Ānanda Rāmāyaṇa · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीएकमुखहनुमत्कवचम्

Ekamukha Hanumat Kavacham (Ananda Ramayana) — The armour of one-faced Hanumān, given by Rāma
इस कवच की साधना कैसे करें How to do its sādhanā

A kavaca is a spoken armour: each verse sets a guardian over one side or part of the body. This is the armour of Hanumān as one-faced, spoken by Rāma. The hymn first gives the dialogue between Pārvatī and Śiva, then twelve names of Hanuman and a verse of praise, then a meditation on his form, and then the armour itself: Hanumān as guard in the east, south, west, north, above and below, and then head to foot. The last verses say when and how to recite it, and that Rāma's own armour should be recited first. See also Kavach.

सम्पूर्ण कवच सुनें · Listen to the full kavach
0:00 08:24

सुनते हुए पढ़ें — हर श्लोक गायन के साथ सामने आता है Read while you listen: each verse comes to you as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

तत्रादौ एकमुखहनुमत्कवचप्रारम्भःThe beginning of the one-faced Hanumat kavaca

Verse o1

१I

एकदा सुखमासीनं शंकरं लोकशंकरम् ॥
पप्रच्छ गिरिजा कांतं कर्पूरधवलं शिवम् ॥ १ ॥

ekadā sukhamāsīnaṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
papraccha girijā kāṃtaṃ karpūradhavalaṃ śivam

एकदासुखम्आसीनम्शंकरम्लोक-शंकरम्पप्रच्छगिरिजाकांतम्कर्पूर-धवलम्शिवम्
हिन्दी अर्थ

एक बार गिरिजा ने सुख से बैठे, लोक का कल्याण करने वाले, कपूर जैसे उज्ज्वल अपने प्रिय शिव शंकर से पूछा।

English sense

Once the mountain-born Goddess asked her beloved Śiva, Śaṅkara who does good to the world, white as camphor, as he sat at ease.

पदार्थ · word by word
एकदा
onceएक बार
सुखम्
at easeसुख से
आसीनम्
seatedबैठे
शंकरम्
Śaṅkaraशंकर से
लोक-शंकरम्
who does good to the worldलोक का कल्याण करने वाले
पप्रच्छ
askedपूछा
गिरिजा
the mountain-born Goddessगिरिजा ने
कांतम्
her belovedअपने प्रिय
कर्पूर-धवलम्
white as camphorकपूर जैसे उज्ज्वल
शिवम्
Śivaशिव से

Verse o2

२II

श्रीपार्वत्युवाच — श्रीपार्वती ने कहा Śrī Pārvatī said

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्प्रभो ॥
शोकाकुलानां लोकानां केन रक्षा भवेद्ध्रुवम् ॥ २ ॥

bhagavandevadeveśa lokanātha jagatprabho
śokākulānāṃ lokānāṃ kena rakṣā bhaveddhruvam

भगवन्देव-देव-ईशलोक-नाथजगत्-प्रभोशोक-आकुलानाम्लोकानाम्केनरक्षाभवेत्ध्रुवम्
हिन्दी अर्थ

हे भगवन्, देवदेवेश, लोकनाथ, जगत्प्रभु — शोक से व्याकुल लोगों की निश्चित रक्षा किससे हो,

English sense

Lord, lord of the gods of gods, lord of the worlds, master of the universe — by what may people distressed by grief surely be protected,

पदार्थ · word by word
भगवन्
O Lordहे भगवन्
देव-देव-ईश
O lord of the gods of godsहे देवदेवेश
लोक-नाथ
O lord of the worldsहे लोकनाथ
जगत्-प्रभो
O master of the universeहे जगत्प्रभु
शोक-आकुलानाम्
distressed by griefशोक से व्याकुल
लोकानाम्
of peopleलोगों की
केन
by whatकिससे
रक्षा
protectionरक्षा
भवेत्
may there beहो
ध्रुवम्
surelyनिश्चित

Verse o3

३III

संग्रामे संकटे घोरे भूतप्रेतादिके भये ॥
दुःखदावाग्निसंतप्तचेतसां दुःखभागिनाम् ॥ ३ ॥

saṃgrāme saṃkaṭe ghore bhūtapretādike bhaye
duḥkhadāvāgnisaṃtaptacetasāṃ duḥkhabhāginām

संग्रामेसंकटेघोरेभूत-प्रेत-आदिकेभयेदुःख-दावाग्नि-संतप्त-चेतसाम्दुःख-भागिनाम्
हिन्दी अर्थ

युद्ध में, घोर संकट में, भूत-प्रेत आदि के भय में — उन दुःख भोगने वालों की, जिनके मन दुःख की दावाग्नि से जले हैं?

English sense

in battle, in terrible danger, in fear of ghosts, spirits and the like — those who have sorrow for their share, whose minds are scorched by the forest-fire of sorrow?

पदार्थ · word by word
संग्रामे
in battleयुद्ध में
संकटे
in dangerसंकट में
घोरे
terribleघोर
भूत-प्रेत-आदिके
from ghosts, spirits and the likeभूत-प्रेत आदि के
भये
in fearभय में
दुःख-दावाग्नि-संतप्त-चेतसाम्
whose minds are scorched by the forest-fire of sorrowदुःख की दावाग्नि से जले मन वाले
दुःख-भागिनाम्
who have sorrow for their shareदुःख भोगने वालों की

Verse o4

४IV

श्रीमहादेव उवाच — श्रीमहादेव ने कहा Śrī Mahādeva said

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया ॥
विभीषणाय रामेण प्रेम्णा दत्तं च यत्पुरा ॥ ४ ॥

śṛṇu devi pravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā
vibhīṣaṇāya rāmeṇa premṇā dattaṃ ca yatpurā

शृणुदेविप्रवक्ष्यामिलोकानाम्हित-काम्ययाविभीषणायरामेणप्रेम्णादत्तम्चयत्पुरा
हिन्दी अर्थ

सुनो देवी, लोगों के हित की कामना से मैं वह कहूँगा जो पहले राम ने प्रेम से विभीषण को दिया —

English sense

Listen, Goddess, I shall tell, out of desire for the good of people, what Rāma of old gave with love to Vibhīṣaṇa —

पदार्थ · word by word
शृणु
listenसुनो
देवि
O Goddessहे देवी
प्रवक्ष्यामि
I shall tellमैं कहूँगा
लोकानाम्
of peopleलोगों के
हित-काम्यया
out of desire for the goodहित की कामना से
विभीषणाय
to Vibhīṣaṇaविभीषण को
रामेण
by Rāmaराम ने
प्रेम्णा
with loveप्रेम से
दत्तम्
givenदिया
च
andऔर
यत्
whichजो
पुरा
of oldपहले

Verse o5

५V

कवचं कपिनाथस्य वायुपुत्रस्य धीमतः ॥
गुह्यं तत्ते प्रवक्ष्यामि विशेषाच्छृणु सुंदरि ॥ ५ ॥

kavacaṃ kapināthasya vāyuputrasya dhīmataḥ
guhyaṃ tatte pravakṣyāmi viśeṣācchṛṇu suṃdari

कवचम्कपि-नाथस्यवायु-पुत्रस्यधीमतःगुह्यम्तत्तेप्रवक्ष्यामिविशेषात्शृणुसुंदरि
हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् वायुपुत्र कपिनाथ का कवच। वह गुप्त मैं तुम्हें कहूँगा; हे सुन्दरी, विशेष रूप से सुनो।

English sense

the armour of the lord of monkeys, the wise son of the Wind. That secret I shall tell you; listen with special care, beautiful one.

पदार्थ · word by word
कवचम्
the armourकवच
कपि-नाथस्य
of the lord of monkeysकपिनाथ का
वायु-पुत्रस्य
the son of the Windवायुपुत्र का
धीमतः
the wiseबुद्धिमान्
गुह्यम्
secretगुप्त
तत्
thatवह
ते
to youतुम्हें
प्रवक्ष्यामि
I shall tellकहूँगा
विशेषात्
especiallyविशेष रूप से
शृणु
listenसुनो
सुंदरि
O beautiful oneहे सुन्दरी

Verse o6

६VI

उद्यदादित्यसंकाशमुदारभुजविक्रमम् ॥
कंदर्पकोटिलावण्यं सर्वविद्याविशारदम् ॥ ६ ॥

udyadādityasaṃkāśamudārabhujavikramam
kaṃdarpakoṭilāvaṇyaṃ sarvavidyāviśāradam

उद्यत्-आदित्य-संकाशम्उदार-भुज-विक्रमम्कंदर्प-कोटि-लावण्यम्सर्व-विद्या-विशारदम्
हिन्दी अर्थ

उगते सूर्य जैसे, उदार भुज-विक्रम वाले, करोड़ों कामदेवों के लावण्य वाले, सब विद्याओं में निपुण,

English sense

Like the rising sun, of noble valour of arm, with the beauty of ten million Kāmas, skilled in all knowledge,

पदार्थ · word by word
उद्यत्-आदित्य-संकाशम्
like the rising sunउगते सूर्य जैसे
उदार-भुज-विक्रमम्
of noble valour of armउदार भुज-विक्रम वाले
कंदर्प-कोटि-लावण्यम्
with the beauty of ten million Kāmasकरोड़ों कामदेवों के लावण्य वाले
सर्व-विद्या-विशारदम्
skilled in all knowledgeसब विद्याओं में निपुण

Verse o7

७VII

श्रीरामहृदयानन्दं भक्तकल्पमहीरुहम् ॥
अभयं वरदं दोर्भ्यां कलये मारुतात्मजम् ॥ ७ ॥

śrīrāmahṛdayānandaṃ bhaktakalpamahīruham
abhayaṃ varadaṃ dorbhyāṃ kalaye mārutātmajam

श्री-राम-हृदय-आनन्दम्भक्त-कल्प-महीरुहम्अभयम्वर-दम्दोर्भ्याम्कलयेमारुत-आत्मजम्
हिन्दी अर्थ

श्रीराम के हृदय के आनन्द, भक्तों के कल्पवृक्ष, दो भुजाओं से अभय और वर देने वाले मारुति का मैं ध्यान करता हूँ।

English sense

the joy of Śrī Rāma's heart, the wish-fulfilling tree of devotees, giving safety and boons with his two arms — I contemplate the son of the Wind.

पदार्थ · word by word
श्री-राम-हृदय-आनन्दम्
the joy of Śrī Rāma's heartश्रीराम के हृदय के आनन्द
भक्त-कल्प-महीरुहम्
the wish-fulfilling tree of devoteesभक्तों के कल्पवृक्ष
अभयम्
safetyअभय
वर-दम्
the boonवर
दोर्भ्याम्
with two armsदो भुजाओं से
कलये
I contemplateमैं ध्यान करता हूँ
मारुत-आत्मजम्
the son of the Windमारुति का

Verse o8

८VIII

हनूमानंजनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः ॥
रामेष्टः फाल्गुनसखः पिंगाक्षोऽमितविक्रमः ॥ ८ ॥

hanūmānaṃjanīsūnurvāyuputro mahābalaḥ
rāmeṣṭaḥ phālgunasakhaḥ piṃgākṣo'mitavikramaḥ

हनूमान्अंजनी-सूनुःवायु-पुत्रःमहा-बलःराम-इष्टःफाल्गुन-सखःपिंग-अक्षःअमित-विक्रमः
हिन्दी अर्थ

हनुमान्, अञ्जनी का पुत्र, वायुपुत्र, महाबली, राम का प्रिय, अर्जुन का सखा, पिङ्गल नेत्रों वाला, अमित विक्रम वाला,

English sense

Hanumān, son of Añjanī, son of the Wind, of great strength, beloved of Rāma, friend of Arjuna, tawny-eyed, of boundless valour,

पदार्थ · word by word
हनूमान्
Hanumānहनुमान्
अंजनी-सूनुः
son of Añjanīअञ्जनी का पुत्र
वायु-पुत्रः
son of the Windवायुपुत्र
महा-बलः
of great strengthमहाबली
राम-इष्टः
beloved of Rāmaराम का प्रिय
फाल्गुन-सखः
friend of Arjunaअर्जुन का सखा
पिंग-अक्षः
tawny-eyedपिङ्गल नेत्रों वाला
अमित-विक्रमः
of boundless valourअमित विक्रम वाला

Verse o9

९IX

उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशनः ॥
लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा ॥ ९ ॥

udadhikramaṇaścaiva sītāśokavināśanaḥ
lakṣmaṇaprāṇadātā ca daśagrīvasya darpahā

उदधि-क्रमणःचएवसीता-शोक-विनाशनःलक्ष्मण-प्राण-दाताचदशग्रीवस्यदर्प-हा
हिन्दी अर्थ

सागर लाँघने वाला, सीता का शोक मिटाने वाला, लक्ष्मण को प्राण देने वाला, दशग्रीव का दर्प चूर करने वाला —

English sense

who leapt the ocean, destroyer of Sītā's grief, giver of life to Lakṣmaṇa, crusher of the pride of the ten-necked one —

पदार्थ · word by word
उदधि-क्रमणः
who leapt the oceanसागर लाँघने वाला
च
andऔर
एव
indeedही
सीता-शोक-विनाशनः
destroyer of Sītā's griefसीता का शोक मिटाने वाला
लक्ष्मण-प्राण-दाता
giver of life to Lakṣmaṇaलक्ष्मण को प्राण देने वाला
च
andऔर
दशग्रीवस्य
of the ten-neckedदशग्रीव का
दर्प-हा
crusher of the prideदर्प चूर करने वाला

Verse o10

१०X

एवं द्वादश नामानि कपींद्रस्य महात्मनः ॥
स्वापकाले प्रबोधे च यात्राकाले च यः पठेत् ॥ १० ॥

evaṃ dvādaśa nāmāni kapīṃdrasya mahātmanaḥ
svāpakāle prabodhe ca yātrākāle ca yaḥ paṭhet

एवम्द्वादशनामानिकपि-इंद्रस्यमहात्मनःस्वाप-कालेप्रबोधेचयात्रा-कालेचयःपठेत्
हिन्दी अर्थ

जो महात्मा कपीन्द्र के ये बारह नाम सोते समय, जागने पर और यात्रा के समय पढ़ता है,

English sense

he who recites these twelve names of the great-souled lord of monkeys at the time of sleep, on waking and at the time of a journey,

पदार्थ · word by word
एवम्
thusइस प्रकार
द्वादश
twelveबारह
नामानि
namesनाम
कपि-इंद्रस्य
of the lord of monkeysकपीन्द्र के
महात्मनः
the great-souledमहात्मा
स्वाप-काले
at the time of sleepसोते समय
प्रबोधे
on wakingजागने पर
च
andऔर
यात्रा-काले
at the time of a journeyयात्रा के समय
च
andऔर
यः
whoजो
पठेत्
recitesपढ़े

Verse o11

११XI

तस्य सर्वं भयं नास्ति रणे च विजयी भवेत् ॥
राजद्वारे गह्वरे च भयं नास्ति कदाचन ॥ ११ ॥

tasya sarvaṃ bhayaṃ nāsti raṇe ca vijayī bhavet
rājadvāre gahvare ca bhayaṃ nāsti kadācana

तस्यसर्वम्भयम्नअस्तिरणेचविजयीभवेत्राज-द्वारेगह्वरेचभयम्नअस्तिकदाचन
हिन्दी अर्थ

उसे कोई भय नहीं होता और युद्ध में वह विजयी होता है; राजद्वार पर और गुफा में उसे कभी भय नहीं होता।

English sense

for him there is no fear at all, and in battle he is victorious; at the king's gate and in a cavern he never has fear.

पदार्थ · word by word
तस्य
for himउसे
सर्वम्
allकोई
भयम्
fearभय
न
notनहीं
अस्ति
isहै
रणे
in battleयुद्ध में
च
andऔर
विजयी
victoriousविजयी
भवेत्
becomesहोता है
राज-द्वारे
at the king's gateराजद्वार पर
गह्वरे
in a cavernगुफा में
च
andऔर
भयम्
fearभय
न
notनहीं
अस्ति
isहै
कदाचन
everकभी

Verse o12

१२XII

उल्लंघ्य सिंधोः सलिलं सलीलं यः शोकवह्निं जनकात्मजायाः ॥
आदाय तेनैव ददाह लंकां नमामि तं प्रांजलिरांजनेयम् ॥ १२ ॥

ullaṃghya siṃdhoḥ salilaṃ salīlaṃ yaḥ śokavahniṃ janakātmajāyāḥ
ādāya tenaiva dadāha laṃkāṃ namāmi taṃ prāṃjalirāṃjaneyam

उल्लंघ्यसिंधोःसलिलम्स-लीलम्यःशोक-वह्निम्जनक-आत्मजायाःआदायतेनएवददाहलंकाम्नमामितम्प्र-अंजलिःआंजनेयम्
हिन्दी अर्थ

जिसने लीला से सागर का जल लाँघकर जनक की पुत्री के शोक की अग्नि लेकर उसी से लङ्का जला दी — हाथ जोड़कर मैं उस आञ्जनेय को प्रणाम करता हूँ।

English sense

He who leapt with ease over the water of the ocean, took up the fire of grief of Janaka's daughter and with that very fire burnt Laṅkā — with joined hands I bow to him, the son of Añjanā.

पदार्थ · word by word
उल्लंघ्य
having leapt overलाँघकर
सिंधोः
of the oceanसागर का
सलिलम्
the waterजल
स-लीलम्
with easeलीला से
यः
whoजो
शोक-वह्निम्
the fire of griefशोक की अग्नि
जनक-आत्मजायाः
of the daughter of Janakaजनक की पुत्री की
आदाय
having takenलेकर
तेन
with thatउसी से
एव
veryही
ददाह
burntजला दिया
लंकाम्
Laṅkāलङ्का
नमामि
I bow toमैं प्रणाम करता हूँ
तम्
himउस
प्र-अंजलिः
with joined handsहाथ जोड़कर
आंजनेयम्
the son of Añjanāआञ्जनेय को

अथ ध्यानम्The meditation

Verse dh1

१I

ध्यायेद्बालदिवाकरद्युतिनिभं देवारिदर्पापहं देवेंद्रप्रमुखं प्रशस्तयशसं देदीप्यमानं रुचा ॥
सुग्रीवादिसमस्तवानरयुतं सुव्यक्ततत्त्वप्रियं संरक्तारुणलोचनं पवनजं पीतांबरालंकृतम् ॥ १ ॥

dhyāyedbāladivākaradyutinibhaṃ devāridarpāpahaṃ deveṃdrapramukhaṃ praśastayaśasaṃ dedīpyamānaṃ rucā
sugrīvādisamastavānarayutaṃ suvyaktatattvapriyaṃ saṃraktāruṇalocanaṃ pavanajaṃ pītāṃbarālaṃkṛtam

ध्यायेत्बाल-दिवाकर-द्युति-निभम्देव-अरि-दर्प-अपहम्देवेंद्र-प्रमुखम्प्रशस्त-यशसम्देदीप्यमानम्रुचासुग्रीव-आदि-समस्त-वानर-युतम्सु-व्यक्त-तत्त्व-प्रियम्संरक्त-अरुण-लोचनम्पवन-जम्पीत-अंबर-अलंकृतम्
हिन्दी अर्थ

पवन-पुत्र का ध्यान करे। वे बाल सूर्य जैसे तेजस्वी हैं और देवताओं के शत्रुओं का घमंड तोड़ने वाले हैं। वे देवेन्द्र आदि में प्रमुख हैं, उनका यश दूर-दूर तक फैला है और वे अपनी कान्ति से दमक रहे हैं। सुग्रीव आदि सब वानर उनके साथ हैं। वे स्पष्ट जाने हुए तत्त्व से प्रेम रखते हैं। उनकी आँखें लाल हैं और वे पीले वस्त्रों से सजे हैं।

English sense

One should meditate on the son of the Wind. He shines like the young sun and crushes the pride of the gods' enemies. He is foremost among the lords of the gods, famed far and wide, and glowing with light. Sugrīva and all the monkeys are with him. He loves the truth that is clearly known. His eyes are red, and he is dressed in yellow.

पदार्थ · word by word
ध्यायेत्
one should meditate onध्यान करे
बाल-दिवाकर-द्युति-निभम्
like the radiance of the young sunबाल सूर्य की द्युति जैसे
देव-अरि-दर्प-अपहम्
crusher of the pride of the enemies of the godsदेव-शत्रुओं का दर्प हरने वाले
देवेंद्र-प्रमुखम्
foremost among the lords of the godsदेवेन्द्र आदि में प्रमुख
प्रशस्त-यशसम्
of celebrated fameप्रशस्त यश वाले
देदीप्यमानम्
blazingदेदीप्यमान
रुचा
with lustreकान्ति से
सुग्रीव-आदि-समस्त-वानर-युतम्
joined by all the monkeys from Sugrīvaसुग्रीव आदि सब वानरों से युक्त
सु-व्यक्त-तत्त्व-प्रियम्
fond of the clearly known truthसुव्यक्त तत्त्व के प्रिय
संरक्त-अरुण-लोचनम्
with reddened rosy eyesलाल अरुण नेत्रों वाले
पवन-जम्
born of the Windपवन-पुत्र
पीत-अंबर-अलंकृतम्
adorned with yellow garmentsपीले वस्त्रों से सजे

Verse dh2

२II

उद्यन्मार्तंडकोटिप्रकटरुचियुतं चारुवीरासनस्थं मौंजीयज्ञोपवीताभरणरुचिशिखं शोभितं कुण्डलांकम् ॥
भक्तानामिष्टदं तं प्रणतमुनिजनं वेदनादप्रमोदं ध्यायेद्देवं विधेयं प्लवगकुलपतिं गोष्पदीभूतवार्धिम् ॥ २ ॥

udyanmārtaṃḍakoṭiprakaṭaruciyutaṃ cāruvīrāsanasthaṃ mauṃjīyajñopavītābharaṇaruciśikhaṃ śobhitaṃ kuṇḍalāṃkam
bhaktānāmiṣṭadaṃ taṃ praṇatamunijanaṃ vedanādapramodaṃ dhyāyeddevaṃ vidheyaṃ plavagakulapatiṃ goṣpadībhūtavārdhim

उद्यत्-मार्तंड-कोटि-प्रकट-रुचि-युतम्चारु-वीर-आसन-स्थम्मौंजी-यज्ञोपवीत-आभरण-रुचि-शिखम्शोभितम्कुण्डल-अंकम्भक्तानाम्इष्ट-दम्तम्प्रणत-मुनि-जनम्वेद-नाद-प्रमोदम्ध्यायेत्देवम्विधेयम्प्लवग-कुल-पतिम्गोष्पदी-भूत-वार्धिम्
हिन्दी अर्थ

उस देव का ध्यान करे, जो वानर-कुल के स्वामी हैं और जिनके लिए सागर गाय के खुर जितना छोटा हो गया। उनमें करोड़ों उगते सूर्यों जैसी तेज चमक है और वे सुन्दर वीरासन में बैठे हैं। वे मौञ्जी की करधनी और यज्ञोपवीत पहने हैं, उनकी शिखा दमकती है और कुण्डल उनके मुख की शोभा बढ़ाते हैं। वे भक्तों को मनचाहा देते हैं, मुनिजन उन्हें प्रणाम करते हैं, वे वेद की ध्वनि से आनन्दित होते हैं और आज्ञाकारी हैं।

English sense

One should meditate on that god, the lord of the monkey race, for whom the ocean became a cow's hoofprint. He has the blazing light of ten million rising suns and sits in a fine hero's pose. He wears the muñja-grass girdle and the sacred thread, and his crest of hair gleams. Earrings mark his face. He gives devotees what they wish, sages bow to him, and he delights in the sound of the Veda. He is obedient.

पदार्थ · word by word
उद्यत्-मार्तंड-कोटि-प्रकट-रुचि-युतम्
with the manifest lustre of ten million rising sunsकरोड़ों उगते सूर्यों की प्रकट कान्ति से युक्त
चारु-वीर-आसन-स्थम्
seated in the fine hero's postureसुन्दर वीरासन में बैठे
मौंजी-यज्ञोपवीत-आभरण-रुचि-शिखम्
with the muñja girdle, the sacred thread, ornaments and a lustrous crown-lockमौञ्जी, यज्ञोपवीत, आभूषण और कान्तिमय शिखा वाले
शोभितम्
resplendentशोभित
कुण्डल-अंकम्
marked with earringsकुण्डलों से अङ्कित
भक्तानाम्
of devoteesभक्तों के
इष्ट-दम्
giver of what is wishedइष्ट देने वाले
तम्
himउस
प्रणत-मुनि-जनम्
to whom sages bowजिन्हें मुनिजन प्रणाम करते हैं
वेद-नाद-प्रमोदम्
delighting in the sound of the Vedaवेद-ध्वनि में आनन्दित
ध्यायेत्
one should meditate onध्यान करे
देवम्
the godदेव का
विधेयम्
obedientविधेय
प्लवग-कुल-पतिम्
lord of the monkey raceवानर-कुल के स्वामी
गोष्पदी-भूत-वार्धिम्
for whom the ocean became a cow's hoofprintजिनके लिए सागर गाय के खुर का गड्ढा बन गया

Verse dh3

३III

वज्रांगं पिंगकेशाढ्यं स्वर्णकुंडलमंडितम् ॥
निगूढमुपसंगम्य पारावारपराक्रमम् ॥ ३ ॥

vajrāṃgaṃ piṃgakeśāḍhyaṃ svarṇakuṃḍalamaṃḍitam
nigūḍhamupasaṃgamya pārāvāraparākramam

वज्र-अंगम्पिंग-केश-आढ्यम्स्वर्ण-कुंडल-मंडितम्निगूढम्उपसंगम्यपारावार-पराक्रमम्
हिन्दी अर्थ

वज्र जैसे अङ्गों वाले, पिङ्गल केशों से भरे, सोने के कुण्डलों से सजे, गूढ़, जिनका पराक्रम सागर के पार गया — उनके पास जाकर,

English sense

With limbs of adamant, rich in tawny hair, adorned with golden earrings, hidden, whose valour crossed the ocean — having approached him,

पदार्थ · word by word
वज्र-अंगम्
with limbs of adamantवज्र जैसे अङ्गों वाले
पिंग-केश-आढ्यम्
rich in tawny hairपिङ्गल केशों से भरे
स्वर्ण-कुंडल-मंडितम्
adorned with golden earringsसोने के कुण्डलों से सजे
निगूढम्
hiddenगूढ़
उपसंगम्य
having approachedपास जाकर
पारावार-पराक्रमम्
whose valour crossed the oceanजिनका पराक्रम सागर के पार गया

Verse dh4

४IV

स्फटिकाभं स्वर्णकांतिं द्विभुजं च कृतांजलिम् ॥
कुंडलद्वयसंशोभिमुखांभोजं हरिं भजे ॥ ४ ॥

sphaṭikābhaṃ svarṇakāṃtiṃ dvibhujaṃ ca kṛtāṃjalim
kuṃḍaladvayasaṃśobhimukhāṃbhojaṃ hariṃ bhaje

स्फटिक-आभम्स्वर्ण-कांतिम्द्वि-भुजम्चकृत-अंजलिम्कुंडल-द्वय-संशोभि-मुख-अंभोजम्हरिम्भजे
हिन्दी अर्थ

स्फटिक जैसी आभा वाले, सोने की कान्ति वाले, दो भुजाओं वाले, हाथ जोड़े हुए, जिनका मुख-कमल दो कुण्डलों से शोभित है, उस हरि को मैं भजता हूँ।

English sense

I worship the monkey, bright as crystal, of golden lustre, two-armed, with joined hands, whose lotus face shines with two earrings.

पदार्थ · word by word
स्फटिक-आभम्
bright as crystalस्फटिक जैसी आभा वाले
स्वर्ण-कांतिम्
of golden lustreसोने की कान्ति वाले
द्वि-भुजम्
two-armedदो भुजाओं वाले
च
andऔर
कृत-अंजलिम्
with joined handsहाथ जोड़े हुए
कुंडल-द्वय-संशोभि-मुख-अंभोजम्
whose lotus face shines with two earringsजिनका मुख-कमल दो कुण्डलों से शोभित है
हरिम्
the monkeyहरि को
भजे
I worshipमैं भजता हूँ

Verse dh5

५V

सव्यहस्ते गदायुक्तं वामहस्तकमंडलुम् ॥
उद्यद्दक्षिणदोर्दंडं हनूमंतं विचिंतयेत् ॥ ५ ॥

savyahaste gadāyuktaṃ vāmahastakamaṃḍalum
udyaddakṣiṇadordaṃḍaṃ hanūmaṃtaṃ viciṃtayet,

सव्य-हस्तेगदा-युक्तम्वाम-हस्त-कमंडलुम्उद्यत्-दक्षिण-दोः-दंडम्हनूमंतम्विचिंतयेत्
हिन्दी अर्थ

दाहिने हाथ में गदा लिए, बाएँ हाथ में कमण्डलु, दाहिनी भुजा उठाए हनुमान् का चिन्तन करे।

English sense

One should contemplate Hanumān holding a mace in his right hand, a water-pot in his left hand, his right arm raised.

पदार्थ · word by word
सव्य-हस्ते
in the right handदाहिने हाथ में
गदा-युक्तम्
holding a maceगदा लिए
वाम-हस्त-कमंडलुम्
a water-pot in the left handबाएँ हाथ में कमण्डलु
उद्यत्-दक्षिण-दोः-दंडम्
with the right arm raisedदाहिनी भुजा उठाए
हनूमंतम्
Hanumānहनुमान् का
विचिंतयेत्
one should contemplateचिन्तन करे

Verse 1

१I

श्रीरामचन्द्र उवाच — श्रीरामचन्द्र ने कहा Śrī Rāmacandra said

हनूमान् पूर्वतः पातु दक्षिणे पवनात्मजः ॥
पातु प्रतीच्यां रक्षोघ्नः पातु सागरपारगः ॥ १ ॥

hanūmān pūrvataḥ pātu dakṣiṇe pavanātmajaḥ
pātu pratīcyāṃ rakṣoghnaḥ pātu sāgarapāragaḥ

हनूमान्पूर्वतःपातुदक्षिणेपवन-आत्मजःपातुप्रतीच्याम्रक्षः-घ्नःपातुसागर-पार-गः
हिन्दी अर्थ

पूर्व में हनुमान् रक्षा करें, दक्षिण में पवन-पुत्र; पश्चिम में राक्षसों का हन्ता रक्षा करे, सागर के पार जाने वाला रक्षा करे

English sense

May Hanumān protect me in the east, the son of the Wind in the south; may the slayer of rākṣasas protect me in the west, and he who crossed the ocean protect me

पदार्थ · word by word
हनूमान्
Hanumānहनुमान्
पूर्वतः
in the eastपूर्व में
पातु
may he protectरक्षा करे
दक्षिणे
in the southदक्षिण में
पवन-आत्मजः
the son of the Windपवन-पुत्र
पातु
may he protectरक्षा करे
प्रतीच्याम्
in the westपश्चिम में
रक्षः-घ्नः
the slayer of rākṣasasराक्षसों का हन्ता
पातु
may he protectरक्षा करे
सागर-पार-गः
who crossed the oceanसागर के पार जाने वाला

Verse 2

२II

उदीच्यामूर्ध्वगः पातु केसरीप्रियनन्दनः ॥
अधस्तु विष्णुभक्तश्च पातु मध्यं तु पावनिः ॥ २ ॥

udīcyāmūrdhvagaḥ pātu kesarīpriyanandanaḥ
adhastu viṣṇubhaktaśca pātu madhyaṃ tu pāvaniḥ

उदीच्याम्ऊर्ध्व-गःपातुकेसरी-प्रिय-नन्दनःअधःतुविष्णु-भक्तःचपातुमध्यम्तुपावनिः
हिन्दी अर्थ

उत्तर में; ऊपर केसरी का प्रिय पुत्र रक्षा करे, नीचे विष्णु-भक्त, और मध्य में पावनि।

English sense

in the north; may the beloved son of Kesarī protect me above, the devotee of Viṣṇu below, and the son of the Wind in the middle.

पदार्थ · word by word
उदीच्याम्
in the northउत्तर में
ऊर्ध्व-गः
who goes upwardऊपर जाने वाला
पातु
may he protectरक्षा करे
केसरी-प्रिय-नन्दनः
the beloved son of Kesarīकेसरी का प्रिय पुत्र
अधः
belowनीचे
तु
andतो
विष्णु-भक्तः
the devotee of Viṣṇuविष्णु-भक्त
च
andऔर
पातु
may he protectरक्षा करे
मध्यम्
the middleमध्य
तु
andतो
पावनिः
the son of the Windपावनि

Verse 3

३III

लंकाविदाहकः पातु सर्वापद्भ्यो निरंतरम् ॥
सुग्रीवसचिवः पातु मस्तकं वायुनन्दनः ॥ ३ ॥

laṃkāvidāhakaḥ pātu sarvāpadbhyo niraṃtaram
sugrīvasacivaḥ pātu mastakaṃ vāyunandanaḥ

लंका-विदाहकःपातुसर्व-आपद्भ्यःनिरंतरम्सुग्रीव-सचिवःपातुमस्तकम्वायु-नन्दनः
हिन्दी अर्थ

लङ्का जलाने वाला सब आपदाओं से निरन्तर रक्षा करे; सुग्रीव का मन्त्री वायु-नन्दन मस्तक की रक्षा करे।

English sense

May the burner of Laṅkā protect me always from all calamities; may the minister of Sugrīva, the son of the Wind, protect my head.

पदार्थ · word by word
लंका-विदाहकः
the burner of Laṅkāलङ्का जलाने वाला
पातु
may he protectरक्षा करे
सर्व-आपद्भ्यः
from all calamitiesसब आपदाओं से
निरंतरम्
alwaysनिरन्तर
सुग्रीव-सचिवः
the minister of Sugrīvaसुग्रीव का मन्त्री
पातु
may he protectरक्षा करे
मस्तकम्
the headमस्तक
वायु-नन्दनः
the son of the Windवायु-नन्दन

Verse 4

४IV

भालं पातु महावीरो भ्रुवोर्मध्ये निरंतरम् ॥
नेत्रे छायापहारी च पावनः प्लवगेश्वरः ॥ ४ ॥

bhālaṃ pātu mahāvīro bhruvormadhye niraṃtaram
netre chāyāpahārī ca pāvanaḥ plavageśvaraḥ

भालम्पातुमहा-वीरःभ्रुवोःमध्येनिरंतरम्नेत्रेछाया-अपहारीचपावनःप्लवग-ईश्वरः
हिन्दी अर्थ

महावीर ललाट और भौंहों के बीच की निरन्तर रक्षा करे; छाया हरने वाला, पावन, वानरों का स्वामी नेत्रों की रक्षा करे।

English sense

May the great hero protect my forehead and always the space between my brows; may the seizer of the shadow, the purifier, the lord of monkeys, protect my eyes.

पदार्थ · word by word
भालम्
the foreheadललाट
पातु
may he protectरक्षा करे
महा-वीरः
the great heroमहावीर
भ्रुवोः
of the browsभौंहों के
मध्ये
betweenबीच में
निरंतरम्
alwaysनिरन्तर
नेत्रे
the eyesनेत्रों की
छाया-अपहारी
the seizer of the shadowछाया हरने वाला
च
andऔर
पावनः
the purifierपावन
प्लवग-ईश्वरः
the lord of monkeysवानरों का स्वामी

Verse 5

५V

कपोले कर्णमूले च पातु श्रीरामकिंकरः ॥
नासाग्रमंजनीसूनुः पातु वक्त्रं हरीश्वरः ॥ ५ ॥

kapole karṇamūle ca pātu śrīrāmakiṃkaraḥ
nāsāgramaṃjanīsūnuḥ pātu vaktraṃ harīśvaraḥ

कपोलेकर्ण-मूलेचपातुश्री-राम-किंकरःनासा-अग्रम्अंजनी-सूनुःपातुवक्त्रम्हरि-ईश्वरः
हिन्दी अर्थ

श्रीराम का सेवक कपोलों और कानों के मूल की रक्षा करे; अञ्जनी का पुत्र नाक के अग्र की, हरीश्वर मुख की रक्षा करे।

English sense

May the servant of Śrī Rāma protect my cheeks and the roots of my ears; may the son of Añjanī protect the tip of my nose, the lord of monkeys my mouth.

पदार्थ · word by word
कपोले
the cheeksकपोलों की
कर्ण-मूले
the roots of the earsकानों के मूल की
च
andऔर
पातु
may he protectरक्षा करे
श्री-राम-किंकरः
the servant of Śrī Rāmaश्रीराम का सेवक
नासा-अग्रम्
the tip of the noseनाक के अग्र की
अंजनी-सूनुः
the son of Añjanīअञ्जनी का पुत्र
पातु
may he protectरक्षा करे
वक्त्रम्
the mouthमुख की
हरि-ईश्वरः
the lord of monkeysहरीश्वर

Verse 6

६VI

वाचं रुद्रप्रियः पातु जिह्वां पिंगललोचनः ॥
पातु देवः फाल्गुनेष्टश्चुबुकं दैत्यदर्पहा ॥ ६ ॥

vācaṃ rudrapriyaḥ pātu jihvāṃ piṃgalalocanaḥ
pātu devaḥ phālguneṣṭaścubukaṃ daityadarpahā

वाचम्रुद्र-प्रियःपातुजिह्वाम्पिंगल-लोचनःपातुदेवःफाल्गुन-इष्टःचुबुकम्दैत्य-दर्प-हा
हिन्दी अर्थ

रुद्र का प्रिय वाणी की, पिङ्गल नेत्रों वाला जिह्वा की रक्षा करे; अर्जुन का प्रिय, दैत्यों का दर्प हरने वाला देव ठोड़ी की रक्षा करे।

English sense

May the beloved of Rudra protect my speech, the tawny-eyed my tongue; may the god beloved of Arjuna, the crusher of the pride of daityas, protect my chin.

पदार्थ · word by word
वाचम्
the speechवाणी की
रुद्र-प्रियः
the beloved of Rudraरुद्र का प्रिय
पातु
may he protectरक्षा करे
जिह्वाम्
the tongueजिह्वा की
पिंगल-लोचनः
the tawny-eyedपिङ्गल नेत्रों वाला
पातु
may he protectरक्षा करे
देवः
the godदेव
फाल्गुन-इष्टः
the beloved of Arjunaअर्जुन का प्रिय
चुबुकम्
the chinठोड़ी की
दैत्य-दर्प-हा
the crusher of the pride of daityasदैत्यों का दर्प हरने वाला

Verse 7

७VII

पातु कंठं च दैत्यारिः स्कंधौ पातु सुरार्चितः ॥
भुजौ पातु महातेजा करौ च चरणायुधः ॥ ७ ॥

pātu kaṃṭhaṃ ca daityāriḥ skaṃdhau pātu surārcitaḥ
bhujau pātu mahātejā karau ca caraṇāyudhaḥ

पातुकंठम्चदैत्य-अरिःस्कंधौपातुसुर-अर्चितःभुजौपातुमहा-तेजाःकरौचचरण-आयुधः
हिन्दी अर्थ

दैत्यों का शत्रु कण्ठ की, देवों से पूजित कन्धों की रक्षा करे; महातेजस्वी भुजाओं की, और जिसके चरण ही आयुध हैं वह हाथों की रक्षा करे।

English sense

May the enemy of daityas protect my throat, the one worshipped by the gods my shoulders; may the one of great splendour protect my arms, and he whose weapons are his feet my hands.

पदार्थ · word by word
पातु
may he protectरक्षा करे
कंठम्
the throatकण्ठ की
च
andऔर
दैत्य-अरिः
the enemy of daityasदैत्यों का शत्रु
स्कंधौ
the shouldersकन्धों की
पातु
may he protectरक्षा करे
सुर-अर्चितः
worshipped by the godsदेवों से पूजित
भुजौ
the armsभुजाओं की
पातु
may he protectरक्षा करे
महा-तेजाः
of great splendourमहातेजस्वी
करौ
the handsहाथों की
च
andऔर
चरण-आयुधः
whose weapons are his feetजिसके चरण ही आयुध हैं

Verse 8

८VIII

नखान्नखायुधः पातु कुक्षौ पातु कपीश्वरः ॥
वक्षो मुद्रापहारी च पातु पार्श्वे भुजायुधः ॥ ८ ॥

nakhānnakhāyudhaḥ pātu kukṣau pātu kapīśvaraḥ
vakṣo mudrāpahārī ca pātu pārśve bhujāyudhaḥ

नखान्नख-आयुधःपातुकुक्षौपातुकपि-ईश्वरःवक्षःमुद्रा-अपहारीचपातुपार्श्वेभुज-आयुधः
हिन्दी अर्थ

जिसके नाखून ही आयुध हैं वह नाखूनों की, कपीश्वर कोख की रक्षा करे; मुद्रिका ले जाने वाला वक्ष की, और जिसकी भुजाएँ ही आयुध हैं वह पार्श्वों की रक्षा करे।

English sense

May he whose weapons are his nails protect my nails, the lord of monkeys my belly; may the bringer of the signet ring protect my chest, and he whose weapons are his arms my sides.

पदार्थ · word by word
नखान्
the nailsनाखूनों की
नख-आयुधः
whose weapons are his nailsजिसके नाखून ही आयुध हैं
पातु
may he protectरक्षा करे
कुक्षौ
the bellyकोख की
पातु
may he protectरक्षा करे
कपि-ईश्वरः
the lord of monkeysकपीश्वर
वक्षः
the chestवक्ष की
मुद्रा-अपहारी
the bringer of the signet ringमुद्रिका ले जाने वाला
च
andऔर
पातु
may he protectरक्षा करे
पार्श्वे
the sidesपार्श्वों की
भुज-आयुधः
whose weapons are his armsजिसकी भुजाएँ ही आयुध हैं

Verse 9

९IX

लंकाविभंजनः पातु पृष्ठदेशे निरंतरम् ॥
नाभिं च रामदूतस्तु कटिं पात्वनिलात्मजः ॥ ९ ॥

laṃkāvibhaṃjanaḥ pātu pṛṣṭhadeśe niraṃtaram
nābhiṃ ca rāmadūtastu kaṭiṃ pātvanilātmajaḥ

लंका-विभंजनःपातुपृष्ठ-देशेनिरंतरम्नाभिम्चराम-दूतःतुकटिम्पातुअनिल-आत्मजः
हिन्दी अर्थ

लङ्का को तोड़ने वाला पीठ की निरन्तर रक्षा करे; रामदूत नाभि की, और अनिल-पुत्र कटि की रक्षा करे।

English sense

May the breaker of Laṅkā always protect my back; may the messenger of Rāma protect my navel, and the son of the Wind my hips.

पदार्थ · word by word
लंका-विभंजनः
the breaker of Laṅkāलङ्का को तोड़ने वाला
पातु
may he protectरक्षा करे
पृष्ठ-देशे
the backपीठ की
निरंतरम्
alwaysनिरन्तर
नाभिम्
the navelनाभि की
च
andऔर
राम-दूतः
the messenger of Rāmaरामदूत
तु
andतो
कटिम्
the hipsकटि की
पातु
may he protectरक्षा करे
अनिल-आत्मजः
the son of the Windअनिल-पुत्र

Verse 10

१०X

गुह्यं पातु महाप्राज्ञो लिंगं पातु शिवप्रियः ॥
ऊरू च जानुनी पातु लंकाप्रासादभंजनः ॥ १० ॥

guhyaṃ pātu mahāprājño liṃgaṃ pātu śivapriyaḥ
ūrū ca jānunī pātu laṃkāprāsādabhaṃjanaḥ

गुह्यम्पातुमहा-प्राज्ञःलिंगम्पातुशिव-प्रियःऊरूचजानुनीपातुलंका-प्रासाद-भंजनः
हिन्दी अर्थ

महाप्राज्ञ गुह्य की, शिव का प्रिय लिङ्ग की रक्षा करे; लङ्का के प्रासाद तोड़ने वाला जाँघों और घुटनों की रक्षा करे।

English sense

May the greatly wise protect my private part, the beloved of Śiva my organ; may the breaker of the palaces of Laṅkā protect my thighs and knees.

पदार्थ · word by word
गुह्यम्
the private partगुह्य की
पातु
may he protectरक्षा करे
महा-प्राज्ञः
the greatly wiseमहाप्राज्ञ
लिंगम्
the organलिङ्ग की
पातु
may he protectरक्षा करे
शिव-प्रियः
the beloved of Śivaशिव का प्रिय
ऊरू
the thighsजाँघों की
च
andऔर
जानुनी
the kneesघुटनों की
पातु
may he protectरक्षा करे
लंका-प्रासाद-भंजनः
the breaker of the palaces of Laṅkāलङ्का के प्रासाद तोड़ने वाला

Verse 11

११XI

जंघे पातु कपिश्रेष्ठो गुल्फौ पातु महाबलः ॥
अचलोद्धारकः पातु पादौ भास्करसन्निभः ॥ ११ ॥

jaṃghe pātu kapiśreṣṭho gulphau pātu mahābalaḥ
acaloddhārakaḥ pātu pādau bhāskarasannibhaḥ

जंघेपातुकपि-श्रेष्ठःगुल्फौपातुमहा-बलःअचल-उद्धारकःपातुपादौभास्कर-सन्निभः
हिन्दी अर्थ

कपि-श्रेष्ठ पिण्डलियों की, महाबली गुल्फों की रक्षा करे; सूर्य जैसा पर्वत उठाने वाला पैरों की रक्षा करे।

English sense

May the best of monkeys protect my shanks, the mighty one my ankles; may the lifter of the mountain, like the sun, protect my feet.

पदार्थ · word by word
जंघे
the shanksपिण्डलियों की
पातु
may he protectरक्षा करे
कपि-श्रेष्ठः
the best of monkeysकपि-श्रेष्ठ
गुल्फौ
the anklesगुल्फों की
पातु
may he protectरक्षा करे
महा-बलः
the mightyमहाबली
अचल-उद्धारकः
the lifter of the mountainपर्वत उठाने वाला
पातु
may he protectरक्षा करे
पादौ
the feetपैरों की
भास्कर-सन्निभः
like the sunसूर्य जैसा

Verse 12

१२XII

अंगान्यमितसत्त्वाढ्यः पातु पादांगुलीस्तथा ॥
सर्वांगानि महाशूरः पातु रोमाणि चात्मवित् ॥ १२ ॥

aṃgānyamitasattvāḍhyaḥ pātu pādāṃgulīstathā
sarvāṃgāni mahāśūraḥ pātu romāṇi cātmavit

अंगानिअमित-सत्त्व-आढ्यःपातुपाद-अंगुलीःतथासर्व-अंगानिमहा-शूरःपातुरोमाणिचआत्म-वित्
हिन्दी अर्थ

अमित सत्त्व से भरा अङ्गों और पैर की उँगलियों की रक्षा करे; महाशूर सब अङ्गों की, और आत्मज्ञ रोमों की रक्षा करे।

English sense

May he who is rich in boundless strength protect my limbs and my toes; may the great hero protect all my limbs, and the knower of the Self my hairs.

पदार्थ · word by word
अंगानि
the limbsअङ्गों की
अमित-सत्त्व-आढ्यः
rich in boundless strengthअमित सत्त्व से भरा
पातु
may he protectरक्षा करे
पाद-अंगुलीः
the toesपैर की उँगलियों की
तथा
alsoतथा
सर्व-अंगानि
all the limbsसब अङ्गों की
महा-शूरः
the great heroमहाशूर
पातु
may he protectरक्षा करे
रोमाणि
the hairsरोमों की
च
andऔर
आत्म-वित्
the knower of the Selfआत्मज्ञ

Verse 13

१३XIII

हनुमत्कवचं यस्तु पठेद्विद्वान्विचक्षणः ॥
स एव पुरुषश्रेष्ठो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १३ ॥

hanumatkavacaṃ yastu paṭhedvidvānvicakṣaṇaḥ
sa eva puruṣaśreṣṭho bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati

हनुमत्-कवचम्यःतुपठेत्विद्वान्विचक्षणःसःएवपुरुष-श्रेष्ठःभुक्तिम्मुक्तिम्चविंदति
हिन्दी अर्थ

जो विद्वान् और विचक्षण हनुमत्-कवच पढ़ता है, वही पुरुष-श्रेष्ठ है; वह भोग और मोक्ष दोनों पाता है।

English sense

The learned and discerning man who recites the armour of Hanumat is the best of men; he finds both enjoyment and liberation.

पदार्थ · word by word
हनुमत्-कवचम्
the armour of Hanumatहनुमत्-कवच
यः
whoजो
तु
indeedही
पठेत्
recitesपढ़े
विद्वान्
learnedविद्वान्
विचक्षणः
discerningविचक्षण
सः
heवह
एव
indeedही
पुरुष-श्रेष्ठः
the best of menपुरुष-श्रेष्ठ
भुक्तिम्
enjoymentभोग
मुक्तिम्
liberationमोक्ष
च
andऔर
विंदति
findsपाता है

Verse 14

१४XIV

त्रिकालमेककालं वा पठेन्मासत्रयं नरः ॥
सर्वान् रिपून्क्षणाज्जित्वा स पुमान् श्रियमाप्नुयात् ॥ १४ ॥

trikālamekakālaṃ vā paṭhenmāsatrayaṃ naraḥ
sarvān ripūnkṣaṇājjitvā sa pumān śriyamāpnuyāt

त्रि-कालम्एक-कालम्वापठेत्मास-त्रयम्नरःसर्वान्रिपून्क्षणात्जित्वासःपुमान्श्रियम्आप्नुयात्
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य तीन महीने तक तीनों काल या एक बार इसे पढ़ता है, वह क्षण भर में सब शत्रुओं को जीतकर श्री पाता है।

English sense

A man who recites it three times a day or once a day for three months conquers all his enemies in a moment and gains fortune.

पदार्थ · word by word
त्रि-कालम्
three times a dayतीनों काल
एक-कालम्
once a dayएक बार
वा
orया
पठेत्
recitesपढ़े
मास-त्रयम्
for three monthsतीन महीने
नरः
a manमनुष्य
सर्वान्
allसब
रिपून्
enemiesशत्रुओं को
क्षणात्
in a momentक्षण भर में
जित्वा
having conqueredजीतकर
सः
thatवह
पुमान्
manपुरुष
श्रियम्
fortuneश्री
आप्नुयात्
gainsपाता है

Verse 15

१५XV

मध्यरात्रे जले स्थित्वा सप्तवारं पठेद्यदि ॥
क्षयापस्मारकुष्ठादितापत्रयनिवारणः ॥ १५ ॥

madhyarātre jale sthitvā saptavāraṃ paṭhedyadi
kṣayāpasmārakuṣṭhāditāpatrayanivāraṇaḥ

मध्य-रात्रेजलेस्थित्वासप्त-वारम्पठेत्यदिक्षय-अपस्मार-कुष्ठ-आदि-ताप-त्रय-निवारणः
हिन्दी अर्थ

यदि आधी रात में जल में खड़े होकर सात बार पढ़े, तो यह क्षय, अपस्मार, कुष्ठ आदि और तीनों तापों का निवारण करता है।

English sense

If one recites it seven times standing in water at midnight, it wards off consumption, epilepsy, leprosy and the rest, and the three afflictions.

पदार्थ · word by word
मध्य-रात्रे
at midnightआधी रात में
जले
in waterजल में
स्थित्वा
standingखड़े होकर
सप्त-वारम्
seven timesसात बार
पठेत्
recitesपढ़े
यदि
ifयदि
क्षय-अपस्मार-कुष्ठ-आदि-ताप-त्रय-निवारणः
it wards off consumption, epilepsy, leprosy and the rest, and the three afflictionsक्षय, अपस्मार, कुष्ठ आदि और तीनों तापों का निवारण करता है

Verse 16

१६XVI

अश्वत्थमूलेऽर्कवारे स्थित्वा पठति यः पुमान् ॥
अचलां श्रियमाप्नोति संग्रामे विजयं तथा ॥ १६ ॥

aśvatthamūle'rkavāre sthitvā paṭhati yaḥ pumān
acalāṃ śriyamāpnoti saṃgrāme vijayaṃ tathā

अश्वत्थ-मूलेअर्क-वारेस्थित्वापठतियःपुमान्अचलाम्श्रियम्आप्नोतिसंग्रामेविजयम्तथा
हिन्दी अर्थ

जो पुरुष रविवार को पीपल के मूल में खड़े होकर इसे पढ़ता है, वह अचल श्री और युद्ध में विजय पाता है।

English sense

A man who recites it standing at the root of a pipal tree on a Sunday gains unshakeable fortune and victory in battle.

पदार्थ · word by word
अश्वत्थ-मूले
at the root of a pipal treeपीपल के मूल में
अर्क-वारे
on a Sundayरविवार को
स्थित्वा
standingखड़े होकर
पठति
recitesपढ़ता है
यः
whoजो
पुमान्
a manपुरुष
अचलाम्
unshakeableअचल
श्रियम्
fortuneश्री
आप्नोति
gainsपाता है
संग्रामे
in battleयुद्ध में
विजयम्
victoryविजय
तथा
andऔर

Verse 17

१७XVII

बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वमरोगता ॥
सुदार्ढ्यं वाक्स्फुरत्वं च हनुमत्स्मरणाद्भवेत् ॥ १७ ॥

buddhirbalaṃ yaśo dhairyaṃ nirbhayatvamarogatā
sudārḍhyaṃ vāksphuratvaṃ ca hanumatsmaraṇādbhavet

बुद्धिःबलम्यशःधैर्यम्निर्भयत्वम्अरोगतासु-दार्ढ्यम्वाक्-स्फुरत्वम्चहनुमत्-स्मरणात्भवेत्
हिन्दी अर्थ

बुद्धि, बल, यश, धैर्य, निर्भयता, आरोग्य, दृढ़ता और वाणी की स्फूर्ति हनुमान् के स्मरण से होते हैं।

English sense

Intelligence, strength, fame, courage, fearlessness, freedom from disease, great firmness and readiness of speech come from remembering Hanumat.

पदार्थ · word by word
बुद्धिः
intelligenceबुद्धि
बलम्
strengthबल
यशः
fameयश
धैर्यम्
courageधैर्य
निर्भयत्वम्
fearlessnessनिर्भयता
अरोगता
freedom from diseaseआरोग्य
सु-दार्ढ्यम्
great firmnessदृढ़ता
वाक्-स्फुरत्वम्
readiness of speechवाणी की स्फूर्ति
च
andऔर
हनुमत्-स्मरणात्
from remembering Hanumatहनुमान् के स्मरण से
भवेत्
comeहोते हैं

Verse 18

१८XVIII

मारणं वैरिणां सद्यः शरणं सर्वसंपदाम् ॥
शोकस्य हरणे दक्षं वंदे तं रणदारुणम् ॥ १८ ॥

māraṇaṃ vairiṇāṃ sadyaḥ śaraṇaṃ sarvasaṃpadām
śokasya haraṇe dakṣaṃ vaṃde taṃ raṇadāruṇam

मारणम्वैरिणाम्सद्यःशरणम्सर्व-संपदाम्शोकस्यहरणेदक्षम्वंदेतम्रण-दारुणम्
हिन्दी अर्थ

शत्रुओं का तुरन्त मारण, सब सम्पदाओं का आश्रय, शोक हरने में दक्ष, युद्ध में भयंकर उसकी मैं वन्दना करता हूँ।

English sense

I salute him, terrible in battle, the instant death of enemies, the refuge of all riches, skilled in removing grief.

पदार्थ · word by word
मारणम्
the deathमारण
वैरिणाम्
of enemiesशत्रुओं का
सद्यः
at onceतुरन्त
शरणम्
the refugeआश्रय
सर्व-संपदाम्
of all richesसब सम्पदाओं का
शोकस्य
of griefशोक के
हरणे
in removingहरने में
दक्षम्
skilledदक्ष
वंदे
I saluteमैं वन्दना करता हूँ
तम्
himउस
रण-दारुणम्
terrible in battleयुद्ध में भयंकर

Verse 19

१९XIX

लिखित्वा पूजयेद्यस्तु सर्वत्र विजयी भवेत् ॥
यः करे धारयेन्नित्यं स पुमाञ्छ्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥

likhitvā pūjayedyastu sarvatra vijayī bhavet
yaḥ kare dhārayennityaṃ sa pumāñchriyamāpnuyāt

लिखित्वापूजयेत्यःतुसर्वत्रविजयीभवेत्यःकरेधारयेत्नित्यम्सःपुमान्श्रियम्आप्नुयात्
हिन्दी अर्थ

जो इसे लिखकर पूजा करता है, वह सर्वत्र विजयी होता है; जो पुरुष इसे नित्य हाथ पर धारण करता है, वह श्री पाता है।

English sense

He who writes it and worships it becomes victorious everywhere; the man who always wears it on his arm gains fortune.

पदार्थ · word by word
लिखित्वा
having written itलिखकर
पूजयेत्
worshipsपूजा करे
यः
whoजो
तु
indeedही
सर्वत्र
everywhereसर्वत्र
विजयी
victoriousविजयी
भवेत्
becomesहोता है
यः
whoजो
करे
on the armहाथ पर
धारयेत्
wearsधारण करे
नित्यम्
alwaysनित्य
सः
thatवह
पुमान्
manपुरुष
श्रियम्
fortuneश्री
आप्नुयात्
gainsपाता है

Verse 20

२०XX

स्थित्वा तु बंधने यस्तु जपं कारयति द्विजैः ॥
तत्क्षणान्मुक्तिमाप्नोति निगडात्तु तथैव च ॥ २० ॥

sthitvā tu baṃdhane yastu japaṃ kārayati dvijaiḥ
tatkṣaṇānmuktimāpnoti nigaḍāttu tathaiva ca

स्थित्वातुबंधनेयःतुजपम्कारयतिद्विजैःतत्-क्षणात्मुक्तिम्आप्नोतिनिगडात्तुतथाएवच
हिन्दी अर्थ

जो बन्धन में रहकर ब्राह्मणों से इसका जप कराता है, वह उसी क्षण मुक्ति पाता है, और वैसे ही बेड़ियों से भी।

English sense

He who, being in prison, has brahmins chant it gains release at that very moment, and likewise from fetters.

पदार्थ · word by word
स्थित्वा
beingरहकर
तु
indeedतो
बंधने
in prisonबन्धन में
यः
whoजो
तु
indeedही
जपम्
japaजप
कारयति
has performedकराता है
द्विजैः
by brahminsब्राह्मणों से
तत्-क्षणात्
at that very momentउसी क्षण
मुक्तिम्
releaseमुक्ति
आप्नोति
gainsपाता है
निगडात्
from fettersबेड़ियों से
तु
andऔर
तथा
likewiseवैसे
एव
indeedही
च
andऔर

Verse 21

२१XXI

य इदं प्रातरुत्थाय पठेच्च कवचं सदा ॥
आयुरारोग्यसंतानैस्तस्य स्तव्यः स्तवो भवेत् ॥ २१ ॥

ya idaṃ prātarutthāya paṭhecca kavacaṃ sadā
āyurārogyasaṃtānaistasya stavyaḥ stavo bhavet

यःइदम्प्रातःउत्थायपठेत्चकवचम्सदाआयुः-आरोग्य-संतानैःतस्यस्तव्यःस्तवःभवेत्
हिन्दी अर्थ

जो प्रातः उठकर सदा यह कवच पढ़ता है, उसके लिए यह स्तव आयु, आरोग्य और सन्तान से स्तुत्य सिद्ध होता है।

English sense

He who rises in the morning and always recites this armour — for him the hymn proves praiseworthy through long life, health and offspring.

पदार्थ · word by word
यः
whoजो
इदम्
thisयह
प्रातः
in the morningप्रातः
उत्थाय
having risenउठकर
पठेत्
recitesपढ़े
च
andऔर
कवचम्
the armourकवच
सदा
alwaysसदा
आयुः-आरोग्य-संतानैः
with long life, health and offspringआयु, आरोग्य और सन्तान से
तस्य
for himउसके लिए
स्तव्यः
praiseworthyस्तुत्य
स्तवः
the hymnस्तव
भवेत्
becomesहोता है

Verse 22

२२XXII

इदं पूर्वं पठित्वा तु रामस्य कवचं ततः ॥
पठनीयं नरैर्भक्त्या नैकमेव पठेत्कदा ॥ २२ ॥

idaṃ pūrvaṃ paṭhitvā tu rāmasya kavacaṃ tataḥ
paṭhanīyaṃ narairbhaktyā naikameva paṭhetkadā

इदम्पूर्वम्पठित्वातुरामस्यकवचम्ततःपठनीयम्नरैःभक्त्यानएकम्एवपठेत्कदा
हिन्दी अर्थ

पहले यह पढ़कर मनुष्य फिर भक्ति से राम का कवच पढ़ें; कभी केवल एक ही न पढ़े।

English sense

Having first recited this, men should then recite the armour of Rāma with devotion; one should never recite only one.

पदार्थ · word by word
इदम्
thisयह
पूर्वम्
firstपहले
पठित्वा
having recitedपढ़कर
तु
indeedतो
रामस्य
of Rāmaराम का
कवचम्
the armourकवच
ततः
thenफिर
पठनीयम्
is to be recitedपढ़ना चाहिए
नरैः
by menमनुष्यों द्वारा
भक्त्या
with devotionभक्ति से
न
notनहीं
एकम्
oneएक
एव
onlyही
पठेत्
one should reciteपढ़े
कदा
everकभी

Verse 23

२३XXIII

हनुमत्कवचं चात्र श्रीरामकवचं विना ॥
ये पठंति नराश्चात्र पठनं तद्वृथा भवेत् ॥ २३ ॥

hanumatkavacaṃ cātra śrīrāmakavacaṃ vinā
ye paṭhaṃti narāścātra paṭhanaṃ tadvṛthā bhavet

हनुमत्-कवचम्चअत्रश्री-राम-कवचम्विनायेपठंतिनराःचअत्रपठनम्तत्वृथाभवेत्
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य यहाँ श्रीराम-कवच के बिना हनुमत्-कवच पढ़ते हैं, उनका वह पाठ व्यर्थ होता है।

English sense

Men who recite the armour of Hanumat here without the armour of Śrī Rāma — that recitation of theirs is in vain.

पदार्थ · word by word
हनुमत्-कवचम्
the armour of Hanumatहनुमत्-कवच
च
andऔर
अत्र
hereयहाँ
श्री-राम-कवचम्
the armour of Śrī Rāmaश्रीराम-कवच
विना
withoutबिना
ये
whoजो
पठंति
reciteपढ़ते हैं
नराः
menमनुष्य
च
andऔर
अत्र
hereयहाँ
पठनम्
the recitationपाठ
तत्
thatवह
वृथा
in vainव्यर्थ
भवेत्
becomesहोता है

Verse 24

२४XXIV

तस्मात्सर्वैः पठनीयं सर्वदा कवचद्वयम् ॥
रामस्य वायुपुत्रस्य सद्भक्तैश्च विशेषतः ॥ २४ ॥

tasmātsarvaiḥ paṭhanīyaṃ sarvadā kavacadvayam
rāmasya vāyuputrasya sadbhaktaiśca viśeṣataḥ

तस्मात्सर्वैःपठनीयम्सर्वदाकवच-द्वयम्रामस्यवायु-पुत्रस्यसत्-भक्तैःचविशेषतः
हिन्दी अर्थ

इसलिए राम और वायुपुत्र के दोनों कवच सबको सदा पढ़ने चाहिए, और सद्भक्तों को विशेष रूप से।

English sense

Therefore the two armours, of Rāma and of the son of the Wind, are always to be recited by all, and especially by true devotees.

पदार्थ · word by word
तस्मात्
thereforeइसलिए
सर्वैः
by allसबको
पठनीयम्
is to be recitedपढ़ना चाहिए
सर्वदा
alwaysसदा
कवच-द्वयम्
the two armoursदोनों कवच
रामस्य
of Rāmaराम का
वायु-पुत्रस्य
of the son of the Windवायुपुत्र का
सत्-भक्तैः
by true devoteesसद्भक्तों द्वारा
च
andऔर
विशेषतः
especiallyविशेष रूप से
इति श्रीमदानन्दरामायणे श्रीरामकृतैकमुखहनुमत्कवचं समाप्तम् ॥ १ ॥

Terms on this page

Hanuman हनुमान The monkey-god devotee of Rama, widely worshipped for strength, courage, and protection from black magic and negative influences.
Kavach कवच A protective text or armor recited for a deity's shielding power — such as the Durga Kavach or Hanuman Kavach.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras