मया ॥ १८ ॥

sarvakāleṣu māmiṃdrajiddhaṃtā'vatu sarvadā
evaṃ saumitrikavacaṃ sutīkṣṇa kathitaṃ mayā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

इदं प्रातः समुत्थाय ये पठंत्यत्र मानवाः ॥
ते धन्या मानवा लोके तेषां च सफलो भवः ॥ १९ ॥

idaṃ prātaḥ samutthāya ye paṭhaṃtyatra mānavāḥ
te dhanyā mānavā loke teṣāṃ ca saphalo bhavaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

सौमित्रेः कवचस्यास्य पठनान्निश्चयेन हि ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥ २० ॥

saumitreḥ kavacasyāsya paṭhanānniścayena hi
putrārthī labhate putrāndhanārthī dhanamāpnuyāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

पत्नीकामो लभेत्पत्नीं गोधनार्थी तु गोधनम् ॥
धान्यार्थी प्राप्नुयाद्धान्यं राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् ॥ २१ ॥

patnīkāmo labhetpatnīṃ godhanārthī tu godhanam
dhānyārthī prāpnuyāddhānyaṃ rājyārthī rājyamāpnuyāt

पत्नी-कामःलभेत्पत्नीम्गो-धन-अर्थीतुगो-धनम्धान्य-अर्थीप्राप्नुयात्धान्यम्राज्य-अर्थीराज्यम्आप्नुयात्
हिन्दी अर्थ

पत्नी चाहने वाला पत्नी पाता है, गोधन चाहने वाला गोधन; धान्य चाहने वाला धान्य पाता है, राज्य चाहने वाला राज्य।

English sense

one who wants a wife gains a wife, one who wants cattle gains cattle; one who wants grain gains grain, one who wants a kingdom gains a kingdom.

पदार्थ · word by word
पत्नी-कामः
one who wants a wifeपत्नी चाहने वाला
लभेत्
gainsपाता है
पत्नीम्
a wifeपत्नी
गो-धन-अर्थी
one who wants cattleगोधन चाहने वाला
तु
andतो
गो-धनम्
cattleगोधन
धान्य-अर्थी
one who wants grainधान्य चाहने वाला
प्राप्नुयात्
gainsपाता है
धान्यम्
grainधान्य
राज्य-अर्थी
one who wants a kingdomराज्य चाहने वाला
राज्यम्
a kingdomराज्य
आप्नुयात्
gainsपाता है

Verse 22

पठितं रामकवचं सौमित्रिकवचं विना ॥
घृतेन हीनं नैवेद्यं तेन दत्तं न संशयः ॥ २२ ॥

paṭhitaṃ rāmakavacaṃ saumitrikavacaṃ vinā
ghṛtena hīnaṃ naivedyaṃ tena dattaṃ na saṃśayaḥ

पठितम्राम-कवचम्सौमित्रि-कवचम्विनाघृतेनहीनम्नैवेद्यम्तेनदत्तम्नसंशयः
हिन्दी अर्थ

सौमित्रि-कवच के बिना पढ़ा हुआ राम-कवच — उससे घी-रहित नैवेद्य दिया गया, इसमें सन्देह नहीं।

English sense

The armour of Rāma recited without the armour of the son of Sumitrā — by that a food offering lacking ghee is given, no doubt.

पदार्थ · word by word
पठितम्
recitedपढ़ा हुआ
राम-कवचम्
the armour of Rāmaराम-कवच
सौमित्रि-कवचम्
the armour of the son of Sumitrāसौमित्रि-कवच
विना
withoutबिना
घृतेन
of gheeघी से
हीनम्
lackingरहित
नैवेद्यम्
a food offeringनैवेद्य
तेन
by himउसने
दत्तम्
is givenदिया
न
noनहीं
संशयः
doubtसन्देह

Verse 23

केवलं रामकवचं पठितं मानवैर्यदि ॥
तत्पाठेन तु संतुष्टो न भवेद्रघुनन्दनः ॥ २३ ॥

kevalaṃ rāmakavacaṃ paṭhitaṃ mānavairyadi
tatpāṭhena tu saṃtuṣṭo na bhavedraghunandanaḥ

केवलम्राम-कवचम्पठितम्मानवैःयदितत्-पाठेनतुसंतुष्टःनभवेत्रघु-नन्दनः
हिन्दी अर्थ

यदि मनुष्य केवल राम-कवच पढ़ें, तो उस पाठ से रघुनन्दन सन्तुष्ट नहीं होते।

English sense

If men recite only the armour of Rāma, the joy of the Raghus is not satisfied by that recitation.

पदार्थ · word by word
केवलम्
onlyकेवल
राम-कवचम्
the armour of Rāmaराम-कवच
पठितम्
is recitedपढ़ा जाए
मानवैः
by menमनुष्यों द्वारा
यदि
ifयदि
तत्-पाठेन
by that recitationउस पाठ से
तु
indeedतो
संतुष्टः
satisfiedसन्तुष्ट
न
notनहीं
भवेत्
becomesहोते
रघु-नन्दनः
the joy of the Raghusरघुनन्दन

Verse 24

अतः प्रयत्नतश्चेदं सौमित्रिकवचं नरैः ॥
पठनीयं सर्वदैव सर्ववांछितदायकम् ॥ २४ ॥

ataḥ prayatnataścedaṃ saumitrikavacaṃ naraiḥ
paṭhanīyaṃ sarvadaiva sarvavāṃchitadāyakam

अतःप्रयत्नतःचइदम्सौमित्रि-कवचम्नरैःपठनीयम्सर्वदाएवसर्व-वांछित-दायकम्
हिन्दी अर्थ

इसलिए सब मनचाहा देने वाला यह सौमित्रि-कवच मनुष्यों को सदा प्रयत्न से पढ़ना चाहिए।

English sense

Therefore this armour of the son of Sumitrā, which gives all that is wished, should always be recited by men with care.

पदार्थ · word by word
अतः
thereforeइसलिए
प्रयत्नतः
with careप्रयत्न से
च
andऔर
इदम्
thisयह
सौमित्रि-कवचम्
the armour of the son of Sumitrāसौमित्रि-कवच
नरैः
by menमनुष्यों द्वारा
पठनीयम्
is to be recitedपढ़ना चाहिए
सर्वदा
alwaysसदा
एव
indeedही
सर्व-वांछित-दायकम्
giving all that is wishedसब मनचाहा देने वाला
इति श्रीमदानन्दरामायणे सुतीक्ष्णागस्त्यसंवादे श्रीलक्ष्मणकवचं समाप्तम् ॥ ४ ॥

Terms on this page

Kavach कवच A protective text or armor recited for a deity's shielding power — such as the Durga Kavach or Hanuman Kavach.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras