Vaiṣṇava stotra · Bilvamaṅgala

श्रीगोविन्ददामोदरस्तोत्रम्

Govinda Damodara Stotram — Seventy-one verses that end on three names

Each verse tells one small scene: Draupadī in the assembly, the gopīs teaching parrots, Yaśodā tying her son to the mortar, Sītā in captivity, the elephant in the water. Every scene ends the same way. The person in it calls out the names of Krishna. The last verses turn from stories to advice and speak straight to the tongue: jihve pibasva amṛtam etad eva, drink only this nectar.

Verse 1

अग्रे कुरूणामथ पाण्डवानां
दुःशासनेनाहृतवस्त्रकेशा ।
कृष्णा तदाक्रोशदनन्यनाथा
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १॥

agre kurūṇāmatha pāṇḍavānāṃ
duḥśāsanenāhṛtavastrakeśā |
kṛṣṇā tadākrośadananyanāthā
govinda dāmodara mādhaveti ||

अग्रे कुरूणाम्अथ पाण्डवानाम्दुःशासनेनआहृतवस्त्रकेशाकृष्णातदाआक्रोशत्अनन्यनाथागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

कौरवों और पाण्डवों के सामने दुःशासन ने कृष्णा के वस्त्र और केश पकड़ लिए। उसका कोई और रक्षक नहीं था। तब वह पुकार उठी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

In front of the Kurus and the Pāṇḍavas, Kṛṣṇā had her clothes and hair seized by Duḥśāsana. She had no other protector. She cried out then, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
अग्रे कुरूणाम्
in front of the Kurusकौरवों के सामने
अथ पाण्डवानाम्
and the Pāṇḍavasऔर पाण्डवों के
दुःशासनेन
by Duḥśāsanaदुःशासन ने
आहृतवस्त्रकेशा
her clothes and hair seizedजिसके वस्त्र और केश पकड़ लिए गए
कृष्णा
Kṛṣṇāकृष्णा
तदा
thenतब
आक्रोशत्
cried outपुकार उठी
अनन्यनाथा
with no other protectorजिसका कोई और रक्षक नहीं
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 2

श्रीकृष्ण विष्णो मधुकैटभारे
भक्तानुकम्पिन् भगवन् मुरारे ।
त्रायस्व मां केशव लोकनाथ
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २॥

śrīkṛṣṇa viṣṇo madhukaiṭabhāre
bhaktānukampin bhagavan murāre |
trāyasva māṃ keśava lokanātha
govinda dāmodara mādhaveti ||

श्रीकृष्ण विष्णोमधुकैटभारेभक्तानुकम्पिन्भगवन्मुरारेत्रायस्व मांकेशवलोकनाथगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे कृष्ण, हे विष्णु, मधु और कैटभ के शत्रु, अपने भक्तों पर दया करने वाले, हे भगवन्, हे मुर के शत्रु, हे केशव, हे लोकों के स्वामी, मेरी रक्षा कीजिए। "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O Kṛṣṇa, O Viṣṇu, enemy of Madhu and Kaiṭabha, you who take pity on your devotees, O Lord, enemy of Mura, O Keśava, Lord of the world, save me. "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
श्रीकृष्ण विष्णो
O Kṛṣṇa, O Viṣṇuहे कृष्ण, हे विष्णु
मधुकैटभारे
enemy of Madhu and Kaiṭabhaमधु और कैटभ के शत्रु
भक्तानुकम्पिन्
you who take pity on your devoteesअपने भक्तों पर दया करने वाले
भगवन्
O Lordहे भगवन्
मुरारे
enemy of Muraहे मुर के शत्रु
त्रायस्व मां
save meमेरी रक्षा कीजिए
केशव
O Keśavaहे केशव
लोकनाथ
Lord of the worldहे लोकों के स्वामी
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 3

विक्रेतुकामा किल गोपकन्या
मुरारिपादार्पितचित्तवृत्तिः ।
दध्यादिकं मोहवशादवोचद्
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३॥

vikretukāmā kila gopakanyā
murāripādārpitacittavṛttiḥ |
dadhyādikaṃ mohavaśādavocad
govinda dāmodara mādhaveti ||

विक्रेतुकामाकिलगोपकन्यामुरारिपादार्पितचित्तवृत्तिःदध्यादिकम्मोहवशात्अवोचत्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

कहते हैं, एक ग्वालिन दही आदि बेचने निकली। उसका मन मुरारि के चरणों में लगा था। सुध-बुध खोकर वह पुकार बैठी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A cowherd girl, it is said, set out to sell curds and other things. Her mind was fixed on the feet of Murāri. In her daze she called out, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
विक्रेतुकामा
wanting to sellबेचने की इच्छा वाली
किल
it is saidकहते हैं
गोपकन्या
a cowherd girlएक ग्वालिन
मुरारिपादार्पितचित्तवृत्तिः
her mind fixed on the feet of Murāriमन मुरारि के चरणों में लगा हुआ
दध्यादिकम्
curds and the restदही आदि
मोहवशात्
in her dazeसुध-बुध खोकर
अवोचत्
called outपुकार बैठी
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 4

उलूखले सम्भृततण्डुलांश्च
सङ्घट्टयन्त्यो मुसलैः प्रमुग्धाः ।
गायन्ति गोप्यो जनितानुरागा
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४॥

ulūkhale sambhṛtataṇḍulāṃśca
saṅghaṭṭayantyo musalaiḥ pramugdhāḥ |
gāyanti gopyo janitānurāgā
govinda dāmodara mādhaveti ||

उलूखलेसम्भृततण्डुलान्चसङ्घट्टयन्त्यःमुसलैःप्रमुग्धाःगायन्तिगोप्यःजनितानुरागागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

ग्वालिनें ओखली में भरे चावल को मूसलों से कूट रही थीं। वे मोहित थीं और उनके मन में प्रेम जाग उठा था। वे गा उठीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

The cowherd women were pounding the rice they had heaped in the mortar, striking it with pestles. They were spellbound, their love awakened, and they sang, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
उलूखले
in the mortarओखली में
सम्भृततण्डुलान्
the heaped-up riceभरे हुए चावल
च
andऔर
सङ्घट्टयन्त्यः
poundingकूटती हुई
मुसलैः
with pestlesमूसलों से
प्रमुग्धाः
spellboundमोहित
गायन्ति
sangगा उठीं
गोप्यः
the cowherd womenग्वालिनें
जनितानुरागा
their love awakenedमन में प्रेम जागा हुआ
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 5

काचित्कराम्भोजपुटे निषण्णं
क्रीडाशुकं किंशुकरक्ततुण्डम् ।
अध्यापयामास सरोरुहाक्षी
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५॥

kācitkarāmbhojapuṭe niṣaṇṇaṃ
krīḍāśukaṃ kiṃśukaraktatuṇḍam |
adhyāpayāmāsa saroruhākṣī
govinda dāmodara mādhaveti ||

काचित्कराम्भोजपुटेनिषण्णम्क्रीडाशुकम्किंशुकरक्ततुण्डम्अध्यापयामाससरोरुहाक्षीगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

एक कमल-नयनी लड़की ने अपने पालतू तोते को कमल जैसे हाथों की ओट में बिठा रखा था। उसकी चोंच किंशुक के फूल जैसी लाल थी। उसने उसे सिखाया, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A lotus-eyed girl held her pet parrot in the hollow of her lotus hands. Its beak was red like the kiṃśuka flower. She taught it to say, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
काचित्
a certain girlकोई लड़की
कराम्भोजपुटे
in the hollow of her lotus handsकमल जैसे हाथों की ओट में
निषण्णम्
sittingबैठे हुए
क्रीडाशुकम्
the pet parrotपालतू तोते को
किंशुकरक्ततुण्डम्
its beak red like the kiṃśuka flowerचोंच किंशुक के फूल जैसी लाल
अध्यापयामास
taughtसिखाया
सरोरुहाक्षी
the lotus-eyed oneकमल-नयनी
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 6

गृहे गृहे गोपवधूसमूहः
प्रतिक्षणं पिञ्जरसारिकाणाम् ।
स्खलद्गिरां वाचयितुं प्रवृत्तो
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६॥

gṛhe gṛhe gopavadhūsamūhaḥ
pratikṣaṇaṃ piñjarasārikāṇām |
skhaladgirāṃ vācayituṃ pravṛtto
govinda dāmodara mādhaveti ||

गृहे गृहेगोपवधूसमूहःप्रतिक्षणम्पिञ्जरसारिकाणाम्स्खलद्गिराम्वाचयितुम्प्रवृत्तःगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

घर-घर में ग्वालिनों की टोलियाँ पिंजरे की मैनाओं को, जिनकी बोली अभी लड़खड़ाती थी, हर पल सिखाने लगीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

In house after house, groups of cowherd women kept teaching the caged mynas, whose speech was faltering, to say, every moment, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गृहे गृहे
in house after houseघर-घर में
गोपवधूसमूहः
groups of cowherd womenग्वालिनों की टोलियाँ
प्रतिक्षणम्
every momentहर पल
पिञ्जरसारिकाणाम्
of the caged mynasपिंजरे की मैनाओं को
स्खलद्गिराम्
whose speech was falteringजिनकी बोली लड़खड़ाती थी
वाचयितुम्
to make them speakबुलवाने
प्रवृत्तः
set aboutलग गईं
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 7

पर्यङ्किकाभाजमलं कुमारं
प्रस्वापयन्त्योऽखिलगोपकन्याः ।
जगुः प्रबन्धं स्वरतालबन्धं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ७॥

paryaṅkikābhājamalaṃ kumāraṃ
prasvāpayantyo'khilagopakanyāḥ |
jaguḥ prabandhaṃ svaratālabandhaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

पर्यङ्किकाभाजम्कुमारम्प्रस्वापयन्त्यःअखिलगोपकन्याःजगुःप्रबन्धम्स्वरतालबन्धम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

सब ग्वालिन कन्याएँ खाट पर लेटे नन्हे बालक को सुला रही थीं। उन्होंने सुर और ताल में बँधा गीत गाया, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

All the cowherd girls were putting the little boy to sleep on his cot. They sang a song bound to tune and beat, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
पर्यङ्किकाभाजम्
lying on the little cotछोटी खाट पर लेटे
कुमारम्
the little boyनन्हे बालक को
प्रस्वापयन्त्यः
putting to sleepसुलाती हुई
अखिलगोपकन्याः
all the cowherd girlsसब ग्वालिन कन्याएँ
जगुः
sangगाया
प्रबन्धम्
a songगीत
स्वरतालबन्धम्
bound to tune and beatसुर और ताल में बँधा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 8

रामानुजं वीक्षणकेलिलोलं
गोपी गृहीत्वा नवनीतगोलम् ।
आबालकं बालकमाजुहाव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ८॥

rāmānujaṃ vīkṣaṇakelilolaṃ
gopī gṛhītvā navanītagolam |
ābālakaṃ bālakamājuhāva
govinda dāmodara mādhaveti ||

रामानुजम्वीक्षणकेलिलोलम्गोपीगृहीत्वानवनीतगोलम्आबालकं बालकम्आजुहावगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

एक ग्वालिन ने मक्खन का गोला लिया और राम के छोटे भाई को पुकारा, जिसकी आँखें चंचल खेल रही थीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A cowherd woman took a ball of fresh butter. She called the little boy, Rāma's younger brother, whose eyes were playing about, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
रामानुजम्
Rāma's younger brotherराम के छोटे भाई को
वीक्षणकेलिलोलम्
whose eyes were playing aboutजिसकी आँखें चंचल खेल रही थीं
गोपी
a cowherd womanएक ग्वालिन
गृहीत्वा
takingलेकर
नवनीतगोलम्
a ball of fresh butterमक्खन का गोला
आबालकं बालकम्
the little boyनन्हे बालक को
आजुहाव
calledपुकारा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 9

विचित्रवर्णाभरणाभिरामे-
ऽभिधेहि वक्त्राम्बुजराजहंसि ।
सदा मदीये रसनेऽग्ररङ्गे
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ९॥

vicitravarṇābharaṇābhirāme-
'bhidhehi vaktrāmbujarājahaṃsi |
sadā madīye rasane'graraṅge
govinda dāmodara mādhaveti ||

विचित्रवर्णाभरणाभिरामेअभिधेहिवक्त्राम्बुजराजहंसिसदामदीये रसनेअग्ररङ्गेगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

तुम रंग-बिरंगे गहनों से सुन्दर लगती हो, मुख-कमल की राजहंसी। मेरी जीभ पर, जो सामने का मंच है, सदा कहो, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

You are charming in your many-coloured ornaments, royal swan on the lotus of the face. Say it always on my tongue, the front of the stage, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
विचित्रवर्णाभरणाभिरामे
you who are charming in many-coloured ornamentsरंग-बिरंगे गहनों से सुन्दर
अभिधेहि
sayकहो
वक्त्राम्बुजराजहंसि
royal swan on the lotus of the faceमुख-कमल की राजहंसी
सदा
alwaysसदा
मदीये रसने
on my tongueमेरी जीभ पर
अग्ररङ्गे
the front of the stageसामने का मंच
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 10

अङ्काधिरूढं शिशुगोपगूढं
स्तनं धयन्तं कमलैककान्तम् ।
सम्बोधयामास मुदा यशोदा
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १०॥

aṅkādhirūḍhaṃ śiśugopagūḍhaṃ
stanaṃ dhayantaṃ kamalaikakāntam |
sambodhayāmāsa mudā yaśodā
govinda dāmodara mādhaveti ||

अङ्काधिरूढम्शिशुगोपगूढम्स्तनम्धयन्तम्कमलैककान्तम्सम्बोधयामासमुदायशोदागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

वे गोद में बैठे थे, ग्वाल-बालकों के बीच छिपे हुए, माता का दूध पी रहे थे, कमल जैसे सुन्दर। यशोदा ने प्रसन्न होकर उन्हें जगाया, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

He sat on her lap, hidden among the cowherd children, drinking at her breast, lovely as a lotus. Yaśodā woke him happily, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
अङ्काधिरूढम्
sitting on her lapगोद में बैठे
शिशुगोपगूढम्
hidden among the cowherd childrenग्वाल-बालकों के बीच छिपे
स्तनम्
at the breastमाता का दूध
धयन्तम्
drinkingपीते हुए
कमलैककान्तम्
lovely as a lotusकमल जैसे सुन्दर
सम्बोधयामास
wokeजगाया
मुदा
happilyप्रसन्न होकर
यशोदा
Yaśodāयशोदा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 11

क्रीडन्तमन्तर्व्रजमात्मजं स्वं
समं वयस्यैः पशुपालबालैः ।
प्रेम्णा यशोदा प्रजुहाव कृष्णं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ११॥

krīḍantamantarvrajamātmajaṃ svaṃ
samaṃ vayasyaiḥ paśupālabālaiḥ |
premṇā yaśodā prajuhāva kṛṣṇaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

क्रीडन्तम्अन्तर्व्रजम्आत्मजं स्वम्समं वयस्यैः पशुपालबालैःप्रेम्णायशोदाप्रजुहावकृष्णम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

यशोदा ने प्रेम से अपने बेटे कृष्ण को पुकारा, जो व्रज के भीतर अपने साथी ग्वाल-बालकों के साथ खेल रहे थे, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Yaśodā lovingly called her own son Kṛṣṇa, who was playing inside Vraja with his friends, the cowherd boys, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
क्रीडन्तम्
who was playingखेलते हुए
अन्तर्व्रजम्
inside Vrajaव्रज के भीतर
आत्मजं स्वम्
her own sonअपने बेटे को
समं वयस्यैः पशुपालबालैः
together with his friends, the cowherd boysअपने साथी ग्वाल-बालकों के साथ
प्रेम्णा
lovinglyप्रेम से
यशोदा
Yaśodāयशोदा
प्रजुहाव
calledपुकारा
कृष्णम्
Kṛṣṇaकृष्ण को
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 12

यशोदया गाढमुलूखलेन
गोकण्ठपाशेन निबध्यमानः ।
रुरोद मन्दं नवनीतभोजी
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १२॥

yaśodayā gāḍhamulūkhalena
gokaṇṭhapāśena nibadhyamānaḥ |
ruroda mandaṃ navanītabhojī
govinda dāmodara mādhaveti ||

यशोदयागाढम्उलूखलेनगोकण्ठपाशेननिबध्यमानःरुरोदमन्दम्नवनीतभोजीगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

यशोदा ने उन्हें गाय बाँधने की रस्सी से ओखली के साथ कसकर बाँध दिया। मक्खन खाने वाले वे धीरे-धीरे रोने लगे, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Yaśodā tied him tightly to the mortar with a cow's neck-rope. The butter-eater wept softly, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
यशोदया
by Yaśodāयशोदा ने
गाढम्
tightlyकसकर
उलूखलेन
to the mortarओखली के साथ
गोकण्ठपाशेन
with a cow's neck-ropeगाय बाँधने की रस्सी से
निबध्यमानः
being tiedबाँधे जाते हुए
रुरोद
weptरोने लगे
मन्दम्
softlyधीरे-धीरे
नवनीतभोजी
the butter-eaterमक्खन खाने वाले
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 13

निजाङ्गणे कङ्कणकेलिलोलं
गोपी गृहीत्वा नवनीतगोलम् ।
आमर्दयत्पाणितलेन नेत्रे
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १३॥

nijāṅgaṇe kaṅkaṇakelilolaṃ
gopī gṛhītvā navanītagolam |
āmardayatpāṇitalena netre
govinda dāmodara mādhaveti ||

निजाङ्गणेकङ्कणकेलिलोलम्गोपीगृहीत्वानवनीतगोलम्आमर्दयत्पाणितलेननेत्रेगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

अपने आँगन में एक ग्वालिन ने मक्खन का गोला लिया। कंगनों से खेलने को आतुर बालक ने हथेली से अपनी आँखें मलीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

In her own courtyard a cowherd woman took a ball of butter. The child, eager to play with the bracelets, rubbed his eyes with the palm of his hand, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
निजाङ्गणे
in her own courtyardअपने आँगन में
कङ्कणकेलिलोलम्
eager to play with the braceletsकंगनों से खेलने को आतुर
गोपी
a cowherd womanएक ग्वालिन
गृहीत्वा
takingलेकर
नवनीतगोलम्
a ball of butterमक्खन का गोला
आमर्दयत्
rubbedमलीं
पाणितलेन
with the palm of his handहथेली से
नेत्रे
his eyesआँखें
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 14

गृहे गृहे गोपवधूकदम्बाः
सर्वे मिलित्वा समवाययोगे ।
पुण्यानि नामानि पठन्ति नित्यं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १४॥

gṛhe gṛhe gopavadhūkadambāḥ
sarve militvā samavāyayoge |
puṇyāni nāmāni paṭhanti nityaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

गृहे गृहेगोपवधूकदम्बाःसर्वे मिलित्वासमवाययोगेपुण्यानि नामानिपठन्तिनित्यम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

घर-घर में ग्वालिनों की टोलियाँ सब मिलकर इकट्ठा होती हैं और पवित्र नाम सदा पढ़ती रहती हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

In house after house, groups of cowherd women all gather together and keep reciting the holy names, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गृहे गृहे
in house after houseघर-घर में
गोपवधूकदम्बाः
groups of cowherd womenग्वालिनों की टोलियाँ
सर्वे मिलित्वा
all coming togetherसब मिलकर
समवाययोगे
in a gatheringइकट्ठा होकर
पुण्यानि नामानि
the holy namesपवित्र नाम
पठन्ति
reciteपढ़ती हैं
नित्यम्
alwaysसदा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 15

मन्दारमूले वदनाभिरामं
बिम्बाधरे पूरितवेणुनादम् ।
गोगोपगोपीजनमध्यसंस्थं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १५॥

mandāramūle vadanābhirāmaṃ
bimbādhare pūritaveṇunādam |
gogopagopījanamadhyasaṃsthaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

मन्दारमूलेवदनाभिरामम्बिम्बाधरेपूरितवेणुनादम्गोगोपगोपीजनमध्यसंस्थम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

मन्दार के पेड़ की जड़ के पास उनका मुख सुन्दर है। अपने लाल होंठों पर वे बाँसुरी की तान भर रहे हैं। वे गायों, ग्वालों और गोपियों के बीच खड़े हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

At the foot of a mandāra tree, his face is lovely. He fills the air with his flute at his red lips. He stands in the middle of the cows, the cowherds and the gopīs, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
मन्दारमूले
at the foot of a mandāra treeमन्दार के पेड़ की जड़ के पास
वदनाभिरामम्
whose face is lovelyसुन्दर मुख वाले
बिम्बाधरे
at his red lipsलाल होंठों पर
पूरितवेणुनादम्
filling the flute's soundबाँसुरी की तान भरते हुए
गोगोपगोपीजनमध्यसंस्थम्
standing in the middle of the cows, cowherds and gopīsगायों, ग्वालों और गोपियों के बीच खड़े
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 16

उत्थाय गोप्योऽपररात्रभागे
स्मृत्वा यशोदासुतबालकेलिम् ।
गायन्ति प्रोच्चैर्दधि मन्थयन्त्यो
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १६॥

utthāya gopyo'pararātrabhāge
smṛtvā yaśodāsutabālakelim |
gāyanti proccairdadhi manthayantyo
govinda dāmodara mādhaveti ||

उत्थायगोप्यःअपररात्रभागेस्मृत्वायशोदासुतबालकेलिम्गायन्तिप्रोच्चैःदधि मन्थयन्त्यःगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

रात के पिछले पहर में उठकर गोपियाँ यशोदा के बेटे की बाल-लीला याद करती हैं। दही मथते हुए वे ऊँचे स्वर में गाती हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Rising in the last part of the night, the gopīs remember the child's play of Yaśodā's son. They sing out loudly while churning curds, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
उत्थाय
risingउठकर
गोप्यः
the gopīsगोपियाँ
अपररात्रभागे
in the last part of the nightरात के पिछले पहर में
स्मृत्वा
rememberingयाद करके
यशोदासुतबालकेलिम्
the child's play of Yaśodā's sonयशोदा के बेटे की बाल-लीला
गायन्ति
singगाती हैं
प्रोच्चैः
loudlyऊँचे स्वर में
दधि मन्थयन्त्यः
while churning curdsदही मथते हुए
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 17

जग्धोऽथ दत्तो नवनीतपिण्डो
गृहे यशोदा विचिकित्सयन्ती ।
उवाच सत्यं वद हे मुरारे
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १७॥

jagdho'tha datto navanītapiṇḍo
gṛhe yaśodā vicikitsayantī |
uvāca satyaṃ vada he murāre
govinda dāmodara mādhaveti ||

जग्धःअथदत्तःनवनीतपिण्डःगृहेयशोदाविचिकित्सयन्तीउवाचसत्यं वदहे मुरारेगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

मक्खन का एक पिण्ड खाया गया, या कहीं दे दिया गया। घर में यशोदा को शंका हुई। उसने कहा, "हे मुरारि, सच बताओ। गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A lump of butter was eaten, or given away. Yaśodā, unsure in the house, said, "Tell me the truth, O Murāri. Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
जग्धः
eatenखाया गया
अथ
orया
दत्तः
given awayदे दिया गया
नवनीतपिण्डः
a lump of butterमक्खन का पिण्ड
गृहे
in the houseघर में
यशोदा
Yaśodāयशोदा
विचिकित्सयन्ती
in doubtशंका में पड़ी
उवाच
saidबोली
सत्यं वद
tell the truthसच बताओ
हे मुरारे
O Murāriहे मुरारि
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 18

अभ्यर्च्य गेहं युवतिः प्रवृद्ध-
प्रेमप्रवाहा दधि निर्ममन्थ ।
गायन्ति गोप्योऽथ सखीसमेता
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १८॥

abhyarcya gehaṃ yuvatiḥ pravṛddha-
premapravāhā dadhi nirmamantha |
gāyanti gopyo'tha sakhīsametā
govinda dāmodara mādhaveti ||

अभ्यर्च्य गेहम्युवतिःप्रवृद्धप्रेमप्रवाहादधि निर्ममन्थगायन्तिगोप्यःअथसखीसमेतागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

एक युवती ने घर को पूजकर बढ़ती प्रेम-धारा के साथ दही मथा। ग्वालिनें अपनी सखियों के साथ गाने लगीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A young woman honoured her house, and with a swelling stream of love she churned the curds. The cowherd women sang along with their friends, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
अभ्यर्च्य गेहम्
honouring the houseघर को पूजकर
युवतिः
a young womanएक युवती
प्रवृद्धप्रेमप्रवाहा
with a swelling stream of loveबढ़ती प्रेम-धारा वाली
दधि निर्ममन्थ
churned the curdsदही मथा
गायन्ति
singगाने लगीं
गोप्यः
the cowherd womenग्वालिनें
अथ
thenफिर
सखीसमेता
along with their friendsसखियों के साथ
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 19

क्वचित् प्रभाते दधिपूर्णपात्रे
निक्षिप्य मन्थं युवती मुकुन्दम् ।
आलोक्य गानं विविधं करोति
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ १९॥

kvacit prabhāte dadhipūrṇapātre
nikṣipya manthaṃ yuvatī mukundam |
ālokya gānaṃ vividhaṃ karoti
govinda dāmodara mādhaveti ||

क्वचित् प्रभातेदधिपूर्णपात्रेनिक्षिप्यमन्थम्युवतीमुकुन्दम् आलोक्यविविधं गानं करोतिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

एक सुबह एक युवती ने दही से भरे बर्तन में मथानी रख दी। मुकुन्द को देखकर वह तरह-तरह से गाने लगी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

One morning a young woman put her churning stick into the pot full of curds. She looked at Mukunda and sang in many ways, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
क्वचित् प्रभाते
one morningएक सुबह
दधिपूर्णपात्रे
in the pot full of curdsदही से भरे बर्तन में
निक्षिप्य
puttingरखकर
मन्थम्
the churning stickमथानी
युवती
a young womanएक युवती
मुकुन्दम् आलोक्य
looking at Mukundaमुकुन्द को देखकर
विविधं गानं करोति
sings in many waysतरह-तरह से गाती है
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 20

क्रीडापरं भोजनमज्जनार्थं
हितैषिणी स्त्री तनुजं यशोदा ।
आजूहवत् प्रेमपरिप्लुताक्षी
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २०॥

krīḍāparaṃ bhojanamajjanārthaṃ
hitaiṣiṇī strī tanujaṃ yaśodā |
ājūhavat premapariplutākṣī
govinda dāmodara mādhaveti ||

क्रीडापरम्भोजनमज्जनार्थम्हितैषिणी स्त्रीतनुजम्यशोदाआजूहवत्प्रेमपरिप्लुताक्षीगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

बेटा खेल में मग्न था। उसका भला चाहने वाली यशोदा ने प्रेम भरी आँखों से उसे खाने और नहाने के लिए बुलाया, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Her son was busy playing. Yaśodā, his well-wisher, her eyes brimming with love, called him for his meal and his bath, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
क्रीडापरम्
busy playingखेल में मग्न
भोजनमज्जनार्थम्
for his meal and bathखाने और नहाने के लिए
हितैषिणी स्त्री
the woman who wished him wellउसका भला चाहने वाली स्त्री
तनुजम्
her sonबेटे को
यशोदा
Yaśodāयशोदा
आजूहवत्
calledबुलाया
प्रेमपरिप्लुताक्षी
her eyes brimming with loveप्रेम से भरी आँखों वाली
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 21

सुखं शयानं निलये च विष्णुं
देवर्षिमुख्या मुनयः प्रपन्नाः ।
तेनाच्युते तन्मयतां व्रजन्ति
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २१॥

sukhaṃ śayānaṃ nilaye ca viṣṇuṃ
devarṣimukhyā munayaḥ prapannāḥ |
tenācyute tanmayatāṃ vrajanti
govinda dāmodara mādhaveti ||

सुखं शयानम्निलयेचविष्णुम्देवर्षिमुख्याः मुनयःप्रपन्नाःतेनअच्युतेतन्मयताम्व्रजन्तिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

विष्णु अपने धाम में सुख से लेटे हैं। प्रमुख देवर्षि और मुनि उनकी शरण में आए हैं। इसी से वे अच्युत में लीन हो जाते हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Viṣṇu lies at ease in his home. The chief divine seers and the sages take refuge in him. By this they become one with the Unfallen One, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
सुखं शयानम्
lying at easeसुख से लेटे
निलये
in his homeअपने धाम में
च
andऔर
विष्णुम्
Viṣṇuविष्णु
देवर्षिमुख्याः मुनयः
the chief divine seers and the sagesप्रमुख देवर्षि और मुनि
प्रपन्नाः
have taken refugeशरण में आए हैं
तेन
by thisइसी से
अच्युते
in the Unfallen Oneअच्युत में
तन्मयताम्
onenessलीनता
व्रजन्ति
attainपा जाते हैं
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 22

विहाय निद्रामरुणोदये च
विधाय कृत्यानि च विप्रमुख्याः ।
वेदावसाने प्रपठन्ति नित्यं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २२॥

vihāya nidrāmaruṇodaye ca
vidhāya kṛtyāni ca vipramukhyāḥ |
vedāvasāne prapaṭhanti nityaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

विहाय निद्राम्अरुणोदयेचविधाय कृत्यानिविप्रमुख्याःवेदावसानेप्रपठन्तिनित्यम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

भोर होते ही श्रेष्ठ ब्राह्मण नींद छोड़कर अपने काम निपटाते हैं। वेद-पाठ के अन्त में वे सदा पढ़ते हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

At dawn the best of brahmins leave their sleep and finish their duties. At the end of the Veda recitation they always recite, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
विहाय निद्राम्
leaving sleepनींद छोड़कर
अरुणोदये
at dawnभोर होते ही
च
andऔर
विधाय कृत्यानि
finishing their dutiesअपने काम निपटाकर
विप्रमुख्याः
the best of brahminsश्रेष्ठ ब्राह्मण
वेदावसाने
at the end of the Veda recitationवेद-पाठ के अन्त में
प्रपठन्ति
reciteपढ़ते हैं
नित्यम्
alwaysसदा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 23

वृन्दावने गोपगणाश्च गोप्यो
विलोक्य गोविन्दवियोगखिन्नाम् ।
राधां जगुः साश्रुविलोचनाभ्यां
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २३॥

vṛndāvane gopagaṇāśca gopyo
vilokya govindaviyogakhinnām |
rādhāṃ jaguḥ sāśruvilocanābhyāṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

वृन्दावनेगोपगणाः च गोप्यःविलोक्यगोविन्दवियोगखिन्नाम्राधाम्जगुःसाश्रुविलोचनाभ्याम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

वृन्दावन में ग्वालों के झुण्ड और ग्वालिनों ने राधा को देखा, जो गोविन्द के बिछोह से थकी-टूटी थीं। वे आँखों में आँसू भरकर गाने लगे, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

In Vṛndāvana the groups of cowherds and cowherd women saw Rādhā, worn out by her separation from Govinda. They sang with tears in their eyes, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
वृन्दावने
in Vṛndāvanaवृन्दावन में
गोपगणाः च गोप्यः
the groups of cowherds and cowherd womenग्वालों के झुण्ड और ग्वालिनें
विलोक्य
seeingदेखकर
गोविन्दवियोगखिन्नाम्
worn out by separation from Govindaगोविन्द के बिछोह से थकी-टूटी
राधाम्
Rādhāराधा को
जगुः
sangगाने लगे
साश्रुविलोचनाभ्याम्
with tearful eyesआँखों में आँसू भरकर
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 24

प्रभातसञ्चारगता नु गावस्-
तद्रक्षणार्थं तनयं यशोदा ।
प्राबोधयत् पाणितलेन मन्दं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २४॥

prabhātasañcāragatā nu gāvas-
tadrakṣaṇārthaṃ tanayaṃ yaśodā |
prābodhayat pāṇitalena mandaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

प्रभातसञ्चारगतानुगावःतद्रक्षणार्थम्तनयम्यशोदाप्राबोधयत्पाणितलेनमन्दम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

गायें सुबह-सुबह चरने निकल पड़ी थीं। उनकी देखभाल के लिए यशोदा ने हथेली से धीरे-धीरे अपने बेटे को जगाया, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

The cows had gone out to wander in the early morning. To look after them, Yaśodā gently woke her son with the palm of her hand, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
प्रभातसञ्चारगता
gone out to wander in the early morningसुबह-सुबह चरने निकली
नु
indeedनिश्चय ही
गावः
the cowsगायें
तद्रक्षणार्थम्
to look after themउनकी देखभाल के लिए
तनयम्
her sonबेटे को
यशोदा
Yaśodāयशोदा
प्राबोधयत्
wokeजगाया
पाणितलेन
with the palm of her handहथेली से
मन्दम्
gentlyधीरे-धीरे
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 25

प्रवालशोभा इव दीर्घकेशा
वाताम्बुपर्णाशनपूतदेहाः ।
मूले तरूणां मुनयः पठन्ति
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २५॥

pravālaśobhā iva dīrghakeśā
vātāmbuparṇāśanapūtadehāḥ |
mūle tarūṇāṃ munayaḥ paṭhanti
govinda dāmodara mādhaveti ||

प्रवालशोभा इवदीर्घकेशावाताम्बुपर्णाशनपूतदेहाःमूले तरूणाम्मुनयःपठन्तिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

लम्बे केशों वाले मुनि, जो नए कोमल अंकुरों जैसी आभा लिए हैं और जिनकी देह हवा, पानी और पत्तों पर जीने से शुद्ध हो गई है, पेड़ों की जड़ों में बैठकर पढ़ते हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Sages with long hair, shining like fresh coral shoots, their bodies made pure by living on wind, water and leaves, recite at the foot of the trees, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
प्रवालशोभा इव
shining like fresh coral shootsनए कोमल अंकुरों जैसी आभा वाले
दीर्घकेशा
with long hairलम्बे केशों वाले
वाताम्बुपर्णाशनपूतदेहाः
their bodies made pure by living on wind, water and leavesहवा, पानी और पत्तों पर जीने से शुद्ध देह वाले
मूले तरूणाम्
at the foot of the treesपेड़ों की जड़ों में
मुनयः
the sagesमुनि
पठन्ति
reciteपढ़ते हैं
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 26

एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं
व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः ।
विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २६॥

evaṃ bruvāṇā virahāturā bhṛśaṃ
vrajastriyaḥ kṛṣṇaviṣaktamānasāḥ |
visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma susvaraṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

एवं ब्रुवाणाविरहातुराभृशम्व्रजस्त्रियःकृष्णविषक्तमानसाःविसृज्य लज्जाम्रुरुदुः स्मसुस्वरम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

इस तरह कहती हुई व्रज की स्त्रियाँ बिछोह की पीड़ा से बहुत व्याकुल थीं और उनका मन कृष्ण में अटका था। उन्होंने लाज छोड़ दी और ऊँचे स्वर में रो पड़ीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Speaking in this way, the women of Vraja were deeply tormented by separation, their minds clinging to Kṛṣṇa. They gave up all shame and wept aloud, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
एवं ब्रुवाणा
speaking in this wayइस तरह कहती हुई
विरहातुरा
tormented by separationबिछोह की पीड़ा से व्याकुल
भृशम्
deeplyबहुत
व्रजस्त्रियः
the women of Vrajaव्रज की स्त्रियाँ
कृष्णविषक्तमानसाः
their minds clinging to Kṛṣṇaजिनका मन कृष्ण में अटका था
विसृज्य लज्जाम्
giving up shameलाज छोड़कर
रुरुदुः स्म
weptरो पड़ीं
सुस्वरम्
aloudऊँचे स्वर में
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 27

गोपी कदाचिन्मणिपञ्जरस्थं
शुकं वचो वाचयितुं प्रवृत्ता ।
आनन्दकन्द व्रजचन्द्र कृष्ण
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २७॥

gopī kadācinmaṇipañjarasthaṃ
śukaṃ vaco vācayituṃ pravṛttā |
ānandakanda vrajacandra kṛṣṇa
govinda dāmodara mādhaveti ||

गोपीकदाचित्मणिपञ्जरस्थम्शुकम्वचः वाचयितुम्प्रवृत्ताआनन्दकन्दव्रजचन्द्रकृष्णगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

एक बार एक ग्वालिन मणियों के पिंजरे में बैठे तोते से बुलवाने लगी, "हे आनन्द के मूल, हे व्रज के चन्द्रमा, कृष्ण! गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Once a cowherd woman set about making the parrot in its jewelled cage speak, "O root of joy, moon of Vraja, Kṛṣṇa! Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गोपी
a cowherd womanएक ग्वालिन
कदाचित्
onceएक बार
मणिपञ्जरस्थम्
sitting in a jewelled cageमणियों के पिंजरे में बैठे
शुकम्
the parrotतोते से
वचः वाचयितुम्
to make it speakबुलवाने
प्रवृत्ता
set aboutलग गई
आनन्दकन्द
O root of joyहे आनन्द के मूल
व्रजचन्द्र
O moon of Vrajaहे व्रज के चन्द्रमा
कृष्ण
Kṛṣṇaकृष्ण
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 28

गोवत्सबालैः शिशुकाकपक्षं
बध्नन्तमम्भोजदलायताक्षम् ।
उवाच माता चिबुकं गृहीत्वा
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २८॥

govatsabālaiḥ śiśukākapakṣaṃ
badhnantamambhojadalāyatākṣam |
uvāca mātā cibukaṃ gṛhītvā
govinda dāmodara mādhaveti ||

गोवत्सबालैःशिशुकाकपक्षम्बध्नन्तम्अम्भोजदलायताक्षम्उवाचमाताचिबुकं गृहीत्वागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

वे बछड़े चराने वाले बालकों की छोटी लटें बाँध रहे थे। उनकी आँखें कमल की पंखुड़ी जैसी लम्बी थीं। माँ ने उनकी ठोड़ी पकड़कर कहा, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

He was tying the side-locks of the little calf-herd boys, his eyes long like lotus petals. His mother took hold of his chin and said, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गोवत्सबालैः
with the calf-herd boysबछड़े चराने वाले बालकों के
शिशुकाकपक्षम्
the little boys' side-locksनन्हों की लटें
बध्नन्तम्
tyingबाँधते हुए
अम्भोजदलायताक्षम्
his eyes long like lotus petalsकमल की पंखुड़ी जैसी लम्बी आँखों वाले
उवाच
saidकहा
माता
his motherमाँ ने
चिबुकं गृहीत्वा
holding his chinठोड़ी पकड़कर
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 29

प्रभातकाले वरवल्लवौघा
गोरक्षणार्थं धृतवेत्रदण्डाः ।
आकारयामासुरनन्तमाद्यं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ २९॥

prabhātakāle varavallavaughā
gorakṣaṇārthaṃ dhṛtavetradaṇḍāḥ |
ākārayāmāsuranantamādyaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

प्रभातकालेवरवल्लवौघागोरक्षणार्थम्धृतवेत्रदण्डाःआकारयामासुःअनन्तम् आद्यम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

भोर में ग्वालों की अच्छी टोलियाँ गायों की रखवाली के लिए छड़ी और डंडे लिए हुए थीं। उन्होंने उस अनन्त, आदि पुरुष को पुकारा, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

At dawn the fine groups of cowherds, carrying canes and sticks to look after the cows, called to the endless, first one, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
प्रभातकाले
at dawnभोर में
वरवल्लवौघा
fine groups of cowherdsग्वालों की अच्छी टोलियाँ
गोरक्षणार्थम्
to look after the cowsगायों की रखवाली के लिए
धृतवेत्रदण्डाः
carrying canes and sticksछड़ी और डंडे लिए
आकारयामासुः
calledपुकारा
अनन्तम् आद्यम्
the endless, first oneउस अनन्त, आदि को
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 30

जलाशये कालियमर्दनाय
यदा कदम्बादपतन्मुरारिः ।
गोपाङ्गनाश्चुक्रुशुरेत्य गोपा
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३०॥

jalāśaye kāliyamardanāya
yadā kadambādapatanmurāriḥ |
gopāṅganāścukruśuretya gopā
govinda dāmodara mādhaveti ||

जलाशयेकालियमर्दनाययदाकदम्बात्अपतत्मुरारिःगोपाङ्गनाः गोपाःएत्यचुक्रुशुःगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

जब मुरारि कालिय को कुचलने के लिए कदम्ब के पेड़ से जल में कूदे, तब ग्वालिनें और ग्वाले दौड़े आए और चिल्ला उठे, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

When Murāri leapt from the kadamba tree into the water to crush Kāliya, the cowherd women and the cowherds came running and cried out, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
जलाशये
in the waterजल में
कालियमर्दनाय
to crush Kāliyaकालिय को कुचलने के लिए
यदा
whenजब
कदम्बात्
from the kadamba treeकदम्ब के पेड़ से
अपतत्
leapt downकूद पड़े
मुरारिः
Murāriमुरारि
गोपाङ्गनाः गोपाः
the cowherd women and the cowherdsग्वालिनें और ग्वाले
एत्य
comingदौड़े आकर
चुक्रुशुः
cried outचिल्ला उठे
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 31

अक्रूरमासाद्य यदा मुकुन्दश्-
चापोत्सवार्थं मथुरां प्रविष्टः ।
तदा स पौरैर्जयसीत्यभाषि
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३१॥

akrūramāsādya yadā mukundaś-
cāpotsavārthaṃ mathurāṃ praviṣṭaḥ |
tadā sa paurairjayasītyabhāṣi
govinda dāmodara mādhaveti ||

अक्रूरम् आसाद्ययदामुकुन्दःचापोत्सवार्थम्मथुराम् प्रविष्टःतदापौरैःजयसि इतिअभाषिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

जब मुकुन्द अक्रूर के साथ धनुष-उत्सव के लिए मथुरा में आए, तब नगर के लोगों ने उनसे कहा, "आपकी जय हो! गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

When Mukunda came with Akrūra and entered Mathurā for the festival of the bow, the townspeople said to him, "You are victorious! Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
अक्रूरम् आसाद्य
having reached Akrūraअक्रूर के साथ आकर
यदा
whenजब
मुकुन्दः
Mukundaमुकुन्द
चापोत्सवार्थम्
for the festival of the bowधनुष-उत्सव के लिए
मथुराम् प्रविष्टः
entered Mathurāमथुरा में आए
तदा
thenतब
पौरैः
by the townspeopleनगर के लोगों ने
जयसि इति
"You are victorious""आपकी जय हो"
अभाषि
it was saidकहा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 32

कंसस्य दूतेन यदैव नीतौ
वृन्दावनान्ताद् वसुदेवसूनू ।
रुरोद गोपी भवनस्य मध्ये
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३२॥

kaṃsasya dūtena yadaiva nītau
vṛndāvanāntād vasudevasūnū |
ruroda gopī bhavanasya madhye
govinda dāmodara mādhaveti ||

कंसस्य दूतेनयदा एवनीतौवृन्दावनान्तात्वसुदेवसूनूरुरोदगोपीभवनस्य मध्येगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

जब कंस का दूत वसुदेव के दोनों बेटों को वृन्दावन के किनारे से ले गया, तब एक ग्वालिन घर के भीतर रो पड़ी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

When Kaṃsa's messenger led the two sons of Vasudeva away from the edge of Vṛndāvana, a cowherd woman wept inside her house, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

Variant reading वसुदेवसूनौ, vasudevasūnau (the same word in the singular, "the son of Vasudeva")
पदार्थ · word by word
कंसस्य दूतेन
by Kaṃsa's messengerकंस के दूत के द्वारा
यदा एव
the momentजब
नीतौ
the two were led awayदोनों को ले जाया गया
वृन्दावनान्तात्
from the edge of Vṛndāvanaवृन्दावन के किनारे से
वसुदेवसूनू
the two sons of Vasudevaवसुदेव के दोनों बेटे
रुरोद
weptरो पड़ी
गोपी
a cowherd womanएक ग्वालिन
भवनस्य मध्ये
inside the houseघर के भीतर
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 33

सरोवरे कालियनागबद्धं
शिशुं यशोदातनयं निशम्य ।
चक्रुर्लुठन्त्यः पथि गोपबाला
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३३॥

sarovare kāliyanāgabaddhaṃ
śiśuṃ yaśodātanayaṃ niśamya |
cakrurluṭhantyaḥ pathi gopabālā
govinda dāmodara mādhaveti ||

सरोवरेकालियनागबद्धम्शिशुम् यशोदातनयम्निशम्यचक्रुःलुठन्त्यःपथिगोपबालाःगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

उन्होंने सुना कि यशोदा का बालक सरोवर में कालिय नाग के बन्धन में है। ग्वाल-कन्याएँ रास्ते में लोट-लोटकर पुकार उठीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

They heard that Yaśodā's child was held fast by the serpent Kāliya in the lake. The cowherd girls rolled about on the road and cried, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
सरोवरे
in the lakeसरोवर में
कालियनागबद्धम्
held fast by the serpent Kāliyaकालिय नाग के बन्धन में
शिशुम् यशोदातनयम्
Yaśodā's childयशोदा का बालक
निशम्य
hearingसुनकर
चक्रुः
they criedपुकार उठीं
लुठन्त्यः
rolling aboutलोट-लोटकर
पथि
on the roadरास्ते में
गोपबालाः
the cowherd girlsग्वाल-कन्याएँ
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 34

अक्रूरयाने यदुवंशनाथं
सङ्गच्छमानं मथुरां निरीक्ष्य ।
ऊचुर्वियोगत् किल गोपबाला
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३४॥

akrūrayāne yaduvaṃśanāthaṃ
saṅgacchamānaṃ mathurāṃ nirīkṣya |
ūcurviyogat kila gopabālā
govinda dāmodara mādhaveti ||

अक्रूरयानेयदुवंशनाथम्सङ्गच्छमानम्मथुराम्निरीक्ष्यऊचुःवियोगत् किलगोपबालाःगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

यदुवंश के स्वामी को अक्रूर के रथ में मथुरा जाते देखकर ग्वाल-कन्याओं ने बिछोह के दुःख में कहा, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Seeing the lord of the Yadu line go to Mathurā in Akrūra's chariot, the cowherd girls said in the pain of separation, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
अक्रूरयाने
in Akrūra's chariotअक्रूर के रथ में
यदुवंशनाथम्
the lord of the Yadu lineयदुवंश के स्वामी को
सङ्गच्छमानम्
goingजाते हुए
मथुराम्
to Mathurāमथुरा
निरीक्ष्य
seeingदेखकर
ऊचुः
saidकहा
वियोगत् किल
in the pain of separationबिछोह के दुःख में
गोपबालाः
the cowherd girlsग्वाल-कन्याओं ने
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 35

चक्रन्द गोपी नलिनीवनान्ते
कृष्णेन हीना कुसुमे शयाना ।
प्रफुल्लनीलोत्पललोचनाभ्यां
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३५॥

cakranda gopī nalinīvanānte
kṛṣṇena hīnā kusume śayānā |
praphullanīlotpalalocanābhyāṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

चक्रन्दगोपीनलिनीवनान्तेकृष्णेन हीनाकुसुमे शयानाप्रफुल्लनीलोत्पललोचनाभ्याम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

कृष्ण से बिछड़ी एक ग्वालिन कमल-वन के किनारे फूलों पर लेटी रो रही थी। उसकी आँखें खिले नीलकमल जैसी थीं। वह पुकार रही थी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A cowherd woman, away from Kṛṣṇa, lay on flowers at the edge of the lotus grove and wept, her eyes like blooming blue lotuses, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
चक्रन्द
weptरोई
गोपी
a cowherd womanएक ग्वालिन
नलिनीवनान्ते
at the edge of the lotus groveकमल-वन के किनारे
कृष्णेन हीना
away from Kṛṣṇaकृष्ण से बिछड़ी
कुसुमे शयाना
lying on flowersफूलों पर लेटी
प्रफुल्लनीलोत्पललोचनाभ्याम्
with eyes like blooming blue lotusesखिले नीलकमल जैसी आँखों से
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 36

मातापितृभ्यां परिवार्यमाणा
गेहं प्रविष्टा विललाप गोपी ।
आगत्य मां पालय विश्वनाथ
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३६॥

mātāpitṛbhyāṃ parivāryamāṇā
gehaṃ praviṣṭā vilalāpa gopī |
āgatya māṃ pālaya viśvanātha
govinda dāmodara mādhaveti ||

मातापितृभ्याम्परिवार्यमाणागेहं प्रविष्टाविललापगोपीआगत्यमाम् पालयविश्वनाथगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

माता-पिता से घिरी एक ग्वालिन घर में गई और विलाप करने लगी, "आकर मेरी रक्षा कीजिए, हे जगत् के स्वामी! गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Held back by her mother and father, a cowherd woman went into the house and cried, "Come and protect me, Lord of the universe! Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
मातापितृभ्याम्
by her mother and fatherमाता-पिता से
परिवार्यमाणा
being held backघिरी हुई
गेहं प्रविष्टा
went into the houseघर में गई
विललाप
criedविलाप करने लगी
गोपी
a cowherd womanएक ग्वालिन
आगत्य
comeआकर
माम् पालय
protect meमेरी रक्षा कीजिए
विश्वनाथ
Lord of the universeहे जगत् के स्वामी
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 37

वृन्दावनस्थं हरिमाशु बुद्ध्वा
गोपी गता कापि वनं निशायाम् ।
तत्राप्यदृष्ट्वाऽतिभयादवोचद्
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३७॥

vṛndāvanasthaṃ harimāśu buddhvā
gopī gatā kāpi vanaṃ niśāyām |
tatrāpyadṛṣṭvā'tibhayādavocad
govinda dāmodara mādhaveti ||

वृन्दावनस्थम्हरिम्आशु बुद्ध्वागोपीगताका अपिवनम्निशायाम्तत्र अपिअदृष्ट्वाअतिभयात्अवोचत्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

यह जानकर कि हरि वृन्दावन में हैं, एक ग्वालिन रात में वन को चली गई। वहाँ भी उन्हें न देखकर वह बहुत डरी और पुकार उठी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Thinking that Hari was in Vṛndāvana, a cowherd woman went to the forest at night. She did not see him there either, and in great fear she cried out, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
वृन्दावनस्थम्
who was in Vṛndāvanaवृन्दावन में रहने वाले
हरिम्
Hariहरि को
आशु बुद्ध्वा
quickly thinkingझट यह जानकर
गोपी
a cowherd womanग्वालिन
गता
wentचली गई
का अपि
a certainकोई
वनम्
to the forestवन को
निशायाम्
at nightरात में
तत्र अपि
there tooवहाँ भी
अदृष्ट्वा
not seeingन देखकर
अतिभयात्
out of great fearबहुत डर से
अवोचत्
cried outपुकार उठी
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 38

सुखं शयाना निलये निजेऽपि
नामानि विष्णोः प्रवदन्ति मर्त्याः ।
ते निश्चितं तन्मयतां व्रजन्ति
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३८॥

sukhaṃ śayānā nilaye nije'pi
nāmāni viṣṇoḥ pravadanti martyāḥ |
te niścitaṃ tanmayatāṃ vrajanti
govinda dāmodara mādhaveti ||

सुखं शयानानिलये निजे अपिनामानि विष्णोःप्रवदन्तिमर्त्याःतेनिश्चितम्तन्मयताम्व्रजन्तिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य अपने घर में सुख से लेटे हुए भी विष्णु के नाम बोलते हैं, वे निश्चय ही उन्हीं में लीन हो जाते हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Mortals who speak the names of Viṣṇu even while lying at ease in their own homes surely become one with him, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
सुखं शयाना
lying at easeसुख से लेटे हुए
निलये निजे अपि
even in their own homesअपने घर में भी
नामानि विष्णोः
the names of Viṣṇuविष्णु के नाम
प्रवदन्ति
speakबोलते हैं
मर्त्याः
mortalsमनुष्य
ते
theyवे
निश्चितम्
surelyनिश्चय ही
तन्मयताम्
oneness with himउन्हीं में लीनता
व्रजन्ति
attainपा जाते हैं
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 39

सा नीरजाक्षीमवलोक्य राधां
रुरोद गोविन्दवियोगखिन्नाम् ।
सखी प्रफुल्लोत्पललोचनाभ्यां
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३९॥

sā nīrajākṣīmavalokya rādhāṃ
ruroda govindaviyogakhinnām |
sakhī praphullotpalalocanābhyāṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

सानीरजाक्षीम्अवलोक्यराधाम्रुरोदगोविन्दवियोगखिन्नाम्सखीप्रफुल्लोत्पललोचनाभ्याम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

एक सखी ने कमल-नयनी राधा को देखा, जो गोविन्द के बिछोह से थक चुकी थीं, और वह खिले कमल जैसी आँखों से रो पड़ी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

A friend saw lotus-eyed Rādhā, worn out by her separation from Govinda, and wept, her eyes like open lotuses, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
सा
sheवह
नीरजाक्षीम्
the lotus-eyed oneकमल-नयनी
अवलोक्य
seeingदेखकर
राधाम्
Rādhāराधा को
रुरोद
weptरो पड़ी
गोविन्दवियोगखिन्नाम्
worn out by separation from Govindaगोविन्द के बिछोह से थकी
सखी
a friendसखी
प्रफुल्लोत्पललोचनाभ्याम्
with eyes like open lotusesखिले कमल जैसी आँखों से
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 40

जिह्वे रसज्ञे मधुरप्रिया त्वं
सत्यं हितं त्वां परमं वदामि ।
आवर्णयेथा मधुराक्षराणि
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४०॥

jihve rasajñe madhurapriyā tvaṃ
satyaṃ hitaṃ tvāṃ paramaṃ vadāmi |
āvarṇayethā madhurākṣarāṇi
govinda dāmodara mādhaveti ||

जिह्वेरसज्ञेमधुरप्रिया त्वम्सत्यम्हितम्त्वाम् परमम् वदामिआवर्णयेथाःमधुराक्षराणिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे जीभ, तू स्वाद पहचानने वाली है और मीठी चीज़ें तुझे प्रिय हैं। मैं तुझे सच और सबसे हितकारी बात कहता हूँ। ये मीठे अक्षर बोल, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O tongue, you who know flavours and love sweet things, I tell you the truth, what is best for you. Say these sweet syllables, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
जिह्वे
O tongueहे जीभ
रसज्ञे
you who know flavoursस्वाद पहचानने वाली
मधुरप्रिया त्वम्
you who love sweet thingsतू जिसे मीठा प्रिय है
सत्यम्
the truthसच
हितम्
what is good for youहितकारी बात
त्वाम् परमम् वदामि
I tell you the bestतुझे सबसे बढ़कर कहता हूँ
आवर्णयेथाः
sayबोल
मधुराक्षराणि
the sweet syllablesमीठे अक्षर
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 41

आत्यन्तिकव्याधिहरं जनानां
चिकित्सकं वेदविदो वदन्ति ।
संसारतापत्रयनाशबीजं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४१॥

ātyantikavyādhiharaṃ janānāṃ
cikitsakaṃ vedavido vadanti |
saṃsāratāpatrayanāśabījaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

आत्यन्तिकव्याधिहरम्जनानाम्चिकित्सकम्वेदविदःवदन्तिसंसारतापत्रयनाशबीजम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

वेद जानने वाले इसे ऐसा वैद्य कहते हैं जो लोगों का सबसे गहरा रोग हर लेता है, और संसार के तीनों तापों को नष्ट करने वाला बीज बताते हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Those who know the Veda call it the healer who takes away people's deepest sickness, the seed that destroys the threefold burning of worldly life, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
आत्यन्तिकव्याधिहरम्
who takes away the deepest sicknessसबसे गहरा रोग हरने वाला
जनानाम्
of peopleलोगों का
चिकित्सकम्
the healerवैद्य
वेदविदः
those who know the Vedaवेद जानने वाले
वदन्ति
callकहते हैं
संसारतापत्रयनाशबीजम्
the seed that destroys the threefold burning of worldly lifeसंसार के तीनों तापों को नष्ट करने वाला बीज
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 42

ताताज्ञया गच्छति रामचन्द्रे
सलक्ष्मणेऽरण्यचये ससीते ।
चक्रन्द रामस्य निजा जनित्री
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४२॥

tātājñayā gacchati rāmacandre
salakṣmaṇe'raṇyacaye sasīte |
cakranda rāmasya nijā janitrī
govinda dāmodara mādhaveti ||

ताताज्ञयागच्छति रामचन्द्रेसलक्ष्मणेअरण्यचयेससीतेचक्रन्दरामस्य निजा जनित्रीगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

जब पिता की आज्ञा से रामचन्द्र लक्ष्मण और सीता के साथ वन को चले, तब राम की अपनी माता रो पड़ीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

When Rāmacandra went to the forest at his father's command, with Lakṣmaṇa and with Sītā, Rāma's own mother wept, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

Variant reading हे राम रघुनन्दन राघवेति, he rāma raghunandana rāghaveti (in verses 42–45 the closing line is sung this way: "O Rāma, joy of the Raghus, descendant of Raghu")
पदार्थ · word by word
ताताज्ञया
at his father's commandपिता की आज्ञा से
गच्छति रामचन्द्रे
as Rāmacandra wentरामचन्द्र के चलने पर
सलक्ष्मणे
with Lakṣmaṇaलक्ष्मण के साथ
अरण्यचये
to the forestवन को
ससीते
with Sītāसीता के साथ
चक्रन्द
weptरो पड़ीं
रामस्य निजा जनित्री
Rāma's own motherराम की अपनी माता
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 43

एकाकिनी दण्डककाननान्तात्
सा नीयमाना दशकन्धरेण ।
सीता तदाक्रन्ददनन्यनाथा
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४३॥

ekākinī daṇḍakakānanāntāt
sā nīyamānā daśakandhareṇa |
sītā tadākrandadananyanāthā
govinda dāmodara mādhaveti ||

एकाकिनीदण्डककाननान्तात्सा नीयमानादशकन्धरेणसीतातदाआक्रन्दत्अनन्यनाथागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

दण्डक वन के किनारे से अकेली सीता को दस गर्दन वाला रावण ले जा रहा था। उसका कोई और रक्षक नहीं था। तब वह पुकार उठी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Alone, Sītā was being carried away from the edge of the Daṇḍaka forest by the ten-necked one. She had no other protector. She cried out then, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
एकाकिनी
aloneअकेली
दण्डककाननान्तात्
from the edge of the Daṇḍaka forestदण्डक वन के किनारे से
सा नीयमाना
she, being carried awayले जाई जाती हुई वह
दशकन्धरेण
by the ten-necked oneदस गर्दन वाले के द्वारा
सीता
Sītāसीता
तदा
thenतब
आक्रन्दत्
cried outपुकार उठी
अनन्यनाथा
with no other protectorजिसका कोई और रक्षक नहीं
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 44

रामाद्वियुक्ता जनकात्मजा सा
विचिन्तयन्ती हृदि रामरूपम् ।
रुरोद सीता रघुनाथ पाहि
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४४॥

rāmādviyuktā janakātmajā sā
vicintayantī hṛdi rāmarūpam |
ruroda sītā raghunātha pāhi
govinda dāmodara mādhaveti ||

रामात् वियुक्ताजनकात्मजा साविचिन्तयन्तीहृदिरामरूपम्रुरोद सीतारघुनाथ पाहिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

जनक की बेटी सीता राम से बिछड़ गई थीं। वे मन में राम के रूप का ध्यान करती रहीं और रो पड़ीं, "हे रघुनाथ, रक्षा कीजिए! गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Sītā, Janaka's daughter, was cut off from Rāma. She kept thinking of Rāma's form in her heart and wept, "Lord of the Raghus, protect me! Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
रामात् वियुक्ता
cut off from Rāmaराम से बिछड़ी
जनकात्मजा सा
she, Janaka's daughterवह जनक की बेटी
विचिन्तयन्ती
thinkingध्यान करती हुई
हृदि
in her heartमन में
रामरूपम्
Rāma's formराम के रूप का
रुरोद सीता
Sītā weptसीता रो पड़ीं
रघुनाथ पाहि
Lord of the Raghus, protect meहे रघुनाथ, रक्षा कीजिए
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 45

प्रसीद विष्णो रघुवंशनाथ
सुरासुराणां सुखदुःखहेतो ।
रुरोद सीता तु समुद्रमध्ये
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४५॥

prasīda viṣṇo raghuvaṃśanātha
surāsurāṇāṃ sukhaduḥkhaheto |
ruroda sītā tu samudramadhye
govinda dāmodara mādhaveti ||

प्रसीदविष्णोरघुवंशनाथसुरासुराणाम्सुखदुःखहेतोरुरोद सीता तुसमुद्रमध्येगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

"प्रसन्न होइए, हे विष्णु, हे रघुवंश के स्वामी, देवताओं और असुरों के सुख-दुःख के कारण!" समुद्र के बीच सीता रो पड़ीं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

"Be gracious, O Viṣṇu, lord of Raghu's line, cause of joy and sorrow for gods and demons!" Sītā wept in the middle of the sea, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
प्रसीद
be graciousप्रसन्न होइए
विष्णो
O Viṣṇuहे विष्णु
रघुवंशनाथ
lord of Raghu's lineहे रघुवंश के स्वामी
सुरासुराणाम्
of gods and demonsदेवताओं और असुरों के
सुखदुःखहेतो
cause of joy and sorrowसुख-दुःख के कारण
रुरोद सीता तु
Sītā weptसीता रो पड़ीं
समुद्रमध्ये
in the middle of the seaसमुद्र के बीच
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 46

अन्तर्जले ग्राहगृहीतपादो
विसृष्टविक्लिष्टसमस्तबन्धुः ।
तदा गजेन्द्रो नितरां जगाद
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४६॥

antarjale grāhagṛhītapādo
visṛṣṭavikliṣṭasamastabandhuḥ |
tadā gajendro nitarāṃ jagāda
govinda dāmodara mādhaveti ||

अन्तर्जलेग्राहगृहीतपादःविसृष्टविक्लिष्टसमस्तबन्धुःतदागजेन्द्रःनितराम्जगादगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

पानी में मगर ने उसका पैर पकड़ लिया था और दुःख की घड़ी में उसके सब सगे उसे छोड़ गए थे। तब गजराज ने पूरे बल से पुकारा, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

His foot was seized by a crocodile in the water, and all his kin had left him in his distress. Then the king of elephants cried out with all his might, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
अन्तर्जले
in the waterपानी में
ग्राहगृहीतपादः
his foot seized by a crocodileमगर ने जिसका पैर पकड़ लिया था
विसृष्टविक्लिष्टसमस्तबन्धुः
all his kin having left him in his distressदुःख की घड़ी में जिसे सब सगे छोड़ गए थे
तदा
thenतब
गजेन्द्रः
the king of elephantsगजराज ने
नितराम्
with all his mightपूरे बल से
जगाद
cried outपुकारा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 47

हंसध्वजः शङ्खयुतो ददर्श
पुत्रं कटाहे प्रतपन्तमेनम् ।
पुण्यानि नामानि हरेर्जपन्तं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४७॥

haṃsadhvajaḥ śaṅkhayuto dadarśa
putraṃ kaṭāhe pratapantamenam |
puṇyāni nāmāni harerjapantaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

हंसध्वजःशङ्खयुतःददर्शपुत्रम् एनम्कटाहेप्रतपन्तम्पुण्यानि नामानि हरेःजपन्तम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हंसध्वज ने शंख के साथ देखा कि उसका यह बेटा कड़ाहे में तप रहा है और हरि के पवित्र नाम जप रहा है, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Haṃsadhvaja, together with Śaṅkha, saw this son burning in the cauldron, repeating the holy names of Hari, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
हंसध्वजः
Haṃsadhvajaहंसध्वज ने
शङ्खयुतः
together with Śaṅkhaशंख के साथ
ददर्श
sawदेखा
पुत्रम् एनम्
this sonइस बेटे को
कटाहे
in the cauldronकड़ाहे में
प्रतपन्तम्
burningतपते हुए
पुण्यानि नामानि हरेः
the holy names of Hariहरि के पवित्र नाम
जपन्तम्
repeatingजपते हुए
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 48

दुर्वाससो वाक्यमुपेत्य कृष्णा
सा चाब्रवीत् काननवासिनीशम् ।
अन्तः प्रविष्टं मनसा जुहाव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४८॥

durvāsaso vākyamupetya kṛṣṇā
sā cābravīt kānanavāsinīśam |
antaḥ praviṣṭaṃ manasā juhāva
govinda dāmodara mādhaveti ||

दुर्वाससः वाक्यम्उपेत्यकृष्णासाअब्रवीत्काननवासिनीशम्अन्तः प्रविष्टम्मनसा जुहावगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

कृष्णा ने दुर्वासा की बात सुनी। उसने वन में रहने वाली के स्वामी से कहा और मन से उन्हें पुकारा, जो भीतर आ चुके थे, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Kṛṣṇā took in the words of Durvāsas. She spoke to the Lord of the one who lives in the forest, and with her mind she called to him who had come inside, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
दुर्वाससः वाक्यम्
the words of Durvāsasदुर्वासा की बात
उपेत्य
taking inसुनकर
कृष्णा
Kṛṣṇāकृष्णा ने
सा
sheउसने
अब्रवीत्
spokeकहा
काननवासिनीशम्
to the Lord of the forest-dwellerवन में रहने वाली के स्वामी से
अन्तः प्रविष्टम्
who had come insideजो भीतर आ चुके थे
मनसा जुहाव
called with her mindमन से पुकारा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 49

ध्येयः सदा योगिभिरप्रमेयः
चिन्ताहरश्चिन्तितपारिजातः ।
कस्तूरिकाकल्पितनीलवर्णो
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ४९॥

dhyeyaḥ sadā yogibhiraprameyaḥ
cintāharaścintitapārijātaḥ |
kastūrikākalpitanīlavarṇo
govinda dāmodara mādhaveti ||

ध्येयः सदा योगिभिःअप्रमेयःचिन्ताहरःचिन्तितपारिजातःकस्तूरिकाकल्पितनीलवर्णःगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

योगियों को सदा उनका ध्यान करना चाहिए। उन्हें नापा नहीं जा सकता। वे चिन्ता हर लेते हैं और सोची हुई हर चीज़ पारिजात के पेड़ की तरह देते हैं। कस्तूरी से सजा उनका नीला रंग है, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Yogis should always meditate on him. He cannot be measured. He takes away worry and grants whatever one thinks of, like a pārijāta tree. His dark-blue body is made up with musk, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
ध्येयः सदा योगिभिः
to be meditated on always by yogisयोगियों को सदा ध्यान करना चाहिए
अप्रमेयः
who cannot be measuredजिन्हें नापा नहीं जा सकता
चिन्ताहरः
who takes away worryचिन्ता हर लेने वाले
चिन्तितपारिजातः
a pārijāta tree for whatever one thinks ofसोची हुई चीज़ के लिए पारिजात के पेड़
कस्तूरिकाकल्पितनीलवर्णः
whose dark-blue colour is made up with muskकस्तूरी से सजा नीला रंग वाले
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 50

संसारकूपे पतितोऽत्यगाधे
मोहान्धपूर्णे विषयाभितप्ते ।
करावलम्बं मम देहि विष्णो
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५०॥

saṃsārakūpe patito'tyagādhe
mohāndhapūrṇe viṣayābhitapte |
karāvalambaṃ mama dehi viṣṇo
govinda dāmodara mādhaveti ||

संसारकूपेपतितःअत्यगाधेमोहान्धपूर्णेविषयाभितप्तेकरावलम्बम्मम देहिविष्णोगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

मैं संसार के कुएँ में गिर पड़ा हूँ। वह बहुत गहरा है, मोह के अँधेरे से भरा है और विषयों की आँच से तप रहा है। हे विष्णु, मुझे अपने हाथ का सहारा दीजिए, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

I have fallen into the well of worldly life. It is very deep, full of the blindness of delusion, and scorched by sense pleasures. O Viṣṇu, give me the support of your hand, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
संसारकूपे
in the well of worldly lifeसंसार के कुएँ में
पतितः
fallenगिर पड़ा हूँ
अत्यगाधे
very deepबहुत गहरे
मोहान्धपूर्णे
full of the blindness of delusionमोह के अँधेरे से भरे
विषयाभितप्ते
scorched by sense pleasuresविषयों की आँच से तपते
करावलम्बम्
the support of your handहाथ का सहारा
मम देहि
give meमुझे दीजिए
विष्णो
O Viṣṇuहे विष्णु
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 51

भजस्व मन्त्रं भवबन्धमुक्त्यै
जिह्वे रसज्ञे सुलभं मनोज्ञम् ।
द्वैपायनाद्यैर्मुनिभिः प्रजप्तं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५१॥

bhajasva mantraṃ bhavabandhamuktyai
jihve rasajñe sulabhaṃ manojñam |
dvaipāyanādyairmunibhiḥ prajaptaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

भजस्वमन्त्रम्भवबन्धमुक्त्यैजिह्वे रसज्ञेसुलभम्मनोज्ञम्द्वैपायनाद्यैः मुनिभिःप्रजप्तम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे स्वाद पहचानने वाली जीभ, जन्म-मरण के बन्धन से छूटने के लिए इस मन्त्र को भज। यह सरल और मनोहर है, और द्वैपायन जैसे मुनियों ने इसका जप किया है, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O tongue, you who know flavours, say this mantra to be freed from the bonds of existence. It is easy and lovely, and sages such as Dvaipāyana have murmured it, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
भजस्व
sayभज
मन्त्रम्
this mantraइस मन्त्र को
भवबन्धमुक्त्यै
to be freed from the bonds of existenceजन्म-मरण के बन्धन से छूटने के लिए
जिह्वे रसज्ञे
O tongue, you who know flavoursहे स्वाद पहचानने वाली जीभ
सुलभम्
easyसरल
मनोज्ञम्
lovelyमनोहर
द्वैपायनाद्यैः मुनिभिः
by sages such as Dvaipāyanaद्वैपायन जैसे मुनियों ने
प्रजप्तम्
murmuredजप किया है
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 52

त्वामेव याचे मम देहि जिह्वे
समागते दण्डधरे कृतान्ते ।
वक्तव्यमेवं मधुरं सुभक्त्या
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५२॥

tvāmeva yāce mama dehi jihve
samāgate daṇḍadhare kṛtānte |
vaktavyamevaṃ madhuraṃ subhaktyā
govinda dāmodara mādhaveti ||

त्वाम् एव याचेमम देहिजिह्वेसमागतेदण्डधरे कृतान्तेवक्तव्यम् एवं मधुरम्सुभक्त्यागोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे जीभ, मैं बस तुझसे माँगता हूँ। जब दण्ड धारण करने वाला काल आ पहुँचे, तब मुझे यह दे। सच्ची भक्ति से मीठे स्वर में बोल, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

I ask only you, O tongue. When Death, the one who carries the staff, arrives, grant me this. Say it sweetly with true devotion, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
त्वाम् एव याचे
I ask only youमैं बस तुझसे माँगता हूँ
मम देहि
grant meमुझे दे
जिह्वे
O tongueहे जीभ
समागते
when he arrivesजब आ पहुँचे
दण्डधरे कृतान्ते
Death, the one who carries the staffदण्ड धारण करने वाला काल
वक्तव्यम् एवं मधुरम्
it is to be said sweetlyमीठे स्वर में बोलना है
सुभक्त्या
with true devotionसच्ची भक्ति से
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 53

गोपाल वंशीधर रूपसिन्धो
लोकेश नारायण दीनबन्धो ।
उच्चस्वरैस्त्वं वद सर्वदैव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५३॥

gopāla vaṃśīdhara rūpasindho
lokeśa nārāyaṇa dīnabandho |
uccasvaraistvaṃ vada sarvadaiva
govinda dāmodara mādhaveti ||

गोपालवंशीधररूपसिन्धोलोकेशनारायणदीनबन्धोउच्चस्वरैःत्वं वदसर्वदा एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे गोपाल, हे बाँसुरी धारण करने वाले, हे रूप के सागर, हे लोकों के स्वामी, हे नारायण, हे दीनों के बन्धु! हे जीभ, तू ऊँचे स्वर में सदा बोल, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O cowherd, holder of the flute, ocean of beauty, lord of the worlds, Nārāyaṇa, friend of the poor! Say it, tongue, with a loud voice, always, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गोपाल
O cowherdहे गोपाल
वंशीधर
holder of the fluteबाँसुरी धारण करने वाले
रूपसिन्धो
ocean of beautyरूप के सागर
लोकेश
lord of the worldsलोकों के स्वामी
नारायण
Nārāyaṇaहे नारायण
दीनबन्धो
friend of the poorदीनों के बन्धु
उच्चस्वरैः
with a loud voiceऊँचे स्वर में
त्वं वद
you sayतू बोल
सर्वदा एव
alwaysसदा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 54

जिह्वे सदैवं भज सुन्दराणि
नामानि कृष्णस्य मनोहराणि ।
समस्तभक्तार्तिविनाशनानि
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५४॥

jihve sadaivaṃ bhaja sundarāṇi
nāmāni kṛṣṇasya manoharāṇi |
samastabhaktārtivināśanāni
govinda dāmodara mādhaveti ||

जिह्वेसदा एवं भजसुन्दराणिनामानि कृष्णस्यमनोहराणिसमस्तभक्तार्तिविनाशनानिगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे जीभ, कृष्ण के सुन्दर और मनोहर नाम सदा भजती रह। वे भक्तों के सारे दुःख नष्ट कर देते हैं, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O tongue, keep on saying the beautiful and charming names of Kṛṣṇa. They destroy all the suffering of devotees, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
जिह्वे
O tongueहे जीभ
सदा एवं भज
keep on sayingसदा भजती रह
सुन्दराणि
beautifulसुन्दर
नामानि कृष्णस्य
the names of Kṛṣṇaकृष्ण के नाम
मनोहराणि
charmingमनोहर
समस्तभक्तार्तिविनाशनानि
which destroy all the suffering of devoteesभक्तों के सारे दुःख नष्ट करने वाले
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 55

गोविन्द गोविन्द हरे मुरारे
गोविन्द गोविन्द मुकुन्द कृष्ण ।
गोविन्द गोविन्द रथाङ्गपाणे
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५५॥

govinda govinda hare murāre
govinda govinda mukunda kṛṣṇa |
govinda govinda rathāṅgapāṇe
govinda dāmodara mādhaveti ||

गोविन्द गोविन्दहरे मुरारेमुकुन्द कृष्णरथाङ्गपाणेगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

गोविन्द, गोविन्द, हरि, मुरारि! गोविन्द, गोविन्द, मुकुन्द, कृष्ण! गोविन्द, गोविन्द, चक्रधारी! "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Govinda, Govinda, Hari, Murāri! Govinda, Govinda, Mukunda, Kṛṣṇa! Govinda, Govinda, holder of the discus, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गोविन्द गोविन्द
Govinda, Govindaगोविन्द, गोविन्द
हरे मुरारे
Hari, Murāriहरि, मुरारि
मुकुन्द कृष्ण
Mukunda, Kṛṣṇaमुकुन्द, कृष्ण
रथाङ्गपाणे
holder of the discusचक्रधारी
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 56

सुखावसाने त्विदमेव सारं
दुःखावसाने त्विदमेव गेयम् ।
देहावसाने त्विदमेव जाप्यं
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५६॥

sukhāvasāne tvidameva sāraṃ
duḥkhāvasāne tvidameva geyam |
dehāvasāne tvidameva jāpyaṃ
govinda dāmodara mādhaveti ||

सुखावसानेतु इदम् एव सारम्दुःखावसानेगेयम्देहावसानेजाप्यम्गोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

सुख के अन्त में यही सार है। दुःख के अन्त में यही गाने योग्य है। देह के अन्त में यही जपने योग्य है। "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

At the end of happiness, this alone is the essence. At the end of sorrow, this alone is to be sung. At the end of the body, this alone is to be recited, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
सुखावसाने
at the end of happinessसुख के अन्त में
तु इदम् एव सारम्
this alone is the essenceयही सार है
दुःखावसाने
at the end of sorrowदुःख के अन्त में
गेयम्
to be sungगाने योग्य
देहावसाने
at the end of the bodyदेह के अन्त में
जाप्यम्
to be recitedजपने योग्य
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 57

दुर्वारवाक्यं परिगृह्य कृष्णा
मृगीव भीता तु कथं कथञ्चित् ।
सभां प्रविष्टा मनसा जुहाव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५७॥

durvāravākyaṃ parigṛhya kṛṣṇā
mṛgīva bhītā tu kathaṃ kathañcit |
sabhāṃ praviṣṭā manasā juhāva
govinda dāmodara mādhaveti ||

दुर्वारवाक्यम्परिगृह्यकृष्णामृगी इव भीताकथं कथञ्चित्सभां प्रविष्टामनसा जुहावगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

कृष्णा ने वे बातें सुनीं जिन्हें टाला नहीं जा सकता था। हिरनी की तरह डरी हुई वह जैसे-तैसे सभा में पहुँची और मन से पुकारा, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Kṛṣṇā took in the words she could not turn aside. Frightened like a doe, she somehow entered the assembly and called with her mind, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
दुर्वारवाक्यम्
words that cannot be turned asideजिन्हें टाला नहीं जा सकता, ऐसी बातें
परिगृह्य
taking inसुनकर
कृष्णा
Kṛṣṇāकृष्णा ने
मृगी इव भीता
frightened like a doeहिरनी की तरह डरी हुई
कथं कथञ्चित्
somehowजैसे-तैसे
सभां प्रविष्टा
entered the assemblyसभा में पहुँची
मनसा जुहाव
called with her mindमन से पुकारा
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 58

श्रीकृष्ण राधावर गोकुलेश
गोपाल गोवर्धन नाथ विष्णो ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५८॥

śrīkṛṣṇa rādhāvara gokuleśa
gopāla govardhana nātha viṣṇo |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

श्रीकृष्णराधावरगोकुलेशगोपालगोवर्धन नाथविष्णोजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे कृष्ण, राधा के प्रिय, गोकुल के स्वामी, गोपाल, गोवर्धन के नाथ, विष्णु! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O Kṛṣṇa, beloved of Rādhā, lord of Gokula, cowherd, lord of Govardhana, Viṣṇu! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
श्रीकृष्ण
O Kṛṣṇaहे कृष्ण
राधावर
beloved of Rādhāराधा के प्रिय
गोकुलेश
lord of Gokulaगोकुल के स्वामी
गोपाल
cowherdगोपाल
गोवर्धन नाथ
lord of Govardhanaगोवर्धन के नाथ
विष्णो
Viṣṇuविष्णु
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 59

श्रीनाथ विश्वेश्वर विश्वमूर्ते
श्रीदेवकीनन्दन दैत्यशत्रो ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ५९॥

śrīnātha viśveśvara viśvamūrte
śrīdevakīnandana daityaśatro |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

श्रीनाथविश्वेश्वरविश्वमूर्तेश्रीदेवकीनन्दनदैत्यशत्रोजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे श्री के स्वामी, हे विश्व के ईश्वर, विश्व ही जिनका रूप है, देवकी के प्यारे बेटे, दैत्यों के शत्रु! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O lord of Śrī, lord of the universe, whose form is the universe, dear son of Devakī, enemy of the Daityas! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
श्रीनाथ
lord of Śrīश्री के स्वामी
विश्वेश्वर
lord of the universeविश्व के ईश्वर
विश्वमूर्ते
whose form is the universeविश्व ही जिनका रूप है
श्रीदेवकीनन्दन
dear son of Devakīदेवकी के प्यारे बेटे
दैत्यशत्रो
enemy of the Daityasदैत्यों के शत्रु
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 60

गोपीपते कंसरिपो मुकुन्द
लक्ष्मीपते केशव वासुदेव ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६०॥

gopīpate kaṃsaripo mukunda
lakṣmīpate keśava vāsudeva |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

गोपीपतेकंसरिपोमुकुन्दलक्ष्मीपतेकेशव वासुदेवजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे गोपियों के स्वामी, कंस के शत्रु, मुकुन्द, लक्ष्मी के स्वामी, केशव, वासुदेव! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O lord of the gopīs, enemy of Kaṃsa, Mukunda, lord of Lakṣmī, Keśava, Vāsudeva! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गोपीपते
lord of the gopīsगोपियों के स्वामी
कंसरिपो
enemy of Kaṃsaकंस के शत्रु
मुकुन्द
Mukundaमुकुन्द
लक्ष्मीपते
lord of Lakṣmīलक्ष्मी के स्वामी
केशव वासुदेव
Keśava, Vāsudevaकेशव, वासुदेव
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 61

गोपीजनाह्लादकर व्रजेश
गोचारणारण्यकृतप्रवेश ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६१॥

gopījanāhlādakara vrajeśa
gocāraṇāraṇyakṛtapraveśa |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

गोपीजनाह्लादकरव्रजेशगोचारणारण्यकृतप्रवेशजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे गोपियों को आनन्द देने वाले, व्रज के स्वामी, गायें चराने के लिए वन में जाने वाले! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O giver of joy to the gopīs, lord of Vraja, who entered the forest to graze the cows! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
गोपीजनाह्लादकर
giver of joy to the gopīsगोपियों को आनन्द देने वाले
व्रजेश
lord of Vrajaव्रज के स्वामी
गोचारणारण्यकृतप्रवेश
who entered the forest to graze the cowsगायें चराने के लिए वन में जाने वाले
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 62

प्राणेश विश्वम्भर कैटभारे
वैकुण्ठ नारायण चक्रपाणे ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६२॥

prāṇeśa viśvambhara kaiṭabhāre
vaikuṇṭha nārāyaṇa cakrapāṇe |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

प्राणेशविश्वम्भरकैटभारेवैकुण्ठनारायणचक्रपाणेजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे प्राणों के स्वामी, जगत् को धारण करने वाले, कैटभ के शत्रु, वैकुण्ठ, नारायण, चक्रधारी! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O lord of life, sustainer of the world, enemy of Kaiṭabha, Vaikuṇṭha, Nārāyaṇa, holder of the discus! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
प्राणेश
lord of lifeप्राणों के स्वामी
विश्वम्भर
sustainer of the worldजगत् को धारण करने वाले
कैटभारे
enemy of Kaiṭabhaकैटभ के शत्रु
वैकुण्ठ
Vaikuṇṭhaवैकुण्ठ
नारायण
Nārāyaṇaनारायण
चक्रपाणे
holder of the discusचक्रधारी
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 63

हरे मुरारे मधुसूदनाद्य
श्रीराम सीतावर रावणारे ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६३॥

hare murāre madhusūdanādya
śrīrāma sītāvara rāvaṇāre |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

हरे मुरारेमधुसूदनआद्यश्रीरामसीतावररावणारेजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे हरि, मुरारि, मधु को मारने वाले, आदि पुरुष, श्रीराम, सीता के पति, रावण के शत्रु! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O Hari, Murāri, slayer of Madhu, first one, Śrī Rāma, husband of Sītā, enemy of Rāvaṇa! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
हरे मुरारे
Hari, Murāriहरि, मुरारि
मधुसूदन
slayer of Madhuमधु को मारने वाले
आद्य
first oneआदि पुरुष
श्रीराम
Śrī Rāmaश्रीराम
सीतावर
husband of Sītāसीता के पति
रावणारे
enemy of Rāvaṇaरावण के शत्रु
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 64

श्रीयादवेन्द्राद्रिधराम्बुजाक्ष
गोगोपगोपीसुखदानदक्ष ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६४॥

śrīyādavendrādridharāmbujākṣa
gogopagopīsukhadānadakṣa |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

श्रीयादवेन्द्रअद्रिधरअम्बुजाक्षगोगोपगोपीसुखदानदक्षजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे यादवों के स्वामी, पर्वत उठाने वाले, कमल-नयन, गायों, ग्वालों और गोपियों को सुख देने में कुशल! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O lord of the Yādavas, bearer of the mountain, lotus-eyed, skilled at giving joy to cows, cowherds and gopīs! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
श्रीयादवेन्द्र
lord of the Yādavasयादवों के स्वामी
अद्रिधर
bearer of the mountainपर्वत उठाने वाले
अम्बुजाक्ष
lotus-eyedकमल-नयन
गोगोपगोपीसुखदानदक्ष
skilled at giving joy to cows, cowherds and gopīsगायों, ग्वालों और गोपियों को सुख देने में कुशल
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 65

धराभरोत्तारणगोपवेष
विहारलीलाकृतबन्धुशेष ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६५॥

dharābharottāraṇagopaveṣa
vihāralīlākṛtabandhuśeṣa |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

धराभरोत्तारणगोपवेषविहारलीलाकृतबन्धुशेषजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे ग्वाले का वेश धरने वाले, पृथ्वी का भार उतारने वाले, लीला में शेष को अपना भाई बनाने वाले! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O you who took on a cowherd's dress, who took away the earth's burden, who in your play made Śeṣa your brother! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
धराभरोत्तारणगोपवेष
who took on a cowherd's dress and took away the earth's burdenग्वाले का वेश धरकर पृथ्वी का भार उतारने वाले
विहारलीलाकृतबन्धुशेष
who in your play made Śeṣa your brotherलीला में शेष को अपना भाई बनाने वाले
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 66

बकीबकाघासुरधेनुकारे
केशीतृणावर्तविघातदक्ष ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६६॥

bakībakāghāsuradhenukāre
keśītṛṇāvartavighātadakṣa |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

बकीबकाघासुरधेनुकारेकेशीतृणावर्तविघातदक्षजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे बकी, बक, अघासुर और धेनुक के शत्रु, केशी और तृणावर्त को मारने में कुशल! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O enemy of Bakī, Baka, Aghāsura and Dhenuka, skilled at destroying Keśī and Tṛṇāvarta! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
बकीबकाघासुरधेनुकारे
enemy of Bakī, Baka, Aghāsura and Dhenukaबकी, बक, अघासुर और धेनुक के शत्रु
केशीतृणावर्तविघातदक्ष
skilled at destroying Keśī and Tṛṇāvartaकेशी और तृणावर्त को मारने में कुशल
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 67

श्रीजानकीजीवन रामचन्द्र
निशाचरारे भरताग्रजेश ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६७॥

śrījānakījīvana rāmacandra
niśācarāre bharatāgrajeśa |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

श्रीजानकीजीवनरामचन्द्रनिशाचरारेभरताग्रजेशजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे जानकी के प्राण, रामचन्द्र, निशाचरों के शत्रु, भरत के बड़े भाई, स्वामी! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O life of Jānakī, Rāmacandra, enemy of the night-prowlers, elder brother of Bharata, lord! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
श्रीजानकीजीवन
life of Jānakīजानकी के प्राण
रामचन्द्र
Rāmacandraरामचन्द्र
निशाचरारे
enemy of the night-prowlersनिशाचरों के शत्रु
भरताग्रजेश
elder brother of Bharata, lordभरत के बड़े भाई, स्वामी
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 68

नारायणानन्त हरे नृसिंह
प्रह्लादबाधाहर हे कृपालो ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६८॥

nārāyaṇānanta hare nṛsiṃha
prahlādabādhāhara he kṛpālo |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

नारायणानन्तहरेनृसिंहप्रह्लादबाधाहरहे कृपालोजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे नारायण, अनन्त, हरि, नृसिंह, प्रह्लाद का कष्ट हरने वाले, दयालु! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O Nārāyaṇa, Ananta, Hari, Man-lion, remover of Prahlāda's trouble, merciful one! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
नारायणानन्त
Nārāyaṇa, Anantaनारायण, अनन्त
हरे
Hariहरि
नृसिंह
Man-lionनृसिंह
प्रह्लादबाधाहर
remover of Prahlāda's troubleप्रह्लाद का कष्ट हरने वाले
हे कृपालो
merciful oneहे दयालु
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 69

लीलामनुष्याकृतिरामरूप
प्रतापदासीकृतसर्वभूप ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ६९॥

līlāmanuṣyākṛtirāmarūpa
pratāpadāsīkṛtasarvabhūpa |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

लीलामनुष्याकृतिरामरूपप्रतापदासीकृतसर्वभूपजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे राम, जिन्होंने लीला से मनुष्य का रूप लिया, जिन्होंने अपने प्रताप से सब राजाओं को अपना दास बना लिया! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O Rāma, who took a human form in play, who by your might made every king your servant! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
लीलामनुष्याकृतिरामरूप
Rāma, who took a human form in playहे राम, जिन्होंने लीला से मनुष्य का रूप लिया
प्रतापदासीकृतसर्वभूप
who by your might made every king your servantजिन्होंने प्रताप से सब राजाओं को दास बना लिया
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 70

श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे
हे नाथ नारायण वासुदेव ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ७०॥

śrīkṛṣṇa govinda hare murāre
he nātha nārāyaṇa vāsudeva |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

श्रीकृष्ण गोविन्दहरे मुरारेहे नाथनारायण वासुदेवजिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

हे कृष्ण, गोविन्द, हरि, मुरारि, नाथ, नारायण, वासुदेव! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

O Kṛṣṇa, Govinda, Hari, Murāri, Lord, Nārāyaṇa, Vāsudeva! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
श्रीकृष्ण गोविन्द
O Kṛṣṇa, Govindaहे कृष्ण, गोविन्द
हरे मुरारे
Hari, Murāriहरि, मुरारि
हे नाथ
O Lordहे नाथ
नारायण वासुदेव
Nārāyaṇa, Vāsudevaनारायण, वासुदेव
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"

Verse 71

वक्तुं समर्थोऽपि न वक्ति कश्चिद्-
अहो जनानां व्यसनाभिमुख्यम् ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव
गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ७१॥

vaktuṃ samartho'pi na vakti kaścid-
aho janānāṃ vyasanābhimukhyam |
jihve pibasvāmṛtametadeva
govinda dāmodara mādhaveti ||

वक्तुं समर्थः अपिन वक्ति कश्चित्अहोजनानाम्व्यसनाभिमुख्यम्जिह्वेपिबस्वअमृतम् एतत् एवगोविन्द दामोदर माधवेति
हिन्दी अर्थ

बोलने में समर्थ होकर भी कोई नहीं बोलता। कैसा आश्चर्य है कि लोग दुःख की ओर ही मुड़ते हैं! हे जीभ, बस यही अमृत पी, "गोविन्द, दामोदर, माधव!"

English sense

Though able to speak it, no one does. How strange that people turn toward misery! O tongue, drink only this nectar, "Govinda, Dāmodara, Mādhava!"

पदार्थ · word by word
वक्तुं समर्थः अपि
though able to speakबोलने में समर्थ होकर भी
न वक्ति कश्चित्
no one speaksकोई नहीं बोलता
अहो
how strangeकैसा आश्चर्य है
जनानाम्
of peopleलोगों का
व्यसनाभिमुख्यम्
turning toward miseryदुःख की ओर मुड़ना
जिह्वे
O tongueहे जीभ
पिबस्व
drinkपी
अमृतम् एतत् एव
only this nectarबस यही अमृत
गोविन्द दामोदर माधवेति
"Govinda, Dāmodara, Mādhava!""गोविन्द, दामोदर, माधव!"
इति श्रीबिल्वमङ्गलाचार्यविरचितं श्रीगोविन्ददामोदरस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Krishna कृष्ण Bhagavan Krishna, the eighth avatar of Vishnu; spoke the Bhagavad Gita to Arjuna on the battlefield of Kurukshetra.
Radha राधा Krishna's consort, invoked alongside him in Vaishnav practice; her name is used on amulets and in kavach texts.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras