Viśvāmitra · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीगायत्रीस्तवराजः

Gayatri Stavaraja (Vishvamitra) — The king of hymns to Gāyatrī, by Viśvāmitra

A stavarāja is a "king of hymns". This one is ascribed to Vishwamitra, the seer of the Gayatri Mantra, and is built from the mantra itself: it takes the words tat savituḥ vareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt, the praṇava, the seven worlds and the twilight prayers, and bows to the goddess through each. It closes by saying that reciting it at dawn gives success, long life and health. See also Sandhya.

अथ गायत्रीस्तवराजःThe beginning of the Gāyatrī stavarāja

Verse 1

गायत्रीं वेदधात्रीं शतमखफलदां वेदशास्त्रैकवेद्यां चिच्छक्तिं ब्रह्मविद्यां परमशिवपदां श्रीपदं वै करोति ॥
सर्वोत्कृष्टं पदं तत्सवितुरनुपदांते वरेण्यं शरण्यं भर्गो देवस्य धीमह्यभिदधति धियो यो नः प्रचोदयादित्यौर्वतेजः ॥ १ ॥

gāyatrīṃ vedadhātrīṃ śatamakhaphaladāṃ vedaśāstraikavedyāṃ cicchaktiṃ brahmavidyāṃ paramaśivapadāṃ śrīpadaṃ vai karoti
sarvotkṛṣṭaṃ padaṃ tatsavituranupadāṃte vareṇyaṃ śaraṇyaṃ bhargo devasya dhīmahyabhidadhati dhiyo yo naḥ pracodayādityaurvatejaḥ

गायत्रीम्वेद-धात्रीम्शत-मख-फल-दाम्वेद-शास्त्र-एक-वेद्याम्चित्-शक्तिम्ब्रह्म-विद्याम्परम-शिव-पदाम्श्री-पदम् वै करोतिसर्व-उत्कृष्टम् पदम्तत् सवितुःअनु-पद-अंतेवरेण्यम् शरण्यम्भर्गः देवस्य धीमहिअभिदधतिधियः यः नः प्रचोदयात्इति और्व-तेजः
हिन्दी अर्थ

गायत्री, वेदों की धात्री, सौ यज्ञों का फल देने वाली, केवल वेद-शास्त्र से जानने योग्य, चित्-शक्ति, ब्रह्मविद्या, परमशिव का पद — वह श्रीपद देती है। सर्वोत्कृष्ट पद तत् सवितुः, और पाद के अन्त में वरेण्यं, शरण्य; भर्गो देवस्य धीमहि कहते हैं; धियो यो नः प्रचोदयात् — ऐसा और्व का तेज है।

English sense

Gāyatrī, bearer of the Vedas, giving the fruit of a hundred sacrifices, known only through the Vedas and śāstras, the power of consciousness, the knowledge of Brahman, the abode of the supreme Śiva — she indeed grants the abode of fortune. The most excellent word tat savituḥ, and following at the foot's end vareṇyaṃ, the refuge; bhargo devasya dhīmahi they declare; dhiyo yo naḥ pracodayāt — so speaks the fire of Aurva.

पदार्थ · word by word
गायत्रीम्
Gāyatrīगायत्री
वेद-धात्रीम्
bearer of the Vedasवेदों की धात्री
शत-मख-फल-दाम्
giving the fruit of a hundred sacrificesसौ यज्ञों का फल देने वाली
वेद-शास्त्र-एक-वेद्याम्
known only through the Vedas and śāstrasकेवल वेद-शास्त्र से जानने योग्य
चित्-शक्तिम्
the power of consciousnessचित्-शक्ति
ब्रह्म-विद्याम्
the knowledge of Brahmanब्रह्मविद्या
परम-शिव-पदाम्
the abode of the supreme Śivaपरमशिव का पद
श्री-पदम् वै करोति
she indeed grants the abode of fortuneवह श्रीपद देती है
सर्व-उत्कृष्टम् पदम्
the most excellent wordसर्वोत्कृष्ट पद
तत् सवितुः
tat savituḥतत् सवितुः
अनु-पद-अंते
following, at the end of the footपद के अन्त में
वरेण्यम् शरण्यम्
vareṇyaṃ, the refugeवरेण्यं, शरण्य
भर्गः देवस्य धीमहि
bhargo devasya dhīmahiभर्गो देवस्य धीमहि
अभिदधति
they declareकहते हैं
धियः यः नः प्रचोदयात्
dhiyo yo naḥ pracodayātधियो यो नः प्रचोदयात्
इति और्व-तेजः
so, the fire of Aurvaऐसा और्व का तेज

Verse 2

साम्राज्यवीजं प्रणवत्रिपादं सव्यापसव्यं प्रजपेत्सहस्रकम् ॥
संपूर्णकामं प्रणवं विभूतिं तथा भवेद्वाक्यविचित्रवाणी ॥ २ ॥

sāmrājyavījaṃ praṇavatripādaṃ savyāpasavyaṃ prajapetsahasrakam
saṃpūrṇakāmaṃ praṇavaṃ vibhūtiṃ tathā bhavedvākyavicitravāṇī

साम्राज्य-वीजम्प्रणव-त्रि-पादम्सव्य-अपसव्यम्प्रजपेत् सहस्रकम्संपूर्ण-कामम्प्रणवम्विभूतिम् तथाभवेत्वाक्य-विचित्र-वाणी
हिन्दी अर्थ

साम्राज्य का बीज, प्रणव सहित तीन पाद, सव्य और अपसव्य हज़ार बार जपे: प्रणव सब कामनाएँ पूरी करता है, और विभूति तथा वाक्यों में विचित्र वाणी होती है।

English sense

One should repeat a thousand times the seed of sovereignty, the praṇava with the three feet, forward and reverse: the praṇava fulfils every wish, and glory and speech wonderful in its sentences arise.

पदार्थ · word by word
साम्राज्य-वीजम्
the seed of sovereigntyसाम्राज्य का बीज
प्रणव-त्रि-पादम्
the praṇava with the three feetप्रणव सहित तीन पाद
सव्य-अपसव्यम्
forward and reverseसव्य और अपसव्य
प्रजपेत् सहस्रकम्
one should repeat a thousand timesहज़ार बार जपे
संपूर्ण-कामम्
fulfilling every wishसब कामनाएँ पूरी करने वाला
प्रणवम्
the praṇavaप्रणव
विभूतिम् तथा
and gloryऔर विभूति
भवेत्
arisesहोती है
वाक्य-विचित्र-वाणी
speech wonderful in its sentencesवाक्यों में विचित्र वाणी

Verse 3

शुभं शिवं शोभनमस्तु मह्यं सौभाग्यभोगोत्सवमस्तु नित्यम् ॥
प्रकाशविद्यात्रयशास्त्रसर्वं भजेन्महामंत्रफलं प्रिये वै ॥ ३ ॥

śubhaṃ śivaṃ śobhanamastu mahyaṃ saubhāgyabhogotsavamastu nityam
prakāśavidyātrayaśāstrasarvaṃ bhajenmahāmaṃtraphalaṃ priye vai

शुभम् शिवम् शोभनम्अस्तु मह्यम्सौभाग्य-भोग-उत्सवम्अस्तु नित्यम्प्रकाश-विद्या-त्रय-शास्त्र-सर्वम्भजेत्महा-मंत्र-फलम्प्रिये वै
हिन्दी अर्थ

शुभ, शिव और शोभन मुझे हो; सौभाग्य और भोग का उत्सव मुझे सदा हो। हे प्रिये, प्रकाश की तीन विद्याओं के सब शास्त्र, महामन्त्र का फल पाता है।

English sense

May good, auspicious and fair things be mine; may the festival of fortune and enjoyment be mine always. One obtains all the śāstras of the three luminous vidyās, the fruit of the great mantra, O beloved.

पदार्थ · word by word
शुभम् शिवम् शोभनम्
good, auspicious and fairशुभ, शिव और शोभन
अस्तु मह्यम्
be mineमुझे हो
सौभाग्य-भोग-उत्सवम्
the festival of fortune and enjoymentसौभाग्य और भोग का उत्सव
अस्तु नित्यम्
be alwaysसदा हो
प्रकाश-विद्या-त्रय-शास्त्र-सर्वम्
all the śāstras of the three luminous vidyāsप्रकाश की तीन विद्याओं के सब शास्त्र
भजेत्
one obtainsपाता है
महा-मंत्र-फलम्
the fruit of the great mantraमहामन्त्र का फल
प्रिये वै
O belovedहे प्रिये

Verse 4

ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मदंडं शिरसि शिखिमहद्ब्रह्मशीर्षं नमोंऽतं सूक्तं पारायणोक्तं प्रणवमथ महावाक्यसिद्धांतमूलम् ॥
सूर्य्यं त्रीणि द्वितीयं प्रथममनुमहावेदवेदांतसूक्तं नित्यं स्मृत्यानुसारं नियमितचरितं मूलमंत्रं नमोंऽतम् ॥ ४ ॥

brahmāstraṃ brahmadaṃḍaṃ śirasi śikhimahadbrahmaśīrṣaṃ namoṃ'taṃ sūktaṃ pārāyaṇoktaṃ praṇavamatha mahāvākyasiddhāṃtamūlam
sūryyaṃ trīṇi dvitīyaṃ prathamamanumahāvedavedāṃtasūktaṃ nityaṃ smṛtyānusāraṃ niyamitacaritaṃ mūlamaṃtraṃ namoṃ'tam

ब्रह्मास्त्रम्ब्रह्म-दंडम्शिरसिशिखि-महत्-ब्रह्मशीर्षम्नमः-अंतम् सूक्तम्पारायण-उक्तम्प्रणवम् अथमहावाक्य-सिद्धांत-मूलम्सूर्यम्त्रीणिद्वितीयम् प्रथमम्अनुमहा-वेद-वेदांत-सूक्तम्नित्यम्स्मृति-अनुसारम्नियमित-चरितम्मूल-मंत्रम् नमः-अंतम्
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मास्त्र, सिर पर ब्रह्मदण्ड, अग्निमय महान ब्रह्मशीर्ष, पारायण में कहा नमः-अन्त वाला सूक्त, प्रणव, महावाक्य और सिद्धान्त का मूल; सूर्य, तीन, दूसरा और पहला क्रम से, महान वेद और वेदान्त का सूक्त, नित्य स्मृति के अनुसार, नियमित आचरण वाला, नमः-अन्त वाला मूल मन्त्र।

English sense

The Brahmāstra, the staff of Brahmā on the head, the great fiery Brahmaśīrṣa, the hymn ending in namaḥ taught for recitation, the praṇava, the root of the great sayings and their doctrine; the sun, the three, the second and the first in order, the hymn of the great Veda and Vedānta, always according to the smṛti, of regulated conduct, the root mantra ending in namaḥ.

पदार्थ · word by word
ब्रह्मास्त्रम्
the Brahmāstraब्रह्मास्त्र
ब्रह्म-दंडम्
the staff of Brahmāब्रह्मदण्ड
शिरसि
on the headसिर पर
शिखि-महत्-ब्रह्मशीर्षम्
the great fiery Brahmaśīrṣaअग्निमय महान ब्रह्मशीर्ष
नमः-अंतम् सूक्तम्
the hymn ending in namaḥनमः-अन्त वाला सूक्त
पारायण-उक्तम्
taught for recitationपारायण में कहा
प्रणवम् अथ
and the praṇavaऔर प्रणव
महावाक्य-सिद्धांत-मूलम्
the root of the great sayings and their doctrineमहावाक्य और सिद्धान्त का मूल
सूर्यम्
the sunसूर्य
त्रीणि
threeतीन
द्वितीयम् प्रथमम्
second and firstदूसरा, पहला
अनु
followingअनुसार
महा-वेद-वेदांत-सूक्तम्
the hymn of the great Veda and Vedāntaमहान वेद और वेदान्त का सूक्त
नित्यम्
alwaysनित्य
स्मृति-अनुसारम्
according to the smṛtiस्मृति के अनुसार
नियमित-चरितम्
of regulated conductनियमित आचरण वाला
मूल-मंत्रम् नमः-अंतम्
the root mantra ending in namaḥनमः-अन्त वाला मूल मन्त्र

Verse 5

अस्त्रं शस्त्रहतं त्वघोरसहितं दंडेन वाजीहतम् आदित्यादिहतं शिरोंऽतसहितं पापक्षयार्थं परम् ॥
तुर्य्यांत्यादिविलोममंत्रपठनं बीजं शिखांतोर्ध्वकं नित्यं कालनियम्य विप्रविदुषां किं दुष्कृतं भूसुरान् ॥ ५ ॥

astraṃ śastrahataṃ tvaghorasahitaṃ daṃḍena vājīhatam ādityādihataṃ śiroṃ'tasahitaṃ pāpakṣayārthaṃ param
turyyāṃtyādivilomamaṃtrapaṭhanaṃ bījaṃ śikhāṃtordhvakaṃ nityaṃ kālaniyamya vipraviduṣāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ bhūsurān

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

नित्यं मुक्तिप्रदं नियम्य पवनं निर्घोषशक्तित्रयं सम्यग्ज्ञानगुरूपदेशविधिवद्देवीं शिखां तामपि ॥
षष्ठ्येकोत्तरसंख्ययानुगतसौषुम्णादिमार्गत्रयीं ध्यायेन्नित्यसमस्तवेदजननीं देवीं त्रिसंध्यामयीम् ॥ ६ ॥

nityaṃ muktipradaṃ niyamya pavanaṃ nirghoṣaśaktitrayaṃ samyagjñānagurūpadeśavidhivaddevīṃ śikhāṃ tāmapi
ṣaṣṭhyekottarasaṃkhyayānugatasauṣumṇādimārgatrayīṃ dhyāyennityasamastavedajananīṃ devīṃ trisaṃdhyāmayīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

गायत्रीं सकलागमार्थविदुषां सौरस्य वीजेश्वरीं सर्वाम्नायसमस्तमंत्रजननीं सर्वज्ञधामेश्वरीम् ॥
ब्रह्मादित्रयसंपुटार्थकरणीं संसारपारायणीं संध्यां सर्वसमानतंत्रपरया ब्रह्मानुसंधायिनीम् ॥ ७ ॥

gāyatrīṃ sakalāgamārthaviduṣāṃ saurasya vījeśvarīṃ sarvāmnāyasamastamaṃtrajananīṃ sarvajñadhāmeśvarīm
brahmāditrayasaṃpuṭārthakaraṇīṃ saṃsārapārāyaṇīṃ saṃdhyāṃ sarvasamānataṃtraparayā brahmānusaṃdhāyinīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

एकद्वित्रिचतुःसमानगणनावर्णाष्टकं पादयोः पादादौ प्रणवादिमंत्रपठने मंत्रत्रयीसंपुटाम् ॥
संध्यायां द्विपदं पठेत्परतरं सायं तुरीयं युतं-नित्यानित्यमनंतकोटिफलदं प्राप्तं नमस्कुर्महे ॥ ८ ॥

ekadvitricatuḥsamānagaṇanāvarṇāṣṭakaṃ pādayoḥ pādādau praṇavādimaṃtrapaṭhane maṃtratrayīsaṃpuṭām
saṃdhyāyāṃ dvipadaṃ paṭhetparataraṃ sāyaṃ turīyaṃ yutaṃ-nityānityamanaṃtakoṭiphaladaṃ prāptaṃ namaskurmahe

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

ओजोसीति सहोस्यवो बलमसि भ्राजोसि तेजस्विनी वर्चस्वी सविताग्निसोममृतं रूपं परं धीमहि ॥
देवानां द्विजवर्यतां मुनिगणे मुक्तार्थिनां शांतिनामोमित्येकमृचं पठंति यमिनो यं यं स्मरेत्त्यामुयात् ॥ ९ ॥

ojosīti sahosyavo balamasi bhrājosi tejasvinī varcasvī savitāgnisomamṛtaṃ rūpaṃ paraṃ dhīmahi
devānāṃ dvijavaryatāṃ munigaṇe muktārthināṃ śāṃtināmomityekamṛcaṃ paṭhaṃti yamino yaṃ yaṃ smarettyāmuyāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

ओमित्येकमजस्वरूपममलं तत्सप्तधा भादितं-तारं तंत्रसमन्वितं परतरे पादत्रयं गर्भितम् ॥
आपो ज्योतिरसोऽमृतं जनमहः सत्यं तपः स्वर्भुवर्भूयो भूय नमामि भूर्भुवःस्वरोमेतैर्महामंत्रकम् ॥ १० ॥

omityekamajasvarūpamamalaṃ tatsaptadhā bhāditaṃ-tāraṃ taṃtrasamanvitaṃ paratare pādatrayaṃ garbhitam
āpo jyotiraso'mṛtaṃ janamahaḥ satyaṃ tapaḥ svarbhuvarbhūyo bhūya namāmi bhūrbhuvaḥsvarometairmahāmaṃtrakam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

आदौ बिंदुमनुस्मरन्परतरे वालात्रिवर्णोच्चरन्-व्याहृत्यादिसबिंदुयुक्तत्रिपदातारत्रयं तुर्यकम् ॥
आरोहादवरोहतः क्रमगता श्रीकुंडलीत्यं स्थिता-देवी मानसपंकजे त्रिनयना पंचानना पातु माम् ॥ ११ ॥

ādau biṃdumanusmaranparatare vālātrivarṇoccaran-vyāhṛtyādisabiṃduyuktatripadātāratrayaṃ turyakam
ārohādavarohataḥ kramagatā śrīkuṃḍalītyaṃ sthitā-devī mānasapaṃkaje trinayanā paṃcānanā pātu mām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

सर्वे सर्ववशे समस्तसमये सत्यात्मिके सात्त्विके-सावित्रीसहितात्मिके शशियुते सांख्यायनीगोत्रजे ॥
संध्यात्रीण्युपकल्प्य संग्रहविधिः संध्याभिधानामके-गायत्रीप्रणवादिमंत्रगुरुणा संप्राप्य तस्मै नमः ॥ १२ ॥

sarve sarvavaśe samastasamaye satyātmike sāttvike-sāvitrīsahitātmike śaśiyute sāṃkhyāyanīgotraje
saṃdhyātrīṇyupakalpya saṃgrahavidhiḥ saṃdhyābhidhānāmake-gāyatrīpraṇavādimaṃtraguruṇā saṃprāpya tasmai namaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

क्षेमं दिव्यमनोरथाः परतरे चेतः समाधीयतां--ज्ञानं नित्यवरेण्यमेतदमलं देवस्य भर्गो धियन् ॥
मोक्षश्रीविजयार्थिनोऽथ सवितुः श्रेष्ठं विधिस्तत्पदं--प्रज्ञामेधप्रचोदयात्प्रतिदिनं यो नः पदं पातु माम् ॥ १३ ॥

kṣemaṃ divyamanorathāḥ paratare cetaḥ samādhīyatāṃ--jñānaṃ nityavareṇyametadamalaṃ devasya bhargo dhiyan
mokṣaśrīvijayārthino'tha savituḥ śreṣṭhaṃ vidhistatpadaṃ--prajñāmedhapracodayātpratidinaṃ yo naḥ padaṃ pātu mām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

सत्यं तत्सवितुर्वरेण्यविरलं विश्वादिमायात्मकं--सर्वाद्यं प्रतिपादपादरमया तारं तथा मन्मथम् ॥
तुर्य्यान्यत्रितयं द्वितीयमपरं संयोगसव्याहृतिं-सर्वाम्नायमनोन्मनीं मनसिजां ध्यायामि देवीं पराम् ॥ १४ ॥

satyaṃ tatsaviturvareṇyaviralaṃ viśvādimāyātmakaṃ--sarvādyaṃ pratipādapādaramayā tāraṃ tathā manmatham
turyyānyatritayaṃ dvitīyamaparaṃ saṃyogasavyāhṛtiṃ-sarvāmnāyamanonmanīṃ manasijāṃ dhyāyāmi devīṃ parām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

आदौ गायत्रिमंत्रं गुरुकृतनियमं धर्मकर्मानुकूलं-सर्वाद्यं सारभूतं सकलमनुमयं देवतानामगम्यम् ॥
देवानां पूर्वदेवं द्विजकुलमुनिभिः सिद्धविद्याधराद्यैः को वा वक्तुं समर्थस्तव मनुमहिमाबीजराजादिमूलम् ॥ १५ ॥

ādau gāyatrimaṃtraṃ gurukṛtaniyamaṃ dharmakarmānukūlaṃ-sarvādyaṃ sārabhūtaṃ sakalamanumayaṃ devatānāmagamyam
devānāṃ pūrvadevaṃ dvijakulamunibhiḥ siddhavidyādharādyaiḥ ko vā vaktuṃ samarthastava manumahimābījarājādimūlam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

गायत्रीं त्रिपदां त्रिबीजसहितां त्रिव्याहृतिं त्रैपदां--त्रिब्रह्मत्रिगुणां त्रिकालनियमां वेदत्रयीं तां पराम् ॥
सांख्यादित्रयरूपिणीं त्रिनयनां मातृत्रयीं तत्परां त्रैलोक्यत्रिदशत्रिकोटिसहितां संध्यां त्रयीं तां नुमः ॥ १६ ॥

gāyatrīṃ tripadāṃ tribījasahitāṃ trivyāhṛtiṃ traipadāṃ--tribrahmatriguṇāṃ trikālaniyamāṃ vedatrayīṃ tāṃ parām
sāṃkhyāditrayarūpiṇīṃ trinayanāṃ mātṛtrayīṃ tatparāṃ trailokyatridaśatrikoṭisahitāṃ saṃdhyāṃ trayīṃ tāṃ numaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

ओमित्येतत्त्रिमात्रात्रिभुवनकरणं त्रिस्वरं वह्निरूपं त्रीणि त्रीणि त्रिपादं त्रिगुणगुणमयं त्रैपुरांतं त्रिसूक्तम् ॥
तत्त्वानां पूर्वशक्तिं द्वितयगुरुपदं पीठयंत्रात्मकं तं--तस्मादेतत्त्रिपादं त्रिपदमनुसरं त्राहि मां भो नमस्ते ॥ १७ ॥

omityetattrimātrātribhuvanakaraṇaṃ trisvaraṃ vahnirūpaṃ trīṇi trīṇi tripādaṃ triguṇaguṇamayaṃ traipurāṃtaṃ trisūktam
tattvānāṃ pūrvaśaktiṃ dvitayagurupadaṃ pīṭhayaṃtrātmakaṃ taṃ--tasmādetattripādaṃ tripadamanusaraṃ trāhi māṃ bho namaste

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

स्वस्ति श्रद्धाऽतिमेधा मधुमतिमधुरः संशयः प्रज्ञकांतिर्विद्या बुद्धिर्बलं श्रीरतनुधनपतिः सौम्यवाक्यानुवृत्तिः ॥
मेधा प्रज्ञा प्रतिष्ठा मृदुपतिमधुरापूर्णविद्याप्रपूर्णं—प्राप्तं प्रत्यूषचिंत्यं प्रणवपरवशात्प्राणिनां नित्यकर्म ॥ १८ ॥

svasti śraddhā'timedhā madhumatimadhuraḥ saṃśayaḥ prajñakāṃtirvidyā buddhirbalaṃ śrīratanudhanapatiḥ saumyavākyānuvṛttiḥ
medhā prajñā pratiṣṭhā mṛdupatimadhurāpūrṇavidyāprapūrṇaṃ—prāptaṃ pratyūṣaciṃtyaṃ praṇavaparavaśātprāṇināṃ nityakarma

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

पंचाशद्वर्णमध्ये प्रणवपरयुते मंत्रमाद्यं नमोंऽतं-सर्वं सव्यापसव्यं शतगुणमभितो वर्ममष्टोत्तरं ते ॥
एवं नित्यं प्रजप्तं त्रिभुवनसहितं तुर्य्यमंत्रं त्रिपादं ज्ञानं विज्ञानगम्यं गगनसुसदृशं ध्यायते यः स मुक्तः ॥ १९ ॥

paṃcāśadvarṇamadhye praṇavaparayute maṃtramādyaṃ namoṃ'taṃ-sarvaṃ savyāpasavyaṃ śataguṇamabhito varmamaṣṭottaraṃ te
evaṃ nityaṃ prajaptaṃ tribhuvanasahitaṃ turyyamaṃtraṃ tripādaṃ jñānaṃ vijñānagamyaṃ gaganasusadṛśaṃ dhyāyate yaḥ sa muktaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

आदिक्षांतसबिंदुयुक्तसहितं मेरुं क्षकारात्मकं व्यस्ताव्यस्तसमस्तवर्गसहितं पूर्णं शताष्टोत्तरम् ॥
गायत्रीं जपतां त्रिकालसहितां नित्यं सनैमित्तिकं--चैवं जाप्यफलं शिवेन कथितं सद्भोगमोक्षप्रदम् ॥ २० ॥

ādikṣāṃtasabiṃduyuktasahitaṃ meruṃ kṣakārātmakaṃ vyastāvyastasamastavargasahitaṃ pūrṇaṃ śatāṣṭottaram
gāyatrīṃ japatāṃ trikālasahitāṃ nityaṃ sanaimittikaṃ--caivaṃ jāpyaphalaṃ śivena kathitaṃ sadbhogamokṣapradam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

सप्तव्याहृतिसप्ततारविकृतिः सत्यं वरेण्यं धृतिः सर्वं तत्सवितुश्च धीमहि महाभर्गस्य देवं भजे ॥
धाम्नो धाम समाधिधारणमहान् धीमत्पदं ध्यायते ॐ तत्सर्वमनुप्रपूर्णदशकं पादत्रयं केवलम् ॥ २१ ॥

saptavyāhṛtisaptatāravikṛtiḥ satyaṃ vareṇyaṃ dhṛtiḥ sarvaṃ tatsavituśca dhīmahi mahābhargasya devaṃ bhaje
dhāmno dhāma samādhidhāraṇamahān dhīmatpadaṃ dhyāyate oṃ tatsarvamanuprapūrṇadaśakaṃ pādatrayaṃ kevalam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

विज्ञानं विलसद्विवेकवचसः प्रज्ञानुसंधारिणीं श्रद्धामेध्ययशःशिरःसुमनसः स्वस्तिश्रियःस्वां सदा ॥
आयुष्यं धनधान्यलक्ष्मिमतुलां देवीं कटाक्षं परं तत्काले सकलार्थसाधनमहान्मुक्तिर्महत्त्वं पदम् ॥ २२ ॥

vijñānaṃ vilasadvivekavacasaḥ prajñānusaṃdhāriṇīṃ śraddhāmedhyayaśaḥśiraḥsumanasaḥ svastiśriyaḥsvāṃ sadā
āyuṣyaṃ dhanadhānyalakṣmimatulāṃ devīṃ kaṭākṣaṃ paraṃ tatkāle sakalārthasādhanamahānmuktirmahattvaṃ padam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 23

पृथ्वी गंधोऽर्चनायां नभसि कुसुमता वायुधूपप्रकर्षो-वह्निर्दीपप्रकाशो जलममृतमयं नित्यसंकल्पपूजा ॥
एतत्सर्वं निवेद्यं सुखवसति हृदि सर्वदा दंपतीनां-त्वं सर्वज्ञ शिवं कुरुष्व ममतां नाहं त्वया ज्ञेयसि ॥ २३ ॥

pṛthvī gaṃdho'rcanāyāṃ nabhasi kusumatā vāyudhūpaprakarṣo-vahnirdīpaprakāśo jalamamṛtamayaṃ nityasaṃkalpapūjā
etatsarvaṃ nivedyaṃ sukhavasati hṛdi sarvadā daṃpatīnāṃ-tvaṃ sarvajña śivaṃ kuruṣva mamatāṃ nāhaṃ tvayā jñeyasi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

सौम्यं सौभाग्यहेतुं सकलसुखकरं सर्वसौख्यं समस्तं-सत्यं सद्भोगनित्यं सुखजनसुहृदं सुंदरं श्रीसमस्तम् ॥
सौमंगल्यं समग्रं सकलशुभकरं स्वस्तिवाचं समस्तं-सर्वाद्यं सद्विवेकं त्रिपदपदयुगं प्राप्तुमध्यासमस्तम् ॥ २४ ॥

saumyaṃ saubhāgyahetuṃ sakalasukhakaraṃ sarvasaukhyaṃ samastaṃ-satyaṃ sadbhoganityaṃ sukhajanasuhṛdaṃ suṃdaraṃ śrīsamastam
saumaṃgalyaṃ samagraṃ sakalaśubhakaraṃ svastivācaṃ samastaṃ-sarvādyaṃ sadvivekaṃ tripadapadayugaṃ prāptumadhyāsamastam

सौम्यम्सौभाग्य-हेतुम्सकल-सुख-करम्सर्व-सौख्यम् समस्तम्सत्यम्सत्-भोग-नित्यम्सुख-जन-सुहृदम्सुंदरम्श्री-समस्तम्सौमंगल्यम् समग्रम्सकल-शुभ-करम्स्वस्ति-वाचम् समस्तम्सर्व-आद्यम्सत्-विवेकम्त्रि-पद-पद-युगम्प्राप्तुम् अध्यास-समस्तम्
हिन्दी अर्थ

सौम्य, सौभाग्य का कारण, सब सुख करने वाला, सम्पूर्ण सब सौख्य, सत्य, सद्भोग में नित्य, सुखी जनों का सुहृद, सुन्दर, सब श्री; समग्र सौमङ्गल्य, सब शुभ करने वाला, सब स्वस्तिवाचन, सबसे आदि, सद्विवेक, त्रिपद के पद-युग, पाने के लिए, सम्पूर्ण अध्यास।

English sense

Gentle, the cause of good fortune, making all happiness, all comfort entire, true, eternal in true enjoyment, friend of happy people, beautiful, all fortune; entire auspiciousness, making all good, all the words of blessing, first of all, true discrimination, the pair of words of the three feet, to obtain, the whole of dwelling.

पदार्थ · word by word
सौम्यम्
gentleसौम्य
सौभाग्य-हेतुम्
the cause of good fortuneसौभाग्य का कारण
सकल-सुख-करम्
making all happinessसब सुख करने वाला
सर्व-सौख्यम् समस्तम्
all comfort, entireसम्पूर्ण सब सौख्य
सत्यम्
trueसत्य
सत्-भोग-नित्यम्
eternal in true enjoymentसद्भोग में नित्य
सुख-जन-सुहृदम्
friend of happy peopleसुखी जनों का सुहृद
सुंदरम्
beautifulसुन्दर
श्री-समस्तम्
all fortuneसब श्री
सौमंगल्यम् समग्रम्
entire auspiciousnessसमग्र सौमङ्गल्य
सकल-शुभ-करम्
making all goodसब शुभ करने वाला
स्वस्ति-वाचम् समस्तम्
all the words of blessingसब स्वस्तिवाचन
सर्व-आद्यम्
first of allसबसे आदि
सत्-विवेकम्
true discriminationसद्विवेक
त्रि-पद-पद-युगम्
the pair of words of the three feetत्रिपद के पद-युग
प्राप्तुम् अध्यास-समस्तम्
to obtain, the whole of dwellingपाने के लिए, सम्पूर्ण अध्यास

Verse 25

गायत्रीपदपंचपंचप्रणवद्वंद्वं त्रिधा संपुटं-सृष्ट्यादिक्रममंत्रजाप्यदशकं देवीपदं क्षुत्त्रयम् ॥
मंत्रादिस्थितकेषु संपुटमिदं श्रीमातृकावेष्टितं वर्णांत्यादिविलोममंत्रजपनं संहारसंमोहनम् ॥ २५ ॥

gāyatrīpadapaṃcapaṃcapraṇavadvaṃdvaṃ tridhā saṃpuṭaṃ-sṛṣṭyādikramamaṃtrajāpyadaśakaṃ devīpadaṃ kṣuttrayam
maṃtrādisthitakeṣu saṃpuṭamidaṃ śrīmātṛkāveṣṭitaṃ varṇāṃtyādivilomamaṃtrajapanaṃ saṃhārasaṃmohanam

गायत्री-पद-पंच-पंचप्रणव-द्वंद्वम्त्रिधा संपुटम्सृष्टि-आदि-क्रममंत्र-जाप्य-दशकम्देवी-पदम्क्षुत्-त्रयम्मंत्र-आदि-स्थितकेषुसंपुटम् इदम्श्री-मातृका-वेष्टितम्वर्ण-अंत्य-आदि-विलोम-मंत्र-जपनम्संहार-संमोहनम्
हिन्दी अर्थ

गायत्री के पाँच-पाँच पद, तीन प्रकार से सम्पुट प्रणव-द्वन्द्व, सृष्टि आदि के क्रम से मन्त्र-जाप्य दशक, देवी-पद, क्षुत्-त्रय; मन्त्र के आदि में स्थितों में यह सम्पुट, श्रीमातृका से वेष्टित, अन्तिम वर्ण से विलोम मन्त्र-जप — संहार और सम्मोहन करने वाला।

English sense

The five and five words of the Gāyatrī, the pair of praṇavas enclosed in three ways, the ten of mantra repetition in the order of creation and the rest, the word of the Goddess, the three hungers; this enclosure in those set at the head of the mantra, wrapped in the blessed Mātṛkā, repeating the mantra in reverse from the last letter — destroying and bewildering.

पदार्थ · word by word
गायत्री-पद-पंच-पंच
the five and five words of the Gāyatrīगायत्री के पाँच-पाँच पद
प्रणव-द्वंद्वम्
the pair of praṇavasप्रणव-द्वन्द्व
त्रिधा संपुटम्
enclosed in three waysतीन प्रकार से सम्पुट
सृष्टि-आदि-क्रम
in the order of creation and the restसृष्टि आदि के क्रम से
मंत्र-जाप्य-दशकम्
the ten of mantra repetitionमन्त्र-जाप्य दशक
देवी-पदम्
the word of the Goddessदेवी-पद
क्षुत्-त्रयम्
the three hungersक्षुत्-त्रय
मंत्र-आदि-स्थितकेषु
in those set at the head of the mantraमन्त्र के आदि में स्थितों में
संपुटम् इदम्
this enclosureयह सम्पुट
श्री-मातृका-वेष्टितम्
wrapped in the blessed Mātṛkāश्रीमातृका से वेष्टित
वर्ण-अंत्य-आदि-विलोम-मंत्र-जपनम्
repeating the mantra in reverse from the last letterअन्तिम वर्ण से विलोम मन्त्र-जप
संहार-संमोहनम्
destroying and bewilderingसंहार और सम्मोहन

Verse 26

भूराद्यं भूर्भुवस्वस्त्रिपदपदयुतं त्र्यक्षमाद्यंतयोज्यं-सृष्टिस्थित्यंतकार्य्यं क्रमशिखिसकलं सर्वमंत्रं प्रशस्तम् ॥
सर्वांगं मातृकाणां मनुमयवपुषं मंत्रयोगं प्रयुक्तं संहारं क्षादिवर्णं वसुशतगणनं मंत्रराजं नमामि ॥ २६ ॥

bhūrādyaṃ bhūrbhuvasvastripadapadayutaṃ tryakṣamādyaṃtayojyaṃ-sṛṣṭisthityaṃtakāryyaṃ kramaśikhisakalaṃ sarvamaṃtraṃ praśastam
sarvāṃgaṃ mātṛkāṇāṃ manumayavapuṣaṃ maṃtrayogaṃ prayuktaṃ saṃhāraṃ kṣādivarṇaṃ vasuśatagaṇanaṃ maṃtrarājaṃ namāmi

भूः-आद्यम्भूः भुवः स्वःत्रि-पद-पद-युतम्त्रि-अक्षम्आदि-अंत-योज्यम्सृष्टि-स्थिति-अंत-कार्यम्क्रम-शिखि-सकलम्सर्व-मंत्रम् प्रशस्तम्सर्व-अंगम्मातृकाणाम्मनु-मय-वपुषम्मंत्र-योगम् प्रयुक्तम्संहारम्क्ष-आदि-वर्णम्वसु-शत-गणनम्मंत्र-राजम् नमामि
हिन्दी अर्थ

भूः से आरम्भ — भूः भुवः स्वः — त्रिपद के पदों से युक्त, आदि और अन्त में जोड़ने योग्य तीन अक्षरों वाला, सृष्टि, स्थिति और अन्त का कार्य करने वाला, क्रम से अग्नि-रूप सब, सब मन्त्रों में प्रशस्त; मातृकाओं का सर्वाङ्ग, मन्त्रमय शरीर वाला, प्रयुक्त मन्त्रयोग, संहार, क्ष आदि वर्ण, आठ सौ की गिनती — मन्त्रराज को मैं नमन करता हूँ।

English sense

Beginning with bhūḥ — bhūḥ bhuvaḥ svaḥ — joined with the words of the three feet, of three syllables to be joined at beginning and end, working creation, continuance and end, all of it in the order of fire, the praised mantra of all; all the limbs of the Mātṛkās, whose body is made of mantras, the applied mantra-yoga, the withdrawal, the letters beginning with kṣa, counted eight hundred — I bow to the king of mantras.

पदार्थ · word by word
भूः-आद्यम्
beginning with bhūḥभूः से आरम्भ
भूः भुवः स्वः
bhūḥ bhuvaḥ svaḥभूः भुवः स्वः
त्रि-पद-पद-युतम्
joined with the words of the three feetत्रिपद के पदों से युक्त
त्रि-अक्षम्
of three syllablesतीन अक्षरों वाला
आदि-अंत-योज्यम्
to be joined at beginning and endआदि और अन्त में जोड़ने योग्य
सृष्टि-स्थिति-अंत-कार्यम्
working creation, continuance and endसृष्टि, स्थिति और अन्त का कार्य
क्रम-शिखि-सकलम्
all of it in the order of fireक्रम से अग्नि-रूप सब
सर्व-मंत्रम् प्रशस्तम्
the praised mantra of allसब मन्त्रों में प्रशस्त
सर्व-अंगम्
all the limbsसर्वाङ्ग
मातृकाणाम्
of the Mātṛkāsमातृकाओं का
मनु-मय-वपुषम्
whose body is made of mantrasमन्त्रमय शरीर वाला
मंत्र-योगम् प्रयुक्तम्
the applied mantra-yogaप्रयुक्त मन्त्रयोग
संहारम्
the withdrawalसंहार
क्ष-आदि-वर्णम्
the letters beginning with kṣaक्ष आदि वर्ण
वसु-शत-गणनम्
counted eight hundredआठ सौ की गिनती
मंत्र-राजम् नमामि
I bow to the king of mantrasमन्त्रराज को नमन करता हूँ

Verse 27

वैश्वामित्रमुदाहृतं हितकरं सर्वार्थसिद्धिप्रदं--स्तोत्राणां परमं प्रभातसमये पारायणं नित्यशः ॥
वेदानां विधिवादमंत्रसकलं सिद्धिप्रदं संपदां-संप्राप्नोत्यपरत्र सर्वसुखदं चायुष्यमारोग्यकम् ॥ २७ ॥

vaiśvāmitramudāhṛtaṃ hitakaraṃ sarvārthasiddhipradaṃ--stotrāṇāṃ paramaṃ prabhātasamaye pārāyaṇaṃ nityaśaḥ
vedānāṃ vidhivādamaṃtrasakalaṃ siddhipradaṃ saṃpadāṃ-saṃprāpnotyaparatra sarvasukhadaṃ cāyuṣyamārogyakam

वैश्वामित्रम्उदाहृतम्हित-करम्सर्व-अर्थ-सिद्धि-प्रदम्स्तोत्राणाम् परमम्प्रभात-समयेपारायणम् नित्यशःवेदानाम्विधि-वाद-मंत्र-सकलम्सिद्धि-प्रदम् संपदाम्संप्राप्नोतिअपरत्रसर्व-सुख-दम्च आयुष्यम् आरोग्यकम्
हिन्दी अर्थ

विश्वामित्र का कहा हुआ, हितकारी, सब अर्थों की सिद्धि देने वाला, स्तोत्रों में परम, प्रभात के समय नित्य पारायण; वेदों के विधि-वाद के सब मन्त्र, सिद्धि और सम्पदा देने वाला पाता है, और परलोक में सब सुख, आयु तथा आरोग्य।

English sense

Declared by Viśvāmitra, beneficial, giving success in every aim, the highest of hymns, recited daily at dawn; one obtains all the mantras of rule and statement of the Vedas, giving success and riches, and in the other world all happiness, long life and health.

पदार्थ · word by word
वैश्वामित्रम्
of Viśvāmitraविश्वामित्र का
उदाहृतम्
declaredकहा हुआ
हित-करम्
beneficialहितकारी
सर्व-अर्थ-सिद्धि-प्रदम्
giving success in every aimसब अर्थों की सिद्धि देने वाला
स्तोत्राणाम् परमम्
the highest of hymnsस्तोत्रों में परम
प्रभात-समये
at dawnप्रभात के समय
पारायणम् नित्यशः
recited dailyनित्य पारायण
वेदानाम्
of the Vedasवेदों का
विधि-वाद-मंत्र-सकलम्
all the mantras of rule and statementविधि-वाद के सब मन्त्र
सिद्धि-प्रदम् संपदाम्
giving success and richesसिद्धि और सम्पदा देने वाला
संप्राप्नोति
one obtainsपाता है
अपरत्र
in the other worldपरलोक में
सर्व-सुख-दम्
giving all happinessसब सुख देने वाला
च आयुष्यम् आरोग्यकम्
and long life and healthऔर आयु तथा आरोग्य
इति विश्वामित्रकृतो गायत्रीस्तवराजः समाप्तः ॥

Terms on this page

Gayatri Mantra गायत्री मंत्र The foundational Vedic mantra invoking the Sun as the source of intellect and enlightenment.
Vishwamitra विश्वामित्र A sage born a Kshatriya who rose to Brahmarishi status through his own austerities, and recurs across Puranic narratives.
Sandhya संध्या The twice- or thrice-daily prayer rite performed at dawn and dusk — Vedic Sandhya requires eligibility under Varnashrama, while those without it may instead undergo Tantrik initiation and perform Tantrik Sandhya.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras