Bhāgavata Purāṇa · Skandha 10, adhyāya 31

गोपीगीतम्

Gopi Gita — The song of the gopīs

In the night of the rāsa dance Krishna slips away from the gopīs. They search the forest for him, then sit together on the bank of the Yamunā and sing. This is their song: they remember how he saved them, his glance, his voice, his dusty face coming home with the herds at dusk, and they ask him again and again to show himself. It is a song of longing, our life is you, and nothing else.

Verse 1

गोप्य ऊचुः — गोपियों ने कहा The gopīs said

जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि ।
दयित दृश्यतां दिक्षु तावकास्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥ १ ॥

jayati te'dhikaṃ janmanā vrajaḥ śrayata indirā śaśvadatra hi
dayita dṛśyatāṃ dikṣu tāvakāstvayi dhṛtāsavastvāṃ vicinvate

जयतितेअधिकम्जन्मनाव्रजःश्रयतेइन्दिराशश्वत्अत्रहिदयितदृश्यताम्दिक्षुतावकाःत्वयिधृत-असवःत्वाम्विचिन्वते
हिन्दी अर्थ

तुम्हारे जन्म से व्रज सबसे बढ़कर हो गया है, और लक्ष्मी यहाँ सदा निवास करती हैं। हे प्रियतम, दर्शन दो! तुम्हारी अपनी, जिनके प्राण तुममें अटके हैं, तुम्हें सब दिशाओं में ढूँढ रही हैं।

English sense

By your birth, Vraja has become greater than all, and Indirā lives here always. Beloved, show yourself! Your own, whose lives are held in you, are searching for you in every direction.

पदार्थ · word by word
जयति
has become greaterबढ़कर हो गया है
ते
yourतुम्हारे
अधिकम्
than allसबसे
जन्मना
by the birthजन्म से
व्रजः
Vrajaव्रज
श्रयते
livesनिवास करती हैं
इन्दिरा
Indirā, Lakṣmīलक्ष्मी
शश्वत्
alwaysसदा
अत्र
hereयहाँ
हि
indeedही
दयित
O belovedहे प्रियतम
दृश्यताम्
show yourselfदर्शन दो
दिक्षु
in every directionसब दिशाओं में
तावकाः
your ownतुम्हारी अपनी
त्वयि
in youतुममें
धृत-असवः
whose lives are heldजिनके प्राण अटके हैं
त्वाम्
youतुम्हें
विचिन्वते
are searching forढूँढ रही हैं

Verse 2

शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा ।
सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः ॥ २ ॥

śaradudāśaye sādhujātasatsarasijodaraśrīmuṣā dṛśā
suratanātha te'śulkadāsikā varada nighnato neha kiṃ vadhaḥ

शरत्-उदाशयेसाधु-जात-सत्-सरसिज-उदर-श्री-मुषादृशासुरत-नाथतेअशुल्क-दासिकाःवर-दनिघ्नतःनइहकिम्वधः
हिन्दी अर्थ

हे प्रेम के स्वामी, शरद् के जलाशय में खिले कमल के भीतरी भाग की शोभा चुराने वाली चितवन से तुम हमें मार रहे हो। हम तुम्हारी बिना मोल की दासियाँ हैं। हे वरदाता, क्या इस तरह मारना वध नहीं?

English sense

Lord of love, you strike us with a glance that steals the beauty of the heart of a lotus fresh-blown in an autumn pool. We are your servants, who ask no wages. Giver of boons, is it not murder to kill like this?

पदार्थ · word by word
शरत्-उदाशये
in an autumn poolशरद् के जलाशय में
साधु-जात-सत्-सरसिज-उदर-श्री-मुषा
that steals the beauty of the heart of a fresh-blown lotusखिले कमल के भीतरी भाग की शोभा चुराने वाली
दृशा
with your glanceचितवन से
सुरत-नाथ
O lord of loveहे प्रेम के स्वामी
ते
yourतुम्हारी
अशुल्क-दासिकाः
servants who ask no wagesबिना मोल की दासियाँ
वर-द
O giver of boonsहे वरदाता
निघ्नतः
to killमारना
न
notनहीं
इह
hereयहाँ
किम्
is itक्या
वधः
murderवध

Verse 3

विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् ।
वृषमयात्मजाद् विश्वतो भयादृषभ ते वयं रक्षिता मुहुः ॥ ३ ॥

viṣajalāpyayād vyālarākṣasād varṣamārutād vaidyutānalāt
vṛṣamayātmajād viśvato bhayādṛṣabha te vayaṃ rakṣitā muhuḥ

विष-जल-अप्ययात्व्याल-राक्षसात्वर्ष-मारुतात्वैद्युत-अनलात्वृष-मय-आत्मजात्विश्वतःभयात्ऋषभतेवयम्रक्षिताःमुहुः
हिन्दी अर्थ

हे पुरुषश्रेष्ठ, तुमने बार-बार हमें हर भय से बचाया: विषैले जल की मृत्यु से, अजगर-रूप राक्षस से, वर्षा और आँधी से, बिजली और आग से, वृषभासुर से और मय के पुत्र से।

English sense

Best of men, again and again you have saved us from every danger: from death in the poisoned water, from the serpent-demon, from rain and wind, from lightning and fire, from the bull and from Maya's son.

पदार्थ · word by word
विष-जल-अप्ययात्
from death by the poisoned waterविषैले जल से मृत्यु से
व्याल-राक्षसात्
from the serpent-demonअजगर-रूप राक्षस से
वर्ष-मारुतात्
from rain and windवर्षा और आँधी से
वैद्युत-अनलात्
from lightning and fireबिजली और आग से
वृष-मय-आत्मजात्
from the bull and from Maya's sonवृषभासुर और मय के पुत्र से
विश्वतः
from everyसब प्रकार के
भयात्
dangerभय से
ऋषभ
O best of menहे पुरुषश्रेष्ठ
ते
by youतुम्हारे द्वारा
वयम्
weहम
रक्षिताः
were savedबचाई गईं
मुहुः
again and againबार-बार

Verse 4

न खलु गोपिकानन्दनो भवानखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् ।
विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥ ४ ॥

na khalu gopikānandano bhavānakhiladehināmantarātmadṛk
vikhanasārthito viśvaguptaye sakha udeyivān sātvatāṃ kule

नखलुगोपिका-नन्दनःभवान्अखिल-देहिनाम्अन्तः-आत्म-दृक्विखनसाअर्थितःविश्व-गुप्तयेसखेउदेयिवान्सात्वताम्कुले
हिन्दी अर्थ

हे सखा, तुम सचमुच केवल गोपी के पुत्र नहीं हो। तुम सब देहधारियों के अन्तरात्मा साक्षी हो। विखनस् की प्रार्थना पर विश्व की रक्षा के लिए तुम सात्वतों के कुल में प्रकट हुए हो।

English sense

Friend, you are not truly just the son of a gopī. You are the witness within all embodied beings. At the prayer of Vikhanas you have appeared in the line of the Sātvatas to protect the world.

Term of art Vikhanas is a name of Brahmā.
पदार्थ · word by word
न
notनहीं
खलु
indeedनिश्चय ही
गोपिका-नन्दनः
the son of a gopīगोपी के पुत्र
भवान्
youतुम
अखिल-देहिनाम्
of all embodied beingsसब देहधारियों के
अन्तः-आत्म-दृक्
the witness withinअन्तरात्मा साक्षी
विखनसा
by Vikhanasविखनस् द्वारा
अर्थितः
at the prayerप्रार्थना पर
विश्व-गुप्तये
to protect the worldविश्व की रक्षा के लिए
सखे
O friendहे सखा
उदेयिवान्
have appearedप्रकट हुए हो
सात्वताम्
of the Sātvatasसात्वतों के
कुले
in the lineकुल में

Verse 5

विरचिताभयं वृष्णिधुर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् ।
करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥

viracitābhayaṃ vṛṣṇidhurya te caraṇamīyuṣāṃ saṃsṛterbhayāt
karasaroruhaṃ kānta kāmadaṃ śirasi dhehi naḥ śrīkaragraham

विरचित-अभयम्वृष्णि-धुर्यतेचरणम्ईयुषाम्संसृतेःभयात्कर-सरोरुहम्कान्तकाम-दम्शिरसिधेहिनःश्री-कर-ग्रहम्
हिन्दी अर्थ

हे वृष्णिश्रेष्ठ, तुम्हारा करकमल उन्हें अभय देता है जो संसार के भय से तुम्हारे चरणों में आते हैं। हे प्रियतम, कामनाएँ पूरी करने वाला और लक्ष्मी का हाथ थामने वाला वह हाथ हमारे सिर पर रखो।

English sense

Foremost of the Vṛṣṇis, your lotus hand grants fearlessness to those who come to your feet in fear of the round of birth. Beloved, place on our heads that hand which fulfils desires and holds the hand of Śrī.

पदार्थ · word by word
विरचित-अभयम्
which has granted fearlessnessजिसने अभय दिया है
वृष्णि-धुर्य
O foremost of the Vṛṣṇisहे वृष्णिश्रेष्ठ
ते
yourतुम्हारे
चरणम्
feetचरणों में
ईयुषाम्
to those who have comeआए हुओं को
संसृतेः
of the round of birthसंसार के
भयात्
from fearभय से
कर-सरोरुहम्
lotus handकरकमल को
कान्त
O belovedहे प्रियतम
काम-दम्
which fulfils desiresकामनाएँ पूरी करने वाले
शिरसि
on the headसिर पर
धेहि
placeरखो
नः
ourहमारे
श्री-कर-ग्रहम्
which holds the hand of Śrīलक्ष्मी का हाथ थामने वाले

Verse 6

व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित ।
भज सखे भवत्किङ्करीः स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ६ ॥

vrajajanārtihan vīra yoṣitāṃ nijajanasmayadhvaṃsanasmita
bhaja sakhe bhavatkiṅkarīḥ sma no jalaruhānanaṃ cāru darśaya

व्रज-जन-आर्ति-हन्वीरयोषिताम्निज-जन-स्मय-ध्वंसन-स्मितभजसखेभवत्-किङ्करीःस्मनःजल-रुह-आननम्चारुदर्शय
हिन्दी अर्थ

हे व्रजवासियों का दुःख हरने वाले वीर, जिसकी मुस्कान अपनी स्त्रियों का गर्व तोड़ देती है, हे सखा, हमें अपनी दासियाँ मानकर अपनाओ। अपना सुन्दर कमल-मुख दिखाओ।

English sense

Hero who ends the pain of Vraja's people, whose smile breaks the pride of the women who are your own, friend, accept us, your servants. Show us your lovely lotus face.

पदार्थ · word by word
व्रज-जन-आर्ति-हन्
O remover of Vraja's painहे व्रजवासियों का दुःख हरने वाले
वीर
O heroहे वीर
योषिताम्
of womenस्त्रियों के
निज-जन-स्मय-ध्वंसन-स्मित
whose smile breaks the pride of his ownजिसकी मुस्कान अपनों का गर्व तोड़ती है
भज
acceptअपनाओ
सखे
O friendहे सखा
भवत्-किङ्करीः
your servantsअपनी दासियों को
स्म
indeedही
नः
usहमें
जल-रुह-आननम्
lotus faceकमल-मुख
चारु
lovelyसुन्दर
दर्शय
showदिखाओ

Verse 7

प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् ।
फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥

praṇatadehināṃ pāpakarṣaṇaṃ tṛṇacarānugaṃ śrīniketanam
phaṇiphaṇārpitaṃ te padāmbujaṃ kṛṇu kuceṣu naḥ kṛndhi hṛcchayam

प्रणत-देहिनाम्पाप-कर्षणम्तृण-चर-अनुगम्श्री-निकेतनम्फणि-फण-अर्पितम्तेपद-अम्बुजम्कृणुकुचेषुनःकृन्धिहृत्-शयम्
हिन्दी अर्थ

तुम्हारे चरणकमल प्रणाम करने वालों के पाप हरते हैं, चरते पशुओं के पीछे चलते हैं, लक्ष्मी के निवास हैं, और नाग के फणों पर रखे गए। उन्हें हमारे वक्ष पर रखो और हृदय की प्रेम-पीड़ा मिटा दो।

English sense

Your lotus feet remove the sins of those who bow to them. They follow the grazing cattle, they are the home of Śrī, and they stood on the serpent's hoods. Place them on our breasts and cut away the ache of love in our hearts.

Variant reading पापकर्शनं (pāpakarśanam, "wears away sin"; same sense)
पदार्थ · word by word
प्रणत-देहिनाम्
of embodied beings who bowप्रणाम करने वाले प्राणियों के
पाप-कर्षणम्
which removes the sinsपाप हरने वाले
तृण-चर-अनुगम्
which follows the grazing cattleचरते पशुओं के पीछे चलने वाले
श्री-निकेतनम्
the home of Śrīलक्ष्मी के निवास
फणि-फण-अर्पितम्
that stood on the serpent's hoodsनाग के फणों पर रखे गए
ते
yourतुम्हारे
पद-अम्बुजम्
lotus feetचरणकमल को
कृणु
placeरखो
कुचेषु
on the breastsवक्ष पर
नः
ourहमारे
कृन्धि
cut awayमिटा दो
हृत्-शयम्
the ache of love in the heartहृदय की प्रेम-पीड़ा

Verse 8

मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण ।
विधिकरीरिमा वीर मुह्यतीरधरसीधुनाऽऽप्याययस्व नः ॥ ८ ॥

madhurayā girā valguvākyayā budhamanojñayā puṣkarekṣaṇa
vidhikarīrimā vīra muhyatīradharasīdhunā''pyāyayasva naḥ

मधुरयागिरावल्गु-वाक्ययाबुध-मनः-ज्ञयापुष्कर-ईक्षणविधि-करीःइमाःवीरमुह्यतीःअधर-सीधुनाआप्याययस्वनः
हिन्दी अर्थ

हे कमलनयन, सुन्दर शब्दों वाली, ज्ञानियों को भाने वाली तुम्हारी मधुर वाणी से तुम्हारी ये आज्ञाकारी दासियाँ मोहित हो रही हैं। हे वीर, अपने अधरामृत से हमें जीवन दो।

English sense

Lotus-eyed one, your sweet voice, with its charming words that delight the wise, has made your obedient servants swoon. Hero, revive us with the nectar of your lips.

पदार्थ · word by word
मधुरया
sweetमधुर
गिरा
voiceवाणी से
वल्गु-वाक्यया
with charming wordsसुन्दर शब्दों वाली
बुध-मनः-ज्ञया
that delights the wiseज्ञानियों को भाने वाली
पुष्कर-ईक्षण
O lotus-eyed oneहे कमलनयन
विधि-करीः
your obedient servantsआज्ञाकारी दासियाँ
इमाः
theseइन
वीर
O heroहे वीर
मुह्यतीः
swoonमोहित हो रही हैं
अधर-सीधुना
with the nectar of your lipsअधरों के अमृत से
आप्याययस्व
reviveजीवन दो
नः
usहमें

Verse 9

तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् ।
श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ते भूरिदा जनाः ॥ ९ ॥

tava kathāmṛtaṃ taptajīvanaṃ kavibhirīḍitaṃ kalmaṣāpaham
śravaṇamaṅgalaṃ śrīmadātataṃ bhuvi gṛṇanti te bhūridā janāḥ

तवकथा-अमृतम्तप्त-जीवनम्कविभिःईडितम्कल्मष-अपहम्श्रवण-मङ्गलम्श्रीमत्आततम्भुविगृणन्तितेभूरि-दाःजनाः
हिन्दी अर्थ

तुम्हारी कथा का अमृत जलते हुओं का जीवन है। वह ज्ञानियों द्वारा गाई गई, पाप मिटाने वाली, सुनने में मङ्गलमय, सुन्दर और विस्तृत है। जो लोग धरती पर उसे कहते हैं, वे सबसे बड़े दानी हैं।

English sense

The nectar of your story is life to those who burn. It is praised by the wise, removes sin, is auspicious to hear, beautiful and far-reaching. Those on earth who tell it are the most generous of all.

पदार्थ · word by word
तव
yourतुम्हारी
कथा-अमृतम्
the nectar of your storyकथा रूपी अमृत
तप्त-जीवनम्
life to those who burnजलते हुओं का जीवन
कविभिः
by the wiseज्ञानियों द्वारा
ईडितम्
praisedगाई गई
कल्मष-अपहम्
which removes sinपाप मिटाने वाली
श्रवण-मङ्गलम्
auspicious to hearसुनने में मङ्गलमय
श्रीमत्
beautifulसुन्दर
आततम्
far-reachingविस्तृत
भुवि
on earthधरती पर
गृणन्ति
tellकहते हैं
ते
theyवे
भूरि-दाः
most generousसबसे बड़े दानी
जनाः
peopleलोग

Verse 10

प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् ।
रहसि संविदो या हृदिस्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि ॥ १० ॥

prahasitaṃ priya premavīkṣaṇaṃ viharaṇaṃ ca te dhyānamaṅgalam
rahasi saṃvido yā hṛdispṛśaḥ kuhaka no manaḥ kṣobhayanti hi

प्रहसितम्प्रियप्रेम-वीक्षणम्विहरणम्चतेध्यान-मङ्गलम्रहसिसंविदःयाःहृदि-स्पृशःकुहकनःमनःक्षोभयन्तिहि
हिन्दी अर्थ

हे प्रिय, तुम्हारी हँसी, प्रेम भरी चितवन और क्रीडा का ध्यान करना मङ्गलमय है; और एकान्त की तुम्हारी बातें हृदय को छू लेती थीं। हे छलिया, अब वे हमारे मन को क्षुब्ध करती हैं।

English sense

Dear one, your laughter, your loving glance and your play are a blessing to meditate on; and your secret talks touched our hearts. Deceiver, now they trouble our minds.

पदार्थ · word by word
प्रहसितम्
laughterहँसी
प्रिय
O dear oneहे प्रिय
प्रेम-वीक्षणम्
loving glanceप्रेम भरी चितवन
विहरणम्
playक्रीडा
च
andऔर
ते
yourतुम्हारी
ध्यान-मङ्गलम्
a blessing to meditate onध्यान करना मङ्गलमय
रहसि
in privateएकान्त में
संविदः
talksबातें
याः
whichजो
हृदि-स्पृशः
that touch the heartहृदय को छूने वाली
कुहक
O deceiverहे छलिया
नः
ourहमारे
मनः
mindsमन को
क्षोभयन्ति
troubleक्षुब्ध करती हैं
हि
indeedही

Verse 11

चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् ।
शिलतृणाङ्कुरैः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥ ११ ॥

calasi yad vrajāccārayan paśūn nalinasundaraṃ nātha te padam
śilatṛṇāṅkuraiḥ sīdatīti naḥ kalilatāṃ manaḥ kānta gacchati

चलसियत्व्रजात्चारयन्पशून्नलिन-सुन्दरम्नाथतेपदम्शिल-तृण-अङ्कुरैःसीदतिइतिनःकलिलताम्मनःकान्तगच्छति
हिन्दी अर्थ

हे नाथ, जब तुम पशु चराते हुए व्रज से जाते हो, तो हे प्रियतम, यह सोचकर कि कमल-से सुन्दर तुम्हारे चरणों को कङ्कड़ और घास के अङ्कुर चुभते होंगे, हमारा मन व्याकुल हो जाता है।

English sense

Master, when you leave Vraja to graze the herds, beloved, we fear that your feet, lovely as lotuses, are hurt by stones and sharp grass, and our minds are troubled.

पदार्थ · word by word
चलसि
you goजाते हो
यत्
whenजब
व्रजात्
from Vrajaव्रज से
चारयन्
grazingचराते हुए
पशून्
the herdsपशुओं को
नलिन-सुन्दरम्
lovely as a lotusकमल-सा सुन्दर
नाथ
O masterहे नाथ
ते
yourतुम्हारा
पदम्
footचरण
शिल-तृण-अङ्कुरैः
by stones and sharp grassकङ्कड़ और घास के अङ्कुरों से
सीदति
are hurtचुभते होंगे
इति
thusऐसा सोचकर
नः
ourहमारा
कलिलताम्
troubleव्याकुल
मनः
mindमन
कान्त
O belovedहे प्रियतम
गच्छति
becomesहो जाता है

Verse 12

दिनपरिक्षये नीलकुन्तलैर्वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् ।
घनरजस्वलं दर्शयन् मुहुर्मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि ॥ १२ ॥

dinaparikṣaye nīlakuntalairvanaruhānanaṃ bibhradāvṛtam
ghanarajasvalaṃ darśayan muhurmanasi naḥ smaraṃ vīra yacchasi

दिन-परिक्षयेनील-कुन्तलैःवन-रुह-आननम्बिभ्रत्आवृतम्घन-रजस्वलम्दर्शयन्मुहुःमनसिनःस्मरम्वीरयच्छसि
हिन्दी अर्थ

दिन ढलने पर तुम काली अलकों से घिरा, गौओं की घनी धूल से भरा अपना कमल-मुख लिए लौटते हो। बार-बार उसे दिखाकर, हे वीर, तुम हमारे मन में प्रेम जगाते हो।

English sense

At the close of day you come back with your lotus face framed by dark curls and thick with the dust of the herd. Showing it to us again and again, hero, you awaken love in our hearts.

पदार्थ · word by word
दिन-परिक्षये
at the close of dayदिन ढलने पर
नील-कुन्तलैः
by dark curlsकाली अलकों से
वन-रुह-आननम्
lotus faceकमल-मुख
बिभ्रत्
bearingधारण किए
आवृतम्
framedघिरा
घन-रजस्वलम्
thick with dustघनी धूल से भरा
दर्शयन्
showingदिखाते हुए
मुहुः
again and againबार-बार
मनसि
in the mindमन में
नः
ourहमारे
स्मरम्
loveप्रेम
वीर
O heroहे वीर
यच्छसि
you awakenजगाते हो

Verse 13

प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि ।
चरणपङ्कजं शन्तमं च ते रमण नः स्तनेष्वर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥

praṇatakāmadaṃ padmajārcitaṃ dharaṇimaṇḍanaṃ dhyeyamāpadi
caraṇapaṅkajaṃ śantamaṃ ca te ramaṇa naḥ staneṣvarpayādhihan

प्रणत-काम-दम्पद्म-ज-अर्चितम्धरणि-मण्डनम्ध्येयम्आपदिचरण-पङ्कजम्शम्-तमम्चतेरमणनःस्तनेषुअर्पयआधि-हन्
हिन्दी अर्थ

तुम्हारे चरणकमल प्रणाम करने वालों की कामना पूरी करते हैं, कमलजन्मा द्वारा पूजित हैं, धरती के आभूषण हैं, विपत्ति में ध्यान करने योग्य हैं और परम सुखद हैं। हे रमण, हे मन की पीड़ा हरने वाले, उन्हें हमारे वक्ष पर रखो।

English sense

Your lotus feet grant the wishes of those who bow, are worshipped by the lotus-born, adorn the earth, are what one should meditate on in danger, and are most blissful. Lover, remover of anguish, place them on our breasts.

पदार्थ · word by word
प्रणत-काम-दम्
which grants the wishes of those who bowप्रणाम करने वालों की कामना पूरी करने वाले
पद्म-ज-अर्चितम्
worshipped by the lotus-bornकमलजन्मा द्वारा पूजित
धरणि-मण्डनम्
the ornament of the earthधरती के आभूषण
ध्येयम्
what one should meditate onध्यान करने योग्य
आपदि
in dangerविपत्ति में
चरण-पङ्कजम्
lotus feetचरणकमल को
शम्-तमम्
most blissfulपरम सुखद
च
andऔर
ते
yourतुम्हारे
रमण
O loverहे रमण
नः
ourहमारे
स्तनेषु
on the breastsवक्ष पर
अर्पय
placeरखो
आधि-हन्
O remover of anguishहे मन की पीड़ा हरने वाले

Verse 14

सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् ।
इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥ १४ ॥

suratavardhanaṃ śokanāśanaṃ svaritaveṇunā suṣṭhu cumbitam
itararāgavismāraṇaṃ nṛṇāṃ vitara vīra naste'dharāmṛtam

सुरत-वर्धनम्शोक-नाशनम्स्वरित-वेणुनासुष्ठुचुम्बितम्इतर-राग-विस्मारणम्नृणाम्वितरवीरनःतेअधर-अमृतम्
हिन्दी अर्थ

हे वीर, हमें अपना अधरामृत दो। वह प्रेम बढ़ाता और शोक मिटाता है; बजती बाँसुरी उसे भली-भाँति चूमती है; और वह मनुष्यों को दूसरी सब आसक्तियाँ भुला देता है।

English sense

Hero, give us the nectar of your lips. It increases love and destroys sorrow; the sounding flute kisses it fully; and it makes people forget every other love.

पदार्थ · word by word
सुरत-वर्धनम्
which increases loveप्रेम बढ़ाने वाले
शोक-नाशनम्
which destroys sorrowशोक मिटाने वाले
स्वरित-वेणुना
by the sounding fluteबजती बाँसुरी
सुष्ठु
fullyभली-भाँति
चुम्बितम्
kissedचूमती है
इतर-राग-विस्मारणम्
which makes one forget every other loveदूसरी सब आसक्तियाँ भुला देने वाले
नृणाम्
for peopleमनुष्यों की
वितर
giveदो
वीर
O heroहे वीर
नः
to usहमें
ते
yourअपना
अधर-अमृतम्
the nectar of your lipsअधरामृत

Verse 15

अटति यद् भवानह्नि काननं त्रुटिर्युगायते त्वामपश्यताम् ।
कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम् ॥ १५ ॥

aṭati yad bhavānahni kānanaṃ truṭiryugāyate tvāmapaśyatām
kuṭilakuntalaṃ śrīmukhaṃ ca te jaḍa udīkṣatāṃ pakṣmakṛd dṛśām

अटतियत्भवान्अह्निकाननम्त्रुटिःयुगायतेत्वाम्अपश्यताम्कुटिल-कुन्तलम्श्री-मुखम्चतेजडःउदीक्षताम्पक्ष्म-कृत्दृशाम्
हिन्दी अर्थ

जब तुम दिन में वन में घूमते हो, तो तुम्हें न देख पाने वाली हमारे लिए एक क्षण युग बन जाता है। और घुँघराली अलकों वाला तुम्हारा सुन्दर मुख देखते समय आँखों की पलकें बनाने वाला विधाता मूर्ख लगता है, क्योंकि हर बार पलक झपकने से वह मुख छिप जाता है।

English sense

When you roam the forest by day, an instant is an age to us who cannot see you. And when we gaze at your lovely face framed by curls, the maker of eyelids seems a fool, for every blink hides it.

पदार्थ · word by word
अटति
roamघूमते हो
यत्
whenजब
भवान्
youतुम
अह्नि
by dayदिन में
काननम्
the forestवन में
त्रुटिः
an instantएक क्षण
युगायते
becomes an ageयुग के समान हो जाता है
त्वाम्
youतुम्हें
अपश्यताम्
for those who do not seeन देखने वालों के लिए
कुटिल-कुन्तलम्
with curling locksघुँघराली अलकों वाले
श्री-मुखम्
lovely faceसुन्दर मुख को
च
andऔर
ते
yourतुम्हारे
जडः
a foolमूर्ख
उदीक्षताम्
for those who gazeदेखने वालों के लिए
पक्ष्म-कृत्
the maker of eyelidsपलकें बनाने वाला
दृशाम्
of eyesआँखों की

Verse 16

पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवानतिविलङ्घ्य तेऽन्त्यच्युतागताः ।
गतिविदस्तवोद्गीतमोहिताः कितव योषितः कस्त्यजेन्निशि ॥ १६ ॥

patisutānvayabhrātṛbāndhavānativilaṅghya te'ntyacyutāgatāḥ
gatividastavodgītamohitāḥ kitava yoṣitaḥ kastyajenniśi

पति-सुत-अन्वय-भ्रातृ-बान्धवान्अतिविलङ्घ्यतेअन्तिअच्युतआगताःगति-विदःतवउद्गीत-मोहिताःकितवयोषितःकःत्यजेत्निशि
हिन्दी अर्थ

हे अच्युत, हम पति, पुत्र, कुल, भाई और बन्धुओं को लाँघकर तुम्हारे पास आई हैं, तुम्हारी गति जानकर और तुम्हारे गीत से मोहित होकर। हे कपटी, रात में स्त्रियों को कौन छोड़ता है?

English sense

Acyuta, we have passed over husbands, sons, family, brothers and kin and come to you, knowing your ways and enchanted by your song. Cheat, who would abandon women at night?

पदार्थ · word by word
पति-सुत-अन्वय-भ्रातृ-बान्धवान्
husbands, sons, family, brothers and kinपति, पुत्र, कुल, भाई और बन्धुओं को
अतिविलङ्घ्य
passing overलाँघकर
ते
yourतुम्हारे
अन्ति
nearपास
अच्युत
O Acyutaहे अच्युत
आगताः
have comeआई हैं
गति-विदः
knowing your waysतुम्हारी गति जानने वाली
तव
yourतुम्हारे
उद्गीत-मोहिताः
enchanted by your songगीत से मोहित
कितव
O cheatहे कपटी
योषितः
womenस्त्रियों को
कः
whoकौन
त्यजेत्
would abandonछोड़ेगा
निशि
at nightरात में

Verse 17

रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् ।
बृहदुरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मनः ॥ १७ ॥

rahasi saṃvidaṃ hṛcchayodayaṃ prahasitānanaṃ premavīkṣaṇam
bṛhaduraḥ śriyo vīkṣya dhāma te muhuratispṛhā muhyate manaḥ

रहसिसंविदम्हृत्-शय-उदयम्प्रहसित-आननम्प्रेम-वीक्षणम्बृहत्-उरःश्रियःवीक्ष्यधामतेमुहुःअति-स्पृहामुह्यतेमनः
हिन्दी अर्थ

प्रेम जगाने वाली तुम्हारी एकान्त की बातें, हँसता मुख, प्रेम भरी चितवन, और लक्ष्मी का निवास तुम्हारा विशाल वक्ष देखकर हमारी चाह बहुत बढ़ जाती है और मन बार-बार मोहित हो जाता है।

English sense

Your secret talk that awakened love, your laughing face, your loving glance, your broad chest where Śrī dwells: having seen them, our longing grows beyond measure and our minds are bewildered again and again.

पदार्थ · word by word
रहसि
in privateएकान्त में
संविदम्
talkबातचीत
हृत्-शय-उदयम्
which awakens loveप्रेम जगाने वाली
प्रहसित-आननम्
laughing faceहँसता मुख
प्रेम-वीक्षणम्
loving glanceप्रेम भरी चितवन
बृहत्-उरः
broad chestविशाल वक्ष
श्रियः
of Śrīलक्ष्मी के
वीक्ष्य
seeingदेखकर
धाम
abodeनिवास
ते
yourतुम्हारा
मुहुः
again and againबार-बार
अति-स्पृहा
longing beyond measureचाह बहुत बढ़ जाती है
मुह्यते
is bewilderedमोहित होता है
मनः
mindमन

Verse 18

व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्गलम् ।
त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८ ॥

vrajavanaukasāṃ vyaktiraṅga te vṛjinahantryalaṃ viśvamaṅgalam
tyaja manāk ca nastvatspṛhātmanāṃ svajanahṛdrujāṃ yanniṣūdanam

व्रज-वन-ओकसाम्व्यक्तिःअङ्गतेवृजिन-हन्त्रीअलम्विश्व-मङ्गलम्त्यजमनाक्चनःत्वत्-स्पृहा-आत्मनाम्स्व-जन-हृत्-रुजाम्यत्निषूदनम्
हिन्दी अर्थ

हे प्रिय, तुम्हारा प्रकट होना व्रज और वन के निवासियों का दुःख मिटाने और सारे विश्व के मङ्गल के लिए है। तुम्हारे लिए तरसते हुए हमें उस औषधि का थोड़ा सा अंश दो जो अपनों के हृदय-रोग को मिटाती है।

English sense

Dear one, your coming ends the distress of the people of Vraja and its forests and is the good of the whole world. Give us, whose hearts long for you, a little of the medicine that cures the heart-sickness of your own.

पदार्थ · word by word
व्रज-वन-ओकसाम्
of the dwellers of Vraja and its forestsव्रज और वन के निवासियों के
व्यक्तिः
comingप्रकट होना
अङ्ग
dear oneहे प्रिय
ते
yourतुम्हारा
वृजिन-हन्त्री
ends the distressदुःख मिटाने वाला
अलम्
fullyपूर्ण रूप से
विश्व-मङ्गलम्
the good of the worldविश्व का मङ्गल
त्यज
giveदो
मनाक्
a littleथोड़ा
च
andऔर
नः
to usहमें
त्वत्-स्पृहा-आत्मनाम्
whose hearts long for youजिनका मन तुम्हारे लिए तरसता है
स्व-जन-हृत्-रुजाम्
of the heart-sickness of your ownअपनों के हृदय-रोग का
यत्
whichजो
निषूदनम्
medicine that curesमिटाने वाली औषधि

Verse 19

यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु ।
तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किंस्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां नः ॥ १९ ॥

yatte sujātacaraṇāmburuhaṃ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu
tenāṭavīmaṭasi tad vyathate na kiṃsvit kūrpādibhirbhramati dhīrbhavadāyuṣāṃ naḥ

यत्तेसुजात-चरण-अम्बुरुहम्स्तनेषुभीताःशनैःप्रियदधीमहिकर्कशेषुतेनअटवीम्अटसितत्व्यथतेनकिंस्वित्कूर्प-आदिभिःभ्रमतिधीःभवत्-आयुषाम्नः
हिन्दी अर्थ

हे प्रिय, तुम्हारे कोमल चरणकमलों को हम डरते-डरते धीरे से अपने कठोर वक्ष पर रखती हैं। उन्हीं चरणों से तुम वन में भटक रहे हो। क्या कङ्कड़ आदि से उन्हें पीड़ा नहीं होती? हमारी बुद्धि चकरा रही है, क्योंकि हमारा जीवन तुम ही हो।

English sense

Dear one, we place your tender lotus feet on our hard breasts gently and fearfully. With those feet you roam the forest. Are they not hurt by the pebbles? Our minds reel, for our life is you.

पदार्थ · word by word
यत्
whichजिन
ते
yourतुम्हारे
सुजात-चरण-अम्बुरुहम्
tender lotus feetकोमल चरणकमलों को
स्तनेषु
on the breastsवक्ष पर
भीताः
afraidडरती हुई
शनैः
gentlyधीरे-धीरे
प्रिय
O dear oneहे प्रिय
दधीमहि
we placeरखती हैं
कर्कशेषु
hardकठोर
तेन
with themउनसे
अटवीम्
the forestवन में
अटसि
you roamभटकते हो
तत्
theyवे
व्यथते
hurtपीड़ा पाते हैं
न
notनहीं
किंस्वित्
we wonderक्या
कूर्प-आदिभिः
by the pebblesकङ्कड़ आदि से
भ्रमति
reelsचकराती है
धीः
mindबुद्धि
भवत्-आयुषाम्
whose life is youजिनका जीवन तुम हो
नः
ourहमारी

Terms on this page

Lakshmi लक्ष्मी The Goddess of wealth and prosperity; for home worship a seated form is preferred, since a standing posture is understood to symbolize the instability of wealth.
Krishna कृष्ण Bhagavan Krishna, the eighth avatar of Vishnu; spoke the Bhagavad Gita to Arjuna on the battlefield of Kurukshetra.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras